Daniël de Jong Andries Krol Fredi Wörtche

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Daniël de Jong Andries Krol Fredi Wörtche"

Transcriptie

1 D R P S Daniël de Jong Andries Krol Fredi Wörtche

2 Profielwerkstuk D.R.O.P.S. Dynamic Rain Observation and Parameterization System Daniël de Jong Andries Krol Fredi Wörtche Atheneum 6 meneer P. Wolfs Daniël de Jong Andries Krol Fredi Wörtche 1.

3 Voorwoord In het kader van ons profielwerkstuk hebben wij meegedaan aan het Young European Specialists project (YES project). Het YES project is door de Europese Unie georganiseerd en daagt jongeren uit een onderzoek te doen waarbij Europa een centraal punt inneemt. Wij hebben ervoor gekozen mee te doen aan het onderdeel Climate Science - Research. Dit houdt in dat wij ons hebben gefocust op de natuurwetenschappelijke kant van het klimaatonderzoek. Voor ons onderzoek hebben wij een serie metingen uitgevoerd met een voor en deels door ons nieuw ontwikkeld meetsysteem. Dit hebben wij in samenwerking gedaan met het onderzoeksinstituut INCAS 3 en het bedrijf MEDUSA. Daniël de Jong Andries Krol Fredi Wörtche 2.

4 Inhoudsopgave 1. Inleiding p Materiaal en Methode p DROPS p Meetlocatie p Opstelling p Het meten van radon met de radondetector p Weerstation p ANOVA p Resultaten p Conclusie & Discussie p Uitleg correlaties DROPS p Mogelijkheden tot verbetering p Nadelen van het systeem p Toepassingen binnen Europa p Eindconclusie p Dankwoord p Referenties p. 25 Daniël de Jong Andries Krol Fredi Wörtche 3.

5 1. Inleiding Klimaatverandering is een veelbesproken onderwerp in de afgelopen jaren. Bij klimaatverandering wordt vooral gedacht aan de opwarming van de aarde als centraal probleem. Er worden steeds meer natuurfenomenen waargenomen die gekoppeld worden aan de klimaatverandering, in verschillende orde van grootte. Een globaal probleem kan gevolgen hebben op Europese schaal, landelijke schaal en zelfs lokaal. [1] Om klimaatverandering in kaart te brengen moeten specifieke natuurverschijnselen geobserveerd worden, hiervoor is soms de ontwikkeling van nieuwe technologie nodig. Omdat er dergelijke nieuwe fenomenen worden waargenomen en in de toekomst dat ook zal blijven gebeuren, zal de ontwikkeling van nieuwe meetmethoden ook doorgaan. Het klimaat is een complex mechanisme, bestaande uit verschillende factoren die invloed op elkaar hebben. [2][3 ] Als er één ding verandert, zoals de gemiddelde globale temperatuur, dan zullen ook meerdere andere grootheden veranderen. Daarnaast zullen de veranderingen over de aardbol niet overal het zelfde zijn; landen die dicht aan zee liggen zullen andere problemen tegen komen dan landen dicht bij een woestijn. Een vrij recent ontdekte verandering is een verschuiving van de windpatronen op het noordelijk halfrond. [4] De afgelopen 15 jaar is de gemiddelde temperatuur op aarde minder sterk gestegen dan dat modellen hadden voorspeld. Wat wetenschappers nu verwachten is dat een deel van de energie die in de oudere modellen in de atmosfeer zat, in de oceanen terechtkomt. Hierdoor warmt onder andere de Noord-Atlantische oceaan op. Hoeveel de oceaan opwarmt is niet duidelijk. [5] De resultaten van de opwarming van de oceaan zijn echter al merkbaar: het poolijs smelt en de windpatronen boven Noord-Amerika, Europa, Arctica en de Noord-Atlantische oceaan veranderen. [6] Een gevolg van deze verandering van de windpatronen heeft weer invloed op Europa. Hierdoor is de verwachting dat vooral de noordelijke helft kouder wordt. Op de zuidelijke landen heeft het een omgekeerd effect, daar zal het juist warmer worden. [4] Natuurlijk spelen niet alleen de verschuivende windpatronen een rol in deze opmerkelijke veranderingen in Europa. Desalniettemin zullen de veranderende patronen een grote rol spelen in het klimaat in Europa. Het is daarom van belang om informatie over de windpatronen te verzamelen. Aangezien deze ontdekking vrij recent is, zijn er nog niet veel meettechnieken die gespecialiseerd zijn in het vastleggen van windpatronen over een groter gebied. Nieuwe meetsystemen zijn dus nodig. Een voorbeeld van een dergelijk nieuw systeem is DROPS (Dynamic Rain Observation and Parameterization System) [7], wat ontwikkeld is in het kader van het voorliggende project. De vraagstelling die in dit werkstuk centraal staat is: Is DROPS een geschikt systeem om veranderingen in de windpatronen te meten? Daniël de Jong Andries Krol Fredi Wörtche 4.

6 DROPS werkt op basis van het meten van radonconcentraties (hierna: [Rn]). Radon-222 is een vervalproduct van uranium-238. [8][9] Uranium is een natuurlijk radioactief metaal en zit in diverse bodemlagen opgeslagen. Bij het vervallen van uranium wordt radon gevormd. [8][10] Radon wordt niet meteen uit uranium gevormd, maar dat gebeurt pas na een aantal stappen (zie fig.1). Omdat radon het eerste gas is in de vervalketen van uranium-238 [11], zal het deels uit de bodem diffunderen en in de lucht terecht komen. Vervolgens kan de radon met luchtstromen mee de atmosfeer in worden gevoerd. De halfwaardetijd van radon bedraagt 3,8 dagen, daardoor kan het over grote afstanden met de wind meegevoerd worden. In de atmosfeer kan radon-222 weer vervallen. Metingen laten zien, dat 80% van de radondochters positief geladen is, waardoor deze deeltjes makkelijk aan kleine stofdeeltjes kunnen blijven kleven. [11][12] Dit deeltje kan dan fungeren als een aerosol. Om deze aerosol kan water condenseren. [13][14] Als er water om de aerosol gecondenseerd is, vormt het een druppel. Is deze zwaar genoeg, dan zal hij door de zwaartekracht naar het aardoppervlak vallen. Er is dan regen ontstaan. figuur 1. De vervalketen van uranium-238. [15] De door radon veroorzaakte radioactieve straling zal dus stijgen als het regent. Tevens zal de hoeveelheid regen waarschijnlijk invloed hebben op de metingen, omdat als er meer regen is, er ook meer radondochters met de druppels mee naar beneden komen; er zijn dan namelijk ook meer druppels. Het moet duidelijk zijn dat de gemeten γ-straling niet afkomstig is van het verval van radon, maar van het verval van een radondochter. Deze radondochter is bismut (Bi). Bij het verval van en naar bismut komt γ-straling vrij, dit is de γ-straling die we meten. Aan de hand van de gemeten straling van bismut rekent DROPS de [Rn] uit. Verder in het werkstuk wordt echter niet naar bismut verwezen, maar naar radon omdat radon de sleutelfactor is die er voor zorgt dat we de betreffende γ-straling op de meetlocatie meten. Daniël de Jong Andries Krol Fredi Wörtche 5.

7 Tabel 1. De karakteristieke waarden voor de activiteit (in eenheden van Bq/kg) van U-238 in gesteenten en grond. Dit is een tabel naar Radioactiviteit door Adriaan van der Woude en Rob de Meijer.[11] Materiaal U-238 Stollingsgesteente Graniet 60 Basalt 10 Sedimentair gesteente Kalksteen 30 Carbonaat 30 Zandsteen 20 Leisteen 45 Gemiddeld 40 Radon wordt in grotere mate boven land uitgestoten [12], dit bestaat namelijk voornamelijk uit graniet en sedimentair gesteente. De oceaanbodem bestaat vooral uit basalt [16]. Zoals in tabel 1 te zien is, is er veel minder uraniumactiviteit in basalt. Dit betekent dat oceaanbodems veel minder radon uitstoten dan andere gesteentesoorten. De activiteit van uranium geeft namelijk een beeld van hoeveel uranium er vervalt en dus ook hoeveel radon er na verloop van tijd zal ontstaan. Hierdoor zal de detector tijdens een regenbui die over zee is getrokken, en dus weinig over land, een kleinere verhoging van de [Rn] meten dan als een vergelijkbare bui boven land is ontstaan en zich voornamelijk ook boven land richting de detector heeft verplaatst. De regenwolken die aankomen bij de detector worden meegevoerd door de wind. De waarden die de detector meet, zijn dus afhankelijk van de windrichting en daarmee ook de stromingspatronen van de wind. Windpatronen kunnen beschouwd worden als de meest voorkomende gedragingen van de wind in een bepaald gebied in een bepaalde periode, gemeten over een langere tijd. Verandert het windpatroon, dan zal dit effect hebben op andere weervariabelen zoals de temperatuur en de hoeveelheid neerslag. Onze hypothese is, dat door middel van de verzamelde gegevens over de variabelen de windpatronen bepaald kunnen worden. Wanneer er metingen over een langere periode (enkele jaren) hebben plaatsgevonden zouden de meest voorkomende gedragingen van de wind op de plek kunnen worden vastgesteld. Hiermee zouden dan de windpatronen bepaald zijn. De bovenstaande processen in acht nemend verwachten wij dat DROPS een zeer geschikt systeem is om de veranderingen in windpatronen te meten. Wij denken dit doordat de [Rn] die de detector bepaald uit de gemeten γ-straling een goed beeld kan geven van waar de wind langs heeft gewaaid en daarmee windpatronen te bepalen. De [Rn] is erg interessant als het gaat om stromingspatronen van de wind. Omdat de detector nauwkeurig de [Rn] zal kunnen bepalen, denken wij dat DROPS goed gebruikt kan worden om deze in kaart te brengen. Desalniettemin verwachtten wij dat één enkele detector niet genoeg is om de patronen in kaart te brengen. Wij verwachten dat als het systeem op grote schaal wordt toegepast, het betere resultaten zal opleveren omdat de windpatronen dan nauwkeuriger zouden kunnen worden vastgelegd. Als de patronen in kaart zijn gebracht denken wij dat DROPS ook goed in staat is om hier veranderingen in waar te nemen, omdat het werkt met hetzelfde principe als waarmee ze in kaart zijn gebracht. Daniël de Jong Andries Krol Fredi Wörtche 6.

8 2. Materiaal en Methode 2.1 DROPS In het DROPS-project wordt gebruik gemaakt van twee systemen. Deze twee systemen zijn de DROPS radondetector [7] en het Lufft weerstation. [17] Met het systeem worden verschillende variabelen gemeten. Variabelen die de beide systemen bepalen zijn: [Rn] (kbq/kg), regenhoeveelheid (mm), windsnelheid (m/s), windrichting ( ), temperatuur ( C) en luchtvochtigheid (%). De data worden verzameld over een periode van 10 min. en vervolgens direct naar de DROPS website gestuurd. 2.2 Meetlocatie Het meten vindt op één locatie plaats: op het instituut voor sensortechnologie INCAS 3, gelegen aan de Doctor Nassaulaan 7 in Assen, NB OL. De locatie is te zien in fig. 2, waarin A de meetlocatie aangeeft. Het noorden van Nederland is een unieke meetlocatie voor dit onderzoek, zo kunnen regenwolken zowel met de wind vanaf zee als vanaf land naar de detector gevoerd worden en valt er gemiddeld veel neerslag. figuur 2. A geeft de meetlocatie aan. [18] Daniël de Jong Andries Krol Fredi Wörtche 7.

9 2.3 Opstelling Het gehele systeem bevindt zich op ongeveer 10m boven de grond. De detector bevindt zich op de vloer van het balkon (fig. 3a). Het weerstation is bevestigd aan het hek van datzelfde balkon. Vooral de radondetector moet ruim boven grondniveau geplaatst worden, anders kunnen de meetgegevens worden beïnvloed door de continue uitstoot van radon uit de grond. Om preciezer te zijn: het uranium wat zich in gesteentekorrels van de grond bevindt kan vervallen en zo dus radon en radondochters uitstoten. De oranje kabel voorziet het systeem van stroom. In dit geval door een elektriciteitsaansluiting op het stroomnet. De schematische weergave van de opstelling is in fig. 3b te zien. figuur 3a. Opstelling DROPS, de radondetector (op de grond liggend) en het weerstation (op het hek). figuur 3b. Schematische weergave DROPS. De gegevens (van het weerstation worden naar de detector geleid,die het via wifi naar de site stuurt. De oranje kabel geeft de voorziening van stroom weer. 2.4 Het meten van radon met de radondetector De radondetector bestaat uit vier verschillende onderdelen. Het geheel aan onderdelen zit in een stevige rechthoekige doos van ongeveer 80x20x15cm. Het eerste onderdeel in het meetproces van radon is een kristallijne anorganische scintillator en in DROPS bestaat deze uit cilindervormige natriumjodide (NaI(Tl)) met een hoogte en diameter van beide 76mm. In fig. 4 is schematisch weergegeven wat er gebeurt als er γ-straling op dit kristal valt en een deeltje in het kristal raakt. Het kristal zal deze energie absorberen en weer afgeven in de vorm van een aantal licht-fotonen. [19] De fotonen worden door middel van een fotomultiplicator in een elektrisch signaal omgezet [20] ; als het licht in de fotomultiplicator aankomt, slaat deze elektronen los van een fotokathode. Deze elektronen worden met behulp van hoogspanning Daniël de Jong Andries Krol Fredi Wörtche 8.

10 versneld in de richting van een tweede stuk metaal (dynode) en slaan meer elektronen los. Dit herhaalt zich nog een aantal keren. Aan het einde zijn er dan zoveel elektronen dat er een elektrische impuls ontstaat. figuur 4. Schematische weergave scintillator en fotomultiplicator..[21] De ontstane impuls is echter nog niet bruikbaar voor analyse, vandaar dat deze verder gevoerd wordt naar de INCAS 3 Read-Out Engine (ROE) [22] zoals schematisch in fig. 5 is weergegeven. Dit apparaat analyseert de impulsen die van de fotomultiplicator komen en bepaalt de amplitude van het signaal (de amplitude is een maat voor de energie van de γ-straling). De ROE vormt hiermee de amplitudespectra. De amplitudespectra worden doorgegeven aan de Embedded Nuclear Spectrum Analyser (ENSA). Hiermee heb je dus het gehele spectrum van de som van γ-straling die de detector geraakt heeft. Hieronder vallen ook die van de natuurlijke achtergrondstraling. Fig. 6 geeft een dergelijk spectrum weer. De zwarte lijn is de som van de vier lijnen. De bruine lijn geeft radon aan en de groene lijn uranium. figuur 5. Een schematische weergave van de radondetector: 1: Scintillator - 2: Fotomultiplicator - 3: Read-Out Engine - 4: Embedded Nuclear Spectrum Analyzer Daniël de Jong Andries Krol Fredi Wörtche 9.

11 figuur 6. Geheel spectrum (zwarte punten) met de gamma-energie van radon (bruin), uranium (groen), thorium (blauw) en kalium (rood) de zwarte stippen geven de gemeten waarden weer. [23] Het meetprincipe van de radondetector is gebaseerd op het gebruik van standaardspectra. [24] Een standaardspectrum is een amplitudespectrum wat de radondetector voor een bepaalde ruimtelijke verdeling van een radioactieve isotoop zal meten. De standaardspectra werden in samenwerking met MEDUSA bepaald. Hiervoor zijn twee stappen uitgevoerd. In de eerste stap wordt de zogenoemde detector response bepaald. Dit is het amplitudespectrum van de detector die van een bekende radioactieve bron is gemeten. Dit gebeurt in een loodcastel : een ruimte omgeven door lood, zodat er praktisch geen andere straling de ruimte binnen kan komen, behalve die van de in dezelfde ruimte aanwezige stralingsbron. In de tweede stap wordt de invloed van de verdeling van radioactieve bronnen op het amplitudespectrum door een computersimulatie berekend, in dit geval een Monte Carlosimulatie. [25] In het geval van DROPS is men ervan uitgegaan dat er natuurlijke achtergrondstraling zal zijn vanuit de bodem, deze straling zou van onder andere uranium komen. Daarnaast is ervan uitgegaan dat radon zich overal rond de detector bevindt, dus in de lucht. Als iets vanuit een laag onder de detector komt, zoals de straling die vanuit de bodem komt, dan zal dit een ander spectrum van een stof opleveren dan als de straling van rondom de detector komt Er zullen dus verschillende spectra ontstaan naarmate de stralingsbronnen verspreid zijn. Op basis van deze twee stappen, worden de gammaspectra voor bepaalde concentraties van radioactieve isotopen, zoals uranium (radon), thorium en kalium berekend door het gebruikte systeem. Als de detector daadwerkelijk metingen verricht, zal het gemeten spectrum als som van alle standaard spectra berekend worden. De amplitude, waarmee een standaardspectrum in de som bijdraagt, wordt tijdens de fit-procedure bepaalt. De laatste stap in het systeem is ENSA [7], waar deze amplitudes berekend worden. Het bijzondere aan de DROPS detector is, dat dit tijdens de metingen gebeurt. Daniël de Jong Andries Krol Fredi Wörtche 10.

12 De problematiek van de bepaling van de [Rn] is nu echter dat de standaardspectra van uranium en radon alleen bij lage energieën, pas onder 500 kev, significant verschillend zijn. Hierbij moet gezegd worden dat onder andere de verschillende verdeeldheid van uranium en radon voor systematische onzekerheden zorgt. De [Rn] kan op twee verschillende manieren bepaald worden. De eerste is, dat het standaardspectrum van alleen uranium, kalium en thorium gebruikt wordt. Bij metingen zonder regen zal hierdoor het gemeten spectrum overeenkomen met het standaard spectrum en tijdens regen zal er een afwijking optreden waardoor de [Rn] bepaald kan worden. De tweede methode bestaat uit een standaardspectrum waar ook het standaardspectrum van radon in de ENSA toegevoegd is. Hierdoor wordt het standaardspectrum van radon meegenomen in de analyse en aangepast. Als de detector perfect zou werken, zou tijdens droge periodes dit spectrum nul zijn. Tijdens regenval wordt er wel een spectrum gemeten waaruit de [Rn] bepaald kan worden. 2.5 Weerstation Voor het meten van regen(mm), luchtvochtigheid(%), windsnelheid(m/s), windrichting( ) en temperatuur( C) is het weerstation WS600-UMB compact weather station van Lufft gebruikt. [17] De informatie verzameld in het weerstation wordt naar de ENSA geleid, daar verwerkt en vervolgens naar drops.incas3.eu gestuurd. De hoeveelheid neerslag wordt door het weerstation gemeten met behulp van radar. Het systeem berekent de hoeveelheid neerslag door druppelgrootte en valsnelheid te correleren. [17] De andere grootheden, behalve de [Rn], worden ook door dit weerstation bepaald. 2.6 ANOVA Bij de analyse is gebruik gemaakt van een ANalysis Of VAriance (ANOVA). Dit is een methode waarbij door middel van statistiek data kunnen worden verwerkt. Voor de analyse in dit werkstuk is gekozen voor een steekproefgemiddelde (N) van 650 metingen. Hierbij zijn alle data zonder regen weggelaten. Ook is er gekozen voor een significantieniveau van 0,05. De periode waarvan de verzamelde data gebruikt zijn, is tussen 26 juli 2013 en 15 september Daniël de Jong Andries Krol Fredi Wörtche 11.

13 3. Resultaten De onderstaande fig. 7 laat de [Rn] zien en de hoeveelheid regen per 10 min. De negatieve waarden voor de concentraties moeten als 0 gezien worden. Als alleen naar de pieken van de [Rn] en de regen gekeken wordt, blijkt dat de grootste pieken alleen optreden bij regenbuien. Er treedt echter niet bij elke gelijke regenbui een zelfde verhoging op in de [Rn]. figuur 7a. De radonconcentratie en de regenval in de periode 27 juli 2013 t/m 15- september [26] De rode lijn geeft de regenhoeveelheid (mm) weer, de blauwe lijn de [Rn] (kbq/kg). figuur 7b. De radonconcentratie (kbq/kg) en de hoeveelheid regen (mm/10 min) van 6 september 2013 tot 15 september [26] De rode lijn geeft de regenhoeveelheid (mm) weer, de blauwe lijn de [Rn](kBq/kg) Daniël de Jong Andries Krol Fredi Wörtche 12.

14 Als nu wordt gekeken naar fig. 8a, blijkt dat er geen duidelijke verhoging van de [Rn] tijdens de bui te zien is. Bij de bui van fig. 8b waar er zelfs minder hevige regen gevallen is, is er juist een duidelijke piek te zien. In fig. 8b is goed te zien dat aan het begin van de bui de [Rn] flink stijgt en lange tijd aanhoudt, daarnaast valt in deze figuur ook te zien dat zelfs als er al kort geleden een hoge [Rn] is geweest, de [Rn] alsnog hoog kan worden. figuur 8a. [Rn] en regen hoeveelheid op 11 september [26] De rode lijn geeft de regenhoeveelheid (mm) weer, de blauwe lijn de [Rn] (kbq/kg). figuur 8b. [Rn] en regen hoeveelheid op 14 september [26] De rode lijn geeft de regenhoeveelheid (mm) weer, de blauwe lijn de [Rn](kBq/kg). Daniël de Jong Andries Krol Fredi Wörtche 13.

15 De hierna volgende gegevens zijn afkomstig uit de analyse met de ANOVA. Tabel 2. De correlatie tussen de verschillende gemeten waarden door DROPS en hun significantie. Een Sig. (1- tailed) van 0,05 of kleiner betekent dat de genoemde grootheden significant gecorreleerd zijn. [Rn] (kbq/kg) Correlatie Sig. (1-tailed) Wind richting ( ) 0,078 0,024 Wind snelheid (m/s) 0,083 0,018 Temperatuur ( C) 0,032 0,209 Luchtvochtigheid (%) 0,253 0,000 Regen (mm) 0,468 0,000 Wind richting ( ) Correlatie Sig. (1-tailed) Wind snelheid (m/s) 0,603 0,000 Regen (mm) 0,134 0,000 Luchtvochtigheid (%) -0,131 0,000 Temperatuur ( C) -0,055 0,081 Regen (mm) Correlatie Sig. (1-tailed) Wind snelheid (m/s) 0,021 0,297 Luchtvochtigheid (%) 0,175 0,000 Temperatuur ( C) 0,033 0,200 Luchtvochtigheid (%) Correlatie Sig. (1-tailed) Wind snelheid (m/s) -0,097 0,006 Temperatuur ( C) -0,376 0,000 Wind snelheid (m/s) Correlatie Sig. (1-tailed) Temperatuur ( C) -0,038 0,165 In tabel 2 zijn de correlaties tussen de gemeten grootheden en hun significantie weergegeven. Een aantal van de grootheden zijn significant gecorreleerd. Dit zijn: [Rn] met windrichting, [Rn] met windsnelheid, [Rn] met luchtvochtigheid, [Rn] met regen. Ook is de windrichting met de windsnelheid gecorreleerd, windrichting met regen, windrichting met luchtvochtigheid. Als laatste is ook de regen met de luchtvochtigheid gecorreleerd en de luchtvochtigheid met de temperatuur. Daniël de Jong Andries Krol Fredi Wörtche 14.

16 figuur 9a. De normale verdeling van de gebruikte data. figuur 9b. Een verwerking van de gegevens waaruit blijkt dat deze niet normaal verdeeld zijn. Fig.9a en b laten zien dat de gebruikte data niet normaal verdeeld zijn. Daniël de Jong Andries Krol Fredi Wörtche 15.

17 figuur 10. De [Rn] (kbq/kg) (hier: Act_NoNegative; waarbij alle radonwaarden met +1 zijn verhoogd zodat er geen negatieve waarden meer zijn) uitgezet tegen de gecorrigeerde windrichting ( )(waarbij alle data met windsnelheid=0,000m/s zijn weggelaten). 0 is noord en 180 is zuid. Uit fig. 10 wordt duidelijk dat de meest hoge radonwaarden voorkomen tussen 270 en 360. Dit is wind die vanaf zee komt. Ook valt uit de figuur af te lezen dat er vrij weinig hoge [Rn] waren tussen 180 en 240 en tussen 30 en 90. Daniël de Jong Andries Krol Fredi Wörtche 16.

18 figuur 11. De hoeveelheid regen (mm) uitgezet tegen de gecorrigeerde windrichting ( ) (waarbij alle waarden met windsnelheid=0,000 zijn weggelaten). 0 is Noord, 180 is Zuid. Fig. 11 laat de regenhoeveelheid uitgezet tegen de gecorrigeerde windrichting zien. Uit de figuur blijkt dat de meest zware regenbuien vooral bij de detector kwamen als de windrichting tussen de 270 en 360 was. Wat ook opvalt aan de figuur is dat er weinig relatief hevige regen is gevallen tussen de 210 en 240. Daniël de Jong Andries Krol Fredi Wörtche 17.

19 figuur 12a(boven). De windsnelheid(m/s) uitgezet tegen de activiteit (kbq/kg) ([Rn]). De waarden bij windsnelheid=0.000m/s moeten worden verwaarloosd. figuur 12b(rechts). De windsnelheid (m/s) uitgezet tegen gecorrigeerde windrichting( ). Dit houdt in dat alle waarden van de windrichting waarbij de windsnelheid=0.000m/s zijn weggelaten. Fig. 12a toont de windsnelheid uitgezet tegen de [Rn] (daar activity genoemd). Uit de figuur blijkt dat een hoge [Rn] kan voorkomen bij elke windsnelheid. Ook lage [Rn] komen voor bij vrijwel elke windsnelheid. Fig. 12b laat de windsnelheid zien terwijl die is uitgezet tegen de gecorrigeerde windrichting. Uit dit figuur wordt duidelijk dat de meeste hoge windsnelheden voorkomen tussen 150 en 180 en tussen 270 en 360. Veel lage windsnelheden komen voor tussen 30 en 60 Daniël de Jong Andries Krol Fredi Wörtche 18.

20 4. Conclusie & Discussie 4.1 Uitleg correlaties DROPS Er is bij de analyse een groot aantal correlaties gevonden. In dit gedeelte zal worden ingegaan op mogelijke verklaringen voor deze correlaties. Hoe de [Rn] en de windrichting samenhangen, staat beschreven in de inleiding. Uit de analyse is gebleken dat er ook een duidelijke samenhang is tussen deze twee grootheden. Het moet echter wel duidelijk zijn dat het in de inleiding beschreven model in de praktijk anders in elkaar lijkt te steken. Uit fig. 10 valt namelijk te concluderen dat de meeste hoge [Rn] voorkomen met wind vanaf zee. Volgens de theorie in de inleiding zou dit juist andersom moeten zijn. Het is dus goed mogelijk dat er andere processen in de atmosfeer meespelen die ervoor zorgen dat er hoge [Rn] gemeten wordt, terwijl de wind vanaf zee komt. Een mogelijke verklaring kan zijn, dat er uitwisseling van gassen tussen de verschillende luchtlagen plaats vindt. De lucht die vanaf zee komt kan zijn vermengd met een luchtlaag die veel over continent is getrokken, waardoor uitwisseling plaats kan vinden van een grote hoeveelheid radon. Het proces van het mengen van verschillende luchtlagen is schematisch in fig. 13 weergegeven. figuur 13. Een schematische weergave van de uitwisseling van gassen tussen de verschillende luchtlagen. De grote pijlen geven de wind aan. De kleine pijlen geven de uitwisseling van radon aan. Het gaat hier om een situatie waarbij er toch een hoge [Rn] bij de detector wordt gemeten ondanks dat de wind vanaf zee komt. Hoe de correlatie tussen de [Rn] en de windsnelheid precies in elkaar zit is minder makkelijk te zeggen. Uit fig. 12a kan echter geconcludeerd worden dat de samenhang tussen windsnelheid en [Rn] minder duidelijk is dan tabel 2 doet vermoeden. Zo valt in fig. 12a te zien dat de [Rn] (daar activity genoemd) niet duidelijk toeneemt als de windsnelheid toeneemt. Waarom er toch door ANOVA een duidelijke correlatie gevonden is tussen de [Rn] en de windsnelheid, is niet duidelijk. Daniël de Jong Andries Krol Fredi Wörtche 19.

21 De correlatie tussen de hoeveelheid regen en de [Rn] is te verklaren met het feit dat als het regent er ook een hogere [Rn] verwacht zou worden. Als er meer regen is gevallen valt aan te nemen dat er ook meer regendruppels zijn gevallen. Doordat er meer druppels zijn gevallen zullen er waarschijnlijk ook meer radondochters naar het aardoppervlak worden vervoerd en zal dus de [Rn] hoger zijn dan bij een minder hevige bui. Uit fig. 11 kan worden afgeleid dat de meest hevige regenval vanaf zee komt (270 tot 360 ) net zoals de hoogste [Rn] uit die richting komen. Zo kan er betoogd worden dat de hogere radonwaarden (dus die van zee komen) worden veroorzaakt door het feit dat de buien die ook van zee komen, hevigere regen produceren en dat dus de regenhoeveelheid een tweede factor is die, naast de windrichting, de [Rn] kan bepalen. Uit fig. 7a valt echter af te leiden dat er bij elke hevige bui niet altijd een even grote radon piek te zien is. Dit betekend dus dat de correlatie die in tabel 2 te zien is, in de werkelijkheid veel minder duidelijk of misschien zelfs wel afwezig is. De luchtvochtigheid blijkt ook een correlatie te hebben met de [Rn], zie tabel 2. Uit tabel 2 blijkt echter ook dat de hoeveelheid regen en de luchtvochtigheid erg sterk samenhangen. Als de luchtvochtigheid stijgt heb je ook meer waterdamp die uiteindelijk kan condenseren, zo zal er dus meer regen vallen bij een hoge luchtvochtigheid. Dit verklaart de correlatie tussen de luchtvochtigheid en de regenhoeveelheid. Zoals hierboven is uitgelegd, zal de [Rn] stijgen als de hoeveelheid regen ook stijgt. Omdat er beargumenteerd is dat de hoeveelheid regen en [Rn] geen eenduidig verband hebben, zal luchtvochtigheid niet verder beschouwd worden als een factor die kan helpen bij het bepalen van de windpatronen. Uit tabel 2 wordt ook duidelijk dat de windrichting en de windsnelheid sterk samenhangen. Hoe dit komt is niet precies duidelijk. Het is mogelijk dat er op sommige plekken obstakels in de weg staan. Dit kan op de lange afstand (steden, bossen, etc.) maar ook rond de detector (bomen of huizen). Hierdoor zou de meting mogelijk kunnen afwijken van de daadwerkelijke snelheid van de wind. De regenhoeveelheid en de windrichting zijn ook gecorreleerd. Deze correlatie is positief: neemt de windrichting toe, dan neemt de regenhoeveelheid toe. Als de wind veel over zee gaat, dan kan deze lucht veel water opnemen. Wind die vanuit 270 en 360 naar de detector is toegestroomd gaat veel over zee. Doordat dit hoge getallen zijn zal men bij een analyse als die in dit werkstuk is gebruikt een duidelijke correlatie zien. Hoe deze correlatie precies geldt voor de windrichting en de luchtvochtigheid is niet duidelijk. Als laatste zijn ook de luchtvochtigheid en de temperatuur gecorreleerd. Deze correlatie kan verklaard worden doordat als de temperatuur stijgt, de luchtvochtigheid afneemt, omdat de lucht bij een hogere temperatuur meer water kan bevatten. Omdat het hier om relatieve luchtvochtigheid gaat, zal deze dus dalen als de temperatuur stijgt. Daniël de Jong Andries Krol Fredi Wörtche 20.

22 4.2 Mogelijkheden tot verbetering Uit de analyse is gebleken dat de door ons gebruikte data niet normaal verdeeld zijn (zie fig. 9a&b). Omdat de data niet normaal verdeeld zijn, kunnen de gevonden correlaties en hun gevonden significantie, zoals staat in tabel 2, in de realiteit anders zijn. Er is echter genoeg reden om aan te nemen dat er toch wel enige waarheid zit achter de gevonden correlaties. Om dit zeker te weten raden de auteurs van dit werkstuk een vervolgonderzoek aan waarbij langer en op meer locaties gemeten wordt. De gebruikte analysemethode kan een ongeschikte aanpak zijn geweest, omdat er van een lineair verband in een tweedimensionaal model uitgegaan is, terwijl in de werkelijkheid dit model driedimensionaal zal zijn. Het verschil in dimensies zorgt ervoor dat er een aantal factoren niet in de analyse mee zijn genomen. Dit resulteert in een mogelijk foute berekening van de resultaten dat echter niet betekent dat de correlaties tussen de grootheden geheel onbetrouwbaar zijn. Een ander feit dat mogelijk de betrouwbaarheid van de metingen heeft beïnvloed, is het feit dat radon een halfwaardetijd heeft van ongeveer 3,8 dagen. Het zou in theorie dus kunnen dat er wind vanaf land naar zee is gewaaid, en drie dagen later weer vanaf zee naar land en over de detector waait. Hierdoor wordt een andere [Rn] gemeten dan dat er verwacht zou worden met betrekking van de windrichting. Hier is echter niet van uitgegaan en zou dit ook een mogelijke verklaring kunnen zijn voor het optreden van de hoge [Rn] terwijl de wind vanaf zee kwam. Ook is er geen rekening gehouden met de verschillende uraniumafzettingen in Europa. Verschillende bodemsoorten hebben een ander gehalte van uranium en een andere mate van permeabiliteit. Een regenwolk neemt hierdoor niet overal boven een continent dezelfde hoeveelheid radon op. Hier zou de analyse mogelijk door kunnen zijn beïnvloed. 4.3 Nadelen van het systeem Het grootste nadeel, dat uit het onderzoek naar voren kwam, is het feit dat er regen nodig is om nuttige en interessante data te vergaren. Als het niet regent, is er geen duidelijke verhoging van de radonwaarden in de data zichtbaar. Stel er is een lange periode van droogte, dan is DROPS niet in staat om te bepalen hoe de windpatronen gedurende die periode zijn geweest. Dit betekent dat in landen zoals Spanje, waar het minder regent dan hier in Nederland, de detector niet volledig tot zijn recht komt. Een probleem dat mogelijk de betrouwbaarheid van de analyse heeft beïnvloed is de regenmeter. Deze meet namelijk de regen op een onnauwkeurige manier waardoor afwijkende waarden worden gemeten. Dit is ook zichtbaar doordat een tipping bucket (een systeem dat de neerslaghoeveelheid meet) naast DROPS (2m afstand, zelfde hoogte) op sommige momenten totaal andere waarden heeft gemeten. Hierdoor kan de uitgevoerde analyse mogelijk zijn beïnvloed en kunnen de correlaties in werkelijkheid anders zijn. Daniël de Jong Andries Krol Fredi Wörtche 21.

Een les met WOW - Wind

Een les met WOW - Wind Een les met WOW - Wind Weather Observations Website HAVO - VWO WOW handleiding 1 Colofon Deze les is gemaakt door het Koninklijk Nederlands Aardrijkskundig Genootschap (KNAG) in opdracht van het KNMI Redactie:

Nadere informatie

Een les met WOW - Luchtdruk

Een les met WOW - Luchtdruk Een les met WOW - Luchtdruk Weather Observations Website VMBO WOW handleiding 1 Colofon Deze handleiding is gemaakt door het Koninklijk Nederlands Aardrijkskundig Genootschap (KNAG) in opdracht van het

Nadere informatie

Opmaak-Satelliet-pam 20-06-2005 16:47 Pagina 70

Opmaak-Satelliet-pam 20-06-2005 16:47 Pagina 70 Opmaak-Satelliet-pam 20-06-2005 16:47 Pagina 70 Saharastof veroorzaakt de bruine tinten in de bewolking boven onder andere Engeland en Schotland. De tint van de Noordzee ten noorden en noordwesten van

Nadere informatie

Klimaatverandering en klimaatscenario s in Nederland

Klimaatverandering en klimaatscenario s in Nederland Page 1 of 6 Klimaatverandering en klimaatscenario s in Nederland Hoe voorspeld? Klimaatscenario's voor Nederland (samengevat) DOWNLOAD HIER DE WORD VERSIE In dit informatieblad wordt in het kort klimaatverandering

Nadere informatie

Werkblad:weersverwachtingen

Werkblad:weersverwachtingen Weersverwachtingen Radio, tv en internet geven elke dag de weersverwachting. Maar hoe maken weerdeskundigen deze verwachting, en kun je dat niet zelf ook? Je meet een aantal weergegevens en maakt zelf

Nadere informatie

PositronEmissieTomografie (PET) Een medische toepassing van deeltjesfysica

PositronEmissieTomografie (PET) Een medische toepassing van deeltjesfysica PositronEmissieTomografie (PET) Een medische toepassing van deeltjesfysica Wat zie je? PositronEmissieTomografie (PET) Nucleaire geneeskunde: basisprincipe Toepassing van nucleaire geneeskunde Vakgebieden

Nadere informatie

Muonen. Auteur: Hans Uitenbroek Datum: 5 februari 2013. Opleiding: VWO 6

Muonen. Auteur: Hans Uitenbroek Datum: 5 februari 2013. Opleiding: VWO 6 Muonen Auteur: Hans Uitenbroek Datum: 5 februari 2013 Opleiding: VWO 6 1 Inhoudsopgave Voorwoord 1. Inleiding 1.1. Aanleiding van het onderzoek 1.2. Probleemstelling 2. Methode en werkwijze 3. Onderzoek

Nadere informatie

H4 weer totaal.notebook. December 13, 2013. dec 4 20:10. dec 12 10:50. dec 12 11:03. dec 15 15:01. Luchtdruk. Het Weer (hoofdstuk 4)

H4 weer totaal.notebook. December 13, 2013. dec 4 20:10. dec 12 10:50. dec 12 11:03. dec 15 15:01. Luchtdruk. Het Weer (hoofdstuk 4) Het Weer (hoofdstuk 4) Luchtdruk Om te begrijpen wat voor weer het is en ook wat voor weer er komt zijn een paar dingen belangrijk Luchtdruk windsnelheid en windrichting temperatuur luchtvochtigheid dec

Nadere informatie

Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 1 Vrijdag 27 mei totale examentijd 3 uur

Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 1 Vrijdag 27 mei totale examentijd 3 uur natuurkunde 1,2 Examen VWO - Compex Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 1 Vrijdag 27 mei totale examentijd 3 uur 20 05 Vragen 1 tot en met 17. In dit deel staan de vragen waarbij de computer

Nadere informatie

1 Leerlingproject: Kosmische straling 28 februari 2002

1 Leerlingproject: Kosmische straling 28 februari 2002 1 Leerlingproject: Kosmische straling 28 februari 2002 1 Kosmische straling Onder kosmische straling verstaan we geladen deeltjes die vanuit de ruimte op de aarde terecht komen. Kosmische straling is onder

Nadere informatie

Manieren om een weersverwachting te maken Een weersverwachting kun je op verschillende manieren maken. Hieronder staan drie voorbeelden.

Manieren om een weersverwachting te maken Een weersverwachting kun je op verschillende manieren maken. Hieronder staan drie voorbeelden. Weersverwachtingen Radio, tv en internet geven elke dag de weersverwachting. Maar hoe maken weerdeskundigen deze verwachting, en kun je dat niet zelf ook? Je meet een aantal weergegevens en maakt zelf

Nadere informatie

Conclusies. Martijn de Ruyter de Wildt en Henk Eskes. KNMI, afdeling Chemie en Klimaat Telefoon +31-30-2206431 e-mail mruijterd@knmi.

Conclusies. Martijn de Ruyter de Wildt en Henk Eskes. KNMI, afdeling Chemie en Klimaat Telefoon +31-30-2206431 e-mail mruijterd@knmi. Lotos-Euros v1.7: validatierapport voor 10 en bias-correctie Martijn de Ruyter de Wildt en Henk Eskes KNMI, afdeling Chemie en Klimaat Telefoon +31-30-2206431 e-mail mruijterd@knmi.nl Conclusies Bias-correctie:

Nadere informatie

Hoe smartphonegebruikers. weerstations werden. Hidde Leijnse

Hoe smartphonegebruikers. weerstations werden. Hidde Leijnse Hoe smartphonegebruikers mobiele weerstations werden Hidde Leijnse Hoe smartphonegebruikers mobiele weerstations werden Aart Overeem 1,2, James Robinson 4, Hidde Leijnse 1, Gert-Jan Steeneveld 2, Berthold

Nadere informatie

Eindexamen biologie pilot havo 2011 - II

Eindexamen biologie pilot havo 2011 - II Onderzoek naar het klimaat met behulp van huidmondjes Op een school in Midden-Limburg wordt een vakkenintegratieproject georganiseerd met als thema: mogelijke oorzaken voor en gevolgen van het versterkt

Nadere informatie

Het klimaat is het gemiddelde weer in een bepaald gebied over een langere tijdsperiode. Meestal wordt hiervoor 30 jaar gebruikt.

Het klimaat is het gemiddelde weer in een bepaald gebied over een langere tijdsperiode. Meestal wordt hiervoor 30 jaar gebruikt. Werken met klimaatgegevens Introductie Weer en klimaatgegevens worden gemeten. Om deze meetgegevens snel te kunnen beoordelen worden ze vaak gepresenteerd in de vorm van grafieken of kaarten. Over de hele

Nadere informatie

Welkom bij TAHMO! In deze les maken de leerlingen kennis met het TAHMO-project. Weerstation, TAHMO, zusterschool, weer, klimaat

Welkom bij TAHMO! In deze les maken de leerlingen kennis met het TAHMO-project. Weerstation, TAHMO, zusterschool, weer, klimaat Welkom bij TAHMO! In deze les maken de leerlingen kennis met het TAHMO-project. Weerstation, TAHMO, zusterschool, weer, klimaat 12-16 jaar Aardrijkskunde, Wiskunde, Economie, Natuurkunde 1 uur In deze

Nadere informatie

Aanvullende informatie over luchtkwaliteit en metingen

Aanvullende informatie over luchtkwaliteit en metingen Aanvullende informatie over luchtkwaliteit en metingen Wat doen gemeenten en GGD Amsterdam op het gebied van luchtkwaliteit? De GGD Amsterdam informeert en adviseert de inwoners en het bestuur van Amsterdam

Nadere informatie

Radonmetingen TWRC gebouw

Radonmetingen TWRC gebouw Radonmetingen TWRC gebouw kenmerk 0193.97/EL/RS juni 1997 Inleiding. In november 1996 is gestart met de meting naar mogelijke ioniserende straling (= radioactieve straling) afkomstig uit de bouwmaterialen

Nadere informatie

Radioactiviteit werd ontdekt in 1898 door de Franse natuurkundige Henri Becquerel.

Radioactiviteit werd ontdekt in 1898 door de Franse natuurkundige Henri Becquerel. H7: Radioactiviteit Als een bepaalde kern van een element te veel of te weinig neutronen heeft is het onstabiel. Daardoor gaan ze na een zekere tijd uit elkaar vallen, op die manier bereiken ze een stabiele

Nadere informatie

Het weer: docentenblad

Het weer: docentenblad Het weer: docentenblad Over weerstations Overal in de wereld zijn weerstations te vinden. Daar wordt op eenzelfde manier en met dezelfde instrumenten, namelijk volgens eisen van de Wereld Meteorologische

Nadere informatie

OVERAL, variatie vanuit de kern LES- BRIEF. Tweede Fase. Het neutrinomysterie. Foto: CERN

OVERAL, variatie vanuit de kern LES- BRIEF. Tweede Fase. Het neutrinomysterie. Foto: CERN OVERAL, variatie vanuit de kern LES- BRIEF Tweede Fase Het neutrinomysterie Foto: CERN 1 Het was op het nieuws, het was in de krant, iedereen had het er over: neutrino s die sneller gaan dan het licht.

Nadere informatie

De Zon. N.G. Schultheiss

De Zon. N.G. Schultheiss 1 De Zon N.G. Schultheiss 1 Inleiding Deze module is direct vanaf de derde of vierde klas te volgen en wordt vervolgd met de module De Broglie of de module Zonnewind. Figuur 1.1: Een schema voor kernfusie

Nadere informatie

WOW-NL in de klas. Les 2 Aan de slag met WOW-NL. Primair Onderwijs. bovenbouw. WOW-NL Les 2 1

WOW-NL in de klas. Les 2 Aan de slag met WOW-NL. Primair Onderwijs. bovenbouw. WOW-NL Les 2 1 WOW-NL in de klas Les 2 Aan de slag met WOW-NL Primair Onderwijs bovenbouw WOW-NL Les 2 1 Colofon Het lespakket WOW-NL is ontwikkeld door De Praktijk in opdracht van het KNMI, op basis van lesmaterialen

Nadere informatie

Anemometer PCE-007 precisie anemometer met dockconnector, geheugen en software voor het meten van de luchtsnelheid, de temperatuur en de volume stroom

Anemometer PCE-007 precisie anemometer met dockconnector, geheugen en software voor het meten van de luchtsnelheid, de temperatuur en de volume stroom Anemometer PCE-007 precisie anemometer met dockconnector, geheugen en software voor het meten van de luchtsnelheid, de temperatuur en de volume stroom De luchtdebietmeter is heel economisch en heeft een

Nadere informatie

Klimaatmodellen. Projecties van een toekomstig klimaat. Wiskundige vergelijkingen

Klimaatmodellen. Projecties van een toekomstig klimaat. Wiskundige vergelijkingen Klimaatmodellen Projecties van een toekomstig klimaat Aan de hand van klimaatmodellen kunnen we klimaatveranderingen in het verleden verklaren en een projectie maken van klimaatveranderingen in de toekomst,

Nadere informatie

Examen VWO. wiskunde A1,2 Compex. Vragen 1 tot en met 12. In dit deel van het examen staan de vragen waarbij de computer niet wordt gebruikt.

Examen VWO. wiskunde A1,2 Compex. Vragen 1 tot en met 12. In dit deel van het examen staan de vragen waarbij de computer niet wordt gebruikt. Examen VWO 2007 tijdvak 1 vrijdag 1 juni totale examentijd 3,5 uur wiskunde A1,2 Compex Vragen 1 tot en met 12 In dit deel van het examen staan de vragen waarbij de computer niet wordt gebruikt. Bij dit

Nadere informatie

Regen en het weer voorspellen

Regen en het weer voorspellen Uitdager van de maand Regen en het weer voorspellen Natuur en Techniek, Groep 7/8 Algemeen Titel Regen en het weer voorspellen Cognitieve doelen en vaardigheden voor excellente leerlingen Het maken van

Nadere informatie

VERANDEREN VAN KLIMAAT?

VERANDEREN VAN KLIMAAT? VERANDEREN VAN KLIMAAT? Tropisch klimaat, gematigd klimaat, klimaatopwarming, klimaatfactoren...misschien heb je al gehoord van deze uitdrukkingen. Maar weet je wat ze echt betekenen? Nova, wat bedoelen

Nadere informatie

Vermijden van verliezen bij het gebruik van industriële restwarmte

Vermijden van verliezen bij het gebruik van industriële restwarmte Vermijden van verliezen bij het gebruik van industriële restwarmte Exergie eenvoudig uitgelegd In opdracht van AgentschapNL Divisie NL Energie en Klimaat CCS B.V. Welle 36 7411 CC Deventer The Netherlands

Nadere informatie

Zelf een simpele ionisatiekamer bouwen

Zelf een simpele ionisatiekamer bouwen Zelf een simpele ionisatiekamer bouwen Simpele ionisatiekamer Een ionisatiekamer is een detector voor ioniserende straling, zoals alfa-, bèta- en gammastraling. Ten gevolge van ionisaties wordt de lucht

Nadere informatie

Significante cijfers en meetonzekerheid

Significante cijfers en meetonzekerheid Inhoud Significante cijfers en meetonzekerheid... 2 Significante cijfers... 2 Wetenschappelijke notatie... 3 Meetonzekerheid... 3 Significante cijfers en meetonzekerheid... 4 Opgaven... 5 Opgave 1... 5

Nadere informatie

Inleiding stralingsfysica

Inleiding stralingsfysica Inleiding stralingsfysica Historie 1896: Henri Becquerel ontdekt het verschijnsel radioactiviteit 1895: Wilhelm Conrad Röntgen ontdekt Röntgenstraling RadioNucliden: Inleiding Stralingsfysica 1 Wat maakt

Nadere informatie

Hoe komen de annual air quality kaarten tot stand?

Hoe komen de annual air quality kaarten tot stand? Hoe komen de annual air quality kaarten tot stand? De annual air quality kaarten tonen het resultaat van een koppeling van twee gegevensbronnen: de interpolatie van luchtkwaliteitsmetingen (RIO-interpolatiemodel)

Nadere informatie

Nieuwe resultaten van de zoektocht naar het Higgs deeltje in ATLAS

Nieuwe resultaten van de zoektocht naar het Higgs deeltje in ATLAS Nieuwe resultaten van de zoektocht naar het Higgs deeltje in ATLAS Op 4 juli 2012 presenteerde het ATLAS experiment een update van de actuele resultaten van de zoektocht naar het Higgs deeltje. Dat gebeurde

Nadere informatie

Veranderend weer en klimaatverandering

Veranderend weer en klimaatverandering Veranderend weer en klimaatverandering Mensen reageren op het weer. Trek je een T-shirt aan of wordt het een trui? Ga je met de tram omdat het regent, of neem je de fiets omdat het toch droog blijft? Is

Nadere informatie

Naam: Klas: Repetitie Radioactiviteit VWO (versie A)

Naam: Klas: Repetitie Radioactiviteit VWO (versie A) Naam: Klas: Repetitie Radioactiviteit VWO (versie A) Aan het einde van de repetitie vind je de lijst met elementen en twee tabellen met weegfactoren voor het berekenen van de equivalente en effectieve

Nadere informatie

Tentamen Inleiding Atmosfeer 3 mei 2016 UITWERKINGEN TENTAMEN INLEIDING ATMOSFEER. 3 mei 2016, 13:30-16:30 uur

Tentamen Inleiding Atmosfeer 3 mei 2016 UITWERKINGEN TENTAMEN INLEIDING ATMOSFEER. 3 mei 2016, 13:30-16:30 uur UITWERKINGEN TENTAMEN INLEIDING ATMOSFEER 3 mei 2016, 13:30-16:30 uur 2 a. Gebruik De barometrische hoogteformule: p(z) = p 0 e (gm dz R T) Punt A: 50 10 3 = 101 10 3 (9.81 28.96 z 831 273.15 e ) geeft

Nadere informatie

Determineren van gesteente

Determineren van gesteente Aarde Paragraaf 1 en atlasvaardigheden Determineren van gesteente Als je een gesteente bestudeert en daarna vaststelt wat de naam van het gesteente is, dan ben je aan het determineren. Je kunt gesteenten

Nadere informatie

Hoofdstuk 9: Radioactiviteit

Hoofdstuk 9: Radioactiviteit Hoofdstuk 9: Radioactiviteit Natuurkunde VWO 2011/2012 www.lyceo.nl Hoofdstuk 9: Radioactiviteit Natuurkunde 1. Mechanica 2. Golven en straling 3. Elektriciteit en magnetisme 4. Warmteleer Rechtlijnige

Nadere informatie

-Klimaatverandering, klimaatscenario s en gevolgen voor beleid en beheer-

-Klimaatverandering, klimaatscenario s en gevolgen voor beleid en beheer- Klimaatverandering; wat komt er op ons af? -Klimaatverandering, klimaatscenario s en gevolgen voor beleid en beheer- Het klimaat in Nederland gaat veranderen. Op dit moment is dat nog niet te merken. De

Nadere informatie

+31 (0)900 1200 003 E:

+31 (0)900 1200 003 E: Klimaat anemometer AVM-40 (Kestrel 4000) mobiele klimaat anemometer om de volgende milieu-gegevens te bepalen: windsnelheid, temperatuur, relatieve vochtigheid, dauwpunt, wind chill, opwarmsnelheid, luchtdruk,

Nadere informatie

Zeeniveau Waarnemingen door School at Sea a/b Regina Maris

Zeeniveau Waarnemingen door School at Sea a/b Regina Maris Zeeniveau Waarnemingen door School at Sea a/b Regina Maris Versie 1.0b d.d. 24 October 2011 Hans van der Marel, TU Delft (h.vandermarel@tudelft.nl), ++31 15 2784907 Inleiding Het bepalen van de actuele

Nadere informatie

Klimaatverandering. Klimaatverandering. Klimaatverandering. Klimaatverandering. Klimaatverandering 8-10-2012. Klimaatverandering

Klimaatverandering. Klimaatverandering. Klimaatverandering. Klimaatverandering. Klimaatverandering 8-10-2012. Klimaatverandering Zonne-energie 2012: prijs 21 ct per kwh; 2020 prijs 12 ct kwh Groen rijden; energiehuizen, biologisch voedsel Stimular, de werkplaats voor Duurzaam Ondernemen Stichting Stimular www.stimular.nl 010 238

Nadere informatie

Alfastraling bestaat uit positieve heliumkernen (2 protonen en 2 neutronen) met veel energie. Wordt gestopt door een blad papier.

Alfastraling bestaat uit positieve heliumkernen (2 protonen en 2 neutronen) met veel energie. Wordt gestopt door een blad papier. Alfa -, bèta - en gammastraling Al in 1899 onderscheidde Ernest Rutherford bij de uraniumstraling "minstens twee" soorten: één die makkelijk wordt geabsorbeerd, voor het gemak de 'alfastraling' genoemd,

Nadere informatie

Bepaling primaire impacten van klimaatsveranderingen

Bepaling primaire impacten van klimaatsveranderingen Bepaling primaire impacten van klimaatsveranderingen Dries Van den Eynde, José Ozer, Stephanie Ponsar Beheerseenheid Mathematisch Model Noordzee Koninklijk Belgisch Instituut voor Natuurwetenschappen Gulledelle

Nadere informatie

De KNMI 14 klimaatscenario s Ontwikkelingen De scenario s Voorbeelden

De KNMI 14 klimaatscenario s Ontwikkelingen De scenario s Voorbeelden De KNMI 14 klimaatscenario s Ontwikkelingen De scenario s Voorbeelden Bart van den Hurk KNMI 2006 2009 2011 2014 KNMI 06 8 jaar verder IPCC 2007 en 2013 IPCC, 2007 IPCC, 2013 IPCC 2007 en 2013 IPCC, 2007

Nadere informatie

1 Kun je aan planten zien wat je aan moet?

1 Kun je aan planten zien wat je aan moet? 1 Kun je aan planten zien wat je aan moet? Hoofdstuk 1 Les 1 Zoek het op Bij de evenaar staat de zon hoog. Het is er warm en daardoor verdampt het water. Die warme damp stijgt op en koelt af: dan gaat

Nadere informatie

Deeltjes in Airshowers. N.G. Schultheiss

Deeltjes in Airshowers. N.G. Schultheiss 1 Deeltjes in Airshowers N.G. Shultheiss 1 Inleiding Deze module volgt op de module Krahten in het standaardmodel. Deze module probeert een beeld te geven van het ontstaan van airshowers (in de atmosfeer)

Nadere informatie

BOUW JE EIGEN WEERSTATION MET METEOZ

BOUW JE EIGEN WEERSTATION MET METEOZ BOUW JE EIGEN WEERSTATION MET METEOZ Vandaag is het beslist: je wordt leerling meteoroloog dankzij Meteoz! Het is mooi weer, ideaal om je eigen weerstation te bouwen en echte metingen te doen, net zoals

Nadere informatie

Klimaatverandering. Urgentie in Slow Motion. Bart Verheggen ECN

Klimaatverandering. Urgentie in Slow Motion. Bart Verheggen ECN Klimaatverandering Urgentie in Slow Motion Bart Verheggen ECN http://klimaatverandering.wordpress.com/ @Bverheggen http://ourchangingclimate.wordpress.com/ De wetenschappelijke positie is nauwelijks veranderd

Nadere informatie

Eindexamen aardrijkskunde oud progr vwo 2010 - I

Eindexamen aardrijkskunde oud progr vwo 2010 - I Actieve aarde Opgave 7 Platentektoniek en klimaat Bestudeer bron 1 die bij deze opgave hoort. 1p 25 Welke atlaskaart moet je gebruiken om inzicht te krijgen in de plaattektonische bewegingen vanaf het

Nadere informatie

Bedreigingen. Broeikaseffect

Bedreigingen. Broeikaseffect Bedreigingen Vroeger gebeurde het nogal eens dat de zee een gat in de duinen sloeg en het land overspoelde. Tegenwoordig gebeurt dat niet meer. De mensen hebben de duinen met behulp van helm goed vastgelegd

Nadere informatie

Zonnestraling. Samenvatting. Elektromagnetisme

Zonnestraling. Samenvatting. Elektromagnetisme Zonnestraling Samenvatting De Zon zendt elektromagnetische straling uit. Hierbij verplaatst energie zich via elektromagnetische golven. De golflengte van de straling hangt samen met de energie-inhoud.

Nadere informatie

Samenvatting. Wat is licht

Samenvatting. Wat is licht Samenvatting In dit onderdeel zal worden getracht de essentie van het onderzoek beschreven in dit proefschrift te presenteren zodanig dat het te begrijpen is door familie, vrienden en vakgenoten zonder

Nadere informatie

Opbrengst- en turbulentieberekeningen Windpark IJmond Lijnopstelling windturbines Reyndersweg Velsen-Noord

Opbrengst- en turbulentieberekeningen Windpark IJmond Lijnopstelling windturbines Reyndersweg Velsen-Noord 74100160-NMEA/PGR 11-0259 Opbrengst- en turbulentieberekeningen Windpark IJmond Lijnopstelling windturbines Reyndersweg Velsen-Noord Arnhem, 3 februari 2011 Auteurs Merih Cibis, Hans Cleijne In opdracht

Nadere informatie

De KNMI-weerballon Bovenluchtwaarnemingen

De KNMI-weerballon Bovenluchtwaarnemingen De KNMI-weerballon Bovenluchtwaarnemingen Luchtdruk, temperatuur, luchtvochtigheid en wind Elke nacht om 00:00 uur (Universal Time) of vaker bij extreme weersomstandigheden of voor onderzoeksdoeleinden

Nadere informatie

6. Luchtvochtigheid. rol bij het A g g r e g a t i e t o e s t a n d e n v a n w a t e r. 6.1 inleiding. 6.2 Aggregatietoestanden

6. Luchtvochtigheid. rol bij het A g g r e g a t i e t o e s t a n d e n v a n w a t e r. 6.1 inleiding. 6.2 Aggregatietoestanden 6. Luchtvochtigheid 6.1 inleiding Vocht heeft een grote invloed op het weer zoals wij dat ervaren. Zaken als zicht, luchtvochtigheid, bewolking en neerslag worden er direct door bepaald. Afkoeling kan

Nadere informatie

Bestudeer de bronnen 1 en 2 uit het bronnenboekje die bij deze opgave horen.

Bestudeer de bronnen 1 en 2 uit het bronnenboekje die bij deze opgave horen. Aarde Opgave 3 Klimaat in Siberië Bestudeer de bronnen 1 en 2 uit het bronnenboekje die bij deze opgave horen. Gebruik de bronnen 1 en 2 en de atlas. In zowel Chatanga als Ojmjakon valt weinig neerslag

Nadere informatie

SAMENVATTING. F = k w (C zeewater - C lucht ) (1)

SAMENVATTING. F = k w (C zeewater - C lucht ) (1) SAMENVATTING Menselijke activiteiten brengen een grote hoeveelheid kooldioxide (CO 2 ) in de atmosfeer. Het wordt nu algemeen erkend dat dit kan leiden tot opwarming van de aarde. Dit inzicht heeft geleid

Nadere informatie

Aan de slag met WOWhandleiding

Aan de slag met WOWhandleiding Aan de slag met WOWhandleiding Weather Observations Website HAVO - VWO WOW handleiding 1 Colofon Deze handleiding is gemaakt door het Koninklijk Nederlands Aardrijkskundig Genootschap (KNAG) in opdracht

Nadere informatie

Je geeft de antwoorden op deze vragen op papier, tenzij anders is aangegeven.

Je geeft de antwoorden op deze vragen op papier, tenzij anders is aangegeven. Examen HAVO 2008 tijdvak 1 vrijdag 23 mei totale examentijd 3 uur natuurkunde 1,2 Compex Vragen 14 tot en met 23 In dit deel van het examen staan vragen waarbij de computer wel wordt gebruikt. Het gehele

Nadere informatie

1 Warmteleer. 3 Om m kg water T 0 C op te warmen heb je m T 4180 J nodig. 4180 4 Het symbool staat voor verandering.

1 Warmteleer. 3 Om m kg water T 0 C op te warmen heb je m T 4180 J nodig. 4180 4 Het symbool staat voor verandering. 1 Warmteleer. 1 De soortelijke warmte is de warmte die je moet toevoeren om 1 kg van een stof 1 0 C op te warmen. Deze warmte moet je ook weer afvoeren om 1 kg van die stof 1 0 C af te koelen. 2 Om 2 kg

Nadere informatie

Cursus Kaart en Kompas

Cursus Kaart en Kompas Cursus Kaart en Kompas sponsored by Introductie Het kompas en de werking ervan is voor sommige mensen nog altijd een soort magie. Het feit dat het kleine naaldje altijd feilloos het noorden weet te vinden

Nadere informatie

1ste ronde van de 19de Vlaamse Fysica Olympiade 1. = kx. = mgh. E k F A. l A. ρ water = 1,00.10 3 kg/m 3 ( θ = 4 C ) c water = 4,19.10 3 J/(kg.

1ste ronde van de 19de Vlaamse Fysica Olympiade 1. = kx. = mgh. E k F A. l A. ρ water = 1,00.10 3 kg/m 3 ( θ = 4 C ) c water = 4,19.10 3 J/(kg. ste ronde van de 9de Vlaamse Fysica Olympiade Formules ste onde Vlaamse Fysica Olympiade 7 9de Vlaamse Fysica Olympiade Eerste ronde De eerste ronde van deze Vlaamse Fysica Olympiade bestaat uit 5 vragen

Nadere informatie

Waarneming van een nieuw deeltje met massa 125 GeV

Waarneming van een nieuw deeltje met massa 125 GeV Waarneming van een nieuw deeltje met massa 125 GeV CMS Experiment, CERN 4 juli 2012 Samenvatting In een seminarie dat vandaag plaatsvond in het Europees Laboratorium voor Nucleair Onderzoek (CERN), en

Nadere informatie

1 Uit welke deeltjes is de kern van een atoom opgebouwd? Protonen en neutronen.

1 Uit welke deeltjes is de kern van een atoom opgebouwd? Protonen en neutronen. SO Straling 1 Uit welke deeltjes is de kern van een atoom opgebouwd? Protonen en neutronen. 2 Waaruit bestaat de elektronenwolk van een atoom? Negatief geladen deeltjes, elektronen. 3 Wat bevindt zich

Nadere informatie

My statement paper. Windturbines beïnvloeden het klimaat. Glen Pelgrims Ellen Van Dievel

My statement paper. Windturbines beïnvloeden het klimaat. Glen Pelgrims Ellen Van Dievel My statement paper Windturbines beïnvloeden het klimaat Glen Pelgrims Ellen Van Dievel 14 april 2015 1. Inleiding Tegenwoordig is hernieuwbare, groene energie een onderwerp waar veel over gesproken en

Nadere informatie

vwo: Het maken van een natuurkunde-verslag vs 21062011

vwo: Het maken van een natuurkunde-verslag vs 21062011 Het maken van een verslag voor natuurkunde, vwo versie Deze tekst vind je op www.agtijmensen.nl: Een voorbeeld van een verslag Daar vind je ook een po of pws verslag dat wat uitgebreider is. Gebruik volledige

Nadere informatie

> Schatting van de verplaatsingssnelheid

> Schatting van de verplaatsingssnelheid >>> Context De Meteosat satelliet De Meteosat satellieten zijn geostationaire satellieten, dat wil zeggen dat de bewegingsrichting gelijk is aan die van de Aarde en de rotatieperiode dezelfde is als die

Nadere informatie

Examen HAVO. natuurkunde 1. tijdvak 1 woensdag 23 mei 13.30-16.30 uur. Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage.

Examen HAVO. natuurkunde 1. tijdvak 1 woensdag 23 mei 13.30-16.30 uur. Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage. Examen HAVO 2007 tijdvak 1 woensdag 23 mei 13.30-16.30 uur natuurkunde 1 Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage. Dit examen bestaat uit 25 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 76 punten te behalen. Voor

Nadere informatie

Klimaateffectschetsboek West-en Oost-Vlaanderen NATHALIE ERBOUT ZWEVEGEM, 5 DECEMBER 2014

Klimaateffectschetsboek West-en Oost-Vlaanderen NATHALIE ERBOUT ZWEVEGEM, 5 DECEMBER 2014 Klimaateffectschetsboek West-en Oost-Vlaanderen NATHALIE ERBOUT ZWEVEGEM, 5 DECEMBER 2014 Klimaateffectschetsboek Scheldemondraad: Actieplan Grensoverschrijdende klimaatbeleid, 11 september 2009 Interregproject

Nadere informatie

Statistiek voor Natuurkunde Opgavenserie 4: Lineaire regressie

Statistiek voor Natuurkunde Opgavenserie 4: Lineaire regressie Statistiek voor Natuurkunde Opgavenserie 4: Lineaire regressie Inleveren: Uiterlijk 15 februari voor 16.00 in mijn postvakje Afspraken Overleg is toegestaan, maar iedereen levert zijn eigen werk in. Overschrijven

Nadere informatie

KLIMAATVERANDERING. 20e eeuw

KLIMAATVERANDERING. 20e eeuw KLIMAATVERANDERING 20e eeuw Vraag De temperatuur op aarde is in de afgelopen honderd jaar gestegen met 0.2-0.5 C 0.6-0.9 C Antwoord De temperatuur op aarde is in de afgelopen honderd jaar gestegen met

Nadere informatie

MaxXfan Klimaatsontwikkelingen van de afgelopen decennia

MaxXfan Klimaatsontwikkelingen van de afgelopen decennia Klimaatsontwikkelingen van de afgelopen decennia Geschreven door: Raymond van Benthem In opdracht van: Inleiding De jaren 1990, 1999 en 2000 voeren de lijst aan van warme jaren sinds 1901. Direct daarna

Nadere informatie

[Hanssen, 2001] R F Hanssen. Radar Interferometry: Data Interpretation and Error Analysis. Kluwer Academic Publishers, Dordrecht 2001.

[Hanssen, 2001] R F Hanssen. Radar Interferometry: Data Interpretation and Error Analysis. Kluwer Academic Publishers, Dordrecht 2001. Hoe werkt het? Beeldvormende radar maakt het mogelijk om dag en nacht, ook in bewolkte omstandigheden, het aardoppervlak waar te nemen vanuit satellieten. De radar zendt duizenden pulsen per seconde uit,

Nadere informatie

[Samenvatting Energie]

[Samenvatting Energie] [2014] [Samenvatting Energie] [NATUURKUNDE 3 VWO HOOFDSTUK 4 WESLEY VOS 0 Paragraaf 1 Energie omzetten Energiesoorten Elektrisch energie --> stroom Warmte --> vb. de centrale verwarming Bewegingsenergie

Nadere informatie

et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces

et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces H 2 et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces Bij het ontstaan van de aarde, 4,6 miljard jaren geleden, was er geen atmosfeer. Enkele miljoenen jaren waren nodig voor de

Nadere informatie

Het begin van de winter

Het begin van de winter WINTER 21 december WINTER 2 Het begin van de winter Vanaf 21 juni worden de dagen weer langzaam korter. De zomer duurt tot 22 of 23 september. Dan zijn de dag en de nacht overal even lang. Met andere woorden:

Nadere informatie

Proefopstelling Tekening van je opstelling en beschrijving van de uitvoering van de proef.

Proefopstelling Tekening van je opstelling en beschrijving van de uitvoering van de proef. Practicum 1: Meetonzekerheid in slingertijd Practicum uitgevoerd door: R.H.M. Willems Hoe nauwkeurig is een meting? Onderzoeksvragen Hoe groot is de slingertijd van een 70 cm lange slinger? Waardoor wordt

Nadere informatie

Grondwater beïnvloedt kwaliteit Limburgse beken

Grondwater beïnvloedt kwaliteit Limburgse beken Grondwater beïnvloedt kwaliteit Limburgse beken Resultaten WAHYD Hoe zit het in elkaar: afkijken bij Noord-Brabant In het onderzoeksproject WAHYD (Waterkwaliteit op basis van Afkomst en HYDrologische systeemanalyse)

Nadere informatie

Les 5: Factoren van weer en klimaat

Les 5: Factoren van weer en klimaat Les 5: Factoren van weer en klimaat 1 De stand van de zon 1.1 seizoen Zoek de januari- en julitemperatuur van de volgende steden op. AW weerstation (plaats) temperatuur januari temperatuur juli Stockholm...

Nadere informatie

Tochttechnieken. Cursus kaart en kompas. Bijlage cursus 5. Door: Maurits Westerik Jong Nederland De Lutte. December 2008.

Tochttechnieken. Cursus kaart en kompas. Bijlage cursus 5. Door: Maurits Westerik Jong Nederland De Lutte. December 2008. Tochttechnieken Cursus kaart en kompas Bijlage cursus 5 Door: Maurits Westerik Jong Nederland De Lutte. December 2008 Met dank aan: Hiking-site.nl Inhoudsopgave 1. Introductie... 3 2. Het bepalen van de

Nadere informatie

Achtergrondinformatie toelichtingen bij ppt1

Achtergrondinformatie toelichtingen bij ppt1 Achtergrondinformatie toelichtingen bij ppt1 Dia 1 Klimaatverandering Onomstotelijk wetenschappelijk bewijs Deze presentatie geeft een inleiding op het thema klimaatverandering en een (kort) overzicht

Nadere informatie

Thermografische analyse gevels. Gouda

Thermografische analyse gevels. Gouda Thermografische analyse gevels.. Gouda Opdracht In opdracht van: Adres Contactpersoon Telefoonnummer Email Zijn op:. thermografische opnames gemaakt van de gevels van de woning aan de in Gouda. Uitvoering

Nadere informatie

Uitwerkingen VWO deel 1 H2 (t/m par. 2.5)

Uitwerkingen VWO deel 1 H2 (t/m par. 2.5) Uitwerkingen VWO deel 1 H2 (t/m par. 2.5) 2.1 Inleiding 1. a) Warmte b) Magnetische Energie c) Bewegingsenergie en Warmte d) Licht (stralingsenergie) en warmte e) Stralingsenergie 2. a) Spanning (Volt),

Nadere informatie

Folkert Buiter 2 oktober 2015

Folkert Buiter 2 oktober 2015 1 Nuchter kijken naar feiten en trends van aardbevingen in Groningen. Een versneld stijgende lijn van het aantal en de kracht van aardbevingen in Groningen. Hoe je ook naar de feitelijke metingen van de

Nadere informatie

Alternatieve energiebronnen

Alternatieve energiebronnen Alternatieve energiebronnen energie01 (1 min, 5 sec) energiebronnen01 (2 min, 12 sec) Windenergie Windmolens werden vroeger gebruikt om water te pompen of koren te malen. In het jaar 650 gebruikte de mensen

Nadere informatie

Harmonischen: een virus op het net? FOCUS

Harmonischen: een virus op het net? FOCUS Amplitude Harmonischen: een virus op het net? FOCUS In het kader van rationale energieverbruik (REG) wordt steeds gezocht om verbruikers energie efficiënter te maken. Hierdoor gaan verbruikers steeds meer

Nadere informatie

C.V.I. 5.3 Het meten van relatieve vochtigheid 5.3 HET METEN VAN RELATIEVE VOCHTIGHEID

C.V.I. 5.3 Het meten van relatieve vochtigheid 5.3 HET METEN VAN RELATIEVE VOCHTIGHEID 5 METHODEN VAN ONDERZOEK 5.3 HET METEN VAN RELATIEVE VOCHTIGHEID Auteur: T. van Daal 1987 Bij de conversie naar een elektronisch beschikbaar document zijn er kleine tekstuele en inhoudelijke wijzigingen

Nadere informatie

Practicum algemeen. 1 Diagrammen maken 2 Lineair verband en evenredig verband 3 Het schrijven van een verslag

Practicum algemeen. 1 Diagrammen maken 2 Lineair verband en evenredig verband 3 Het schrijven van een verslag Practicum algemeen 1 Diagrammen maken 2 Lineair verband en evenredig verband 3 Het schrijven van een verslag 1 Diagrammen maken Onafhankelijke grootheid en afhankelijke grootheid In veel experimenten wordt

Nadere informatie

Geluidsnelheid. 1 Inleiding. VWO Bovenbouwpracticum Natuurkunde Practicumhandleiding

Geluidsnelheid. 1 Inleiding. VWO Bovenbouwpracticum Natuurkunde Practicumhandleiding VWO Bovenbouwpracticum Natuurkunde Practicumhandleiding Geluidsnelheid 1 Inleiding De voortplantingsnelheid v van geluidgolven (of: de geluidsnelheid) in lucht is zo n 340 m/s. Deze geluidsnelheid is echter

Nadere informatie

Data retrieval D.B.R.A. Fokkema. Werkbladen. HiSPARC. 1 Inleiding. 2 Datasets downloaden en bekijken

Data retrieval D.B.R.A. Fokkema. Werkbladen. HiSPARC. 1 Inleiding. 2 Datasets downloaden en bekijken Werkbladen HiSPARC Data retrieval D.B.R.A. Fokkema 1 Inleiding Het HiSPARC project verzamelt al jaren data van tientallen stations in voornamelijk Nederland, Denemarken en Engeland. Het is gebruikelijk

Nadere informatie

Je moet nu voor jezelf een overzicht zien te krijgen over het onderwerp Werken met formules. Een eigen samenvatting maken is nuttig.

Je moet nu voor jezelf een overzicht zien te krijgen over het onderwerp Werken met formules. Een eigen samenvatting maken is nuttig. 6 Totaalbeeld Samenatten Je moet nu oor jezelf een oerzicht zien te krijgen oer het onderwerp Werken met formules. Een eigen samenatting maken is nuttig. Begrippenlijst: 11: formule ariabele grootheid

Nadere informatie

JAARRAPPORT WAARNEMINGEN ZEEBRUGGE METEOPARK 2014

JAARRAPPORT WAARNEMINGEN ZEEBRUGGE METEOPARK 2014 JAARRAPPORT WAARNEMINGEN ZEEBRUGGE METEOPARK 2014 Het Oceanografisch Meteorologisch Station (OMS) is sinds 2013 gehuisvest in het MRCC-gebouw aan het Maritiem Plein op Oostende Oosteroever. De waarnemingen

Nadere informatie

Antarctica. De avonturiers Opdrachtenboekje. Uitgaven van het Pass

Antarctica. De avonturiers Opdrachtenboekje. Uitgaven van het Pass Antarctica De avonturiers Opdrachtenboekje Uitgaven van het Pass Dit opdrachtenboekje behoort tot Voornaam Voornaam Voornaam Voornaam Voornaam Voornaam Naam Naam Naam Naam Naam Naam Team Naam van de school

Nadere informatie

10. Wasbordpatroon in bewolking achter bergen en eilanden

10. Wasbordpatroon in bewolking achter bergen en eilanden Opmaak-Satelliet-pam 20-06-2005 16:46 Pagina 65 10. Wasbordpatroon in bewolking achter bergen en eilanden Satellietbeelden tonen achter gebergten of bergachtige eilanden vaak wolkenribbels. Zo n wasbordpatroon

Nadere informatie

Dosisbegrippen stralingsbescherming. /stralingsbeschermingsdienst SBD-TU/e

Dosisbegrippen stralingsbescherming. /stralingsbeschermingsdienst SBD-TU/e 13 Dosisbegrippen stralingsbescherming 1 13 Ioniserende straling ontvanger stralingsbron stralingsbundel zendt straling uit absorptie van energie dosis mogelijke biologische effecten 2 13 Ioniserende straling

Nadere informatie