Handleiding RSPW. Risicomanagement en Juridische borging. Werken aan fysieke projecten op z n Rotterdams

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Handleiding RSPW. Risicomanagement en Juridische borging. Werken aan fysieke projecten op z n Rotterdams"

Transcriptie

1 Risicomanagement en Juridische borging De Rotterdamse Standaard voor projectmatig werken Handleiding RSPW Werken aan fysieke projecten op z n Rotterdams 1 Versie, november 2012

2 Het vroegtijdig benoemen en managen van risico s voorkomt onaangename verrassingen. 2

3 Een ideaal zonder plan zal een droom blijven Wie de Stadsvisie de ruimtelijke ontwikkelingsstrategie 2030 leest, wordt blij. Het stuk staat bol van ambitie en heeft het potentieel van de stad scherp voor ogen. Ons bestuur zet daarmee een positief en gedurfd statement neer in toekomend tegenwoordige tijd. This day is the first day of the rest of your life, is het credo. We have a dream! Hoe bereiken we dat gedroomde beeld? Een ideaal zonder plan zal immers een droom blijven. De fysieke sector slaat de hand aan de ploeg. Zij hebben dat plan en willen aan de slag. Met elkaar. Voor de stad waarin en waarvoor zij werken. Elke voormalige dienst heeft in de loop der jaren zijn eigen domein tot bloei gebracht. Ruimtelijke ontwikkeling, projectontwikkeling en timmeren aan de stad, ze groeiden uit tot vakken apart, compleet met opdrachtgever opdrachtnemer verhoudingen waarmee de stad Rotterdam niet altijd was gediend. We zijn door ervaring wijzer geworden en weten nu dat louter denken in eigen domeinen door de tijd is achterhaald. Collega s van de fysieke sector vonden elkaar in een eenduidige aanpak waarin ze het beste uit elkaars ervaringswereld hebben gestopt. Zij doen dat onder de noemer van de Rotterdamse Standaard voor projectmatig werken. En ze presenteren die methode met gepaste trots en broodnodige ambitie. Allereerst aan degenen die dat moeten waarmaken. Wat er door lijnmanagers en projectmedewerkers in alle echelons van de fysieke sector is bedacht, lees je in deze handleiding. Let wel: wat geschreven is mag het eigen gezonde verstand nooit terzijde schuiven. Reageer waar jouw kennis en ervaring je tot een andere aanpak zouden brengen. Deel die bevinding met je collega s. Verrijk het geheel met wat je er zelf van vindt. En houd je zonder tegenbericht aan de lijnen die we bij dezen hebben uitgezet. Ron Voskuilen Algemeen directeur Cluster Stadsontwikkeling 3

4 Inhoudsopgave Risicomanagement 5 Juridische borging 11 Samenvattend: Vitriool & riool 17 4

5 Risicomanagement Waar gaat dit thema over? Dit thema gaat over risicomanagement binnen projecten. Een meer eenduidige en bredere toepassing van risicomanagement in projecten is nodig om ongewenste gebeurtenissen zoveel mogelijk te voorkomen. Er zijn acht processtappen die moeten worden doorlopen. De intensiteit van de toepassing van risicomanagement is afhankelijk van de grootte en het risicoprofiel van een project. Wat willen we hiermee bereiken? Een betere toepassing van risicomanagement moet tot het behalen van de volgende doelen leiden: een groter risicobewustzijn, zowel bij de bestuurlijk opdrachtgever als bij de ambtelijk opdrachtgever en de projectmanager als bij het projectteam; beter inzicht in risico s (met bijbehorende kansen en mogelijke effecten) door een goede analyse van die risico s vooraf en tijdens het project; daadwerkelijk effectievere en efficiëntere risicobeheersing, met behulp van goede risicoanalyses en doordachte beheersmaatregelen; grotere uniformiteit binnen de diensten op het gebied van risicomanagement, waardoor kwaliteitsverbetering, kennisontwikkeling en kennisdeling beter mogelijk zijn. Wie heeft welke rol om deze doelen te bereiken? De projectmanager is verantwoordelijk voor het risicomanagement binnen zijn project, voor het goed informeren van de opdrachtgever over de risico s en om ervoor te zorgen dat op het goede niveau besluiten worden genomen voor de risicobeheersing. Diverse projectmedewerkers voeren risicoanalyses uit of zien daarop toe. Een Expertgroep Risicomanagement, met deelnemers van de fysieke sector, ziet toe op meer risicobewustzijn, de kennisontwikkeling en kennisdeling op het gebied van risicomanagement. Wat reikt de Rotterdamse Standaard aan? De Rotterdamse Standaard geeft een uniforme en professionele risicomanagementmethode aan voor de fysieke sector. Deze methode (gebaseerd op Risman) is beschikbaar in presentatievorm en in een uitgeschreven versie. Daarnaast is een risicobeheer-matrix ontwikkeld waarin risico s kunnen worden beschreven en gemeten op impact en kans van ontstaan. Deze tabel ondersteunt ook de rapportage over risico s. 5

6 Inleiding: niets doen is het grootste risico Rotterdam en zijn voorsteden vormen samen het meest verstedelijkte gebied van Nederland. Daarenboven bieden de stad en zijn wereldhaven nog eens emplooi aan talloze mensen van buiten. Toeristen en andere bezoekers vergapen zich niet alleen meer aan de stoomtracties in het Maritiem museum, de sculpturen in de Kunsthal, de Erasmusbrug, de Euromast en het Blaakse Bos, maar ook aan de grote werken in het hart van de stad. Pal naast het hoofdkantoor van s lands grootste verzekeraar wordt ondergronds geboord en gebouwd. Je moet maar durven! Toch kunnen wij niet anders dan risico s nemen, met elke opgave die in een project wordt vertaald. De grootstedelijke infrastructuur vraagt immers om continue verbetering en een metropool zet nu eenmaal in op een mondaine uitstraling. Er wordt wel eens beweerd dat de ultieme vorm van risicomanagement is: niet aan het project beginnen. De realiteit is echter anders. Niets doen, dat is het grootste risico voor een stad die niet achter wil raken op de tijd, die doorloopt. Medio maart 2010 telde de stad Rotterdam inwoners. De grootstedelijke agglomeratie bedraagt volgens het Centraal Bureau voor de Statistiek bijna inwoners. Daar zijn de mensen die tijdelijk of gedurende een dagdeel in het stedelijk gebied vertoeven, niet in meegerekend. Het behoeft nauwelijks betoog dat op elk project dat door de fysieke sector wordt uitgevoerd, de ogen van talloze belanghebbenden zijn gevestigd. In een maatschappij van mondige mensen vraagt elk project dus ook om zorgvuldig opereren binnen wettelijke kaders en procedures. Voorts is er het economisch tij dat invloed heeft op de activiteiten binnen en buiten de bouwhekken van het project, variërend van de prijzen voor grondstoffen en bouwmaterialen tot de bereidheid van investeerders om in het project te stappen. En laten we de kans op vloedgolven, dijkdoorbraken en meteorietinslagen buiten beschouwing, dan nog is er die vloedgolf van dagelijkse voorvallen die ertoe kan leiden dat wij onze afspraken niet nakomen. Wanneer kan de stad erop rekenen dat het projectresultaat wordt opgeleverd tegen de afgesproken prijs en kwaliteit? Dat is wat telt. Een risicoanalyse maakt daarom onlosmakelijk deel uit van de Project Start-up (PSU) waarmee elk project uit de startblokken kan gaan. Wie zijn daarbij betrokken? En hoe ziet het daarop volgende risicomanagement eruit? De focus bij de ontwikkeling van het model heeft gelegen op de grotere fysieke projecten, maar de principes van het model gelden zoveel mogelijk ook voor de middelgrote en kleine projecten. Hoe kleiner en eenvoudiger het project, des te minder zwaar de risicoanalyse kan worden uitgevoerd. Van de projectmanager en zijn team wordt verwacht dat zij nadenken over de risico s die mogelijk aan de orde zijn en hoe hij deze gaat beheersen. Daarnaast wordt verwacht dat voor de onderkende risico s het format wordt ingevuld. Voor kleine projecten is een aanwijzing voor risicoanalyses gemaakt (zie intranet). 6

7 Risicomanagement: methodiek en proces Voordat er een risicoanalyse wordt uitgevoerd, is het belangrijk om de doelen van het project en het doel van de risicoanalyse duidelijk in het vizier te hebben en ook als projectteam met elkaar te delen. Dat is de eerste van de acht processtappen van het risicomanagement. De tweede stap is het identificeren van risico s die spelen binnen en rondom het project. Voor het identificeren van de risico s kan gebruik gemaakt worden van brainstormsessies, interviews, expertsessies, locatiebezoeken en een checklist. Hiervoor dient kritisch vermogen te worden aangewend door alle relevante expertises in te zetten, zoals deskundigen op het gebied van techniek, bestuurlijke omgeving en financiën. Deze inzet geschiedt vooral vanuit het project, maar kan ook van daarbuiten aangevuld worden door collega s en/of externe deskundigen. Zo wordt de onafhankelijkheid en objectiviteit vergroot. De risicomanager adviseert over de inzet. Tevens wordt hierdoor voorkomen dat de risicoanalyse beperkt blijft tot het project en de directe projectomgeving, en dat andere aspecten die wel degelijk op het project van invloed kunnen zijn, buiten beschouwing worden gelaten. De derde stap is het prioriteren van de risico s. Na het identificeren van de risico s zal moeten worden aangegeven wat de belangrijkste risico s zijn. Belangrijk is om dit gezamenlijk in het team te bepalen en de kans van optreden van het risico te beoordelen en de impact hiervan op het projectdoel, geld en tijd vast te stellen. Risicomanagement in acht processtappen 1. Doelstellingen analyseren 2. Identificeren van risico s 3. Prioriteren van risico s Kwalitatief 4. Kiezen en implementeren beheersmaatregelen 5. Kwantificeren van risico s 6. Financiële analyse Kwantitatief= facultatief 8. Evalueren beheersmaatregelen 7. Monitoren van risico s 7

8 De vierde stap is het kiezen en implementeren van beheersmaatregelen. Voor de belangrijke risico s moet een beheersmaatregel getroffen worden die specifiek maakt wat er gedaan gaat worden om een risico te vermijden, te verminderen, over te dragen of te accepteren. Ook belangrijk daarbij is om aan te geven wie verantwoordelijk is voor de uitvoering van de beheersmaatregel en wanneer deze geëffectueerd moet zijn. De vijfde stap is het kwantificeren van de risico s. Dat is het benoemen van mogelijke afwijkingen of marges en/of bandbreedtes van gehanteerde ramingen en/of aannames (als gevolg) van de geïdentificeerde risico s. Dit kunnen afwijkingen zijn in geld of tijd. De risico s die een score rood of een kans van 50% of meer hebben, moeten altijd gekwantificeerd worden. De zesde stap bestaat uit een financiële analyse met behulp van een Monte Carlo-simulatie. Aan de hand van de gegevens die gekwantificeerd zijn, moet er gerekend worden. Dan hebben we het vooral over de gevoeligheidsanalyse. De Monte Carlo-simulatie is een techniek waarmee door vele willekeurige herhalingen een gemiddelde en een spreiding van het projectsaldo wordt berekend. Uit deze berekening kan worden afgeleid welke potentiële financiële bandbreedte het project kent en welke onderdelen van de begroting het meest bepalend zijn voor het resultaat. Op basis van de uitkomst kan de noodzakelijke onzekerheidsreserve worden bepaald. De zevende stap is het monitoren van risico s. Dit is niet meer of minder dan het in de gaten houden van de laatste ontwikkelingen van de risico s. Belangrijk is dat daarover continu informatie wordt verzameld. De uiteindelijke ontwikkelingen en bevindingen moeten dan ook zichtbaar gemaakt worden. Dit kan gedaan worden met behulp van een logboek, of periodiek in de projectgroep. De achtste stap is het evalueren. Hierbij wordt de effectiviteit van de ingezette beheersmaatregelen getoetst en waar nodig aangepast en bijgestuurd. Voor het uitvoeren van een risicoanalyse wordt een frequentie gehanteerd van minimaal één volledige risicoanalyse per jaar. Bij projecten in de realisatiefase dient ook elk jaar een risicoanalyse uitgevoerd te worden met inzet van risico-expertgroep. Voor ieder groot project, voorafgaand aan de uitvoering, wordt een risicoanalyse uitgevoerd met inzet van technische, bestuurlijke en financiële experts van buiten het project. Een periodieke risicoanalyse maakt het mogelijk aan te geven, in hoeverre de investeringen, vermeerderd met de vereiste onzekerheidsreserve, nog binnen het verstrekte krediet of het vastgestelde financiële planresultaat kunnen blijven. In de risicorapportage dienen naast de risico-beheermatrix de volgende punten met betrekking tot de financiële uitkomsten te worden opgenomen: zekerheidspercentage van het regulier geraamde (deterministisch) projectsaldo op basis van een Monte Carlo-simulatie (probabilistische raming): het projectsaldo op basis van een probabilistische raming bij 85% zekerheid. Geef daarbij aan wat financieel gezien de 15% onzekerheid kan inhouden; de posten die het grootste aandeel hebben in de spreiding van het risico; advies over de onzekerheidsreserve; de middelste uitkomst op basis van een Monte Carlosimulatie. 8

9 Risico s: de waslijst In het concern Rotterdam zijn vakkundige collega s voortvarend aan de slag gegaan met het benoemen van risico s. In drie hoofdcategorieën omgeving, organisatie en project zijn meer dan honderdtwintig fenomenen en incidenten op rij gezet die van invloed kunnen zijn op de projectvoering en het projectresultaat. Het is met recht een waslijst. Om te voorkomen dat er ongemerkt een was-ik-het-maar-voor-geweestlijst ontstaat. Met alle gevolgen voor de stad Rotterdam van dien. De Rotterdamse Standaard voor projectmatig werken reikt in een bijlage bij de handleiding een checklist risico s aan ter gedachtevorming. Met de opmerking dat zij niet uitputtend is, en zeker geen substituut voor het eigen gezonde verstand. 9

10 De methodiek in vogelvlucht Risicomanagement is een veelomvattend vraagstuk. Het gaat dan ook over alle facetten van de projectvoering waarmee vrijwel alle projectbetrokkenen te maken hebben. De benoemde risico s zijn als fenomeen niet nieuw en vaak deden we vanuit de wens om een project tot een goed einde te brengen de goede dingen. In een multi-projectenomgeving als de agglomeratie Rotterdam speelt echter te veel om risicomanagement aan het toeval over te laten. Vandaar dat de recentelijk ontwikkelde methodiek diep moet wortelen in het collectieve geheugen van de fysieke sector. Het belang daarvan kan niet genoeg worden onderstreept. van techniek, bestuurlijke omgeving en financiën niet alleen in het projectteam of de eigen organisatie te zoeken, wordt het gevaar kleiner dat risico s die niet in de directe omgeving zichtbaar zijn, zich vroeg of laat aandienen. Een gedegen risicomanagement geeft duidelijk meerwaarde aan: de sturingsinformatie voor de projectmanager (inzicht in dagelijkse risico s); het informeren en adviseren van bestuur en directie; het bepalen van mogelijke ontwikkelingsscenario s; de reductie of afwenteling van risico s; de aanscherping van het (gezamenlijk) verantwoordelijkheidsgevoel binnen het projectteam; de monitoring van de benoemde risico s en meting van de resultaten van het daarop gebaseerde risicomanagement. Voorts blijkt dat risicomanagement een continu proces is met een focus die per projectfase vanaf het proces inzoomt op het project. Zo zal risicomanagement in de aanvangsfasen van de vier projectsoorten die de Rotterdamse Standaard voor projectmatig werken telt, zich vooral richten op omgevingsrisico s (bijvoorbeeld in de verkenningsfase van een infrastructureel project). In de daarop volgende fasen vindt verdieping plaats en zal het risicomanagement gaandeweg de organisatie- en projectrisico s voor het voetlicht zetten. Door de inzet van deskundigheid op het gebied 10

11 Juridische borging Waar gaat dit thema over? Het thema juridische borging beschrijft het systeem van juridische kwaliteitszorg bij projecten. Dit systeem steunt op vier pijlers, te weten: (1) de juridische functie, (2) de werkprocessen, (3) de regelingen en voorzieningen en (4) de juridische procedures. Deze pijlers stellen de projectmanager in staat om zijn juridische projectbeheersing te organiseren. Wat willen we hiermee bereiken? Een goed functionerend systeem van juridische kwaliteitszorg bij projecten moet ertoe bijdragen dat: bewuster en beter wordt omgegaan met de juridische aspecten en hiervoor tijdig de goede maatregelen worden genomen; duidelijk is welke loketten er voor de verschillende juridische aspecten en een goed georganiseerde dienstverlening zijn; hiermee projecten juridisch beter gezekerd zijn, zodat er vanuit juridisch oogpunt geen (of een bewust beperkt) risico wordt gelopen. Wie heeft welke rol om deze doelen te bereiken? De projectmanager is verantwoordelijk voor de juridische aspecten en voor de samenhang tussen aspecten die invloed op elkaar hebben. Hij kan ervoor kiezen om juridische deskundigheid in zijn projectteam te organiseren of om juristen van de diensten ad hoc in te schakelen. De projectmanager kijkt welke juridische producten relevant zijn en bepaalt samen met de jurist de juridische strategie. Advocaat van de duivel. Wat reikt de Rotterdamse Standaard aan? De Rotterdamse Standaard reikt een juridische standaard aan waarin bij elke fase is aangegeven aan welke juridische aspecten gedacht moet worden en bij welk loket daarvoor kan worden aangeklopt. Ook zijn er afspraken gemaakt over hoe het juridisch advies er uit moet zien. Als laatste zijn er activiteiten beschreven die kennisuitwisseling bevorderen: tussen juristen, maar ook in de relatie projectmanager en jurist. 11

12 Juridische kwaliteitszorg Hoe goed de bedoelingen van de bij een project betrokken partijen ook zijn, het kan voorkomen dat inzichten verschillen en belangen uiteen gaan lopen. Het is als bij het aangaan van een huwelijk: de intentie is doorgaans uit liefde geboren doch de contractuele voorwaarden kun je maar het beste op negatieve scenario s organiseren. In de hoop dat nooit nodig te hebben. Het is in elk geval pure noodzaak om afspraken goed vast te leggen, contracten volgens alle regels der rechtskunst te laten opstellen, bij de aanvraag van benodigde vergunningen en ontheffingen de juiste trajecten te bewandelen en alle documenten in de juiste dossiers te houden. Juridische kwaliteitszorg is het vangnet waarmee de fysieke sector zich gelukkig mogen prijzen als de harmonie tussen projectpartners in een vrije val geraakt of een bestuursrechtelijk traject het project op drijfzand dreigt te brengen. Het voert te ver om in deze algemene handleiding uitputtend in te gaan op alle juridische finesses en scherpslijperijen. Parallel aan de Rotterdamse Standaard voor projectmatig werken wordt door juristen en andere vakexperts de Rotterdamse Juridische Standaard voor de Fysieke Sector ontwikkeld. Andere speerpunten zijn: het juridisch dossier; het juridisch kwaliteitszorgsysteem voor grote projecten; het organiseren van samenwerking tussen juristen binnen de fysieke diensten en het concern Rotterdam; het samenbrengen van juristen en projectmanagers; het uniformeren van mandaatregelingen zoals bedoeld in de eerder behandelde thema s over projectsturing en projectfasering. De focus bij de ontwikkeling van het model heeft gelegen op de grotere fysieke projecten, maar de principes van het model gelden zoveel mogelijk ook voor de middelgrote en kleine projecten. Hoe kleiner en eenvoudiger het project, des te minder juridische aspecten dit zal tellen. Van de projectmanager wordt verwacht dat hij er een gewoonte van maakt, aan de voorkant van het project na te denken over de juridische aspecten die er (kunnen) spelen. De Rotterdamse Juridische Standaard voor de fysieke sector De Rotterdamse Juridische Standaard voor de fysieke sector (hierna: de Juridische Standaard) is een belangrijk instrument voor de projectleider bij de sturing van grote projecten. Zij biedt de projectleider per fase inzicht in de juridische activiteiten/producten waarvan moet worden nagegaan of die aan de orde zijn. Hierdoor kan de projectleider weten met welke juridische activiteiten/producten hij in de verschillende fasen - rekening moet houden en bij welk loket hij daarvoor kan aankloppen. De Juridische Standaard is tevens een instrument voor de controle/audit-toets achteraf. Veelal draait het om stukken als: de samenvoeging van de juridische paragrafen die zijn opgenomen in de plannen van aanpak; een weergave van de belangrijkste uitgebrachte juridische adviezen; de geagendeerde bestuurlijke stukken; de genomen bestuurlijke besluiten; vergunningen en ontheffingen; overeenkomsten. De Juridische Standaard zal in vier verschillende versies worden opgeleverd: voor gebiedsontwikkeling, infrastructurele projecten, vastgoedontwikkeling en buitenruimteprojecten. De opbouw van de Juridische Standaard is dan ook als volgt: niveau 1: type project; niveau 2: fase project; niveau 3: juridisch product/activiteit (zowel publiekrecht als privaatrecht) met loket; niveau 4: productcatalogus per dienst (inclusief verdere detaillering). 12

13 PUBLIEKRECHT/PRIVAATRECHT PRODUCTCATALOGI fase X fase X Juridische producten/activiteiten per fase van producten - fase - product/activiteit Juridische producten/activiteiten per fase van producten - fase - product/activiteit juridisch product juridisch product juridisch product - product/activiteit - fase - loket - naam product - korte omschrijving Aangezien de Juridische Standaard een bredere rol vervult dan alleen maar een afvinklijstje, is het onder andere van belang dat aan de volgende voorwaarden wordt voldaan: actualiteit (verantwoordelijkheid voor actueel houden moet worden belegd); beschikbaarheid; daadwerkelijk gebruik; controle op gebruik; aanpassen op ervaringen uit de praktijk en ontwikkelingen van wetgeving. De Juridische Standaard kan worden gebruikt als juridische paragraaf in het projectdossier. Rollen en verantwoordelijkheden De Juridische Standaard is bedoeld om een projectmanager te helpen bij het uitvoeren van zijn taak, richting te geven aan het juridisch dossier en het juridisch handelen transparant te maken, zodat er juridische controle kan worden uitgevoerd. Onderscheid wordt gemaakt tussen vijf rollen, met verschillende verantwoordelijkheden. De projectmanager. Hij is integraal verantwoordelijk voor zijn project, derhalve ook verantwoordelijk voor het juridische deel en de juridische dossiervorming. Hij zal zelf moeten beoordelen of hij hulp inroept van het juridische loket. De juridische adviesfunctie. Voor grote projecten kan een jurist worden ingeschakeld om met de projectmanager samen het project (bij de start) door te nemen op juridische producten. Dit wordt gedaan op basis van de Juridische Standaard. Het juridische loket. Dit wordt bemand door juristen met verschillende expertises. In de Juridische Standaard is aangegeven bij welk juridisch loket de projectmanager voor welk advies/product kan aankloppen. De juristen hebben verantwoordelijkheid om een gedegen juridisch advies/product af te leveren. Hiervoor is een format ontwikkeld. De beheersorganisatie. De Rotterdamse Standaard voor projectmatig werken en de Juridische Standaard moeten worden beheerd. 13

14 De auditfunctie. De auditfunctie op Stadsontwikkelingsniveau kijkt ook naar de juridische kant van het project. Vragen die hier aan de orde zijn: IIs de Juridische Standaard doorlopen? Ligt het juridisch advies er op voorgeschreven wijze? Is het juridisch advies opgevolgd en zo niet, is dan sprake van gemotiveerd afwijken? Is het juridisch dossier compleet? Standaard juridisch proces Het standaard juridische proces ziet er als volgt uit. Stap 1: de projectmanager analyseert aan het begin van de fase welke juridische aspecten/producten er in die fase zitten; dit doet hij op basis van de Juridische Standaard. Voor de grote projecten kan hij zich laten adviseren door een jurist (juridische adviesfunctie). Stap 2: de projectmanager stelt zijn vraag bij het juiste juridische loket (zoals gedefinieerd in Juridische Standaard). Stap 3: de projectmanager en jurist stellen gezamenlijk probleemstelling op. Stap 4a: de jurist beoordeelt of hij in staat is (of eventueel een andere collega binnen de gemeente) om juridisch advies te formuleren of dat dit extern dient te gebeuren (inhuur in samenspraak met Juridische Diensten). Hierbij wordt naar eigen expertise maar ook naar de politieke gevoeligheden gekeken. Stap 4b: als een extern advies wordt ingehuurd, dient de projectmanager hiervoor toestemming te geven. Stap 5: de jurist (eventueel samen met externe) geeft advies conform format Juridisch advies. Stap 6: de projectmanager beoordeelt bruikbaarheid van het advies met drie opties: - hij volgt het advies met voorkeursoptie op; - hij kiest een in het advies genoemde andere optie en motiveert dit; - hij wijkt af van het advies (inclusief opties). In dit geval is een second opinion verplicht. Natuurlijk is de second opinion een rigoureus middel; voorafgaand is daarover altijd overleg met de jurist. Juridische analyse Intake advies Adviesvorming Uitvoering advies 1: Analyse juridische producten (PM) 2: Vraagstelling juridisch loket 3: PM en jurist gezamenlijke probleemstelling 6a: Advies opvolgen 4: Beoordeling jurist zelf/ uitbesteden 5: Jurist formuleert advies 6: Beoordeling advies door PM 6b: Andere optie motiveren 14 6c: Afwijken second opinion

15 Vormgeving Juridische Standaard Er is voor gekozen om per soort project en per fase een overzicht te geven van de juridische aspecten/hoofdproducten met daarbij behorend loket. Per hoofdproduct is er een onderlegger welke producten er dan geleverd kunnen worden per loket (denk bijvoorbeeld aan hoofdproduct Vergunning, met als onderliggende producten alle soorten vergunningen). Bij de ontwikkeling van de Juridische Standaard is stilgestaan bij de vraag in hoeverre het noodzakelijk is om gerede gestandaardiseerde producten op te nemen zoals modelcontracten. Van de zijde van het projectmanagement bleek deze behoefte niet direct aanwezig. Het noemen van het loket en de via dat loket te verkrijgen adviezen/ producten worden voldoende geacht. Ten slotte Juridische procedures zijn van grote invloed op de voortgang en de kosten van grote projecten. Bij conflicten en verschillen van inzicht komen de volgende vormen van rechtsgang in beeld: bezwaar; beroep; civielrechtelijk; klacht. Vooraf is een goede beoordeling nodig van de mogelijke juridische procedures. Bovendien moet er tijdig juridische bijstand worden ingeschakeld op het moment dat een procedure wordt gevoerd. Goed beschouwd is dit een vorm van risicomanagement op zich. Hieronder volgt de weergave van de Juridische Standaard, met per fase het overzicht van juridische aspecten / hoofdproducten voor het type project gebiedsontwikkeling. Fase Publiekrecht Loket Privaatrecht Visiefase (juridische quick scan) Startbesluit (inclusief plan van aanpak visiefase) Scan van Stadsvisie en andere beleidsplannen (-visie) Rotterdam Scan provinciale en landelijke plannen Strategische planning voor gehele project Scan milieu (lucht, e.v., geluid, bodem, water) Vaststelling visie SI SI SI SI DCMR B&W Scan naar contractsvormen, mededinging en aanbesteding Scan naar samenwerking derden Scan staatssteun Scan voorkeursrechten Check (Europese) subsidies Intentieovereenkomst Audit / juridische control Plan van aanpak master-planfase, inclusief afsluiting visiefase 15

16 Fase Publiekrecht Loket Privaatrecht Masterplan-/ structuurvisiefase (juridische haalbaarheid) Samenwerking publiekrechtelijk Bepalen WRO-planinstrumenten voor volgende fasen, inclusief strategische planning Onderzoek vergunningen (grond, leidingen, water, bouw) Onderzoek milieuaspecten, milieustrategie, eventueel plan MER Externe veiligheidsaspecten Risicoanalyse beperkt Vaststellen masterplan / structuurvisie (incl. uitvoeringsprogramma) GO SI SI en GW DCMR DCMR GO + SI B&W, Raad Onderzoek (derden / PPS) Onderzoek contractsvorm, mededinging en aanbesteding Onderzoek grondexploitatie (eventueel vestiging voorkeursrecht) Onderzoek staatssteun Onderzoek naar noodzakelijkheid oprichten rechtspersoon Onderzoek voorkeursrecht Samenwerkingsovereenkomst Audit / juridische control Plan van aanpak stedenbouwkundige planfase (inclusief afsluiting masterplanfase) Stedenbouwkundige planfase Uitgangspunten / randvoorwaarden voor planinstrumenten Project MER Aanvragen benodigde vergunningen Milieu (luchtkwaliteit, geluidscontouren + vaststellen HW, bodemsanering, habitat en veiligheidscontouren) Risicoanalyse (uitgebreid) Planvaststelling / bestemmingsplan SI DCMR PL DCMR SO B&W + Raad Grondaankoop (minnelijke verwerving) Vestiging voorkeursrecht, onteigening Exploitatieplan Gronduitgifte Aanbesteden Audit / juridische control Plan van aanpak Realisatiefase, inclusief afsluiting stedenbouwkundige planfase Realisatiefase (inrichtings-/ bouwplanfase) Uitvoeringsfase Verkrijgen vergunningen Inrichtingsplan Besluitvorming tot uitvoering Directievoering Handhaving tijdens uitvoering PL SI SI GW GW Ontgronding Bodemsanering Aanbesteding Regievoeren contracten Audit / juridische control Afsluiting project, inclusief evaluatie en overdracht van projectorganisatie naar beheerder 16

17 Samenvattend: vitriool & riool Risico s liggen overal op de loer. Niet om doelbewust projecten te frustreren of de betrokkenen dwars te zitten, maar veelal als gevolg van het feit dat wij onze projecten uitvoeren in een dynamische, mondige en bovenal bomvolle agglomeratie. Het vooraf inschatten van risico s lees: beïnvloedingsfactoren is daarom voor elk project van groot belang. De Rotterdamse Standaard voor projectmatig werken reikt een gedegen instrument aan om risico s te determineren en te besluiten welke vorm van risicomanagement het meest adequaat zal zijn. Daarnaast hebben de juristen en het topmanagement hun kennis en kunde gebundeld en ontwikkelden zij een juridisch vangnet. Voor als het mis gaat of mis dreigt te gaan. Waarmee we echt niet alleen op de rechtbank, de vechtcontracten en het vitriool doelen. Wat te denken van het renoveren van veertig kilometer hoofdriool, en wat je op dat traject zoal aan vervuilingen, grondzettingen en verzakkingen kunt tegenkomen, met alle benodigde vergunningen en ontheffingen van dien? Risicoanalyse en risicomanagement hebben in het afgelopen decennium een grote vlucht genomen. We onderkennen dat niemand perfect is, dat een goed doortimmerd projectplan de wereld daaromheen heus niet controleerbaar maakt en dat er spaanders kunnen vallen waar gehakt wordt. We kijken daar niet van weg. Sterker: we willen dat risicobewustzijn wordt geëtst op de achterwand van ons collectief geheugen. Bewustzijn leidt immers tot een betere sturing van de projecten die wij voor en namens de stad Rotterdam onderhanden hebben. En mocht het eens mis gaan en er komen juridische procedures aan de orde, dan is het goed te weten dat onze juridische experts goed vindbaar en aanspreekbaar zijn. Ieder zijn vak. Zoals risicomanagement ieders zaak is! 17

Handleiding RSPW. Risicomanagement en Juridische borging. Werken aan fysieke projecten op z n Rotterdams

Handleiding RSPW. Risicomanagement en Juridische borging. Werken aan fysieke projecten op z n Rotterdams ds+v, Gemeentewerken, Ontwikkelingsbedrijf Risicomanagement en Juridische borging De Rotterdamse Standaard voor projectmatig werken Handleiding RSPW Werken aan fysieke projecten op z n Rotterdams 1 Het

Nadere informatie

Handleiding RSPW. Risicomanagement en Juridische borging. Werken aan fysieke projecten op z n Rotterdams

Handleiding RSPW. Risicomanagement en Juridische borging. Werken aan fysieke projecten op z n Rotterdams ds+v, Gemeentewerken, Ontwikkelingsbedrijf Risicomanagement en Juridische borging De Rotterdamse Standaard voor projectmatig werken Handleiding RSPW Werken aan fysieke projecten op z n Rotterdams 1 Het

Nadere informatie

Handleiding RSPW. Omgevingsmanagement. Werken aan fysieke projecten op z n Rotterdams. De Rotterdamse Standaard voor projectmatig werken

Handleiding RSPW. Omgevingsmanagement. Werken aan fysieke projecten op z n Rotterdams. De Rotterdamse Standaard voor projectmatig werken ds+v, Gemeentewerken, Ontwikkelingsbedrijf Omgevingsmanagement De Rotterdamse Standaard voor projectmatig werken Handleiding RSPW Werken aan fysieke projecten op z n Rotterdams 1 1. Elk project is van

Nadere informatie

Ruimte voor ontwikkeling. Financiële haalbaarheid en management van gebiedsontwikkeling

Ruimte voor ontwikkeling. Financiële haalbaarheid en management van gebiedsontwikkeling Ruimte voor ontwikkeling Financiële haalbaarheid en management van gebiedsontwikkeling U WILT UW GEBIED ONTWIKKELEN. DAT ROEP VEEL VRAGEN OP: HOE PAK IK DAT AAN? EN IS HET FINANCIEEL WEL HAALBAAR IN DEZE

Nadere informatie

Aanpak projectaudits

Aanpak projectaudits Aanpak projectaudits 1. Inleiding Veel lokale overheden werken op basis van een standaardmethodiek Projectmatig Werken. Op die manier wordt aan de voorkant de projectfasering, besluitvorming en control

Nadere informatie

Risicomanagement en NARIS gemeente Amsterdam

Risicomanagement en NARIS gemeente Amsterdam Risicomanagement en NARIS gemeente Amsterdam Robert t Hart / Geert Haisma 26 september 2013 r.hart@risicomanagement.nl / haisma@risicomanagement.nl 1www.risicomanagement.nl Visie risicomanagement Gemeenten

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Bijlagen 121 Literatuur 144

Inhoudsopgave. Bijlagen 121 Literatuur 144 Inhoudsopgave 5 Voorwoord 7 Ten geleide 9 1 Inleiding 11 2 De risicoanalyse 25 3 Uitvoeren van de risicoanalyse 65 4 Risicomanagement 77 5 Uitvoeren van risicomanagement 85 6 Implementatie van risicomanagement

Nadere informatie

Informele raadsbijeenkomst over de risico s van de 3 decentralisaties in het sociaal domein. Heerenveen, 17 oktober 2013

Informele raadsbijeenkomst over de risico s van de 3 decentralisaties in het sociaal domein. Heerenveen, 17 oktober 2013 Informele raadsbijeenkomst over de risico s van de 3 decentralisaties in het sociaal domein Heerenveen, 17 oktober 2013 Programma over risico s 3D s - Welkom. Door Frederike Gossink. - Wat zijn risico

Nadere informatie

Stappenplan nieuwe Dorpsschool

Stappenplan nieuwe Dorpsschool Stappenplan nieuwe Dorpsschool 10 juni 2014 1 Inleiding Het college van burgemeester en wethouders heeft op 10 juni 2014 dit stappenplan vastgesteld waarin op hoofdlijnen is weergegeven op welke wijze

Nadere informatie

= Datum raadsvergadering: 15 december 2010 Agenda nr.: (in te vullen door griffie) Voorstel invulling aanbevelingen rapport Sturing grote projecten

= Datum raadsvergadering: 15 december 2010 Agenda nr.: (in te vullen door griffie) Voorstel invulling aanbevelingen rapport Sturing grote projecten Raadsvoorstel = Datum raadsvergadering: 15 december 2010 Agenda nr.: (in te vullen door griffie) Portefeuillehouder: Onderwerp: S. Adriaansen/J.A. Peeters Registratiecode: (in te vullen door griffie) Voorstel

Nadere informatie

Projectmanagement. of toch niet? V&VN Congres 26 mei 2016. Anita Olsthoorn 0612508652

Projectmanagement. of toch niet? V&VN Congres 26 mei 2016. Anita Olsthoorn 0612508652 V&VN Congres 26 mei 2016 Anita Olsthoorn 0612508652 Projectmanagement of toch niet? Inhoud 1. Probleem, opdrachtformulering en Governance 2. Verschil in proces of project 3. Fasen in projectmanagement

Nadere informatie

Afspraken tussen raad, college en organisatie bij (grote) ruimtelijke gemeentelijke projecten S.Reijmer, 2 maart 2016, TA

Afspraken tussen raad, college en organisatie bij (grote) ruimtelijke gemeentelijke projecten S.Reijmer, 2 maart 2016, TA Afspraken tussen raad, college en organisatie bij (grote) ruimtelijke gemeentelijke projecten S.Reijmer, 2 maart 2016, TA 1. Inleiding De raad heeft in de vergadering van februari 2014 het college de opdracht

Nadere informatie

VERBETERPLANNEN KWALITEITS- CRITERIA 2.1

VERBETERPLANNEN KWALITEITS- CRITERIA 2.1 JAARCONGRES VBWTN 2013 VERBETERPLANNEN KWALITEITS- CRITERIA 2.1 Robert Forkink, Oranjewoud Han van den Broeke, Yacht 24 oktober 2013 EVEN VOORSTELLEN Han van den Broeke Yacht Robert Forkink Oranjewoud

Nadere informatie

Risicomanagementbeleid Gemeente Medemblik IO

Risicomanagementbeleid Gemeente Medemblik IO Risicomanagementbeleid 2015-2018 Gemeente Medemblik IO-14-18168 Inhoudsopgave Inleiding... 3 1. Wat is Risicomanagement?... 4 1.1 Risico...4 1.2 Risicomanagement...4 1.3 Risicoprofiel...4 2. Doelstellingen

Nadere informatie

Naam opdrachtgever Jeroen Oosterling Status: concept Naam opsteller/projectleider

Naam opdrachtgever Jeroen Oosterling Status: concept Naam opsteller/projectleider Sjabloon PROJECTOPDRACHT PROJECTOPDRACHT Versie 0.1 Decosnummer: /CONCEPT Transformatie Sociaal Domein Naam opdrachtgever Jeroen Oosterling Status: concept Naam opsteller/projectleider Eric Dammingh Onderwerp

Nadere informatie

Bijlage 05 Stad en Regio Sleutelprojecten

Bijlage 05 Stad en Regio Sleutelprojecten Bijlage 05 Stad en Regio Sleutelprojecten Toelichting sleutelprojecten programma Stad en Regio 2012-2015/17 1 1 Inlichtingen bij dhr. A.J.H.P. Elferink, (026) 3599756, e-mailadres a.elferink@gelderland.nl

Nadere informatie

Evaluatie P&C Cyclus Projectdefinitie

Evaluatie P&C Cyclus Projectdefinitie Evaluatie P&C Cyclus 2014 Projectdefinitie februari 2015 INLEIDING Als onderdeel van het implementatietraject CGM is in 2013 in de 3 afzonderlijke raden van Cuijk, Grave en Mill en st Hubert besloten tot

Nadere informatie

Onderwerp: Risico inventarisatie project rwzi Utrecht Nummer: 604438. Dit onderwerp wordt geagendeerd ter kennisneming ter consultering ter advisering

Onderwerp: Risico inventarisatie project rwzi Utrecht Nummer: 604438. Dit onderwerp wordt geagendeerd ter kennisneming ter consultering ter advisering COLLEGE VAN DIJKGRAAF EN HOOGHEEMRADEN COMMISSIE BMZ ALGEMEEN BESTUUR Agendapunt 9A Onderwerp: Risico inventarisatie project rwzi Utrecht Nummer: 604438 In D&H: 22-01-2013 Steller: Drs. J.L.P.A. Dankaart

Nadere informatie

NOTA WEERSTANDSVERMOGEN RECREATIESCHAP VOORNE-PUTTEN-ROZENBURG

NOTA WEERSTANDSVERMOGEN RECREATIESCHAP VOORNE-PUTTEN-ROZENBURG NOTA WEERSTANDSVERMOGEN RECREATIESCHAP VOORNE-PUTTEN-ROZENBURG Opgesteld door: G.Z-H In opdracht van: Recreatieschap Voorne-Putten-Rozenburg Postbus 341 3100 AH Schiedam Tel.: 010-2981010 Fax: 010-2981020

Nadere informatie

Functieprofiel: Projectleider Functiecode: 0302

Functieprofiel: Projectleider Functiecode: 0302 Functieprofiel: Projectleider Functiecode: 0302 Doel Voorbereiden en opzetten van en bijbehorende projectorganisatie, alsmede leiding geven aan de uitvoering hiervan, binnen randvoorwaarden van kosten,

Nadere informatie

Een OVER-gemeentelijke samenwerking tussen Oostzaan en Wormerland

Een OVER-gemeentelijke samenwerking tussen Oostzaan en Wormerland OVER OOSTZAAN Een OVER-gemeentelijke samenwerking tussen Oostzaan en Wormerland WORMERLAND. GESCAND OP 13 SEP. 2013 Gemeente Oostzaan Datum : Aan: Raadsleden gemeente Oostzaan Uw BSN : - Uw brief van :

Nadere informatie

Privacy Impact Assessment

Privacy Impact Assessment Privacy Impact Assessment Privacy risico s en inschattingen Privacybescherming staat in toenemende mate in de belangstelling. Voor een groeiend aantal bedrijven is het zorgvuldig omgaan met persoonsgegevens

Nadere informatie

Risicomanagement Transities

Risicomanagement Transities Risicomanagement Transities 1. Inleiding In deze rapportage worden de risico s en de mogelijke beheersmaatregelen benoemd die verband houden met de te realiseren transities rondom Jeugdzorg, Participatie

Nadere informatie

INLEIDING GEORISICOSCAN 2.0 VOOR TE TOETSEN PROJECTEN

INLEIDING GEORISICOSCAN 2.0 VOOR TE TOETSEN PROJECTEN INLEIDING GEORISICOSCAN 2.0 VOOR TE TOETSEN PROJECTEN Wat is de GeoRisicoScan (GRS) 2.0? De GRS 2.0 is een instrument om de kwaliteit van de toepassing van GeoRM in een project te toetsen. Wat is het doel

Nadere informatie

RISICOMANAGEMENT. Wat voegt risicomanagement toe?

RISICOMANAGEMENT. Wat voegt risicomanagement toe? RISICOMANAGEMENT Risicomanagement ondersteunt op een gestructureerde manier het behalen van doelstellingen en het opleveren van projectresultaten. Dit kan door risico s expliciet te maken, beheersmaatregelen

Nadere informatie

Nota risicomanagement en weerstandsvermogen

Nota risicomanagement en weerstandsvermogen Vastgesteld door B&W op: 24 oktober 2016 Inhoudsopgave 1 Inleiding 3 1.1 Aanleiding 3 1.2 Doel en verantwoordelijkheidsverdeling 3 2 Risicomanagement(beleid) 5 2.1 Het begrip risico 5 2.2 Het begrip risicomanagement

Nadere informatie

Maatschappelijke structuurvisie 2013-2025. Projectopdracht / Plan van Aanpak

Maatschappelijke structuurvisie 2013-2025. Projectopdracht / Plan van Aanpak Maatschappelijke structuurvisie 2013-2025 Projectopdracht / Plan van Aanpak Afdeling Beleid, cluster Maatschappij januari 2013 Inhoudsopgave Aanleiding... 3 Doelstelling... 3 Resultaat... 3 Afbakening...

Nadere informatie

Plan van Aanpak Format. Pilot functiecreatie gemeente/provincie SW bedrijf

Plan van Aanpak Format. Pilot functiecreatie gemeente/provincie SW bedrijf Plan van Aanpak Format Pilot functiecreatie gemeente/provincie SW bedrijf Inhoudsopgave 1 Naar een inclusieve arbeidsorganisatie met functiecreatie. 1 2 Plan van aanpak pilot functiecreatie... 2 3 Projectstructuur

Nadere informatie

Verbetertraject beheersing grondexploitaties & Optimalisatie Vastgoed Stand van zaken

Verbetertraject beheersing grondexploitaties & Optimalisatie Vastgoed Stand van zaken Verbetertraject beheersing grondexploitaties & Optimalisatie Vastgoed Stand van zaken Commissie Ruimte, Verkeer en Wonen, 2 februari 2015 Agenda Onderwerpen 1. Verbetertraject beheersing grondexploitaties

Nadere informatie

SERVICECODE AMSTERDAM

SERVICECODE AMSTERDAM SERVICECODE AMSTERDAM Inleiding Stadsdeel Zuidoost heeft de ambitie om tot de top drie van stadsdelen met de beste publieke dienstverlening van Amsterdam te horen. Aan deze ambitie wil het stadsdeel vorm

Nadere informatie

Handleiding RSPW. Faseren en beslissen. Werken aan fysieke projecten op z n Rotterdams. De Rotterdamse Standaard voor projectmatig werken

Handleiding RSPW. Faseren en beslissen. Werken aan fysieke projecten op z n Rotterdams. De Rotterdamse Standaard voor projectmatig werken Faseren en beslissen De Rotterdamse Standaard voor projectmatig werken Handleiding RSPW Werken aan fysieke projecten op z n Rotterdams 1 Versie, november 2012 Komt het (tussen)resultaat overeen met de

Nadere informatie

Adviespunt 4: Breng in kaart op welke onderdelen kennis en expertise tekort zou kunnen schieten en maak een plan hoe hiermee om te gaan.

Adviespunt 4: Breng in kaart op welke onderdelen kennis en expertise tekort zou kunnen schieten en maak een plan hoe hiermee om te gaan. RIS.6509 Bijlage: Aanbevelingen uit second opinion rapportage Nederlands Adviesbureau voor Risicomanagement (NAR) op proces en systematiek risicomanagement CvE/Atalanta (geactualiseerd 3 maart 2014) Adviespunt

Nadere informatie

voor de beleggingscommissie van Stichting Pensioenfonds voor Verloskundigen (hierna: SPV).

voor de beleggingscommissie van Stichting Pensioenfonds voor Verloskundigen (hierna: SPV). REGLEMENT BELEGGINGSCOMMISSIE voor de beleggingscommissie van Stichting Pensioenfonds voor Verloskundigen (hierna: SPV). Artikel 1 Vaststelling en reikwijdte Dit reglement geeft, in aanvulling op de statuten,

Nadere informatie

Raadsvoorstel: Nummer: Onderwerp: Nota Grondbeleid Gorinchem

Raadsvoorstel: Nummer: Onderwerp: Nota Grondbeleid Gorinchem Raadsvoorstel: Nummer: 2011-655 Onderwerp: Nota Grondbeleid Gorinchem 2011-2014 Datum: 2 mei 2011 Portefeuillehouder: B.J.P. van der Torren Raadsbijeenkomst: 31 mei 2011 Raadsvergadering: 16 juni 2011

Nadere informatie

Onderzoeksopzet De Poort van Limburg gemeente Weert

Onderzoeksopzet De Poort van Limburg gemeente Weert Onderzoeksopzet De Poort van Limburg gemeente Weert Weert, 6 september 2011. Rekenkamer Weert Inhoudsopgave 1. Achtergrond en aanleiding 2. Centrale vraagstelling 3. De wijze van onderzoek 4. Deelvragen

Nadere informatie

Voorstel ontwikkeling duurzaamheidsparagraaf Zoetermeer. 1. Inleiding

Voorstel ontwikkeling duurzaamheidsparagraaf Zoetermeer. 1. Inleiding Voorstel ontwikkeling duurzaamheidsparagraaf Zoetermeer 1. Inleiding Zoetermeer wil zich de komende jaren ontwikkelen tot een top tien gemeente qua duurzaam leefmilieu. In het programma duurzaam Zoetermeer

Nadere informatie

Implementatieplan Risicomanagement

Implementatieplan Risicomanagement Implementatieplan Risicomanagement Versie definitief: 17 juni 2015 Inhoudsopgave 1.1 Wat willen we bereiken?... 3 1.2 Hoe gaan we dat aanpakken?... 3 1.3 Wie neemt deel?... 3 1.4 Inventarisatie belangrijkste

Nadere informatie

De Minister voor Wonen en Rijksdienst, Handelend in overeenstemming met het gevoelen van de ministerraad;

De Minister voor Wonen en Rijksdienst, Handelend in overeenstemming met het gevoelen van de ministerraad; Regeling van de Minister voor Wonen en Rijksdienst van 2015, nr. , tot instelling van het tijdelijk Bureau ICT-toetsing (Instellingsbesluit tijdelijk Bureau ICT-toetsing) Handelend

Nadere informatie

In dit hoofdstuk van de Modelaanpak Evenementen wordt een beschrijving gegeven van het maken van een risicoanalyse.

In dit hoofdstuk van de Modelaanpak Evenementen wordt een beschrijving gegeven van het maken van een risicoanalyse. Risicoanalyse Inleiding Risico s analyseren is een manier om vooruit te kijken, niet een manier om achteraf te beoordelen wat er mis is gegaan. Een risicoanalyse is een methode waarbij nader benoemde risico

Nadere informatie

INITIATIEFVOORSTEL Gemeente Velsen

INITIATIEFVOORSTEL Gemeente Velsen INITIATIEFVOORSTEL Gemeente Velsen Raadsvergadering d.d. : 1 december 2011 Raadsbesluitnummer : R11.081 Carrousel d.d. : 17 november 2011 Onderwerp : Eindrapport Rekenkamercommissie kwaliteit Grondbeleid

Nadere informatie

Conclusies en aanbevelingen van de. quick scan informatie- en archiefbeheer bij. afdeling X

Conclusies en aanbevelingen van de. quick scan informatie- en archiefbeheer bij. afdeling X Conclusies en aanbevelingen van de quick scan informatie- en archiefbeheer bij afdeling X Datum quick scan : 10 mei 2011 Medewerker : de heer Y Ingevuld samen met archiefinspecteur : Ja Diagnose en aanbevelingen

Nadere informatie

PROJECTRISICO S EENVOUDIG IN KAART De Project Risico Meter als hulpmiddel

PROJECTRISICO S EENVOUDIG IN KAART De Project Risico Meter als hulpmiddel Trefwoorden: projectmanagement, risicomanagement, risico-identificatie PROJECTRISICO S EENVOUDIG IN KAART De Project Risico Meter als hulpmiddel Samenvatting In elke organisatie wordt gewerkt aan projecten.

Nadere informatie

PROJECTMANAGEMENT 1 SITUATIE

PROJECTMANAGEMENT 1 SITUATIE PROJECTMANAGEMENT George van Houtem 1 SITUATIE Het werken in en het leidinggeven aan projecten is tegenwoordig eerder regel dan uitzondering voor de hedendaagse manager. In elk bedrijf of organisatie komen

Nadere informatie

Project-, Programma- en AdviesCentrum. Resultaten die eruit springen PPAC

Project-, Programma- en AdviesCentrum. Resultaten die eruit springen PPAC Project-, Programma- en AdviesCentrum Resultaten die eruit springen PPAC Binnen Veiligheid en Justitie groeit het belang van projectmatig en programmatisch werken. Ook neemt de behoefte toe om medewerkers

Nadere informatie

Handleiding RSPW. Auditing van projecten. Werken aan fysieke projecten op z n Rotterdams. De Rotterdamse Standaard voor projectmatig werken

Handleiding RSPW. Auditing van projecten. Werken aan fysieke projecten op z n Rotterdams. De Rotterdamse Standaard voor projectmatig werken ds+v, Gemeentewerken, Ontwikkelingsbedrijf Auditing van projecten De Rotterdamse Standaard voor projectmatig werken Handleiding RSPW Werken aan fysieke projecten op z n Rotterdams 1 Vreemde ogen dwingen.

Nadere informatie

BESTUURSOPDRACHT MAJEURPROJECT VOORTGEZET ONDERWIJS Gemeenteraad

BESTUURSOPDRACHT MAJEURPROJECT VOORTGEZET ONDERWIJS Gemeenteraad BESTEMD VOOR BESTUURSOPDRACHT MAJEURPROJECT VOORTGEZET ONDERWIJS Gemeenteraad STATUS Openbaar DATUM BESTUURLIJKE Wethouder F. Strik OPDRACHTGEVER AMBTELIJKE OPDRACHTGEVER H. Damen hoofd Afdeling Beleid

Nadere informatie

Onderwerp: Onderzoek naar de overschrijding van de raming Brandweerkazerne Cothen-Langbroek

Onderwerp: Onderzoek naar de overschrijding van de raming Brandweerkazerne Cothen-Langbroek Raadsvergadering, 22 april 2008 Voorstel aan de Raad Nr: 228 Agendapunt: 6 Datum: 9 april 2008 Onderwerp: Onderzoek naar de overschrijding van de raming Brandweerkazerne Cothen-Langbroek Onderdeel raadsprogramma:

Nadere informatie

Projectmanagement De rol van een stuurgroep

Projectmanagement De rol van een stuurgroep Projectmanagement De rol van een stuurgroep Inleiding Projecten worden veelal gekenmerkt door een relatief standaard projectstructuur van een stuurgroep, projectgroep en enkele werkgroepen. De stuurgroep

Nadere informatie

Onderzoekscommissie Steenwijkerland

Onderzoekscommissie Steenwijkerland Onderzoekscommissie Steenwijkerland Adviesrapportage onderzoek verbouwing De Meenthe (2) 1 oktober 2012 Colofon Een onderzoek door de raad is een op waarheidsvinding gericht onderzoek naar een specifiek

Nadere informatie

Checklist. Informatievoorziening. Grote Projecten

Checklist. Informatievoorziening. Grote Projecten Checklist Informatievoorziening Grote Projecten Najaar 2010 Rekenkamercommissie Berkelland, Bronckhorst, Lochem, Montferland 1. Inleiding De uitvoering van grote projecten in Nederland heeft nogal eens

Nadere informatie

Wie bewaakt mijn geld? Financiële controle en risicobeheersing binnen de gemeente Nuth

Wie bewaakt mijn geld? Financiële controle en risicobeheersing binnen de gemeente Nuth Wie bewaakt mijn geld? Financiële controle en risicobeheersing binnen de gemeente Nuth De taak van de raad onder het dualisme Kaders stellen (WMO, Jeugdwet, handhaving) Budgetteren (begroting) Lokale wetgeving

Nadere informatie

Protocol Bouwen in het gesloten seizoen aan primaire waterkeringen

Protocol Bouwen in het gesloten seizoen aan primaire waterkeringen Protocol Bouwen in het gesloten seizoen aan primaire waterkeringen Plan van Aanpak POV Auteur: Datum: Versie: POV Macrostabiliteit Pagina 1 van 7 Definitief 1 Inleiding Op 16 november hebben wij van u

Nadere informatie

Bijlage 2 Indicatieve doorlooptijden (open) aanbesteding(svarianten)

Bijlage 2 Indicatieve doorlooptijden (open) aanbesteding(svarianten) Bijlage 2 Indicatieve doorlooptijden (open) aanbesteding(svarianten) Wanneer duidelijkheid burger* Aanbestedings dossier gereed Opties 0 en 1 Optie 2 Optie 3 Optie 4 DT Noord (verlegd en verdiept**) met

Nadere informatie

Projectplan Waterfront Schiedam

Projectplan Waterfront Schiedam Projectplan Waterfront Schiedam Versie 4 februari 2008 Projectplan Waterfront Schiedam Deel 1 De herstructurering van Nieuw-Mathenesse Inhoud 1. Inleiding 2. Projectorganisatie en bemensing 3. Werkorganisatie

Nadere informatie

Actualiteitendag Platform Deelnemersraden Risicomanagement

Actualiteitendag Platform Deelnemersraden Risicomanagement Actualiteitendag Platform Deelnemersraden Risicomanagement Benne van Popta (voorzitter Detailhandel) Steffanie Spoorenberg (adviseur Atos Consulting) Agenda 1. Risicomanagement 2. Risicomanagement vanuit

Nadere informatie

Integrale Handhaving. Opzet Quick Scan. Inhoudsopgave. 1. Achtergrond en aanleiding

Integrale Handhaving. Opzet Quick Scan. Inhoudsopgave. 1. Achtergrond en aanleiding Integrale Handhaving Opzet Quick Scan Rekenkamer Weert Oktober 2008 Inhoudsopgave 1. Achtergrond en aanleiding 2. Centrale vraagstelling 3. Deelvragen 4. Aanpak en resultaat 5. Organisatie en planning

Nadere informatie

Kennis van de Overheid. Samenwerken met omgevingsdiensten? Richting goed opdrachtgeverschap. Training

Kennis van de Overheid. Samenwerken met omgevingsdiensten? Richting goed opdrachtgeverschap. Training Kennis van de Overheid Samenwerken met omgevingsdiensten? Training Inleiding Herkent u zich in de worsteling met uw rol als opdrachtgever van de omgevingsdienst? Gemeenten en provincies zijn immers zowel

Nadere informatie

HET PROJECTPLAN. a) Wat is een projectplan?

HET PROJECTPLAN. a) Wat is een projectplan? HET PROJECTPLAN a) Wat is een projectplan? Vrijwel elk nieuw initiatief krijgt de vorm van een project. In het begin zijn het wellicht vooral uw visie, ideeën en enthousiasme die ervoor zorgen dat de start

Nadere informatie

Functieprofiel Projectleider Functieprofiel titel Functiecode 00

Functieprofiel Projectleider Functieprofiel titel Functiecode 00 1 Functieprofiel Projectleider Functieprofiel titel Functiecode 00 Doel Voorbereiden en opzetten van projecten en bijbehorende projectorganisatie, alsmede leiding geven aan de uitvoering hiervan, binnen

Nadere informatie

Project Dijkversterking Krimpen

Project Dijkversterking Krimpen Project Dijkversterking Krimpen Dijkversterking & UAV-gc Samenwerken met de opdrachtnemer Huub Verbruggen Projectmanager Dijkversterking Krimpen Even voorstellen Huub Verbruggen Projectmanager van beroep

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Energiemanagement programma I GMB 2

Inhoudsopgave. Energiemanagement programma I GMB 2 Inhoudsopgave 1 Inleiding... 3 2 Duurzaamheid beleid... 4 3 PLAN: Energieverbruik en reductiekansen... 6 3.1 Energieverbruik door GMB (scope 1 en 2)... 6 3.2 Energieverbruik in de keten (scope 3)... 7

Nadere informatie

Grondbedrijf. Introductie voor nieuwe raadsleden

Grondbedrijf. Introductie voor nieuwe raadsleden Grondbedrijf Introductie voor nieuwe raadsleden Grondbedrijf Yvonne Verkleij Paul van Die Rik Tuitert Planning & control Juridica (privaatrecht) Planeconomie Agenda Taken Beleid Financiële instrumenten

Nadere informatie

Vrijstellingsregeling Wft. Grens vrijstelling van 50.000 naar 100.000 Aanbieders moeten een AFM-vergunning aanvragen voor 1 februari 2012

Vrijstellingsregeling Wft. Grens vrijstelling van 50.000 naar 100.000 Aanbieders moeten een AFM-vergunning aanvragen voor 1 februari 2012 Vrijstellingsregeling Wft Grens vrijstelling van 50.000 naar 100.000 Aanbieders moeten een AFM-vergunning aanvragen voor 1 februari 2012 In deze brochure leest u óf u iets moet doen en wat Charco & Dique

Nadere informatie

VAN PLAN NAAR PROJECT

VAN PLAN NAAR PROJECT 2 van plan naar project VAN PLAN NAAR PROJECT FASE 1 ORIENTATIE FASE 2 CONCRETISERING FASE 3 SUBSIDIE- project leider projectleider Kansen onderzoeken 1.1 projectleider Projectplan uitwerken 2.1 projectleider

Nadere informatie

Dashboard module Klachtenmanagement 2012

Dashboard module Klachtenmanagement 2012 Dashboard module Klachtenmanagement 0 Onderstaande beschrijving omvat een toelichting en de kenmerken die tot een hoge score leiden in de module Klachtenmanagement van het Klantbelang Dashboard. Dit is

Nadere informatie

Bijlage 2: Functies per perceel, competenties en classificaties

Bijlage 2: Functies per perceel, competenties en classificaties Bijlage 2: Functies per perceel, competenties en classificaties Raamovereenkomst inzake inhuur van technische interim projectmedewerkers I & A nummer: I&A/2015/0462 Voor alle functies geldt de volgende

Nadere informatie

In dit hoofdstuk wordt uiteengezet welke taken en verantwoordelijkheden de verschillende actoren binnen de gemeente Spijkenisse hebben.

In dit hoofdstuk wordt uiteengezet welke taken en verantwoordelijkheden de verschillende actoren binnen de gemeente Spijkenisse hebben. 7 Taken en verantwoordelijkheden In dit hoofdstuk wordt uiteengezet welke taken en verantwoordelijkheden de verschillende actoren binnen de gemeente Spijkenisse hebben. 7.1 Gemeenteraad De Gemeenteraad

Nadere informatie

Doel van de rol Iedere Compliance Officer heeft als doel het beheersen van de risico s die BKR loopt in haar strategische en operationele processen.

Doel van de rol Iedere Compliance Officer heeft als doel het beheersen van de risico s die BKR loopt in haar strategische en operationele processen. FUNCTIEPROFIEL Opdrachtgever: Functienaam: BKR Compliance Officer Security & Risk BKR is een onafhankelijke stichting met een maatschappelijk doel. BKR streeft sinds 1965, zonder winstoogmerk, een financieel

Nadere informatie

De gemeenteraad buitenspel na de invoering van de Omgevingswet? Gemeenteraad Bergen op Zoom 10 april 2017

De gemeenteraad buitenspel na de invoering van de Omgevingswet? Gemeenteraad Bergen op Zoom 10 april 2017 De gemeenteraad buitenspel na de invoering van de Omgevingswet? Gemeenteraad Bergen op Zoom 10 april 2017 Waar gaan wij het over hebben? Geheugen opfrissen: Omgevingswet in het kort Betekenis wet voor

Nadere informatie

FUNCTIEFAMILIE 1.3 Technisch specialist

FUNCTIEFAMILIE 1.3 Technisch specialist FUNCTIEFAMILIE 1.3 Technisch specialist Doel van de functiefamilie Vanuit de eigen technische specialisatie voorbereiden en opmaken van plannen, ontwerpen of studies en de uitvoering ervan opvolgen specialistische

Nadere informatie

Specifiek Kader voor de Verbonden Partij Waalfront BV

Specifiek Kader voor de Verbonden Partij Waalfront BV Specifiek Kader voor de Verbonden Partij Waalfront BV Gemeente Nijmegen Opgesteld door: DWS, P110, Diana van Eldik Datum: 13 januari 2011 Uiterste datum van actualisatie: 13 januari 2012 Inhoudsopgave

Nadere informatie

Investeringsplan 2015 Krachtig Noordoostpolder

Investeringsplan 2015 Krachtig Noordoostpolder Investeringsplan 2015 Krachtig Noordoostpolder Gemaakt Genop 10/29/2014 12:17:00 PM Gemeente Noordoostpolder 29 oktober 2014 Inhoudsopgave Inhoudsopgave... 2 1. Inleiding... 3 1.1. Achtergrond... 3 1.2.

Nadere informatie

Bijlage 2 bij de Beschrijving Groslijst-systematiek voor de onderhandse aanbestedingen van ingenieursdiensten HHNK

Bijlage 2 bij de Beschrijving Groslijst-systematiek voor de onderhandse aanbestedingen van ingenieursdiensten HHNK Gedragscode prestatiemeten ingenieursdiensten HHNK Bijlage 2 bij de Beschrijving Groslijst-systematiek voor de onderhandse aanbestedingen van ingenieursdiensten HHNK Auteur G.J. de Groot Versie 1.0 Status

Nadere informatie

Jaarprogramma Milieu 2015 Gemeente Gouda

Jaarprogramma Milieu 2015 Gemeente Gouda Jaarprogramma Milieu 2015 Gemeente Gouda Omgevingsdienst Midden-Holland Jaarprogramma Milieu 2015 Gouda 2 van 15 Versienummer: 1.0 Datum: 14 oktober 2014 Inhoudsopgave 1 Inleiding... 4 2 Omgevingsdienst

Nadere informatie

Projectmanagement 2.0

Projectmanagement 2.0 Projectmanagement 2.0 Inleiding In ieder bedrijf waar in projecten wordt gewerkt liggen scopechanges op de loer. Zo ook bij het CrossOverteam Projectmanagement 2.0. De eerste dag van het project is gelijk

Nadere informatie

Volgens goed gebruik worden de activiteiten en aandachtspunten binnen de vereniging ingericht op een planmatige aanpak vertaald in dit jaarplan.

Volgens goed gebruik worden de activiteiten en aandachtspunten binnen de vereniging ingericht op een planmatige aanpak vertaald in dit jaarplan. JAARPLAN 2014 Inleiding Volgens goed gebruik worden de activiteiten en aandachtspunten binnen de vereniging ingericht op een planmatige aanpak vertaald in dit jaarplan. De vereniging heeft vertrouwen in

Nadere informatie

GEDRAGSREGELS VOOR ZELFSTANDIGE JURISTEN 2006

GEDRAGSREGELS VOOR ZELFSTANDIGE JURISTEN 2006 GEDRAGSREGELS VOOR ZELFSTANDIGE JURISTEN 2006 1 I. Toelichting Inleiding Het aantal juristen en advocaten dat het loondienstverband of compagnonschap beëindigt om zich als zelfstandige te vestigen, is

Nadere informatie

Grip op uw bedrijfscontinuïteit

Grip op uw bedrijfscontinuïteit Grip op uw bedrijfscontinuïteit Hoe omgaan met risico s 1 Grip op uw bedrijfsdoelstellingen: risicomanagement Ondernemen is risico s nemen. Maar bedrijfsrisico s mogen ondernemen niet in de weg staan.

Nadere informatie

Het memo wordt afgesloten met een advies aan het Bestuurlijk Provinciaal handhavingsoverleg van 20 december 2012.

Het memo wordt afgesloten met een advies aan het Bestuurlijk Provinciaal handhavingsoverleg van 20 december 2012. B-PHO 20 december 12; agendapunt 5 MEMO Noties ter beoordeling van de voortzetting en positionering van de PHO werkgroepen Kwaliteit en Handhaving Bouwstoffen en Ketenbeheer in relatie tot de ontwikkeling

Nadere informatie

Visie op crisismanagement in de zorgsector en de toegevoegde waarde van een Integraal Crisisplan. All hazard voorbereid zijn (1 van 3)

Visie op crisismanagement in de zorgsector en de toegevoegde waarde van een Integraal Crisisplan. All hazard voorbereid zijn (1 van 3) Visie op crisismanagement in de zorgsector en de toegevoegde waarde van een Integraal Crisisplan All hazard voorbereid zijn (1 van 3) Versie 1.0 11 november 2014 Voorwoord Zorginstellingen zijn vanuit

Nadere informatie

Aan de raad van de gemeente Lingewaard

Aan de raad van de gemeente Lingewaard 6 Aan de raad van de gemeente Lingewaard *14RDS00194* 14RDS00194 Onderwerp Nota Risicomanagement & Weerstandsvermogen 2014-2017 1 Samenvatting In deze nieuwe Nota Risicomanagement & Weerstandsvermogen

Nadere informatie

Nadat je projectvoorstel goedgekeurd is, kun je je projectvoorstel uitwerken in een projectplan.

Nadat je projectvoorstel goedgekeurd is, kun je je projectvoorstel uitwerken in een projectplan. Projectplan Nadat je projectvoorstel goedgekeurd is, kun je je projectvoorstel uitwerken in een projectplan. Het is van belang dat de portefeuillehouder en de projectleider gedurende het gehele project

Nadere informatie

Alternatief voor Regeerakkoord Regie in eigen hand door persoonsgebonden en persoonsvolgende bekostiging

Alternatief voor Regeerakkoord Regie in eigen hand door persoonsgebonden en persoonsvolgende bekostiging 13-0010/mh/rs/ph Alternatief voor Regeerakkoord Regie in eigen hand door persoonsgebonden en persoonsvolgende bekostiging Gevraagde actie: - Deelt u de filosofie van Regie in eigen hand? - Bent u bereid

Nadere informatie

zorgen voor kwaliteit altijd, overal en door iedereen

zorgen voor kwaliteit altijd, overal en door iedereen onze hogeschool is een op kwaliteit georiënteerde instelling voor hoger onderwijs, onderzoek en dienstverlening zorgen voor kwaliteit altijd, overal en door iedereen reflecteren PDCA-cirkel motor van verandering

Nadere informatie

Communicatieplan. Gebr. Janssen Beheer BV Hagelkruisstraat 6 5835 BD Beugen. Conform 3.C.2. 05 Mei 2015

Communicatieplan. Gebr. Janssen Beheer BV Hagelkruisstraat 6 5835 BD Beugen. Conform 3.C.2. 05 Mei 2015 Conform 3.C.2 05 Mei 2015 Gebr. Janssen Beheer BV Hagelkruisstraat 6 5835 BD Beugen INHOUDSOPGAVE 1 INLEIDING COMMUNICATIE... 3 1.1 Interne communicatie... 3 1.2 Externe communicatie... 4 2 DOELSTELLINGEN

Nadere informatie

Checklist Slimme vragenlijst regievoering

Checklist Slimme vragenlijst regievoering Checklist Slimme vragenlijst regievoering versie 2.0 Slimme vragenlijst Leveranciersselectie Hoe stel ik vast dat dit beste leverancier is? Welke criteria hanteer ik daarbij? Wat als het selectieproces

Nadere informatie

Leergang Regiegemeente worden: effectiever (be)sturen

Leergang Regiegemeente worden: effectiever (be)sturen Leergang Regiegemeente worden: effectiever (be)sturen De gemeentelijke regierol Veel gemeenten ontwikkelen zich vandaag de dag tot regiegemeente. Dat betekent veelal dat ze meer taken uitbesteden, waarbij

Nadere informatie

Energiemanagementsysteem. Van de Kreeke Beheer BV en Habets-van de Kreeke Holding BV

Energiemanagementsysteem. Van de Kreeke Beheer BV en Habets-van de Kreeke Holding BV Van de Kreeke Beheer BV en Habets-van de Kreeke Holding BV Nuth,20augustus 2015 Auteur(s): Tom Kitzen Theo Beckers Geaccordeerd door: Serge Vreuls Financieel Directeur C O L O F O N Het format voor dit

Nadere informatie

Communicatieplan. Conform 3.C.2. 23 juni 2015. Voorbij Prefab. Voorbij Prefab Siciliëweg 61 1045 AX Amsterdam Nederland

Communicatieplan. Conform 3.C.2. 23 juni 2015. Voorbij Prefab. Voorbij Prefab Siciliëweg 61 1045 AX Amsterdam Nederland Conform 3.C.2 23 juni 2015 Voorbij Prefab Voorbij Prefab Siciliëweg 61 1045 AX Amsterdam Nederland INHOUDSOPGAVE 1 INLEIDING COMMUNICATIE... 3 1.1 Interne communicatie... 3 1.2 Externe communicatie...

Nadere informatie

Projectplan Slikken van Flakkee Ontwerpfase quick wins 28-5-2014 Projectnummer: 16508

Projectplan Slikken van Flakkee Ontwerpfase quick wins 28-5-2014 Projectnummer: 16508 Projectplan Slikken van Flakkee Ontwerpfase quick wins 28-5-2014 Projectnummer: 16508 Inhoudsopgave 1 Inleiding... 3 2 Overzicht van het Plangebied... 3 3 Ambitie... 3 4 Scope... 4 5 De opgave... 4 6 Fasering...

Nadere informatie

besproken en goedgekeurd d.d. voorzitter secretaris

besproken en goedgekeurd d.d. voorzitter secretaris AB-advies schap: AB-vergadering van: 2 juli 2015 behoort bij agendapunt: 5a kenmerk: opsteller: e-mail: besproken en goedgekeurd d.d. voorzitter secretaris Onderwerp Voorstel aanpassing ontmantelingsproces

Nadere informatie

Projectcheck? t c je ro p ijn t m a ta s rk te s e o H

Projectcheck? t c je ro p ijn t m a ta s rk te s e o H Projectcheck Hoe sterk staat mijn project? Over de Projectcheck Ben je manager van een project of programma? Vraag je je wel eens af of je de goede dingen doet en of je die dingen goed doet? Voor zulke

Nadere informatie

Nulmeting regionale brandweer Zuidoost-Brabant taakinhoudelijk deel (taakvervulling volgens PVPP)

Nulmeting regionale brandweer Zuidoost-Brabant taakinhoudelijk deel (taakvervulling volgens PVPP) Nulmeting regionale brandweer Zuidoost-Brabant taakinhoudelijk deel (taakvervulling volgens PVPP) versie november 2002 Gemeente: Ingevuld 1 door + functie: Telefoon: email: Definitie pro-actie: Pro-actie

Nadere informatie

De waterschappen als publieke opdrachtgever

De waterschappen als publieke opdrachtgever De waterschappen als publieke opdrachtgever (periode 2014-2016) Voor iedereen die met de waterschappen te maken krijgt als opdrachtgever voor de realisatie van, of het beheer en onderhoud aan, (waterschaps)werken,

Nadere informatie

Competenties met indicatoren bachelor Civiele Techniek.

Competenties met indicatoren bachelor Civiele Techniek. Competenties met indicatoren bachelor Civiele Techniek. In de BEROEPSCOMPETENTIES CIVIELE TECHNIEK 1 2, zijn de specifieke beroepscompetenties geformuleerd overeenkomstig de indeling van het beroepenveld.

Nadere informatie

Generieke systeemeisen

Generieke systeemeisen Bijlage Generieke Systeem in kader van LAT-RB, versie 27 maart 2012 Generieke systeem NTA 8620 BRZO (VBS elementen) Arbowet Bevb / NTA 8000 OHSAS 18001 ISO 14001 Compliance competence checklist 1. Algemene

Nadere informatie

Zero Based Begroten. De andere kant van de kaasschaafmethode

Zero Based Begroten. De andere kant van de kaasschaafmethode Zero Based Begroten De andere kant van de kaasschaafmethode Je moet de tijd nemen voor Zero Based Begroten, en je moet lef hebben Zero Based begroten legt een duidelijke relatie tussen de doelstellingen,

Nadere informatie

PROVINCIALE COMMISSIE LEEFOMGEVING (PCL) UTRECHT

PROVINCIALE COMMISSIE LEEFOMGEVING (PCL) UTRECHT 1 PROVINCIALE COMMISSIE LEEFOMGEVING (PCL) UTRECHT Aan: Gedeputeerde Staten van Utrecht en Provinciale Staten van Utrecht Pythagoraslaan 101 3508 TH Utrecht Datum: 1 oktober 2009 Ons kenmerk: PCL 2009/05

Nadere informatie

: Leden stadsdeelcommissie Oost. : Stadsdeelmanagement Oost / raadsgriffie

: Leden stadsdeelcommissie Oost. : Stadsdeelmanagement Oost / raadsgriffie MEMO Datum : 5 september 2014 Aan : Leden stadsdeelcommissie Oost Van : Stadsdeelmanagement Oost / raadsgriffie Onderwerp : Winkelcentrum Stokhorst In februari/maart 2014, zijn door raadslid Boersma (PvdA)

Nadere informatie

Bureau Waardenburg B.V. Communicatieplan Bijlage C Bij Energiemanagement actieplan

Bureau Waardenburg B.V. Communicatieplan Bijlage C Bij Energiemanagement actieplan Bureau Communicatieplan Bijlage C Bij Energiemanagement actieplan CULEMBORG, DECEMBER 2014, VERSIE 1 BUREAU WAARDENBURG B.V. Inhoudsopgave 1 Inleiding 3 2 Belanghebbenden (stakeholders) 3 2.1 Interne doelgroepen

Nadere informatie