Nota Risicomanagement & Weerstandsvermogen. Gemeente Dordrecht Maart 2013

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Nota Risicomanagement & Weerstandsvermogen. Gemeente Dordrecht Maart 2013"

Transcriptie

1 Nta Risicmanagement & Weerstandsvermgen Gemeente Drdrecht Maart 2013

2 Inhudspgave Inleiding en wettelijk kader 3 1 Risicmanagementbeleid Strategie en risichuding Scpe en delstellingen van risicmanagement Wat levert risicmanagement p? 7 2 Risicmanagement Risicmanagementprces Verantwrdelijkheids- en bevegdheidsverdeling Actueel en cmpleet huden van het risicprfiel 11 3 Risicmanagement in relatie tt het weerstandsvermgen Nrm vr de rati van het weerstandsvermgen Beschikbare weerstandscapaciteit Bendigde weerstandscapaciteit 16 4 Ontwikkelpad risicmanagement Krte termijn ( ): fcus en impulsen Lange termijn ( ): drgrei naar strategisch risicmanagement 18 Bijlagen 20 2

3 Inleiding en wettelijk kader Binnen de private en publieke sectr is sprake van tenemende aandacht vr de beheersing van risic s. Hiervr is een aantal rzaken aan te wijzen, zals rampen die hebben plaatsgevnden, kstenverschrijdingen van grte prjecten en een reeks van schandalen. Een andere ntwikkeling is dat van rganisaties wrdt geëist dat zij hun delstellingen expliciet maken én realiseren, terwijl ze daarbij in tenemende mate met nzekerheden te maken krijgen. Risicmanagement is een buitengewn nuttig instrument dat ingezet kan wrden m risic s efficiënter en effectiever te beheersen en rganisatiedelstellingen te realiseren. Risic s managen geeft geen garantie dat gebeurtenissen met een negatief gevlg niet meer zullen ptreden. Het geeft wel de zekerheid dat je er van tevren alles aan hebt gedaan m deze te vrkmen f de effecten ervan te verminderen. Onbewust gebeurt er al veel p dit terrein binnen de gemeente Drdrecht. Het expliciet p de kaart zetten van risicmanagement draagt bij aan het risicbewustzijn van het management en geeft managers meer mgelijkheden practief te sturen p risic s. Wij vinden dat Drdrecht hierin ambitieus met zijn en een verdere drgrei kan maken. Dat past bij een stad die veel investeert en die tegelijkertijd alert met blijven haar begrting zwel financieel als beleidsinhudelijk te realiseren. Directe aanleiding vr de verhgde aandacht vr risic s en risicmanagement binnen Drdrecht vrmde de druk p ns weerstandsvermgen. Vanuit de Jaarrekening 2010 werd de tezegging gedaan het risicprfiel dr te lichten en impulsen te geven aan een systematischer aanpak vr risicmanagement. Ok bij Jaarrekening 2011 en Kadernta 2013 is de weerstandsrati, resultante van de cnfrntatie tussen het ttaal aan risic s en de beschikbare weerstandscapaciteit, nderwerp van bespreking geweest. Belang dat de raad aan risicmanagement hecht In het duale bestel heeft de raad een verrdenende bevegdheid, een kaderstellende en cntrlerende functie en budgetrecht. Het is aan de raad m in een nta de beleidskaders vast te stellen ten aanzien van risicmanagement en het weerstandsvermgen. De uitvering van het risicmanagement is vrbehuden aan het cllege. Centraal uitgangspunt in deze Nta Risicmanagement & Weerstandsvermgen (Nta RM&WSV) is dat duidelijk vastgelegd wrdt p welke wijze het cllege van de gemeente Drdrecht invulling geeft aan risicmanagement en mgaat met het weerstandsvermgen en p welke wijze het cllege hierver cmmuniceert met de raad. Vanuit de kerntaak van de raad m te te zien p een meerjarig sluitende gemeentelijke begrting, inclusief een hierbij hrend vldende niveau van het weerstandsvermgen, zijn de vlgende algemene delstellingen van de nta gefrmuleerd: 1. Vaststellen van de methdiek en beleidskaders vr risicmanagement binnen Drdrecht, inclusief de hierbij behrende financiële beleidskaders ten beheve van de berekening van het weerstandsvermgen; 2. Inzichtelijk maken dat actief risicmanagement een belangrijk en waardevl sturingsinstrument is vr bestuur en management en vastleggen p welke wijze daarver wrdt gerapprteerd; 3. Vlden aan de wet- en regelgeving vanuit BBV; in verband met de gewenste transparantie wrdt aanbevlen te kiezen vr een specifieke beleidsnta. Dit is tevens vastgelegd in de eigen financiële verrdening; 4. Bepaling van de nrm vr de weerstandsrati en het te vlgen aanpassingskader bij afwijking hiervan. Drdrecht nderkent aldus het belang van risicmanagement. De raad van Drdrecht heeft er vr gekzen m naast de vereiste paragrafen bij de begrting en de rekening k peridiek een (bijgestelde) Nta RM&WSV p te stellen. Dit is vastgelegd in artikel 6 van de dr de raad vastgestelde financiële verrdening ex artikel 212 Gemeentewet. Ter nadere uitwerking hiervan is eind 2006 dr de raad in dat verband de eerste Nta RM&WSV vastgesteld. 3

4 Als uitgangspunten vr risicmanagement en bepaling van het weerstandsvermgen wrden in de nta een dertiental beleidskaders vrgesteld. Met deze ntitie en de invering hiervan na besluitvrming zal aan deze beleidskaders wrden vldaan, c.q. nader invulling aan wrden gegeven. Vervlgens kan de gemeenteraad tezicht huden, mnitren en tetsen f deze kaders wrden ingevuld en nageleefd. 4

5 1 Risicmanagementbeleid 1.1 Strategie en risichuding Drdrecht is een ambitieuze stad als het gaat m beleidsprgrammering en grte prjecten. Om deze ambitie waar te blijven maken zal er k in de tekmst behefte zijn aan vldende investeringen in de stad. Ok in nzekere tijden blijven wij ideeën ndersteunen en kiezen wij er vr m zveel mgelijk in te blijven zetten p vrstellen die maatschappelijke meerwaarde hebben. Hierbij past een actieve risichuding. Immers vr grei en succes van ns handelen is het van belang m tegelijkertijd k ndernemend te blijven. Daarbij past het tnen van enige lef en past niet luter de grndhuding van 100% zekerheid willen hebben vr het nemen van besluiten. Practief met risic s mgaan zrgt er bvendien vr dat risic s geregeld, met vastgestelde tussenpzen, geïnventariseerd en besprken wrden. Op deze wijze huden we de risic s binnen prjecten en prgramma s levend en is er een vrtdurende aandacht vr de beheersing ervan. Het wrdt bijgevlg mgelijk practief met risic s m te gaan, in plaats van af te wachten tt het risic ptreedt en dan pas actie te ndernemen m de gevlgen te beperken. Het prces m de begde delstellingen te realiseren is en blijft evenwel nzeker: er zijn risic s die realisatie van nze delstellingen in de weg kunnen staan. Van een prfessinele rganisatie mag wrden verwacht dat zij de risic s tijdig nderkent en z ged mgelijk beheerst. Wij zijn ns hier terdege van bewust en stellen tegelijkertijd grenzen aan nze risicbereidheid. Het gaat immers k m de vraag welke mate van risicbltstelling aanvaardbaar is vr de belanghebbenden. Daarm is het ged hier structuur aan te geven. Dat zrgt ervr dat we systematisch gebeurtenissen inventariseren die het behalen van de delen in gevaar kunnen brengen. Om vervlgens passende maatregelen te nemen m ellende te vrkmen. Tch geeft risicmanagement geen garantie dat gebeurtenissen met een negatief gevlg niet meer zullen ptreden. Het geeft wel de zekerheid dat je er van tevren alles aan hebt gedaan ze te vrkmen f de effecten ervan te verminderen. Risic s beschuwen we in deze nta niet als iets negatiefs, dat zveel mgelijk met wrden uitgebannen. Beleid maken en uitveren is nu eenmaal risic nemen. Dat betekent wel dat van tevren ged met zijn nagedacht ver de mgelijke gevlgen, zdat cllege en raad ged afgewgen besluiten kunnen nemen. Risicmanagement heeft dan k een plitieke kant: de mate waarin risic s wrden genmen is een plitieke bestuurlijke afweging. Beleidskader 1 De gemeente Drdrecht wil een ndernemende stad zijn en accepteert dat aan nze beleidsinitiatieven altijd risic s verbnden zijn. De gemeenteraad accepteert deze risic s nder de vrwaarde dat de risic s, de getrffen beheersmaatregelen en het restrisic tijdig aan de gemeenteraad wrden gemeld (1), er een ged functinerend systeem van risicmanagement is (2), en vr de restrisic s weerstandscapaciteit aanwezig is vereenkmstig de in deze nta gestelde kaders. De raad heeft er vr gekzen m naast de vereiste paragrafen bij de begrting en de rekening k peridiek een (bijgestelde) Nta RM&WSV p te stellen. Dit is vastgelegd in artikel 6 van de dr de raad vastgestelde financiële verrdening ex artikel 212 Gemeentewet. De paragraaf RM&WSV in de P&C-stukken bevat p meer peratineel niveau de uitwerking van het risicmanagement en de inventarisatie van beschikbare en bendigde weerstandscapaciteit. Ls van deze geijkte mmenten nderkennen wij de actieve infrmatieplicht ten aanzien van substantiële mutaties in het risicbeeld. Vr prjecten verlpt deze infrmatievrziening drgaans via de diverse vrtgangsrapprtages f afznderlijke raadsinf aan de raad. vr de diverse lijn- f beleidsrisic s ligt het meer vr de hand hiervr aansluiting te zeken bij de reguliere P&C-dcumenten. 5

6 Beleidskader 2 Drdrecht nderkent het belang van ged risicmanagement. De Nta Risicmanagement & Weerstandsvermgen dient hierte als kaderstellend dcument. Deze dient p haar beurt weer als basis vr de paragraaf RM&WSV in de diverse P&C-stukken. De gemeente Drdrecht wil risicmanagement gemeentebreed tepassen. Om dit te kunnen den meten de delstellingen van risicmanagement en de kaders waarbinnen risicmanagement zich afspeelt duidelijk zijn. In deze nta wrden deze kaders verder uitgewerkt. Vr een eenduidige uitleg van de belangrijkste kernbegrippen uit deze nta, waarnder de begrippen risic, risicmanagement en risicmanagementbeleid, verwijzen wij u naar bijlage 1 van deze nta. 1.2 Scpe en delstellingen van risicmanagement In het risicmanagementsysteem wrdt rekening gehuden met het nderscheid tussen eenmalige (statische) risic s en speculatieve 1 risic s die meermalig kunnen vrkmen. Dit nderscheid kan invled hebben p de te nemen beheersmaatregelen en eventueel de weerstandscapaciteit. Onder de eenmalige risic s vallen infrmatie risic s, peratinele risic s en cntinuïteit risic s en prject risic s. Figuur 1: typen risic s Eenvudig gesteld kan het verschil tussen de twee typen risic s als vlgt wrden uitgelegd. Speculatieve risic s wrden bewust pgerepen, ze zijn inherent aan een ambitieuze stad en een hierbij passende actieve risichuding. Eenmalige statische risic s zijn verzekerbaar en verkmen je (brand, inbraak, ziekte). Ze leiden direct tt schade. Daarnaast is er bij dit type risic s alleen kans p verlies. Prces- en prgrammainvalshek Alhewel de praktijk binnen Drdrecht steeds is geweest m risic s vanuit een prcesinvalshek te benaderen, hebben wij de kmende peride een kanteling naar een meer prgrammagerichte invalshek vr gen. Deze drntwikkeling is ingegeven dr de wens risic s meer en meer te kppelen aan de prgramma- en prjectdelstellingen waarver de raad haar allcatiefunctie uitefent. Met deze ntwikkeling streven wij tevens na dat het risicmanagementsysteem verder uitgreit tt een systeem vr zwel strategische/beleidsmatige risic s als vr uitveringsrisic s. Naast de financiële risic s met k gekeken wrden naar de (lastiger te benemen) maatschappelijke en plitieke risic s. Wij nemen dit strategisch risicmanagement. Beleidskader 3 Het risicmanagementsysteem is primair gericht p financiële risic s. Dit systeem zal via een greimdel wrden uitgebreid met betrekking tt de realisatie van delstellingen (strategisch risicmanagement). 1 Speculatieve risic s wrden k wel dynamische risic s genemd. Om begripsverwarring met de term dynamisch risicmanagement te vrkmen huden we hier de term speculatieve risic s aan. 6

7 Met het verder implementeren van risicmanagement wrdt een aantal specifieke delen nagestreefd. Inzicht krijgen in de strategische risic s die de gemeente Drdrecht lpt en daarmee het risicbewustzijn te stimuleren. Dit del is gericht p het in kaart brengen van de risic s van de gemeente. Er met meer inzicht kmen in mgelijke gebeurtenissen die negatieve gevlgen vr de gemeente met zich meebrengen. Het gaat hierbij niet alleen m risic s met financiële gevlgen maar k m inzicht in niet financiële gevlgen (bijvrbeeld p plitiek, imag f veiligheidsvlak). Zie hiervr de drgreiambitie in paragraaf 4.2; Vermindering van het negatieve effect van risic s p het bestaande beleid en de kwaliteit van de bestaande vrzieningen. Om dit del te bereiken is eerst inzicht in de risic s ndzakelijk. Deze delstelling hangt zdende nauw samen met bvenstaande delstelling. Pas als er inzicht is in de risic s kunnen deze k beheerst wrden zdat ze z weinig mgelijk effect hebben p de uitvering van het bestaande beleid en vrzieningen. Zie hiervr paragraaf 2.1 (risicmanagementprces) en 2.3 (cmpleetheid risicprfiel); Optimaliseren van interne beheersing als nderdeel van integraal management. Het managen en beheersen van risic s maakt deel uit van het integrale management. Risicmanagement is één van de instrumenten die hiervr beschikbaar is. Zie hiervr Sturing en beheersing van risic s in paragraaf 2.1); Onderbuwing berekening weerstandsvermgen Deze delstelling richt zich p de wettelijke verplichting die vrtvleit uit de BBV. De gemeente dient een inventarisatie van de risic s en de beschikbare weerstandscapaciteit te maken en bvendien beleid mtrent de weerstandscapaciteit en de risic s te veren. Zie hiervr hfdstuk Wat levert risicmanagement p? Risic s managen geeft geen garantie dat gebeurtenissen met een negatief gevlg niet meer zullen ptreden. Het geeft wel de zekerheid dat je er van tevren alles aan hebt gedaan m deze te vrkmen f de effecten ervan te verminderen. De belangrijkste resultaten en effecten van ged risicmanagement zien wij p het vlak van: Risicmanagement draagt bij aan het vergrten van risicbewustzijn van de rganisatie. Het draagt bij aan het reduceren van risic s waaraan de rganisatie bltstaat en daarmee aan de vermindering van de heveelheid middelen die ndig is m de gevlgen van risic s af te dekken; Risicmanagement biedt inzicht en verzicht in de risic s van de rganisatie (en de prjecten). Het leidt tt een keuze vr beheersmaatregelen die de sturing en beheersing van de rganisatie en van de prjecten versterkt; Cncrete verbeterplannen vr sectren f nderdelen hiervan f vr het halen van prjectdelstellingen. Risicmanagement draagt bij aan het realiseren van de delstellingen. Een belangrijk nderdeel van risicmanagement is het weerstandsvermgen. Dr risic s in kaart te brengen binnen de gemeente en maatregelen te treffen ter beheersing van deze risic s kan het ndzakelijke weerstandsvermgen nauwkeuriger wrden bepaald. Risicmanagement biedt infrmatie die de besluitvrming p zwel bestuurlijk als ambtelijk niveau ndersteunt. Risic s kunnen hierdr explicieter wrden meegewgen in de besluitvrming bijvrbeeld ver nieuwe prjecten f beleidsntwikkelingen. 7

8 2 Risicmanagement 2.1 Risicmanagementprces Het risicmanagementprces is het cntinue prces van risic s in beeld krijgen, het kwantificeren van de risic s, het afwegen van plssingen, het implementeren van de te nemen beheersmaatregelen en vervlgens het evalueren van de effecten van de uitgeverde maatregelen. Het risicmanagementprces wrdt per rganisatienderdeel en prject minimaal 2 keer per jaar (bij de prgrammabegrting en de jaarrekening) drlpen, waarbij er uiteraard niet wrdt gewacht bij het manifesteren van grte risic s. Onderstaand figuur visualiseert het risicmanagementprces zals dit p verschillende niveaus (.a. prjecten en prgramma s) binnen nze rganisatie wrdt tegepast. Figuur 2: Het risicmanagementprces De 6 stappen van de risicmanagementcylus zijn als vlgt te typeren: Cntext: Waarver gaat de risicanalyse en wat willen we ermee bereiken? Identificeren: Wat kan ns allemaal verkmen? Kwantificeren: Wat zijn nze grtste risic s en he wegen en pririteren we ze? Afwegen: He kunnen we de grtste risic s beheersen? Beheersen: He nemen we de beheersing ter hand? Evalueren: Wat is er veranderd en wat hebben we geleerd? In bijlage 2 van deze nta wrden de verschillende stappen nader tegelicht. Sturing en beheersing van risic s Wij vinden het sturen p en beheersen van risic s, k wel het dynamische aspect genemd, de spil waar het binnen risicmanagement m draait. Risicmanagement die niet gericht is p risicreductie heeft naar nze mening geen tegevegde waarde. In de cnceptnta hanteren we daarm het vlgende kader ten aanzien van risicmanagement: Niet alle risic s verdienen naar nze mening evenveel aandacht. De hger gepririteerde risic s krijgen bij de beheersing van risic s pririteit. Afhankelijk van kans, impact, aard van het risic, urgentie, rganisatie(cultuur), draagvlak en de beschikbare middelen wrdt afgewgen welke van de nderstaande srten beheersmaatregelen per risic genmen meten wrden: 8

9 maatregelen waarbij we de risic's verdragen aan een andere partij Verzekeren Opdrachtnemer: stppen met zelf uitveren (uitbesteden f inkpen) maatregelen waarbij we risic's zelf dragen Vermijden: stppen met de activiteit Verminderen: treffen van beheersmaatregelen Accepteren: aanvaarden resterend risic (nder vrwaarden) Het resterend risic wrdt slechts enkel geaccepteerd als deze nder het risicacceptatieniveau blijft wat afhankelijk is van de mvang van de beschikbare weerstandscapaciteit. De eventuele financiële schade van een resterend risic met dan namelijk vlledig dr de beschikbare weerstandscapaciteit wrden afgedekt. Beleidskader 4 Het sturen p en beheersen van risic s, het dynamisch aspect, wrdt binnen Drdrecht als spil van het risicmanagementprces gezien. Dit prces wrdt via een zestal stappen drlpen, wat uiteindelijk resulteert in een resterend risic dat wrdt afgedekt via de beschikbare weerstandscapaciteit. Het resterend risic wrdt slechts enkel geaccepteerd als deze nder het risicacceptatieniveau blijft wat afhankelijk is van de mvang van de beschikbare weerstandscapaciteit. 2.2 Verantwrdelijkheids- en bevegdheidsverdeling Net als de verantwrdelijkheid vr de gemeentelijke bedrijfsvering valt k risicmanagement nder de integrale verantwrdelijkheid van het cllege. Het cllege is uiteindelijk verantwrdelijk vr alle gemeentelijke delstellingen en de risic s die hiermee gepaard gaan en de bijbehrende acties die wrden ndernmen m deze te beheersen. Risicmanagement is een vrm van integraal management wat inhudt dat de lijn verantwrdelijk is vr de realisatie van de delstellingen en de risic s die hiermee samenhangen. Vr de gemeente Drdrecht kmt dat er p neer dat de sectren verantwrdelijk zijn vr die risic s die binnen de sectr gelpen wrden. Dit werkt dr tt p afdelings- en prjectniveau. Rl van de raad De raad stelt de kaders en het cllege vert het beleid uit binnen de gestelde kaders. Hierbij geldt dat de raad verantwrdelijk is vr een begrting die duurzaam in evenwicht is en een weerstandsvermgen dat van vldende mvang is. Vanuit deze verantwrdelijkheid stelt de raad kaders aan het beleid mtrent risicmanagement en het mgaan met het gemeentelijk weerstandsvermgen. De gemeenteraad cntrleert vervlgens in heverre de uitvering van het beleid dr het cllege binnen de vastgestelde kaders heeft plaatsgevnden en f hierin vldende rekening is gehuden met de aanwezige risic s. Op het gebied van risicmanagement zijn, naast de kaders die in deze nta zijn pgenmen, de vlgende kaders van belang: de paragraaf risicmanagement & weerstandsvermgen en de hierin pgenmen risic s in de jaarrekening en de de prgrammabegrting. De raad heeft aangegeven belang te hechten aan een regelmatige tetsing van het risicmanagementsysteem en de uitwerking van de diverse beleidskaders dr de accuntant. Met name de kaders vr cmpleetheid en beheersing vragen m een nafhankelijke blik p het risicprfiel. Het meest geëigende mment hiervr is bij de Jaarstukken, zdat cnclusies getrkken kunnen wrden uit de realisatie van de (financiële) beleidskaders van risicmanagement. Een uitgebreider nderzek naar de effectiviteit van risicmanagement en de hiermee gemeide interne prcessen wrdt peridiek uitgeverd dr een eigen interne audit f nderzek van een derde partij (Lkale Rekenkamer, Nederlands Adviescentrum vr Risicmanagement). 9

10 Beleidskader 5 De raad stelt de kaders vr risicmanagement vanuit haar verantwrdelijkheid vr een begrting die duurzaam in evenwicht is en een weerstandsvermgen dat van vldende mvang is. Het cllege vert het beleid uit binnen de gestelde kaders. Het cllege is uiteindelijk eindverantwrdelijk vr de bedrijfsvering van de gemeente Drdrecht en daarmee vr al haar beleid en bijkmende risic s en legt hierver verantwrding af aan de raad. Beleidskader 6 De accuntant wrdt gevraagd bij de Jaarstukken een kritische nafhankelijke tets p de werking van het risicmanagementsysteem en de uitwerking van de beleidskaders te den. Hierbij zal de nadruk liggen p de beleidskaders ver cmpleetheid en beheersing van de risic s. Dr een eigen interne audit f ander nafhankelijk nderzek wrdt de effectiviteit van het risicmanagementprces peridiek berdeeld. Rl van het cllege Het cllege is uiteindelijk eindverantwrdelijk vr de bedrijfsvering van de gemeente Drdrecht en daarmee vr al haar beleid en bijkmende risic s. Jaarlijks wrdt de weerstandsparagraaf in de begrting en in de jaarstukken pgesteld. Daarnaast dient het cllege ervr te zrgen dat de delstellingen van risicmanagement wrden bereikt. Het cllege dient bij elk (raads)vrstel na te gaan wat de belangrijkste risic s zijn en dit te rapprteren aan de raad zdat zij p de hgte is van de risic s die het realiseren van de beleids- f prjectdelstellingen in de weg kunnen staan. Pas dan is er vr raad en cllege mgelijkheid m in cmpleetheid besluiten te nemen f alternatieven af te wegen. Het cllege heeft p basis van haar actieve infrmatieplicht de verantwrdelijkheid de raad ver de risic s te infrmeren. Deze actieve infrmatieplicht geldt niet alleen vraf maar k ten tijde van de uitvering van de begrtingsprgramma s en prjecten. Tussentijdse majeure mutaties in het risicprfiel dienen vanuit de ambtelijke rganisatie aan het cllege en daarna aan de raad te wrden gemeld, znder te wachten p de P&C-dcumenten. Twee keer per jaar krijgt de raad van het cllege een duidelijk beeld van het risicprfiel en de hierbij genmen beheersmaatregelen gepresenteerd. Dat is uitgebreid bij de begrting en het jaarverslag. Tussentijds gebeurt dit alleen als er nvrziene mstandigheden zijn die ten tijde van de begrting en jaarstukken niet vrzien waren (actieve infrmatieplicht). Beleidskader 7 Het cllege dient bij elk vrstel na te gaan wat de belangrijkste risic s zijn en dit te rapprteren aan de raad zdat zij p de hgte is van de risic s die het realiseren van de beleids- f prjectdelstellingen in de weg kunnen staan. Deze actieve infrmatieplicht geldt zwel vraf als tijdens de uitvering van begrtingsprgramma s en prjecten. De raad ntvangt van het cllege ten tijde van de begrting en jaarstukken een uitgebreid inzicht in het risicprfiel. Tussentijds gebeurt dit alleen als er nvrziene mstandigheden zijn die ten tijde van de begrting en jaarstukken niet vrzien waren. Rl van de directieraad De directieraad is integraal verantwrdelijk vr het strategische risicmanagement en daarmee primair verantwrdelijk vr het gehele risicprfiel van de gemeente Drdrecht. Vanuit deze verantwrdelijkheid bepaalt de directieraad de pririteiten en de planning en zrgt zij ervr dat bewust wrdt mgaan met risic s en dat risicmanagement gemeentebreed wrdt gestimuleerd. Tevens dient de directieraad te sturen p de meest urgente risic s binnen de gemeente en is zij verantwrdelijk vr het realiseren en tepassen van de gedefinieerde beheersmaatregelen. Ieder lid van de directieraad bespreekt met de afdelingshfden en/f prjectleiders binnen zijn prtefeuille peridiek de stand van zaken ten aanzien van het risicprfiel van de sectren en prjecten. 10

11 Beleidskader 8 Risicmanagement is een vrm van integraal management wat inhudt dat de lijn (directeuren van de sectren en bedrijven) primair verantwrdelijk is vr de realisatie van de delstellingen en de risic s die hiermee samenhangen. Vr de rlmschrijvingen van de individuele sectr- en prgrammadirecteuren, de afdelingshfden, de prjectmanagers en het team van risiccördinatren wrdt verwezen naar bijlage Actueel en cmpleet huden van het risicprfiel Het risicprfiel, de maat (kwalitatief f kwantitatief) vr het geheel aan risic s van het betreffende prject, prces, prgramma f beleidstraject, wrdt z cmpleet en realistisch mgelijk in beeld gebracht. Praktijk binnen Drdrecht is dat inzicht in de risic s die de gemeente lpt, begint bij het risicbewustzijn van de medewerkers in de rganisatie. Als zij risicbewust zijn in hun dagelijkse werkzaamheden kan practief wrden ingespeeld p de risic s dr het p tijd nemen van passende beheersmaatregelen. Cmpleetheid en actualiteit van het risicprfiel is hiermee nlsmakelijk bnden met de alertheid en bereidheid van alle betrkkenen m risic s te signaleren en bespreekbaar te maken. De gemeente Drdrecht verwacht k van de eigen verbnden partijen dat zij een actief beleid veren p het gebied van risicmanagement en weerstandsvermgen en zal hier in de reginale verlegvrmen actief aandacht vr vragen. Gelet p het feit dat wij als gemeente vr grte delen verantwrdelijk zijn vr de explitatie van verbnden partijen, vinden wij dat we k eisen mgen stellen aan de wijze waarp verbnden partijen met risicmanagement mgaan. Hiermee kan enerzijds vrkmen wrden dat we nverwachts gecnfrnteerd wrden met een incmpleet risicprfiel vanuit een van de verbnden partijen en anderzijds dat we risic's aan nze kant p meten nemen en hiervr weerstandscapaciteit dienen te reserveren. Beleidskader 9 Het risicprfiel, de maat (kwalitatief f kwantitatief) vr het geheel aan risic s van het betreffende prject, prces, prgramma f beleidstraject, wrdt z cmpleet en realistisch mgelijk in beeld gebracht. Beleidskader 10 De gemeente Drdrecht verwacht k van de eigen verbnden partijen dat zij een actief beleid veren p het gebied van risicmanagement en weerstandsvermgen en zal hier in de reginale verlegvrmen actief aandacht vr vragen. 11

12 3 Risicmanagement in relatie tt het weerstandsvermgen Het aspect weerstandsvermgen is nderdeel van het bredere risicmanagement. Het vrmt als beheersmaatregel het sluitstuk van risicmanagement, een laatste vangnet m de eventuele risicksten p te vangen. Daarnaast geeft het een indicatie in welke mate de gemeente in staat is nvrziene tegenvallers p te vangen. Inzicht in het weerstandsvermgen van de gemeente Drdrecht is dus belangrijk m de cntinuïteit van de rganisatie te kunnen garanderen. Definitie: weerstandsvermgen De mate waarin de rganisatie in staat is middelen vrij te maken (weerstandscapaciteit) m de financiële gevlgen van risic s p te vangen. Het weerstandsvermgen bestaat aldus uit de relatie tussen de beschikbare weerstandscapaciteit, zijnde de middelen en mgelijkheden waarver de gemeente beschikt (f kan beschikken) m niet vrziene ksten te dekken, en alle risic s waarvr geen maatregelen zijn getrffen f waar na het treffen van maatregelen ng restrisic s verblijven. In frmulevrm gaat het hier m de rati vr het weerstandsvermgen, te weten: Rati = beschikbare weerstandscapaciteit / bendigde weerstandscapaciteit 3.1 Nrm vr de rati van het weerstandsvermgen Het streven is de kmende jaren ver vldende weerstandscapaciteit te beschikken. Een nrmraticijfer van ten minste 1,0 vldet aan het criterium vldende vr het weerstandsvermgen. Wij willen hier, mede gelet p het amendement hierver, aan vasthuden. Het is daarnaast een lgische nrm mdat hiermee de mvang van de gekwantificeerde risic s in evenwicht is met de hiervr aan te huden beschikbare weerstandscapaciteit waarmee de risic s pgevangen kunnen wrden. Onderstaand figuur geeft het een en ander schematisch weer. Figuur 3: schematische weergave weerstandsvermgen De raad kan p deze nrmrati sturen. Wanneer deze rati minder dan 1,0 bedraagt, is de gemeente kwetsbaar en beschikt dan niet ver vldende weerstandscapaciteit m de resterende risic s af te dekken. Bij verschrijding van de ndergrens hanteren we nderstaande beslisbm m te bepalen welke actie ndig is m de rati weer p het niveau van ten minste 1,0 te krijgen. In de beslisbm is tevens aan de nderzijde pgenmen de situatie waarin de rati resulteert in een niveau van bven de 1,4. De grens van 1,4 is geen apart kader. Deze wrdt veelal landelijk gehanteerd als vergang tussen de classificatie vldende en ruim vldende. 12

13 Figuur 4: beslisbm Rati weerstandsvermgen p ten minste niveau 1,0 ja ja nee Aanpassen bendigde weerstandscapaciteit via risicmanagement (bijv. verzekeren, vrzieningen, AO/IC, beleid aanpassen f stppen), aanpassen zekerheidspercentage, hger eigen risic resterende risic s Verplicht verhgen beschikbare weerstandscapaciteit: Meevallers resp. het rekeningresultaat priritair bestemmen dr afdracht aan de Algemene reserve. Indien dit niet vldende is, wrdt in het eerstvlgende P&C-dcument aangegeven welke ptentiële weerstandscapaciteit wrdt ingezet m weer p het nrmniveau te geraken. Rati tussen 1,0 en 1,4 Geen actie ndig. Rati > 1,4 Herverwegen en mgelijk verlagen beschikbare weerstandscapaciteit: bij de kadernta f begrting kan wrden bezien f en p welke wijze een eventueel surplus wrdt aangewend (integrale afweging). In de navlgende paragrafen gaan we in p de mgelijke plssingen, zals weergegeven in de grijs gearceerde bxen uit de beslisbm, in de situatie dat ng niet is vldaan aan een rati van ten minste 1,0. (financieel) Beleidskader 11 Wij hanteren een nrmraticijfer van ten minste 1,0. Bij verschrijding van de ndergrens hanteren we een beslisbm m te bepalen welke actie ndig is m de rati weer p het niveau van ten minste 1,0 te krijgen. 3.2 Beschikbare weerstandscapaciteit De beschikbare weerstandscapaciteit bestaat uit de middelen en mgelijkheden waarver de gemeente beschikt m niet begrte ksten die nverwachts en substantieel zijn te dekken. Onderscheid kan wrden gemaakt in incidentele en structurele weerstandscapaciteit. Met het eerste wrdt bedeld het vermgen m calamiteiten en andere eenmalige tegenvallers p te kunnen vangen znder dat dit invled heeft p de vrtzetting van taken p het geldende niveau. Met de structurele weerstandscapaciteit wrden de middelen bedeld die permanent ingezet kunnen wrden m tegenvallers in de lpende explitatie p te vangen, znder dat dit ten kste gaat van de uitvering van de bestaande taken. Tt p heden heeft Drdrecht enkel de algemene reserve Stad en Grndbedrijf tt de (incidenteel) beschikbare weerstandscapaciteit gerekend. Deze vrzichtige benadering willen wij p enkele nderdelen aanpassen. Realiteit is dat er k andere middelen aan te wijzen zijn die bij het zich 13

14 vrden van grte tegenvallers kunnen wrden ingezet. We praten in dit geval ver ptentiële weerstandscapaciteit. In feite kent het weerstandsvermgen drie verschillende gradaties: A. middelen welke direct kunnen wrden ingezet znder gevlgen vr begrting f prgramma s; B. middelen welke eventueel kunnen wrden ingezet, maar wel met gevlgen vr begrting f prgramma s; C. middelen welke ng verder kunnen wrden ingezet dr besluiten te herverwegen f middelen anders in te zetten bij grte calamiteiten f financiële prblemen. In nderstaande tabel wrden de diverse ptentiële bestanddelen van de beschikbare weerstandscapaciteit genemd en van een uitleg vrzien. Bestanddelen van de weerstandscapaciteit Gradatie 1. Algemene reserve Stad en GBD De gemeente Drdrecht heeft een tweetal algemene reserve m incidentele risic s financieel af te dekken, te weten de Algemene reserve Stad en de Algemene reserve Grndbedrijf. De algemene reserve Stad heeft een permanent karakter met een minimale mvang van 10 miljen (vastgesteld in de Nta Reserves en Vrzieningen). Ten aanzien van de Algemene reserve Grndbedrijf is geen minimale mvang afgesprken. 2. Pst nvrzien Artikel 189 van de Gemeentewet en Artikel 8 (lid 1 en lid 6) van het BBV verplicht iedere gemeente een bedrag vr nvrziene uitgaven p te nemen in de begrting. Drdrecht neemt jaarlijks bij de begrting een pst nvrzien p ter hgte van 1 miljen. Feitelijk is hier sprake van structurele weerstandscapaciteit. De pst nvrzien is een buffer vr externe nvrziene tegenvallers. Het dekt uitgaven die vlden aan de 3- s: nvrzien, nvermijdelijk en nuitstelbaar. In het bepalen van de hgte van dit bedrag is een gemeente vrij. 3. Rentereserve De rentereserve (plafndstand 5 miljen) dient vr het pvangen van het risic van renteschmmelingen. Het sald van alle interne en externe rentelasten en rentebaten wrdt verrekend met deze reserve. Wij stellen vr de rentereserve te te rekenen aan de beschikbare weerstandscapaciteit. Het is namelijk een reserve znder bestedingsdel f vraf begrte explitatiebijdrage, maar een reserve ter dekking van renterisic's. Bij het terekenen van deze reserve aan het weerstandsvermgen dient in NARIS tegelijk een risic-inschatting te wrden pgenmen p het zich vrden van negatieve resultaten in de rente-mslag in de kmende 3 jaar. 4. Inkmensreserve Drdrecht kent een tweetal inkmensreserve met een financieringsfunctie, te weten de Inkmensreserve en de Explitatiereserve EZH-middelen ( 98,4 miljen, respectievelijk 69,7 miljen). Beide reserves behren tt de ptentiële weerstandscapaciteit met dien verstande dat interen p deze reserves een explitatienadeel tt gevlg heeft dr gemiste rente-inkmsten. Hierbij geldt dat bij een rentevet van 4% iedere miljen eur nttrekking een structurele bezuinigingspgave plevert van Onbenutte belastingcapaciteit De nbenutte belastingcapaciteit bestaat uit de extra structurele middelen die gegenereerd kunnen wrden dr de tarieven van de gemeentelijke heffingen te verhgen tt het wettelijk tegestane maximum. De nbenutte belastingcapaciteit kan wrden berekend dr de maximaal tegestane belastingbaten/-tarieven te vergelijken met de belastingbaten/-tarieven in de gemeente Drdrecht Vr Drdrecht geldt mmenteel een nbenutte belastingcapaciteit van circa 3 miljen (structureel) ten aanzien van de OZB (enkel eigenaren van wningen). Indicatief kan gesteld wrden dat iedere prcent verhging van het OZB-tarief leidt tt een jaarlijkse extra inkmst van vr de gemeente. A A A B B 14

15 6. Begrtingsruimte Als de begrting en meerjarenraming sluiten met een psitief sald, dan is er begrtingsruimte. Alleen structurele begrtingsruimte kan wrden ingezet vr structurele financiële tegenvallers die zich hebben vrgedaan en eerst incidenteel zijn afgedekt. 7. Ombuigingsmgelijkheden In een begrting kan ruimte gecreëerd wrden dr bezuinigingsmaatregelen f een herverweging van het (bestaand) beleid. Ombuigingsmgelijkheden zijn vraf meilijk te meten, het is meer het resultaat van een bestuurlijk besluitvrmingsprces. Desalniettemin, kan altijd bij ptredende risic s tt aanvullende bezuinigingen en/f mbuigingen beslten wrden. 8. Kstenreductie (bezuinigingen) Efficiencyperaties (vb. brede drlichting) en beperking van de ksten kunnen k tekmstige ruimte scheppen in de begrting. Dit laat zich echter p vrhand meilijk hard maken. 9. Overige bestemmingsreserves Dit zijn reserves met een bestedingsfunctie waarbij geld is weggezet vr tekmstige uitgaven f investeringen. Ondanks de eerder vastgestelde bestedingsfunctie kan de raad besluiten, indien ndzakelijk, de bestemmingsreserve bestedingsvrij te maken m risic s financieel p te vangen. Het gaat hierbij dan enkel m die bestemmingsreserves die bestuurlijk herverweegbaar zijn mdat ten aanzien van de gereserveerde en gevteerde middelen ng geen harde juridische verplichtingen zijn aangegaan. 10. Stille en geheime reserves Als activa nder de pbrengstwaarde zijn gewaardeerd is sprake van een stille reserve. Als activa niet zichtbaar p de balans staan, maar wel een pbrengstwaarde hebben, is sprake van een geheime reserve. Deze bezittingen staan niet p de balans, vandaar de term geheim. Vr de bepaling van de weerstandscapaciteit is van belang dat de activa waarin een stille f geheime reserve beslten ligt direct verkpbaar zijn. Niet direct verkpbare activa blijven vr de berekening van de weerstandscapaciteit buiten beeld. Bij verkp ntstaan winsten die eenmalig vrij inzetbaar zijn. Gemeenten kennen twee srten stille/geheime reserves. Dit zijn stille/geheime reserves in financiële vaste activa (deelnemingen, aandelen) en stille/geheime reserves in de materiële vaste activa (bijv. grnden niet ingebracht in de grndexplitatie, panden etc.). Vr Drdrecht geldt dat wanneer de raad verweegt stille reserves te betrekken er nader nderzek ndig is naar de ptentiële weerstandcapaciteit van ns aandelenbezit in de N.V. Enec en Waterleidingbedrijf Evides. Hetzelfde geldt vr het bezit aan gemeentelijke panden vanuit het Vastgedbedrijf. B B B C C Verbreding beschikbare weerstandscapaciteit Wij achten een iets bredere definitie van beschikbare weerstandscapaciteit hanteerbaar (gradatie A), waarbij als criterium geldt dat de bestanddelen znder al te veel ingrijpende effecten inzetbaar zijn. De bestanddelen Pst nvrzien en Rentereserve kunnen in nze ptiek wrden tegerekend aan de beschikbare weerstandscapaciteit. Binnen gradatie B is de Inkmensreserve verreweg het grtst inzetbare vermgensbestanddeel. Deze reserve heeft binnen de Drdtse begrting al jarenlang de functie van inkmstengeneratr (rente). In geval van ndzaak kan deze reserve relatief gemakkelijk wrden ingezet als buffer m perspectief te bieden p een gewenste rati van ten minste 1,0. Cnsequentie hiervan is dat dekking gevnden dient te wrden vr de gederfde rente-inkmsten, dr structurele bezuinigingen en/f het verhgen van de tarieven. Hierbij geldt dat de raad tegelijkertijd k de afweging kan maken m de nbenutte belastingcapaciteit (gefaseerd) in te zetten en dr middel van deze (tijdelijke) tariefsverhging extra inkmsten en dus teveging aan het weerstandsvermgen kan genereren. We stellen vr dat de Inkmensreserve en de Onbenutte belastingcapaciteit beiden behren tt de ptentiële weerstandscapaciteit, en enkel na uw gedkeuring als beschikbare weerstandscapaciteit kunnen wrden aangemerkt. Indien de ndzaak tt (gecmbineerde) inzetbaarheid van deze bestanddelen bestaat, bijvrbeeld in het geval van een rati kleiner dan 1,0, dan vragen wij u hiervr altijd separaat m een besluit. 15

16 Ten aanzien van de verige bestanddelen met een gradatie B geldt dat wij het niet verstandig achten deze als direct inzetbare weerstandscapaciteit te beschuwen. De terekenbaarheid van bestanddelen uit categrie C achten wij mmenteel niet realistisch en den afbreuk aan het principe van betruwbare verheid. (financieel) Beleidskader 12 Uitgangspunt bij het definiëren van beschikbare weerstandscapaciteit is de mate waarin de bestanddelen znder al te veel ingrijpende effecten inzetbaar zijn (gradatie A). Naast de algemene reserves vallen hiernder de nderdelen Pst nvrzien en Rentereserve. We stellen vr dat de Inkmensreserve en de Onbenutte belastingcapaciteit beiden behren tt de ptentiële weerstandscapaciteit, en enkel na gedkeuring dr de raad als beschikbare weerstandscapaciteit kunnen wrden aangemerkt. Indien de ndzaak tt (gecmbineerde) inzetbaarheid van deze bestanddelen bestaat, bijvrbeeld in het geval van een rati kleiner dan 1,0, dan vragen wij de raad hiervr altijd separaat m een besluit. De inzetbaarheid van de verige bestanddelen met een gradatie B en de bestanddelen met een gradatie C rekenen we niet tt de beschikbare weerstandscapaciteit. 3.3 Bendigde weerstandscapaciteit Het bepalen van de bendigde weerstandscapaciteit (mvang van de risic's) wrdt uitgeverd met behulp van een in de praktijk beprefde risicsimulatie (Mnte Carl-simulatie 2 ). Dit is een nderdeel van NARIS waarbij gebruik wrdt gemaakt van de kansverdelingen en gevlgen zals die per risic zijn aangegeven. Op basis van de risicsimulatie kan wrden berekend welk bedrag er bendigd is m de geïdentificeerde risic s in financiële zin af te dekken. Hierbij wrdt binnen Drdrecht thans gerekend met een zekerheidspercentage van 90%. De uitkmst van de bendigde weerstandscapaciteit wrdt vastgelegd in de weerstandsparagraaf. Deze wrdt minimaal tweejaarlijks geactualiseerd (bij prgrammabegrting en jaarrekening) en pgenmen in de planning & cntrl prducten. De bendigde weerstandscapaciteit wrdt bepaald dr de factren: kwaliteit (en vrnamelijk vlledigheid) van de risic-inventarisatie; verwachte risickans (waarschijnlijkheid); verwachte risic-mvang (effect, impact p de delen f financiële psitie); risicbereidheid f acceptatiehuding bij afdekken van risic s; mate waarin risic s al p een andere wijze dan de beschikbare weerstandscapaciteit zijn afgedekt (nl. verzekeringen, vrzieningen, beheersmaatregelen etc.); en gewenste mate van zekerheid dat resterende risic s meten wrden pgevangen met de beschikbare weerstandscapaciteit. De accuntant heeft via de stresstest meerdere jaren laten zien dat Drdrecht een brede (=cmplete) benadering kent van haar risicprfiel. Vergelijkbare gemeenten kennen een beduidend lager ttaal aan risic s. Dat kan enerzijds te maken hebben met de cmpleetheid van risic-identificatie die wij nastreven. Anderzijds is dit k inherent aan de risichuding die bij ns past. Drdrecht is een ambitieuze stad waarbinnen de laatste jaren veel grte prjecten in uitvering zijn. En daar hrt nu eenmaal het p een verstandige manier mgaan met risic s bij. Wij achten de vlgende twee aanpassingen ter vaststelling van de bendigde weerstandscapaciteit aanvaardbaar: 2 Hierbij wrdt denkbeeldig p basis van individuele kansverdelingen per resterend risic met elke keer een andere startwaarde miljenen keren de werkelijkheid nagebtst, waarbij gesimuleerd wrdt dat een cmbinatie van bepaalde resterende risic s zich vrdet (Mnte Carl methde). Het risicsimulatiemdel hudt rekening met de verschillen tussen de kansen en met de verschillen in de impactmvang van resterende risic s die zwel psitief als negatief kan zijn. Dit leidt tt een nieuwe gezamenlijke kansverdeling, die alle resterende risic s uit het risicprfiel mvat. 16

17 Samenvegen risic s Stad en Grndbedrijf Aan de kant van de bendigde weerstandscapaciteit zijn we gewend m een aparte rati vr zwel de risic s van de Stad als de risic's van het Grndbedrijf te presenteren. In Naris wrden de hiernder liggende risic's vervlgens apart van elkaar beschuwd wanneer de simulatie naar de ttale rati wrdt gemaakt. Het Nederlands Adviesbureau vr Risicmanagement (NAR) heeft ns erp attent gemaakt dat we hiermee de ttaal bendigde weerstandcapaciteit te hg beschuwen in vergelijking tt een simulatie van de risic's Stad en grndbedrijf gezamenlijk. Het risicprfiel van zwel Stad als Grndbedrijf blijft evenwel apart inzichtelijk in de verplichte paragrafen van de begrting en de jaarstukken. Zekerheidspercentage in Naris van 90% naar 75% Via de risicsimulatie in Naris berekenen we welk bedrag er ndig is m de geïdentificeerde risic's in financiële zin af te dekken. Hierbij wrdt gerekend met zekerheidspercentages. Deze percentages geven aan he waarschijnlijk het is dat de financiële gevlgen van de werkelijk pgetreden risic's nder de berekende waarde valt. Z lpen we bij een zekerheidspercentage van 50%, 50% kans dat de werkelijke financiële gevlgen bven het berekende bedrag ligt. Bij het percentage van 90% is de kans p een hgere uitkmst ng maar 10%. Het werken met een zekerheidspercentage van 75% wrdt dr enkele gemeenten gehanteerd (.a. Arnhem en Breda). Het NAR geeft aan dat de keuze hierte afhankelijk dient te zijn van de mate van cmpleetheid van het risicprfiel. Een breed risicprfiel kan vergezeld gaan van een lager zekerheidspercentage. Gelet p de cmpleetheid waarmee wij nze risic s in Naris pnemen (zie k Stresstest: benchmark met gemeenten), stellen wij vr een zekerheidspercentage van 75% te hanteren. Het vaststellen van de mvang van de bendigde weerstandscapaciteit gebeurt uiteindelijk via het uitveren van de Mnte Carl-simulatie Ged uitgeverd risicmanagement vrkmt dat de bendigde weerstandscapaciteit (te) frs plpt, mdat de meeste reguliere risic s in het kader van het risicmanagement pr-actief wrden herkend en met beheersmaatregelen wrden afgedekt. Bij de invering van Naris is m die reden de interne afspraak gemaakt enkel risic s met een impact > p te nemen. Feitelijk fungeert deze ndergrens hiermee als eigen risic vr de sectren. (financieel) Beleidskader 13 De bendigde weerstandscapaciteit is het resultaat van de risicsimulatie van risic s met een impact > , waarbij we uitgaan van een zekerheidspercentage van 75% en een gecmbineerde rati van Stad en Grndbedrijf. 17

18 4 Ontwikkelpad risicmanagement 4.1. Krte termijn ( ): fcus en impulsen Risicmanagement is geen del p zich, maar is een middel m delstellingen te bereiken. Daarm is het verstandig m na te gaan wat je er nu feitelijk mee wilt bereiken, ng vrdat je met dit instrument verder aan de slag gaat Risicmanagement kent tegelijkertijd een brede scpe. Vrgesteld wrdt m de drgreiambitie te cncentreren p zwel het hiernder gefrmuleerde statische als het dynamische aspect van risicmanagement. Onze risic s dienen een betruwbare brn te zijn vr bepaling van de bendigde weerstandscapaciteit. Onder dit min f meer vaste gegeven vallen activiteiten als het bepalen van het risicprfiel, het maken van een stevige risic-identificatie inclusief kwantificering en het frmuleren van realistische beheersingsmaatregelen. Alhewel hier k sprake is van een zekere dynamiek, is het vral zaak m deze min f meer klassieke taken uit de BBV-regelgeving ged p rde te hebben en vrtdurend te streven naar ng betere en betruwbare managementinfrmatie. Wij nemen dit het statische aspect van risicmanagement (niet te verwarren met statische risic s uit paragraaf 1.2). Gesteld kan wrden dat Drdrecht dit aspect steeds meer p rde heeft en hierin de afgelpen jaren stappen vrwaarts heeft gezet. Drntwikkeling zit hem met name in de kwaliteit van de risic-identificatie en -classificatie, het werken aan een risicvlgsysteem en het verder verbeteren en standaardiseren van de interne managementrapprtages. Risicmanagement dient verdere impulsen te geven aan de sturing p risic s. Het gaat hier m het actief maken en huden van beheersingsmaatregelen, hiervr verantwrdelijkheid nemen en permanent vlgen/bijstellen van de mgelijkheden vr risicreductie. Krtm het dynamische aspect van risicmanagement. Vr dit aspect geldt een langere tijdshrizn (zie 4.2). 4.2 Lange termijn ( ): drgrei naar strategisch risicmanagement Uitdaging zit hem erin m het dynamische aspect verder handen en veten te geven. Hierin is een aantal mgelijkheden in drntwikkeling denkbaar. Varianten in drgrei risicmanagement 1. vasthuden aan huidige werkwijze: vanuit de klassieke taken (statische aspect) van risicmanagement ntstaat vldende grip m de beheersing van risic s te agenderen en uiteindelijk te effectueren; 2. drpakken p huidige werkwijze: ad 1 aangevuld met het strakker rganiseren van het risic-eigenaar, c.q. risicdragerschap. De huidige Naris-risic s (ca. 150 stuks) dienen één p één gekppeld te wrden aan één rganisatienderdeel en één persn. Deze persn velt zich als eigenaar verantwrdelijk vr de beheersing van het risic en infrmeert het eigen MT peridiek ver de vrtgang; 3. drpakken én veranderen van huidige werkwijze; ad 2 aangevuld met een pname van het risicprfiel van de sectren in de eigen jaarplannen p z n wijze dat hierver zwel intern als in de jaarplangesprekken (k gedurende het uitveringsjaar) met de gemeentesecretaris de beheersing ervan kan wrden besprken; 4. drpakken en veranderen naar integrale werkwijze via strategisch risicmanagement 3 : ad 3 Van strategisch risicmanagement bestaat geen eenduidige definitie. Belangrijke aspecten zijn evenwel: - risicanalyse bezien vanuit de bestuurlijke en ambtelijke tp - risicanalyse in relatie tt het bereiken van de rganisatiedelstellingen - risicmanagement breder pzetten dan alleen financiële risic s - het kiezen en bewust uitveren van een bepaald risicprfiel en vanuit daar gericht acties ndernemen ten aanzien van de risic s. 18

19 3 aangevuld met kppeling van risic s aan de strategische delen van de stad. De huidige financiële risic s (Naris) zijn vralsng lsgekppeld van de delstellingen uit de prgrammakaarten. Aan iedere prgrammakaart wrdt vanaf Begrting 2014 een nderdeel risic s tegevegd. Hieruit met kunnen wrden pgemaakt waar de vrnaamste bstakels, maar k kansen, liggen vr realisatie van de beleids- en verige rganisatiedelstellingen. Met deze slag wrdt tevens het cllege in psitie gebracht als eindverantwrdelijke vr de realisatie van de delstellingen uit de prgramma s. Andersrtige strategische risic s (bijv. plitieke, maatschappelijke, integriteits, juridische, imag, persneel etc.) dienen expliciet benemd te wrden en, net als de financiële risic s, zveel mgelijk gekppeld te wrden aan de delstellingen. Risicbeheersing en -sturing wrdt hiermee p natuurlijker manier nderdeel van managementverantwrdelijkheid. Wij zien een drgrei naar variant 4 vr Drdrecht als een ndzakelijke en haalbare stap. Hierbij is er het besef dat er zwel aan de zachte (cultuur) als aan harde kant van risicmanagement drntwikkelingen ndig zijn. Z zal kppeling van risic s aan delstellingen via de prgrammakaarten zwel leiden tt een nadere peratinalisering van delstellingen als tt een duidelijker inzicht in de risicverantwrdelijkheden. De wijze waarp risic s gekppeld wrden aan prgrammakaarten en hiermee nderdeel wrden van de delstellingen van beleid is echter binnen gemeenteland ng nntgnnen gebied. Deze drntwikkeling zal de kmende peride vanuit de sectren en bedrijven ingezet gaan wrden. 19

20 Bijlage 1 Vr de belangrijkste kernbegrippen uit deze nta hanteren wij een vlgende definiëring: Risic Gebeurtenis die zich al dan niet kan vrden en die kan leiden tt schade met een financieel gevlg f afwijking van een te behalen beleidsdel. Initieel risic De inschatting van het risic znder de effecten van beheersmaatregelen. Beheersmaatregel Een activiteit die zich p enige wijze richt p het elimineren, vermijden f verkleinen van de rzaak f het gevlg van een ngewenste gebeurtenis. Maatregel waarmee een risic wrdt gewijzigd. Restrisic De inschatting van het risic met medeneming van de effecten van beheersmaatregelen. Risic dat verblijft na risicbeheersing. Risicmanagement Het beheersen van risic s dr p gestructureerde wijze expliciet risic s te inventariseren en beheersmaatregelen uit te veren en evalueren ter vermijding/vermindering van die risic s. Dit alles in een cyclisch prces waarin de inventarisaties vrtdurend up-t-date wrden gehuden. Risicmanagementbeleid Verklaring van algemene bedelingen en richting van een rganisatie met betrekking tt risicmanagement. Risicdrager De persn f het rganisatienderdeel aan wie het risic geallceerd is. Risic-eigenaar De persn die eindverantwrdelijk en bevegd is m het risic te managen. Risichuding Benadering van een rganisatie bij de berdeling en het uiteindelijk nastreven, behuden, nemen f vermijden van risic s. Risic-identificatie Prces waarmee risic s wrden pgesprd, herkend en beschreven. Risicmanagementprces Systematisch tepassing van beleidslijnen, prcedures en werkwijzen p de activiteiten met betrekking tt cmmunicatie, verleg, vaststelling van de cntext, en het identificeren, berdelen, behandelen, mnitren en evalueren van risic s. Risicprfiel Een maat (kwalitatief f kwantitatief) vr het geheel aan risic s van het betreffende prject, prces, prgramma f beleidstraject. 20

21 Bijlage 2 De 6 stappen van de risicmanagementcylus: Cntext: Waarver gaat de risicanalyse en wat willen we ermee bereiken? Identificeren: Wat kan ns allemaal verkmen? Kwantificeren: Wat zijn nze grtste risic s? Afwegen: He kunnen we de grtste risic s beheersen? Beheersen: He nemen we de beheersing ter hand? Evalueren: Wat is er veranderd en wat hebben we geleerd? Cntext (waarver gaat het en wat willen we bereiken?) Risic-analyse is geen del p zich, maar een middel. Het is daarm verstandig m na te gaan wat je ermee wilt bereiken. In deze stap wrdt gekeken naar interne en externe factren die van belang zijn vr de risicanalyse. Het gaat m vragen als: Wat is je del? Waar sta je nu? Wrd je weleens verrast? Heb je zicht p de risic s? Krijgen anderen de kans hun risic s te benemen? Wat gaat er mis znder risicmanagement? Met behulp van deze infrmatie kan de delstelling van de risicanalyse wrden vastgesteld. Vervlgens gaan we het rganiseren. Wie is de pdrachtgever en wie neem je p in de prjectgrep? Uiteindelijk leidt dit alles tt een beargumenteerd antwrd p de vraag: Wat gaan we den en wie is waarvr verantwrdelijk? Identificeren (wat kan ns verkmen?) In deze stap prberen we een uitgebreid verzicht te verkrijgen van gebeurtenissen die het behalen van delen kunnen belemmeren f vertragen. Het gaat er in deze stap m een z breed mgelijk spectrum aan risic s te verkrijgen. We kijken dan k vanuit meerdere invalsheken. Het gaat er dus steeds m: hebben we alles in beeld en is het actueel? Dit den de afdelingshfden, prjectleiders, directeuren en gemeentesecretaris. Hierna wrden deze persnen risic-eigenaren genemd. Dit zijn de medewerkers die eindverantwrdelijk zijn vr het risic en erver rapprteren, elk p hun niveau. De gemeente Drdrecht kiest ervr m de risic s van nderuit de rganisatie naar bven te laten kmen (bttm-up benadering). Dit is een praktische benadering mdat risic s z benemd wrden dr degenen die dagelijks het werk uitveren. Met behulp van deze inzichten bepaalt iedere sectr haar eigen tp 10 risic s. Vervlgens vrmen deze risic s de basis vr de gemeente brede risic s. Dit zijn de risic s die bepalend zijn vr de richting van de gemeente Drdrecht. Deze tprisic s wrden gekzen dr het cllege en wrden pgenmen in de begrting en de jaarrekening. Bij grte tussentijdse mutaties van risic s kan ervr gekzen wrden hiervan een melding te maken in de Bestuursrapprtage f de Kadernta. Bij grte prjecten zal dit echter veelal gebeuren in de reguliere vrtgangsrapprtages aan de raad. Figuur 5: Bttm-up benadering 21

Middelen Financiële middelen o De organisatie heeft een actueel beleid met betrekking tot het verkrijgen van de benodigde financiële middelen.

Middelen Financiële middelen o De organisatie heeft een actueel beleid met betrekking tot het verkrijgen van de benodigde financiële middelen. Categrie C Per aspect van het framewrk zijn nrmen pgesteld. Vetgedrukt zijn de verplichte nrmen. Organisaties die nder categrie C vallen, zullen verder zijn met het implementeren van kwaliteitssystemen

Nadere informatie

Financiële verordening ex artikel 212 Gemeentewet

Financiële verordening ex artikel 212 Gemeentewet Financiële verrdening ex artikel 212 Gemeentewet De raad van de gemeente Hendrik-Id-Ambacht besluit, gelet p artikel 212 van de Gemeentewet, vast te stellen: de verrdening p de uitgangspunten vr het financieel

Nadere informatie

Confidentieel. 16 januari 2013 2013/11989. Sectorbrief Themaonderzoek Uitbesteding Vermogensbeheer. Geacht bestuur,

Confidentieel. 16 januari 2013 2013/11989. Sectorbrief Themaonderzoek Uitbesteding Vermogensbeheer. Geacht bestuur, Tezicht pensienfndsen en beleggingsndernemingen Middelgrte en kleine pensienfndsen Pstbus 98 1000 AB Amsterdam Cnfidentieel Datum Bijlage(n) 1 Onderwerp Sectrbrief Themanderzek Uitbesteding Vermgensbeheer

Nadere informatie

Tussenrapportage: plan van aanpak raadsenquête grondexploitatie Duivenvoordecorridor.

Tussenrapportage: plan van aanpak raadsenquête grondexploitatie Duivenvoordecorridor. Tussenrapprtage: plan van aanpak raadsenquête grndexplitatie Duivenvrdecrridr. Enquêtecmmissie grndexplitatie Duivenvrdecrridr 16 februari 2015 Inhudspgave: 1. Inleiding 2. Organisatie 3. Verfijning nderzeksvraag

Nadere informatie

Gefaseerde implementatie projectbeheersing methodiek Hogeschool van Utrecht

Gefaseerde implementatie projectbeheersing methodiek Hogeschool van Utrecht Prject Shared Services Gefaseerde implementatie prjectbeheersing methdiek Hgeschl van Utrecht Vervlg van Deelprjectplan Prjectadministraties (januari 2004) Het beheersen van prjectadministraties dr de

Nadere informatie

De burgemeester, het college en de raad van de gemeente Muiden;

De burgemeester, het college en de raad van de gemeente Muiden; Vrbeeld handvest De burgemeester, het cllege en de raad van de gemeente Muiden; Gelet p artikel 169, tweede en derde lid, en artikel 180, tweede en derde lid, Gemeentewet; Hebben de vlgende uitgangspunten

Nadere informatie

Controleprotocol Sociaal Domein

Controleprotocol Sociaal Domein Cntrleprtcl Sciaal Dmein Cntrleprtcl vr de accuntantscntrle bij: dr de gemeenten in de regi Amersfrt* gesubsidieerde rganisaties vr Jeugdzrg en WMO dr de gemeenten in de regi Amersfrt f dr de gemeente

Nadere informatie

Stel uw inkomen zeker, sluit een arbeidsongeschiktheidsverzekering af

Stel uw inkomen zeker, sluit een arbeidsongeschiktheidsverzekering af Stel uw inkmen zeker, sluit een arbeidsngeschiktheids af Eindelijk geniet u van een heerlijke skivakantie. En natuurlijk verkmt het u niet, want u bent een ervaren skiër. Maar laat dat ngeluk nu net in

Nadere informatie

1.1 Verantwoording 2 1.2 Indeling Treasurystatuut 2

1.1 Verantwoording 2 1.2 Indeling Treasurystatuut 2 TREASURYSTATUUT INHOUDSOPGAVE 1 INLEIDING 1.1 Verantwrding 2 1.2 Indeling Treasurystatuut 2 2 DOELSTELLING TREASURYFUNCTIE 2.1 Liquiditeitenbeheer 3 2.2 Financieren 4 2.3 Beleggen 5 2.4 Betalingsverkeer

Nadere informatie

Otten, J Artikel ESAA, 2009 Risicomanagement: een geïntegreerde benadering

Otten, J Artikel ESAA, 2009 Risicomanagement: een geïntegreerde benadering Risicmanagement: een geïntegreerde benadering Cpyright: Alle rechten zijn vrbehuden aan de auteur(s) van dit dcument en Auditing.nl 1 Risicmanagement Een geïntegreerde benadering Auteur: Jan Otten 10 juli

Nadere informatie

Transmuraal Programma Management

Transmuraal Programma Management Transmuraal Prgramma Management Een prpsitie van Vitha versie 1 Inhudspgave 1 Inleiding... 3 2 Transmurale behandelpraktijken... 3 2.1 Transmurale zrg nader gedefinieerd... 3 2.2 Transmurale zrg in de

Nadere informatie

IT Management Group. Samenvatting PRINCE2 2009

IT Management Group. Samenvatting PRINCE2 2009 IT Management Grup Samenvatting PRINCE2 2009 ITIL is a Registered Trade Mark f the Office f Gvernment Cmmerce in the United Kingdm and ther cuntries. PRINCE2 is a Registered Trade Mark f the Office f Gvernment

Nadere informatie

NOTITIE REGIONAAL REPRESSIEF DEKKINGSPLAN FASE 2 BESTUURLIJKE UITGANGSPUNTEN. 1. Inleiding

NOTITIE REGIONAAL REPRESSIEF DEKKINGSPLAN FASE 2 BESTUURLIJKE UITGANGSPUNTEN. 1. Inleiding NOTITIE REGIONAAL REPRESSIEF DEKKINGSPLAN FASE 2 BESTUURLIJKE UITGANGSPUNTEN 1. Inleiding De pdracht van het AB VrZW bij de vaststelling van het dekkingsplan fase 1 p 18 ktber 2013 luidde: nderzek de mgelijkheden

Nadere informatie

Jaarverslag. Format jaarverslag 2013. Ridderkerk, 13 januari 2014 VGS Adivio

Jaarverslag. Format jaarverslag 2013. Ridderkerk, 13 januari 2014 VGS Adivio Jaarverslag Frmat jaarverslag 2013 Ridderkerk, 13 januari 2014 VGS Adivi Inhudspgave VERSLAG VAN DE TOEZICHTHOUDER... 3 OVERVIEW & ALGEMEEN... 4 IDENTITEIT... 5 ONDERWIJS... 6 PERSONEEL... 7 HUISVESTING

Nadere informatie

Kenneth Smit Consulting -1-

Kenneth Smit Consulting -1- Versneld en cntinu verbeteren van de perfrmance en de resultaten van uw medewerkers en rganisatie. Perfrmance en rendementsverbetering van uw rganisatie is de fcus waarp de activiteiten van Kenneth Smit

Nadere informatie

352),(/(1352*5(66,( ,QOHLGLQJ

352),(/(1352*5(66,( ,QOHLGLQJ 352),(/(1352*5(66,(,QOHLGLQJ Een pdracht van schlen is te kmen tt een bij de rganisatie passende systematiek van planning en cntrl. De bedrijfvering wrdt daarbij gezien als een afgeleide van de inhudelijke

Nadere informatie

Deelprojectplan. Projectadministraties

Deelprojectplan. Projectadministraties Deelprjectplan Prjectadministraties Het beheersen van prjectadministraties dr de invering van een hgeschlbrede methdiek. 1 INHOUDSOPGAVE 1. Inleiding 2. Prbleemverkenning en stelling 3. Prjectdelen 4.

Nadere informatie

Functiefamilie: Directie

Functiefamilie: Directie Bijlage 3 bij Regeling ntwikkelen, functineren en berdelen (Cmpetenties per functieprfiel) Functiefamilie: Directie Cmpetentie: Netwerken De mate waarin de persn relaties en/f samenwerkingsverbanden binnen

Nadere informatie

Meerjarenbegroting 2013 2016 Stichting Spaarnesant

Meerjarenbegroting 2013 2016 Stichting Spaarnesant Meerjarenbegrting 2013 2016 Stichting Spaarnesant Auteur: Bedrijfsbureau: Jan Aalberts & Jeren van Schagen Vr: Raad van Tezicht Bestuurder Stichting Spaarnesant Lcatie: Haarlem Datum: 31 mei 13 Inhudspgave

Nadere informatie

Maak van 2015 jouw persoonlijk professionaliseringsjaar

Maak van 2015 jouw persoonlijk professionaliseringsjaar Maak van 2015 juw persnlijk prfessinaliseringsjaar en wrd Nlc erkend Register Lpbaanprfessinal (RL) Nlc erkend Register Lpbaanprfessinal (RL) Deze status wrdt bereikt na certificering dr het nafhankelijke

Nadere informatie

Communicatie voor beleid Interactie (raadplegen, dialoog, participatie) en procescommunicatie; betrokkenheid, betere besluiten en beleid

Communicatie voor beleid Interactie (raadplegen, dialoog, participatie) en procescommunicatie; betrokkenheid, betere besluiten en beleid Samenvatting BEELDEN OVER COMMUNICATIE TEYLINGEN Bevindingen gesprekken ver Cmmunicatie, raad- en cllegeleden, rganisatie en samenleving In deze ntitie zijn de resultaten van zwel de gesprekken van 9 ktber

Nadere informatie

Zijn in de aanvraag bijlagen genoemd en zijn die bijgevoegd? Zo ja, welke? Nummer desgewenst de bijlagen.

Zijn in de aanvraag bijlagen genoemd en zijn die bijgevoegd? Zo ja, welke? Nummer desgewenst de bijlagen. Checklist berdeling adviesaanvraag 1. De adviesaanvraag Heeft de r een adviesaanvraag gehad? Let p: een rapprt is in principe geen adviesaanvraag. Met een adviesaanvraag wrdt bedeld: het dr de ndernemer

Nadere informatie

D i e n s t v e r l e n i n g s d o c u m e n t

D i e n s t v e r l e n i n g s d o c u m e n t D i e n s t v e r l e n i n g s d c u m e n t Ons kantr hudt zich bezig met financiële dienstverlening en heeft zich gespecialiseerd in schade- en levensverzekeringen en is daarbij actief p de zakelijkeen

Nadere informatie

Projectaanvraag Versterking sociale infrastructuur t.b.v. burgerkracht in Fryslân

Projectaanvraag Versterking sociale infrastructuur t.b.v. burgerkracht in Fryslân 1 Prjectaanvraag Versterking sciale infrastructuur t.b.v. burgerkracht in Fryslân 1. Aanleiding Eind 2012 heeft Prvinciale Staten van de prvincie Fryslân keuzes gemaakt mtrent de 'kerntakendiscussie'.

Nadere informatie

Missie, visie en strategie Informatievoorziening veiligheidsregio s Definitief RBC 5/11/14

Missie, visie en strategie Informatievoorziening veiligheidsregio s Definitief RBC 5/11/14 Missie, visie en strategie Infrmatievrziening veiligheidsregi s Definitief RBC 5/11/14 Inleiding Relatie met prgrammaplan en werkplannen Deze missie, visie en strategie vrmen de basis vr het Prgramma Infrmatievrziening

Nadere informatie

Beschermd Wonen met een pgb onder verantwoordelijkheid van gemeenten

Beschermd Wonen met een pgb onder verantwoordelijkheid van gemeenten Beschermd Wnen met een pgb nder verantwrdelijkheid van gemeenten Een factsheet vr cliënten, cliëntvertegenwrdigers en familievertegenwrdigers 1 februari 2016 Sinds 1 januari 2015 valt Beschermd Wnen (vrheen

Nadere informatie

Voorstel aan de raad. Nummer: A15-03705. Steller: M. Stel Afdeling: Griffie Telefoon: 0320-278450 E-mail: m.stel@lelystad.nl

Voorstel aan de raad. Nummer: A15-03705. Steller: M. Stel Afdeling: Griffie Telefoon: 0320-278450 E-mail: m.stel@lelystad.nl Vrstel aan de raad Nummer: A15-03705 Steller: M. Stel Afdeling: Griffie Telefn: 0320-278450 E-mail: m.stel@lelystad.nl Punt 8 van de agenda vr de vergadering van 10 februari 2015. Onderwerp: Gedragscde

Nadere informatie

V-ICT-OR begeleidt besturen in hun informatiehuishouding voor optimaal verloop van samenvoeging gemeente en OCMW

V-ICT-OR begeleidt besturen in hun informatiehuishouding voor optimaal verloop van samenvoeging gemeente en OCMW V-ICT-OR begeleidt besturen in hun infrmatiehuishuding vr ptimaal verlp van samenveging gemeente en OCMW De infrmatica in steden en gemeenten greide sinds de jaren 80 rganisch. Dat stapje bij stapje greien

Nadere informatie

Beleidsregels Hulp bij humanitaire rampen.

Beleidsregels Hulp bij humanitaire rampen. Beleidsregels Hulp bij humanitaire rampen. Inhudspgave 1. Inleiding 3 2. De eerste dagen na een ramp: riëntatie en besluitvrming 4 3. Een hulpkanaal kiezen 5 3.1 Hulpkanaal A: Ndhulp via de SHO 6 3.2 Hulpkanaal

Nadere informatie

Projectomschrijvingen van het Uitvoeringsprogramma 2012-2015 Visie Openbaar Vervoer 2020

Projectomschrijvingen van het Uitvoeringsprogramma 2012-2015 Visie Openbaar Vervoer 2020 Vrdracht Prvinciale Staten van Nrd-Hlland Vrdracht Haarlem, juli 2012 Onderwerp: Uitveringsprgramma 2012-2015 Visie Openbaar Verver 2020 Bijlage: Prjectmschrijvingen van het Uitveringsprgramma 2012-2015

Nadere informatie

Ter vergelijking met de MJA3-doelstelling worden de indices voor productieproces, keten en duurzame energie gesommeerd.

Ter vergelijking met de MJA3-doelstelling worden de indices voor productieproces, keten en duurzame energie gesommeerd. MJA3 cnvenant Methdiek energieefficiency Alle inspanningen van bedrijven gericht p energiebesparing in het prductieprces en in de keten en met het g p de inzet van duurzame energie, wrden gehnreerd: zij

Nadere informatie

IWI. De Gemeenteraad Postbus 11563

IWI. De Gemeenteraad Postbus 11563 Inspectie Werk en Inkmen Tezicht Gemeentelijk Dmein De Gemeenteraad Pstbus 11563 2502 AN Den Haag Prinses Beatrixlaan 82 2595 AL Den Haag Telefn (070) 304 44 44 Fax (070) 304 44 45 www.lwiweb.nl Cntactpersn

Nadere informatie

NTA 8009:2007. Veiligheidsmanagementsysteem voor ziekenhuizen en instellingen die ziekenhuiszorg verlenen

NTA 8009:2007. Veiligheidsmanagementsysteem voor ziekenhuizen en instellingen die ziekenhuiszorg verlenen NTA 8009:2007 Veiligheidsmanagementsysteem vr ziekenhuizen en instellingen die ziekenhuiszrg verlenen Unifrm en inzichtelijk veiligheidsmanagementsysteem Openheid ver patiëntveiligheid Basis vr interne

Nadere informatie

Resultaten openbare marktconsultatie. Verkoop klooster Groot Bijstervelt Gemeente Oirschot. BIZOB-2011-SK-OIR-010 CONCEPT 19 april 2012

Resultaten openbare marktconsultatie. Verkoop klooster Groot Bijstervelt Gemeente Oirschot. BIZOB-2011-SK-OIR-010 CONCEPT 19 april 2012 Resultaten penbare marktcnsultatie Verkp klster Grt Bijstervelt Gemeente Oirscht BIZOB-2011-SK-OIR-010 CONCEPT 19 april 2012 1. Inleiding 1.1 Aanleiding De gemeente Oirscht is sinds nvember 2009 eigenaar

Nadere informatie

Verzuim Beleid. www.smallsteps.info. Opgemaakt door Human Resource Management. Doelgroep Alle werknemers. Ingangsdatum 4 juli 2014. Versie 0.

Verzuim Beleid. www.smallsteps.info. Opgemaakt door Human Resource Management. Doelgroep Alle werknemers. Ingangsdatum 4 juli 2014. Versie 0. Verzuim Beleid Opgemaakt dr Human Resurce Management Delgrep Alle werknemers Ingangsdatum 4 juli 2014 Versie 0.1 www.smallsteps.inf clfn Verzuimbeleid Visie en aanpak verzuim Delgrep: alle werknemers Versie:

Nadere informatie

Handleiding. Het opstellen van een diaconaal beleidsplan

Handleiding. Het opstellen van een diaconaal beleidsplan Handleiding Het pstellen van een diacnaal beleidsplan Versie 1.0 Generale diacnale cmmissie Datum: augustus 2015 Generale diacnale cmmissie Vendelier 51-D 3905 PC VEENENDAAL Telefn (0318) 505541 Website:

Nadere informatie

MVO Zelfverklaring Beantwoording 40 vragen

MVO Zelfverklaring Beantwoording 40 vragen MVO Zelfverklaring Beantwrding 40 vragen Auteur: Gert Jan de Grt en Gerda de Raad (Will2Sustain) Datum: 17-12-2015 Versie: 3 Inhudspgave 1. Inleiding... 1 2. MVO principes... 1 3. Stakehlders... 4 4. MVO

Nadere informatie

Kiezen of delen Quick scan van investeringen van gemeente Eindhoven

Kiezen of delen Quick scan van investeringen van gemeente Eindhoven Kiezen f delen Quick scan van investeringen van gemeente Eindhven Dr Paul J.G. Tang & Rbert-Jaap Vrn Eindhven, 11 december 2012 Dit rapprt is bestemd vr de rganisatie van de pdrachtgever. Verspreiding

Nadere informatie

TOEZICHTKADER ACCREDITATIESTELSEL HOGER ONDERWIJS. september 2014

TOEZICHTKADER ACCREDITATIESTELSEL HOGER ONDERWIJS. september 2014 TOEZICHTKADER ACCREDITATIESTELSEL HOGER ONDERWIJS september 2014 INHOUD Inleiding 4 1 Del en uitvering van het tezicht 5 1.1 Wat willen we bereiken? 5 1.2 Werkwijze 5 1.3 Waarderingskader 7 2 Relatie met

Nadere informatie

Wij vertrouwen erop u hiermee voldoende te hebben geïnformeerd.

Wij vertrouwen erop u hiermee voldoende te hebben geïnformeerd. fh grningen bezekadres: Martinikerkhf 12 Aan Prvinciale Staten pstadres: Pstbus 610 9700 AP Grningen lïwywftgprgymc algêrnéen telefnnr: algerneen faxnr.: OSO 316 49 II OSO 316 49 33 Datum Briefnummer Zaaknummer

Nadere informatie

Algemene Leveringsvoorwaarden

Algemene Leveringsvoorwaarden Algemene Leveringsvrwaarden 1. Tepasselijkheid 1.1 Deze algemene vrwaarden zijn van tepassing p alle ffertes en alle vereenkmsten, en de uitvering daarvan, welke dr WaterWerk Training, Caching & Cnsultancy

Nadere informatie

Hoe kan uw overheidsorganisatie professionalisering en verduurzaming van het inkoopproces bewerkstelligen

Hoe kan uw overheidsorganisatie professionalisering en verduurzaming van het inkoopproces bewerkstelligen He kan uw verheidsrganisatie prfessinalisering en verduurzaming van het inkpprces bewerkstelligen He kan uw verheidsrganisatie prfessinalisering en verduurzaming van het inkpprces bewerkstelligen UITWERKING

Nadere informatie

Schade protocol Zuiderpark Stadswalzone

Schade protocol Zuiderpark Stadswalzone Schade prtcl Zuiderpark Stadswalzne Gemeente s-hertgenbsch december 2012 Schadeprtcl Zuiderpark - Stadswalzne In dit dcument staat he de gemeente s-hertgenbsch mgaat met schadeclaims. Het is er p gericht

Nadere informatie

Handreiking functionerings- en beoordelingsgesprekken griffiers

Handreiking functionerings- en beoordelingsgesprekken griffiers Handreiking functinerings- en berdelingsgesprekken griffiers September 2014 Functineringsgesprek Als de griffier is aangesteld, is het verstandig m met elkaar te blijven reflecteren p het functineren.

Nadere informatie

IMPLEMENTATIE WET VERPLICHTE MELDCODE HUISELIJK GEWELD EN KINDERMISHANDELING GEMEENTEN NOORDOOST-BRABANT

IMPLEMENTATIE WET VERPLICHTE MELDCODE HUISELIJK GEWELD EN KINDERMISHANDELING GEMEENTEN NOORDOOST-BRABANT BIJLAGE 1 IMPLEMENTATIE WET VERPLICHTE MELDCODE HUISELIJK GEWELD EN KINDERMISHANDELING GEMEENTEN NOORDOOST-BRABANT 1. Inleiding Op 1 juli 2013 is de Wet verplichte meldcde huiselijk geweld en kindermishandeling

Nadere informatie

Wat zijn de specifieke omstandigheden van deze locatie waar, bij inpassing van de voorziening, rekening mee gehouden moet worden?

Wat zijn de specifieke omstandigheden van deze locatie waar, bij inpassing van de voorziening, rekening mee gehouden moet worden? Omgevingsscan Achtergrnd prject De gemeente Drdrecht heeft het plan pgevat de prblematiek rndm (merendeels verslaafde) dak- en thuislze mensen in haar stad aan te pakken. In dit kader heeft de gemeente

Nadere informatie

Inkoop- en aanbestedingsbeleid Energiefonds Overijssel

Inkoop- en aanbestedingsbeleid Energiefonds Overijssel Inkp- en aanbestedingsbeleid Energiefnds Overijssel 2013 Inhudspgave 1 Inleiding 3 2 Het beleid 4 2.1 Rechtmatigheidsthema's 4 Prcedures 4 Meerwerk en herhalingspdrachten 4 2B-diensten 5 Integriteit 5

Nadere informatie

6. Opleidingskader voor de procesopleiding Informatiemanagement

6. Opleidingskader voor de procesopleiding Informatiemanagement 6. Opleidingskader vr de prcespleiding Infrmatiemanagement In het prject GROOTER wrden nder andere een aantal pleidingskaders ntwikkeld vr prcessen nder Bevlkingszrg. Hiernder wrdt het pleidingskader vr

Nadere informatie

Checklist Veranderaanpak Inhoud en Proces

Checklist Veranderaanpak Inhoud en Proces list Veranderaanpak Inhud en Prces AdMva 2011 www.admva.nl www.arbcatalgusvvt.nl list Veranderaanpak Inhud en Prces www.arbcatalgusvvt.nl Clfn Sturen p Werkdrukbalans en Energie AdMva 2011 Erna van der

Nadere informatie

Toelichting Checklist Optimale informatie beleggingsverzekering

Toelichting Checklist Optimale informatie beleggingsverzekering Telichting Checklist Optimale infrmatie beleggingsverzekering Algemeen Infrmatie ver beleggingsverzekeringen Beleggingsverzekeringen zijn cmplexe prducten. Om de klant beter inzicht te geven in de werking

Nadere informatie

Subsidieregeling economie en innovatie Noord-Brabant - provincie Noord-Brabant -

Subsidieregeling economie en innovatie Noord-Brabant - provincie Noord-Brabant - Subsidieregeling ecnmie en innvatie Nrd-Brabant - prvincie Nrd-Brabant - Het del van de Subsidieregeling ecnmie en innvatie Nrd-Brabant (ECOINNONB) is het realiseren van een aantal delstellingen uit het

Nadere informatie

Vraag en antwoorden over de volmacht

Vraag en antwoorden over de volmacht Vraag en antwrden ver de vlmacht Hiernder treft u een verzicht aan van de vragen en antwrden die zijn gesteld ver de vlmacht. Heeft de vlmacht een lptijd? Heeft de deelnemersraad psitief advies gegeven

Nadere informatie

Asbestbeleidsplan. Beleid en beheer asbest

Asbestbeleidsplan. Beleid en beheer asbest Asbestbeleidsplan Beleid en beheer asbest Dcumenttitel. Asbestbeleidsplan Status. Cncept Definitief Versie. 1.1 Datum. 22-03-2014 Organisatie. Wningcrpratie Rentree Opstellers. Wningcrpratie Rentree i.s.m.

Nadere informatie

De kans is groot dat uw testament niet voldoet aan uw wensen, geen gebruik maakt van

De kans is groot dat uw testament niet voldoet aan uw wensen, geen gebruik maakt van Testamenten check Streep dr wat niet van tepassing is VRAAG 1 Is uw testament van vóór 2003? De kans is grt dat uw testament niet vldet aan uw wensen, geen gebruik maakt van de mgelijkheden sinds de invering

Nadere informatie

VOOR AL UW VRAGEN EN PROBLEMEN KAN U IN EERSTE INSTANTIE TERECHT BIJ ONS KANTOOR.

VOOR AL UW VRAGEN EN PROBLEMEN KAN U IN EERSTE INSTANTIE TERECHT BIJ ONS KANTOOR. De Neve Advieskantr inf@deneveadvieskantr.be - Tel: 051/60 63 60 - Fax: 051/63 52 30 - www.deneveadvieskantr.be Financieel verzicht - Vragenlijst vr de cliënt ( = verzekeringnemer): Naam: Vrnaam: Vr welke

Nadere informatie

Bij leefbaarheid gaat het er om hoe mensen hun omgeving ervaren en beoordelen.

Bij leefbaarheid gaat het er om hoe mensen hun omgeving ervaren en beoordelen. 1 Leefbaarheid is een belangrijk, z niet hét thema van de laatste jaren. De wnmgeving wrdt vr mensen steeds belangrijker vr de ervaren wn. Ok vanuit het perspectief van sciale chesie, veiligheid en sciaal-ecnmische

Nadere informatie

Veel gestelde vragen huurbeleid 18 oktober 2012

Veel gestelde vragen huurbeleid 18 oktober 2012 Veel gestelde vragen huurbeleid 18 ktber 2012 Algemeen: 1. Waarm kmt er een nieuw huurbeleid? Een aantal ntwikkelingen heeft ervr gezrgd dat wij ns huurbeleid hebben aangepast. Deze ntwikkelingen zijn:

Nadere informatie

Plan van Aanpak vervolg verbetering samenwerking Meerlanden

Plan van Aanpak vervolg verbetering samenwerking Meerlanden Plan van Aanpak vervlg verbetering samenwerking Meerlanden Aan: gemeenten Aalsmeer, Blemendaal, Diemen, Haarlemmerliede & Spaarnwude, Haarlemmermeer, Heemstede, Hillegm, Lisse en Nrdwijkerhut en Meerlanden

Nadere informatie

Programma Welzijn en Zorg. Nieuwe Zorg en Domotica

Programma Welzijn en Zorg. Nieuwe Zorg en Domotica Prgramma Welzijn en Zrg Nieuwe Zrg en Dmtica Aanleiding De mgelijkheden vr het langer zelfstandig thuis blijven wnen, meten wrden verbreed. Technlgische ntwikkelingen die zrg p afstand en het participeren

Nadere informatie

Stichting de Wielborgh Wonen, zorg en welzijn. Van harte welkom. Training Meten moet! Casper van der Most

Stichting de Wielborgh Wonen, zorg en welzijn. Van harte welkom. Training Meten moet! Casper van der Most Stichting de Wielbrgh Wnen, zrg en welzijn Van harte welkm Training Meten met! Casper van der Mst Stichting de Wielbrgh Wnen, zrg en welzijn Prfessinele rganisatie Meten Analyseren Plannen Verbeteren Reviews

Nadere informatie

UPGRADEN NAAR EEN NIEUWE VERSIE VAN DYNAMICS CRM

UPGRADEN NAAR EEN NIEUWE VERSIE VAN DYNAMICS CRM UPGRADEN NAAR EEN NIEUWE VERSIE VAN DYNAMICS CRM DE AANPAK VAN CRM RESULTANTS Ongeveer eens per twee jaar brengt Micrsft een nieuwe versie uit van Micrsft Dynamics CRM. In deze zgenaamde majr releases

Nadere informatie

Gedragscode gebruik persoonsgegevens

Gedragscode gebruik persoonsgegevens Gedragscde gebruik persnsgegevens 1. Inleiding Aanleiding en del Binnen TMG wrden p een grt aantal plaatsen en p diverse wijzen persnsgegevens Verwerkt (de definities van de wrden met een hfdletter staan

Nadere informatie

Alleen m.b.t. vergoedingen pedagogisch Instemming. medewerkers (hoofdstuk 1 uit de regeling) Advies

Alleen m.b.t. vergoedingen pedagogisch Instemming. medewerkers (hoofdstuk 1 uit de regeling) Advies Satusverzicht. Cnsultatie Unitmanagers/Lcatiemanagers mei 2011 evaluatie Cnsultatie cliëntenraad Besluit Bestuursgrep 22 april 2003 OR Alleen m.b.t. vergedingen pedaggisch Instemming medewerkers (hfdstuk

Nadere informatie

Verdiepend onderzoek Wmoinkoopproces

Verdiepend onderzoek Wmoinkoopproces Verdiepend nderzek Wminkpprces Kwalitatief nderzek nder 24 gemeenten Petra Ebben de Jng & Myriam Martens 1 september 2014 Disclaimer en leeswijzer Het ministerie van VWS heeft Q-Cnsult pdracht gegeven

Nadere informatie

FAQ Innovatieve bedrijfsnetwerken versie 18 november 2015

FAQ Innovatieve bedrijfsnetwerken versie 18 november 2015 FAQ Innvatieve bedrijfsnetwerken versie 18 nvember 2015 Wanneer kan het IBN effectief van start gaan? De steun aan een innvatiecluster kan p zijn vregst starten p de eerste werkdag van de maand die vlgt

Nadere informatie

Beleidsplan 2014 tot en met 2016

Beleidsplan 2014 tot en met 2016 Blessed Generatin Nederland Falkejacht 25 9254 EJ Hurdegaryp Beleidsplan 2014 tt en met 2016 Blessed Generatin Nederland (0511) 47 21 37 - www.blessedgeneratin.nl - inf@blessedgeneratin.nl KvK 01100560

Nadere informatie

Agressiemanagement. Management Consulting and Research Kapeldreef 60, 3001 Heverlee Tel. 016/29 83 11 Fax 016/29 83 19 Website http://www.mcr-bvba.

Agressiemanagement. Management Consulting and Research Kapeldreef 60, 3001 Heverlee Tel. 016/29 83 11 Fax 016/29 83 19 Website http://www.mcr-bvba. Agressiemanagement Bedrijven, rganisaties en schlen krijgen steeds vaker met agressie te maken. Wanneer je met mensen werkt, bestaat er immers de kans p cnflicten. Z n cnflict kan escaleren in bedreigingen,

Nadere informatie

Gemeente Ede. Memo. Bijlage 2 (behoort bij 663983)

Gemeente Ede. Memo. Bijlage 2 (behoort bij 663983) Gemeente Ede Bijlage 2 (behrt bij 663983) Mem Aan : De gemeenteraad van Ede Van : Cllege van burgemeester en wethuders Datum : 12 april 2011 Registratienummer : 663981 Onderwerp : Discussienta vr uitwerking

Nadere informatie

Stappenplan BTW-verhoging van 19 naar 21% per 1 oktober 2012

Stappenplan BTW-verhoging van 19 naar 21% per 1 oktober 2012 Stappenplan BTW-verhging van 19 naar 21% per 1 ktber 2012 Supprt ID: 57354 Versies: AccuntView Windws Dit stappenplan hebt u ndig m uw administraties in AccuntView gereed te maken vr het nieuwe BTW-percentage.

Nadere informatie

Statenvoorstel nr. PS/2014/341

Statenvoorstel nr. PS/2014/341 Statenvrstel nr. PS/2014/341 Initiatiefvrstel Cde Maatschappelijke Participatie Datum Inlichtingen bij 23 april 2014 mevruw G.J. Overmeen-Bakhuis Aan Prvinciale Staten Onderwerp Initiatiefvrstel Cde Maatschappelijke

Nadere informatie

Oproep erkenning en subsidiëring van groepsgericht aanbod. opvoedingsondersteuning door vrijwilligers

Oproep erkenning en subsidiëring van groepsgericht aanbod. opvoedingsondersteuning door vrijwilligers Oprep erkenning en subsidiëring van grepsgericht aanbd pvedingsndersteuning dr vrijwilligers In het kader van het versterken van aanbd pvedingsndersteuning in de Huizen van het Kind lanceert Kind en Gezin

Nadere informatie

Klachtenbeleid Stichting KOM Kinderopvang

Klachtenbeleid Stichting KOM Kinderopvang Klachtenbeleid Stichting KOM Kinderpvang KOM Kinderpvang verzrgt kinderpvang vr kinderen in de leeftijdsgrep 0 tt en met 12 jaar. Alle medewerkers van de stichting zetten zich vlledig in m kwalitatief

Nadere informatie

Protestantse Gemeente Appingedam Diaconie

Protestantse Gemeente Appingedam Diaconie Beleidsplan diacnie Prtestantse Gemeente Appingedam 2013 2016 Inleiding Vr u ligt het beleidsplan van de diacnie. Dit beleidsplan is nderdeel van het beleidsplan van de Prtestantse Gemeente Appingedam.

Nadere informatie

Gastouderbureau Noorderlicht

Gastouderbureau Noorderlicht Algemene richtlijnen: Vraag- en gastuders wrden geacht kennis te hebben genmen van de werkwijze van ; Gastuders wrden geacht bij aanvang van de pvang te handelen cnfrm het pedaggisch plan; hanteert de

Nadere informatie

dat u gemakkelijker het huurcontract kunt opzeggen als u een koper voor de woning heeft gevonden.

dat u gemakkelijker het huurcontract kunt opzeggen als u een koper voor de woning heeft gevonden. Telichting huurcntract Tijdelijke verhuur p basis Leegstandwet behrende bij het huurcntract p de website van Vereniging Eigen Huis datum van pstellen telichting: 14 december 2012 Inleiding Het verhuren

Nadere informatie

van gebruikers, en het toekennen van lees- en schrijfrechten (zie hiervoor http://www.grensregio.eu/project-indienen/ ).

van gebruikers, en het toekennen van lees- en schrijfrechten (zie hiervoor http://www.grensregio.eu/project-indienen/ ). LEIDRAAD AANMELDING Bij het aanmaken van een prjectaanmelding in het digitale e-lket kunnen er verschillende vragen bij u pkmen, zals: He lang mag een tekst zijn? Welk detailniveau wrdt er gevraagd? Waar

Nadere informatie

Voor- en Vroegschoolse Educatie (VVE) Winterswijk 2013-2018

Voor- en Vroegschoolse Educatie (VVE) Winterswijk 2013-2018 Vr- en Vregschlse Educatie (VVE) Winterswijk 2013-2018 1. Inleiding Vr- en Vregschlse Educatie, als nderdeel van het bredere beleidsterrein nderwijsachterstandbeleid, wrdt sinds 2002 in Winterswijk vrmgegeven.

Nadere informatie

Verantwoordelijkheden... 11. Afkortingen en definities... 12. Regelgeving en wetten... 13. Relevante websites... 13

Verantwoordelijkheden... 11. Afkortingen en definities... 12. Regelgeving en wetten... 13. Relevante websites... 13 MEDISCHE APPARATUUR ZONDER CE-MARKERING prjectgrep: CEWAZ versie: 1.1.1 februari 2015 www.wibaz.nl Inhud Overzicht Medische Hulpmiddelen... 3 Inleiding... 4 Del... 5 Tepassingsgebied... 5 Uitgangssituaties...

Nadere informatie

Huurdersvereniging In De Goede Woning ACTIVITEITENPLAN

Huurdersvereniging In De Goede Woning ACTIVITEITENPLAN ACTIVITEITENPLAN 2014 Activiteitenplan 2014 : INLEIDING In 1997 werd de in Zetermeer pgericht met als del het behartigen van de belangen van huurders van de cmplexen van R.K. Wningbuwstichting De Gede

Nadere informatie

ALGEMENE VOORWAARDEN

ALGEMENE VOORWAARDEN ALGEMENE VOORWAARDEN VisumPr B.V., Raamweg 1, 2596 HL, Den Haag Artikel 1. Definities In deze algemene vrwaarden wrden de vlgende definities tegepast: Opdrachtgever: de wederpartij van VisumPr B.V. VisumPr:

Nadere informatie

c. Relatiebeheer algemene en éénmalige groepen d. Relatiebeheer maatschappelijke organisaties e. Contacten en samenwerking met bedrijven

c. Relatiebeheer algemene en éénmalige groepen d. Relatiebeheer maatschappelijke organisaties e. Contacten en samenwerking met bedrijven Inhudspgave Inleiding 1. Huidige situatie 2. Delstellingen 2014 2.1 Algemeen Del 2.2 Jaarvisie 3. Actieplan 3.1 Algemeen Del 3.2 Jaarvisie a. Cördinatie b. Relatiebeheer kerken c. Relatiebeheer algemene

Nadere informatie

7. Opleidingskader voor de functie redacteur web en social media

7. Opleidingskader voor de functie redacteur web en social media 7. Opleidingskader vr de functie redacteur web en scial media In het prject GROOTER wrden nder andere een aantal pleidingskaders ntwikkeld vr sleutelfuncties binnen de crisiscmmunicatie. Een daarvan is

Nadere informatie

Certificatieschema VIAG-VP G-meterkast

Certificatieschema VIAG-VP G-meterkast Pagina 1 van 7 Stichting Persnscertificatie Energietechniek Alle rechten vrbehuden. Niets uit deze uitgave mag wrden verveelvudigd, pgeslagen in een geautmatiseerd gegevensbestand, f penbaar gemaakt, in

Nadere informatie

Analytische boekhouding

Analytische boekhouding Analytische Bekhuding Analytische bekhuding 1 Vrbereiding... 2 1.1 Dssier instellingen... 2 1.2 Analytische rekeningen maken... 3 2 Analytisch beken... 4 2.1 Kppeling... 5 2.2 Bekingsvrstellen (mdellen)...

Nadere informatie

Wie verkoopt uw huis?

Wie verkoopt uw huis? Wie verkpt uw huis? Accuntnet Verkp Vertruwens Persn Service Accuntnet V V P Service Wie verkpt uw huis? Als u uw huis wilt verkpen, schakelt u k in Spanje een makelaar in. Echter in Spanje geeft men nrmaal

Nadere informatie

Toelichting bij gebruik Model Legionella Risicoanalyse en Beheersplan koeltoreninstallaties

Toelichting bij gebruik Model Legionella Risicoanalyse en Beheersplan koeltoreninstallaties Telichting bij gebruik Mdel Leginella Risicanalyse en Beheersplan keltreninstallaties 1 Del Het Mdel Leginella Risicanalyse en Beheersplan is te beschuwen als een nderlegger f mdel bij het pstellen van

Nadere informatie

U heeft ons verzocht, om gezamenlijk, een gedegen voorstel ten aanzien van uw hypotheek uit te brengen.

U heeft ons verzocht, om gezamenlijk, een gedegen voorstel ten aanzien van uw hypotheek uit te brengen. Vragenfrmulier Klant Beeld U heeft ns verzcht, m gezamenlijk, een gedegen vrstel ten aanzien van uw hyptheek uit te brengen. Onze bedrijfsfilsfie is, m samen met nze relaties, een inventarisatie te maken

Nadere informatie

Subsidietoetsingskader VVE gemeente Raalte 2015. Doelstelling subsidie:

Subsidietoetsingskader VVE gemeente Raalte 2015. Doelstelling subsidie: Subsidietetsingskader VVE gemeente Raalte 2015 Delstelling subsidie: Op grnd van de Wet OKE (Ontwikkelingskansen dr kwaliteit en educatie zijn gemeenten verantwrdelijk vr de Vrschlse educatie. Gemeenten

Nadere informatie

juli nieuwe hoofdstuk 3 CAR: Selecteren en aanleveren relevante lokale regelingen beloningsbeleid

juli nieuwe hoofdstuk 3 CAR: Selecteren en aanleveren relevante lokale regelingen beloningsbeleid Het sprbekje geeft inzicht in de activiteiten vr een zrgvuldige vergang nder vermelding van de peride waarin die stappen meten zijn gezet. Per activiteit is aangegeven wat wij hierin vr u kunnen betekenen.

Nadere informatie

Voorstel aan de Gemeenteraad

Voorstel aan de Gemeenteraad Vrstel aan de Gemeenteraad 13-04-2012 DSO/2012/2302451svdz Onderwerp Regiplan Windenergie en Beleidsvisie tijdelijke windenergie Almere Beleidsveld Duurzame Ruimtelijke Ontwikkeling Prtefeuillehuder H.

Nadere informatie

VOEL OOK DE MAGIE VAN KINDEROPVANG EN NATUUR!

VOEL OOK DE MAGIE VAN KINDEROPVANG EN NATUUR! Ontwikkeling van kinderen, stagnatie van de ntwikkeling en drverwijzen Wij prberen er vr te zrgen dat kinderen zich bij nze pvang plezierig velen en zich kunnen ntwikkelen. Om te kunnen berdelen f dit

Nadere informatie

/k*je/i v. Voorstel: 1. De werkingsduur van de 'Verordening Starterslening' met (terugwerkende kracht) 1 jaarte verlengen tot 01-01-2010.

/k*je/i v. Voorstel: 1. De werkingsduur van de 'Verordening Starterslening' met (terugwerkende kracht) 1 jaarte verlengen tot 01-01-2010. 1 M c» r* K 5,- * > l.- ^ V r>!lus gemeente QSterllOUt /k*je/i v loatum: 20 februari 2009 Nummer raadsnta: Qnderwerp: Verlengen werkingsduur 'Verrdening Starterslening'. NOTA VOOR DE RAAD Prtefeuillehuder:

Nadere informatie

Handleiding Handleiding Communicatie voor. Promotoren. Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling VLAANDEREN 2014-2020.

Handleiding Handleiding Communicatie voor. Promotoren. Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling VLAANDEREN 2014-2020. Handleiding Handleiding Cmmunicatie vr Prmtren Eurpees Fnds vr Reginale Ontwikkeling VLAANDEREN 2014-2020 1 Eurpese Unie Inhud 1 Inleiding... 1 2 De minimale cmmunicatieverplichtingen... 1 a) Weergave

Nadere informatie

De zienswijze op deze ontwerp-begroting dient uiterlijk zes weken na versturen bij het dagelijks bestuur van BghU in het bezit te zijn.

De zienswijze op deze ontwerp-begroting dient uiterlijk zes weken na versturen bij het dagelijks bestuur van BghU in het bezit te zijn. Onderwerp: Ingekmen stuk Ontwerpbegrting 2014 BghU - zienswijzeprcedure COLLEGE VAN DIJKGRAAF EN HOOGHEEMRADEN COMMISSIE ALGEMEEN BESTUUR Agendapunt 3D Nummer: 639863 In D&H: 21-05-2014 Steller: M. Oppenhuizen

Nadere informatie

Informatiemap Hypotheken & Aankoopbemiddeling

Informatiemap Hypotheken & Aankoopbemiddeling Infrmatiemap Hyptheken & Aankpbemiddeling Cntactgegevens Van Lierp & Partners Haarsteegsestraat 3a 5254 JN Haarsteeg 073-511 91 38 www.lierp.nl inf@lierp.nl Pagina 1 Even vrstellen Willem van Lierp Gebren

Nadere informatie

Vacature en procedure benoeming voorzitter landelijk bestuur Verantwoordelijke

Vacature en procedure benoeming voorzitter landelijk bestuur Verantwoordelijke Bijlage 6 Ledenraad 27 nvember 2014 Vrlegger Onderwerp Vacature en prcedure beneming vrzitter landelijk bestuur Verantwrdelijke Landelijk bestuur Aanleiding Er ntstaat een vacature vanwege het niet beschikbaar

Nadere informatie

PARTIJEN. Achtergrond

PARTIJEN. Achtergrond PARTIJEN Het Cllege van de Onafhankelijke Pst- en Telecmmunicatieautriteit, vertegenwrdigd dr de vrzitter mr. C.A. Fnteijn, verder te nemen: OPTA; en De Minister van Binnenlandse Zaken en Kninkrijksrelaties,

Nadere informatie

o o o BIJLAGE PEDAGOGISCHE VISIE A. Gedragsindicatoren personeel in relatie tot leerlingen (vice versa)

o o o BIJLAGE PEDAGOGISCHE VISIE A. Gedragsindicatoren personeel in relatie tot leerlingen (vice versa) PEDAGOGISCHE VISIE A. Algemeen De pedaggische visie vertelt he de schl met leerlingen, persneel en uders van leerlingen wil mgaan en wat de schl verwacht ten aanzien van de relatie tussen leerlingen en

Nadere informatie

Agendanummer: Begrotingswijz.: Onderwerp : doorontwikkeling windenergie. Aan de raad van de gemeente Waalwijk Waalwijk, 18 september 2012

Agendanummer: Begrotingswijz.: Onderwerp : doorontwikkeling windenergie. Aan de raad van de gemeente Waalwijk Waalwijk, 18 september 2012 Agendanummer: Begrtingswijz.: CR2 Onderwerp : drntwikkeling windenergie Kenmerk: 12-0024868 Aan de raad van de gemeente Waalwijk Waalwijk, 18 september 2012 0. Samenvatting Uw Raad heeft vr de ambitie

Nadere informatie