Kadernota. Risicomanagement en Weerstandsvermogen

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Kadernota. Risicomanagement en Weerstandsvermogen"

Transcriptie

1 Kadernota Risicomanagement en Weerstandsvermogen Gemeente Nijmegen 02 oktober 2013

2 Inhoudsopgave Samenvatting...3 Inleiding Spelregels voor risicomanagement en weerstandsvermogen, rente, voorzieningen, reserve Risicomanagement Begripsbepaling Risicomanagement Weerstandscapaciteit en weerstandsvermogen Weerstandscapaciteit Weerstandsvermogen Benodigde weerstandscapaciteit Toereikendheid weerstandsvermogen Reserves, voorzieningen en rente Reserves Wettelijke vereisten De algemene reserve, de saldireserve Bestemmingsreserves Voorzieningen en OMBD s Rente Eigen financieringsmiddelen en renteopbrengst Inzet rente Beleid rente Bijlage 1: Taken en verantwoordelijkheden...21 Bijlage 2: Begrippenlijst

3 Samenvatting In de raadsvergadering van 29 mei 2013 is het Amendement Actualisatie kaders risicobeheer aangenomen. Het College van Burgemeester en Wethouders wordt hierin opdracht gegeven om in het najaar, bij de stadsbegroting , een geactualiseerde nota Risicomanagement en Weerstandsvermogen aan te bieden. In deze nota dient expliciet ingegaan te worden op de situatie die is ontstaan door het opheffen van de ABR en het beleid rond het op peil brengen van het weerstandsvermogen. Risicomanagement is een hulpmiddel om op gestructureerde manier risico s in kaart te brengen, te evalueren en te beheersen. Risicomanagement is een continu proces en wordt gemeentebreed toegepast. In die zin ziet het risicomanagement toe op alle risico s van de gemeente en is het weerstandsvermogen een afspiegeling daarvan. Het weerstandsvermogen is het vermogen om financiële risico s, die zich kunnen voordoen in de grondexploitaties en de begroting, op te vangen. Alle risico s van de gemeente moeten afgedekt worden door de saldireserve. De bestemmingsreserves kunnen ingeval van noodzaak ook ingezet worden doordat de Raad een andere bestemming aan die reserves geeft. Vooralsnog is de saldireserve echter de enige buffer voor afdekking van alle risico s en worden er geen andere (stille of bestemmings-)reserves ingezet. Het benodigd weerstandsvermogen komt tot stand door een gestructureerde risicoanalyse. Daarbij wordt een zekerheidspercentage gehanteerd van 80%. Dit percentage geeft een bepaalde mate van waarschijnlijkheid (zekerheid) aan, welk bedrag benodigd is om risico s af te dekken. De hoogte van het percentage is een keuze van de raad. Let wel: hoe hoger het percentage, hoe hoger de zekerheid, maar ook hoe meer (eigen) vermogen nodig is om de risico s af te dekken. In Nederland zien we een bandbreedte tussen de 70% en 90%. Daarnaast wordt er in Nijmegen een dempingsfactor van 10% toegepast op de risico s in de grondexploitaties en deelnemingen. Het werkelijk c.q. beschikbaar weerstandsvermogen bestaat uit de stand van de saldireserve op enig moment. Het benodigd weerstandsvermogen wordt vergeleken met het werkelijk weerstandsvermogen uitgedrukt in euro s op enig moment. Wij streven ernaar om een verhouding van 1 op 1 te realiseren tussen beide (de ratio weerstandsvermogen is dan 1). Zolang die verhouding 1 op 1 nog niet is gerealiseerd wordt door het College een kwalitatieve redenering gevolgd waarom deze verhouding op korte termijn een andere kan zijn. Ter illustratie: als de verhouding 0,7 op 1 (de ratio weerstandsvermogen is dan 0,7) is dan kan het College redeneren dat een (groot) aantal risico s zich pas over een (groot) aantal jaren voordoet, denk daarbij aan risico s in grondexploitaties die een langjarige doorlooptijd kennen. Tegelijkertijd neemt het College beheersmaatregelen om het weerstandsvermogen (lees: de saldireserve) te voeden met middelen vanuit de begroting zodat, bij ongewijzigde omstandigheden, een beeld wordt geschetst van de weg naar de verhouding 1 op 1. Daarnaast worden, als de verhouding nog niet 1 op 1 is, financiële voordelen uit de jaarrekening toegevoegd aan het weerstandsvermogen. Voor de ondergrens van het werkelijk weerstandsvermogen wordt een indicatie gegeven door de toezichthouder: de provincie Gelderland. De provincie gaat in haar maatstaf ervan uit dat als gemeenten 150,- per inwoner als werkelijk weerstandsvermogen aanhouden dit een voldoende niveau is. Voor onze gemeente is dat in 2014 een bedrag van ongeveer 25,0 mln. Als het werkelijk weerstandsvermogen (lees: de saldireserve) beneden de 25,0 mln. komt dan volgen er ingrepen in de begroting; de saldireserve dient per direct op orde gebracht te worden. 3

4 In deze nota is het bestaande beleid en de bestaande praktijk op het gebied van risicomanagement en weerstandsvermogen samengevoegd in deze kadernota. Bestaand beleid en praktijk is verwoord in de Nota Risicomanagement uit 2007, in de nota Reserves en voorzieningen uit 2006 en in raadsbesluiten bij de Perspectiefnota en Stadsbegroting. Enkele nieuwe elementen zijn hieraan toegevoegd. Zo hebben we het zekerheidspercentage, dat bij de planexploitaties al op 80% stond, ook voor de overige programma s teruggebracht van 95% naar 80%. Verder hebben we voor de planexploitatie Waalsprong, om de voortgang in de Waalsprong te ondersteunen, een marge ingebouwd (onder voorwaarden) van maximaal 2 miljoen. Voorts hebben we alle spelregels nu gestructureerd vastgelegd en tot slot zijn een aantal technische tekstuele aanpassingen gedaan die voortkomen uit het BBV (Besluit Verantwoorden en Begroten). Risicomanagement blijft een integraal onderdeel uitmaken van het werk van onze organisatie. Voor risico s uit de begroting en voor het ontwikkelingsbedrijf gebruiken we een risicomanagementsysteem. Nieuw voor het risicomanagement is dat we een ambtelijk kernteam risicomanagement gaan inzetten om de kwaliteit van het risicomanagement verder te vergroten. Bij het opstellen van deze kadernota is gebruik gemaakt van de ervaringen van andere gemeenten en is advies ingewonnen bij het Nederlands Adviesbureau Voor Risicomanagement (NAR) en onze accountant Ernst &Young. Deze kadernota vervangt de nota risicomanagement en weerstandsvermogen uit 2007 en de nota reserves en voorzieningen uit

5 Inleiding In de raadsvergadering van 29 mei 2013 is het Amendement Actualisatie kaders risicobeheer unaniem aangenomen. Het College van Burgemeester en Wethouders wordt hierin opdracht gegeven om in het najaar, bij de stadsbegroting , een geactualiseerde nota Risicomanagement en Weerstandsvermogen aan te bieden. In deze nota dient expliciet ingegaan te worden op de situatie die is ontstaan door het opheffen van de ABR en het beleid rond het op peil brengen van het weerstandsvermogen. Bij vaststellen van de stadsrekening 2012 is besloten de Algemene Bedrijfsreserve van het ontwikkelingsbedrijf op te heffen en te integreren met de saldireserve. Dat betekent dat de saldireserve de algemene buffer is geworden voor alle risico s die de gemeente loopt. Dat betekent iets voor de gewenste omvang van de saldireserve. Niet alleen de meer reguliere begrotingsrisico s moeten zijn afgedekt, maar ook de risico s van het ontwikkelingsbedrijf. In deze kadernota Risicomanagement en weerstandsvermogen wordt invulling gegeven aan de hiervoor genoemde thema s, en een aantal hiermee samenhangende zaken (als reserves voorzieningen en rente). Omdat deze nota een kader is voor het omgaan met risico s en weerstandsvermogen, hebben we een tweedeling gemaakt in de nota. We beginnen met het vermelden van de set spelregels over risicomanagement, weerstandsvermogen, reserves, rente en voorzieningen. Vervolgens geven de daarop volgende hoofdstukken achtergrondinformatie over de spelregels. Bij het opstellen van deze nota is gebruikgemaakt van de ervaringen van en werkwijzen bij andere gemeenten en gebruikgemaakt van hun informatie. Ook is advies ingewonnen bij het Nederlands Adviesbureau Voor Risicomanagement (NAR) en het accountantskantoor Ernst &Young. Deze kadernota geeft op hoofdlijnen de spelregels weer over risicomanagement en weerstandsvermogen. De gedetailleerde uitvoeringsregels en werkprocesbeschrijvingen zijn niet in deze nota opgenomen, deze worden door ons College verder ingevuld en vastgesteld. Deze kadernota vervangt de nota risicomanagement en weerstandsvermogen uit 2007 en de nota reserves en voorzieningen uit

6 1. Spelregels voor risicomanagement en weerstandsvermogen, rente, voorzieningen, reserve. RISICO S 1. Risico s worden op een gestructureerde wijze geïnventariseerd. 2. Maatregelen worden geïdentificeerd om de gevolgen van risico s te beperken. 3. Op basis van een kosten-batenanalyse wordt bepaald of en welke beheersmaatregel geïmplementeerd wordt. 4. Risico s worden financieel meegenomen voor het ingeschatte risicobedrag rekening houdend met de kans van optreden. 5. De risico s worden periodiek gemonitord. 6. De kans van optreden van risico s wordt op basis van deskundigheid bepaald. 7. Financiële omvang risico bij kleine planexploitaties (omzet < 10 miljoen) wordt bepaald met behulp van een risicomatrix. 8. Financiële omvang grote planexploitatie (omzet > 10 miljoen) in het programma Grondbeleid en alle andere programma s wordt bepaald op basis van simulatie met behulp van de Monte Carlo analyse. Daarbij worden de risico s meegenomen met een financieel gevolg van > Financiële omvang van risico s bij (planexploitatie uitgevoerd door) een verbonden partij, wordt opgenomen voor dat deel waarvoor de gemeente Nijmegen deelneemt en wordt gebaseerd op het risicoprofiel van de verbonden partij. 10. Risico s zonder financiële gevolgen maar met belangrijke imagoschade/ politieke gevolgen worden eveneens opgenomen in het risicomanagementsysteem. WEERSTANDSVERMOGEN 11. Bij de bepaling van de noodzakelijke weerstandscapaciteit wordt uitgegaan van een zekerheidspercentage van 80% voor alle risico s, en een dempingsfactor van 10% op de planexploitaties en deelnemingen in het programma Grondbeleid. 12. De gewenste verhouding tussen beschikbare weerstandscapaciteit en benodigde weerstandscapaciteit, de ratio van het weerstandsvermogen is 1, Voor de stand van de saldireserve hanteren we een absolute ondergrens van 25 miljoen. Als de saldireserve onder de ondergrens blijft, krijgt herstel van de Saldireserve maximale prioriteit in de begroting. 14. Jaarlijks bij de begroting wordt een analyse gepresenteerd waarin aangegeven wordt in hoeverre invulling gegeven moet worden aan het streven naar een ratio weerstandvermogen (beschikbare weerstandscapaciteit versus benodigde weerstandcapaciteit) van 1,0. RESERVES 15. Voorstellen over reserves (instellen, opheffen, wijzigen bestemming) of over de aanwending van reserves worden aan de Raad voorgelegd. 16. De saldireserve is de enige algemene reserve. 17. De saldireserve wordt vooralsnog als enige buffer gezien ter afdekking van de risico s die zich voordoen. 18. De saldireserve dient ook ter afdekking van de schommelingen in de resultaten van planexploitaties van het programma Grondbeleid. 6

7 19. In het belang van de voortgang van de Waalsprong is het verrichten van activiteiten die voor een resultaatsverslechtering van de planexploitaties Waalsprong zorgen van maximaal van 2 miljoen per jaar toegestaan, mits hierover een collegebesluit genomen wordt en de Raad binnen een maand wordt geïnformeerd om zo de controlerende taak te kunnen uitvoeren. De spelregels uit de nota Grondbeleid worden gehanteerd voor de overige planexploitaties. 20. Zowel bij de begroting als bij de jaarrekening wordt een sluitend overzicht gepresenteerd van de beginstand van de reserves, de mutaties en de eindstand. De beoogde mutaties worden in de programmabegroting en -rekening verwerkt. In bijzondere gevallen kunnen mutaties via een afzonderlijk raadsbesluit verwerkt worden in de begroting. Mutaties in de reserves na afloop van het begrotingsjaar worden bij de jaarrekening als winstbestemming aan de Raad ter besluitvorming voorgelegd. Een voordelig rekeningresultaat wordt toegevoegd aan de saldireserve, een negatief resultaat wordt aan de saldireserve onttrokken, besluitvorming hierover vindt uitsluitend plaats bij de vaststelling van de winstbestemming door de Raad bij de stadsrekening. 21. Bespaarde rente wordt altijd toegevoegd aan de saldireserve, tenzij de Raad anders besluit. 22. Bedragen ten laste van de saldireserve worden onderscheiden in: a. Uitnames die reeds besloten zijn en in de begrotingsadministratie zijn verwerkt. b. Claims (Raad is voornemens om uitgaven te doen ten laste van de saldireserve, is nog niet in de begrotingsadministratie verwerkt, omdat formele besluitvorming over de besteding nog moet plaats vinden. 23. Bestemmingsreserves worden vermeden, tenzij: Er majeure ontwikkelingen zijn die verstorend werken op het begrotingsevenwicht, er is sprake van een substantieel financieel belang ( schommelingen > 1 miljoen per jaar) en het bestedingsdoel concreet is. Zodra het doel is gerealiseerd wordt de reserve opgeheven. Het gaat om incidentele bestedingen voor niet reguliere taken. VOORZIENINGEN 24. Voorstellen over het instellen van voorzieningen worden voor formele besluitvorming voorgelegd aan de Raad. 25. Bij de instelling van een voorziening die dient tot gelijke verdeling van lasten over de verschillende begrotingsjaren, wordt een bestedingsplan aan de motivatie toegevoegd 26. Zowel bij de begroting als bij de jaarrekening wordt een sluitend overzicht gepresenteerd van de beginstand van de voorzieningen, de mutaties en de eindstand. RENTE 27. Aan onze eigen financieringsmiddelen (reserves en voorzieningen) rekenen we een vaste rente toe en voegen we bij de saldireserve. Eventuele aanpassing van dit percentage wordt bij de perspectiefnota als onderdeel van het treasurybeleid vastgesteld. 28. Aan voorzieningen die op contante waarde zijn gebaseerd, wordt een toevoeging gedaan om de voorziening op de juiste omvang te houden. Een dergelijke toevoeging moet opgenomen zijn in de argumentatie bij het instellen van de voorziening. 7

8 2. Risicomanagement 2.1 Begripsbepaling Voordat nader wordt ingegaan op risicomanagement binnen de gemeente Nijmegen is het van belang de begrippen risicomanagement en risico toe te lichten. Hierbij zijn verschillende definities mogelijk. De gemeente Nijmegen hanteert de volgende definities: Risico: Een onzekere gebeurtenis kan leiden tot het afwijken van de gestelde doelstellingen en eisen. De zwaarte van het risico wordt bepaald door een combinatie van de waarschijnlijkheid dat een gebeurtenis plaatsvindt en de impact ervan op doelstellingen en eisen. Risicomanagement: Het geheel aan activiteiten en maatregelen gericht op het expliciet en systematisch omgaan met en het beheersen van risico s. Dit betekent ook dat als zekerheid bestaat over het optreden van een gebeurtenis, geen sprake meer is van een risico. Mogelijk heeft het al geresulteerd in een financiële tegenvaller of moet er een voorziening worden gevormd om mogelijke financiële tegenvallers in de toekomst te dekken; Onderstaand plaatje geeft een beeld van mogelijke risico's voor de gemeente. Programmarisico s - Rente - Uitkering Gemeentefonds - Investeringen - WOZ belasting - Budgetoverschrijding - Garantieverplichtingen - Aansprakelijkheid Imago en politieke risico s - Nieuwe wetgeving - Politieke achterban - Integriteit - Niet behalen van doelstellingen - Reputatie Planexploitatierisico s - Rente - Garantieverplichtingen - Bodemsanering - Recessie - Verminderde afzetmogelijkheid - Milieuproblemen - Bestemmingsplannen Bedrijfsvoeringsrisico s - Personeelsverloop - Ziekteverzuim - Weglopen kennis - Vergrijzing - IT 8

9 Het risicomanagementproces bestaat uit een zestal onderdelen (zie figuur 1) Figuur 1 1 Risico -identificatie 6 Evaluatie & rapportage 2 Risico -analyse 5 Maatregelen implementeren 3 Risico -beoordeling 4 Maatregelen ontwerpen 2.2 Risicomanagement Risico s zijn niet per definitie en op voorhand iets negatiefs. Beleid maken en uitvoeren is nooit zonder risico s. Wel moet vooraf en tijdens de rit nagedacht worden over de gevolgen zodat besluitvorming welafgewogen kan plaatsvinden. Uitgangspunt bij risicomanagement voor de komende jaren is: Risico s nemen is onvermijdelijk, risico s in beeld brengen en op risico s sturen ook. Veel risico s worden al goed in beeld gebracht en beheerd. De volgende stap is het vasthouden en verder aanscherpen van de ingezette aanpak risicomanagement, bewustwording risicomanagement verder vergroten. Daarbij gaan we voortbouwen op de ervaringen bij succesvolle projecten in Nijmegen. Wie niet reflecteert op succes en fouten, stopt met leren. Dit met als focus dat de werkwijze risicomanagement voor alle betrokkenen duidelijk is, proactief gehandeld wordt, en verder bijdraagt aan een cultuur waar risicomanagement vanzelfsprekend is. Om de duidelijkheid over de werkwijze risicomanagement te ondersteunen zijn de taken en verantwoordelijkheden nadrukkelijker in beeld gebracht en is een kernteam risicomanagement voorzien. Het kernteam krijgt specifieke taken mee om de kwaliteit van het risicomanagement gemeentebreed te vergroten, zie bijlage 1 Taken en Verantwoordelijkheden. Kenmerk risicomanagement: continu en cyclisch proces Een belangrijk kenmerk van risicomanagement is dat het proces cyclisch wordt uitgevoerd. Enerzijds omdat aanvullende risico s gedurende de tijd kunnen ontstaan en anderzijds omdat reeds geïnventariseerde risico s qua omvang kunnen veranderen (vergroten, verkleinen, verdwijnen). Ook is risicomanagement een proces dat zich continu herhaalt. 9

10 Hoofdonderscheid in risico s: risico s programma Grondbeleid en overige programma Bijzonderheid bij de risicobepaling en het gewenste weerstandsvermogen is dat de risico s van planexploitaties (programma Grondbeleid) wezenlijk anders beschouwd moeten worden als de risico s van de andere programma s. Planexploitatierisico s doen zich in de regel voor over de gehele duur van een planexploitatie en hebben veelal een scope die de duur van de meerjarenbegroting overschrijdt. Die looptijd kan variëren van 2-5 jaar tot 10 jaar en langer. Risico s bij andere programma s zijn veelal voor een beperkte tijd als risico te benoemen. Deze risico s kunnen en moeten binnen de periode van een meerjarenbegroting opgelost worden. Het risicomanagementproces Onderstaand een toelichting per stap van het risicomanagementproces. 1. Risico-identificatie: In deze fase worden alle risico s benoemd. Daarbij wordt door verschillende (interne of externe) experts gekeken naar financiële risico s, imagorisico s, politieke risico s en bedrijfsvoeringsrisico s, en naar de context waarbinnen de risico s zich voordoen. Risico s kunnen zich voordoen op grond van: bijzondere gebeurtenissen; normale onzekerheden. 2. Risico-analyse: De analyse bestaat uit een inschatting van de kans dat een gebeurtenis zich voordoet en wat daarvan de financiële gevolgen zullen zijn. De risicoanalyse begint met het inventariseren van mogelijke risico s van een specifiek project. Voor de verschillende geïnventariseerde risico s worden de oorzaak en het gevolg in kaart gebracht. Bij risicowaardering wordt vastgesteld welke van de geïnventariseerde risico's het meest belangrijk zijn. Risicowaardering is noodzakelijk omdat het niet praktisch en efficiënt is om alle geïnventariseerde risico s te beheersen. Het waarderen van risico s kan op een kwalitatieve of kwantitatieve wijze. Bij kwalitatieve risicowaardering worden risico s alleen ten opzichte van elkaar gewaardeerd. De risico s worden zo op volgorde van belangrijkheid gezet. Bij kwantitatieve waardering wordt het risico uitgedrukt in geld. Kwantitatieve analyse geeft uiteraard meer inzicht in de omvang van de risico's dan een kwalitatieve analyse, maar vereist ook meer specialistische kennis en is tijdrovender. De resultaten van de risicoanalyse leiden tot: een lijst van geïnventariseerde en gewaardeerde risico s; een grotere bewustwording van risico s, waardoor de projectverantwoordelijke zijn project adequater tot uitvoering kan brengen; beslissingsondersteunende informatie voor de besluitvormer bij de go/no go momenten binnen projecten. 3. Risicobeoordeling: In deze fase wordt met behulp van beoordelingstechnieken afgewogen hoe groot het risico is. Ieder individueel risico wordt bepaald op basis van : Kans x Gevolg. Doel is om de grootste risico s vast te stellen. 4. Maatregelen ontwerpen: In deze fase worden waar nodig beheersmaatregelen omschreven die zijn gericht op het beheersen van de geïdentificeerde risico s. Beheersmaatregelen kunnen preventief van aard zijn, 10

11 gericht op het voorkomen van de gebeurtenis. Maatregelen kunnen ook gericht zijn op het beperken van de gevolgen, de correctieve beheersmaatregelen. Preventieve beheersmaatregelen Preventieve beheersmaatregelen zijn erop gericht de oorzaken van het risico te bestrijden. Er zijn twee typen preventieve beheersmaatregelen te onderscheiden: Vermijden. Hierbij wordt de kans uitgesloten dat het risico optreedt. Bij een grote kans van optreden en een groot gevolg, is vermijden de meest geschikte beheersmaatregel. Reduceren van de kans. Hierbij wordt de kans verminderd dat het risico optreedt. Bij een grote kans van optreden en een minder groot gevolg is reduceren de meest geschikte beheersmaatregel. Door kosten nauwkeuriger te schatten, wordt de kans gereduceerd dat de werkelijke kosten afwijken. Correctieve beheersmaatregelen Correctieve maatregelen zijn gericht om de gevolgen van het risico te bestrijden. De kans van het risico blijft intact. Er zijn drie correctieve beheersmaatregelen: Reduceren van het gevolg. Bij een beperkte kans van optreden en een groot gevolg is reduceren van het gevolg een goede beheersmaatregel. Door een vast rentepercentage af te spreken, wordt het gevolg van renteveranderingen gereduceerd. Overdragen. De gevolgen van het risico worden aan een andere partij overgedragen. Bij een beperkte kans van optreden en een groot gevolg is reduceren van het gevolg een goede beheersmaatregel. Bij brand- en CAR-verzekeringen worden de gevolgen van risico s overgedragen naar de verzekeraar. Accepteren. De gevolgen van het risico worden zelf gedragen. Het accepteren van risico s is mogelijk bij een beperkte kans van optreden en een beperkt gevolg. Aan de hand van de bovenstaande indeling kan naar mogelijke beheersmaatregelen gezocht worden. 5. Maatregelen implementeren: Het is van belang dat de beheersmaatregel in verhouding staat tot de omvang van het risico. Op grond van een kosten-batenanalyse kan worden afgewogen of maatregelen geïmplementeerd worden of dat bepaalde risico s worden geaccepteerd. De keuze van de beheersmaatregelen hangt af van de effectiviteit en de efficiëntie. De effectiviteit van beheersmaatregelen wordt bepaald door het risico na het uitvoeren van de beheersmaatregelen te waarderen. Dit kan zowel op kwalitatieve als kwantitatieve wijze. Bij de 11

12 kwalitatieve wijze wordt het verwachte effect van de maatregel op het risico uitgedrukt in termen van groot of klein. Bij de kwantitatieve wijze wordt de nieuwe kans op het risico en het nieuwe gevolg van het risico berekend. Hierbij worden dezelfde methoden gebruikt als bij risicoanalyse. De efficiëntie van beheersmaatregelen wordt bepaald door een inschatting van de kosten te maken die met de beheersmaatregel gemoeid zijn. De kosten van de beheersmaatregel moeten in relatie staan tot het effect van de beheersmaatregel. Op grond van een kosten-batenanalyse kan worden afgewogen of maatregelen geïmplementeerd worden of dat bepaalde risico s worden geaccepteerd. Daarnaast moet de beheersmaatregel uiteraard uitvoerbaar zijn. Het is niet mogelijk om alle risico s met beheersmaatregelen volledig te elimineren. Een restrisico blijft altijd bestaan. Vervolgens wordt bepaald hoeveel risico s resteren die opgenomen moeten worden als risico s en afgedekt worden door het weerstandsvermogen van de gemeente. 6. Evaluatie en rapportage: Periodiek vindt een evaluatie plaats van de risico s. De risico s worden in verschillende rapportages op verschillende rapportagemomenten in de planning- en controlcyclus vastgelegd. Het bovenstaande proces van risicobeheer wordt per programma/planexploitatie uitgevoerd. Bij iedere herziening worden de risico s opnieuw bepaald. Invulling risicomanagementsysteem Voor een succesvolle toepassing van risicomanagement is het belangrijk om te allen tijde de juiste werkwijze te hanteren: De belangrijkste risico s worden in beeld gebracht en geregistreerd in een risicomanagementsysteem en onderscheiden in de gevolgcategorieën financieel, imago en politiek. Dit geldt binnen het programma Grondbeleid voor de planexploitaties met een omzet van meer dan 10 miljoen, en voor alle overige programma s binnen de gemeente. Daarbij worden alleen risico s opgenomen met een financieel gevolg boven de Voor planexploitaties met een omzet kleiner dan 10 miljoen wordt de risico-omvang bepaald met de risicomatrix. Met de risicomatrix wordt het risico enkel bepaald door de kans maal het (financieel) effect. Er wordt hierbij geen Monte Carlo simulatie methode uitgevoerd. Om de risico-omvang en de benodigde saldireserve te bepalen wordt een risicosimulatie uitgevoerd met behulp van de Monte Carlo simulatie. Dit is een statistische simulatie die ervan uitgaat dat risico s in een project zich niet tegelijk voordoen en dat er een onderlinge samenhang bestaat tussen de risico s. De uitkomsten hiervan worden gerapporteerd op verschillende rapportagemomenten. Deze worden in de planning- en controlcyclus vastgelegd. (Stadsbegroting, Stadsrekening, Voortgangsrapportage Grote projecten, Risiconota Ontwikkelingsbedrijf). Het financiële risico bij de verbonden partijen wordt in het risicomanagementsysteem opgenomen als het Nijmeegse deel in de risico s van de verbonden partij boven de ligt. Wijzigingen van wet en regelgeving, decentralisatie van overheidstaken worden ook opgenomen in het risico-managementsysteem, ook als financiële effecten nog moeilijk zijn in te schatten. Risico s zonder financieel gevolg maar met belangrijke imago of politieke gevolgen worden ook opgenomen in het risicomanagementsysteem. 12

13 3. Weerstandscapaciteit en weerstandsvermogen 3.1 Weerstandscapaciteit De gemeente Nijmegen hanteert de volgende definitie van weerstandscapaciteit: Weerstandscapaciteit: Het geheel van geldmiddelen waaruit tegenvallers eventueel bekostigd kunnen worden, zonder dat de begroting en het beleid (direct) aangepast hoeven te worden. De beschikbare weerstandscapaciteit bestaat uit: Algemene reserve, de saldireserve; Bestemmingsreserves; Stille reserves; Post onvoorzien; Flexibiliteit van budgetten, waaronder de onbenutte belastingcapaciteit. De mate waarin deze posten kunnen bijdragen aan de weerstandscapaciteit zal steeds opnieuw moeten worden beoordeeld. Dit gebeurt via de paragraaf Weerstandsvermogen in de begroting en de jaarrekening. Van de weerstandscapaciteit wordt de saldireserve beschouwd als de vrij inzetbare reserve ter afdekking van risico s. Voor de besteedbaarheid van de bestemmingsreserves geldt dat deze middelen, door de daarover genomen raadsbesluiten, geheel bestemd zijn. Bestemmingen kunnen echter door middel van een raadsbesluit gewijzigd worden, want het betreft middelen waar de Raad een bestemming aan heeft gegeven, maar waarvoor nog geen verplichtingen richting derden zijn aangegaan. Wanneer zich een noodzaak zou voordoen, kunnen de bestemmingsreserves dus ingezet worden. Vooralsnog is de saldireserve de enige reserve voor de afdekking van risico s. 3.2 Weerstandsvermogen Het weerstandsvermogen bestaat uit de relatie tussen de beschikbare weerstandscapaciteit en alle risico s waarvoor geen maatregelen zijn getroffen en die van materiële betekenis zijn in relatie tot de financiële positie. Het weerstandsvermogen geeft de mate van robuustheid van de begroting aan. Dit is van belang wanneer er zich een financiële tegenvaller voordoet. Door aandacht voor het weerstandsvermogen kan worden voorkomen dat elke financiële tegenvaller dwingt tot bezuinigen. Het weerstandsvermogen kan betrekking hebben op het begrotingsjaar zelf (statisch weerstandsvermogen genoemd), het kan ook betrekking hebben op de consequenties voor meerdere begrotingsjaren (dynamisch weerstandsvermogen genoemd). Voor het beoordelen van de robuustheid van de begroting is inzicht nodig in de omvang en in de achtergronden van de risico s en de aanwezige weerstandscapaciteit. 13

14 3.3 Benodigde weerstandscapaciteit De benodigde weerstandscapaciteit wordt bepaald door het totale risicoprofiel van de gemeente als geheel. In het risicomanagementsysteem wordt met behulp van een risicosimulatie (op basis van de Monte Carlo simulatie methode) gegeven een bepaalde mate van waarschijnlijkheid (zekerheid) berekend welk bedrag benodigd is om de risico's af te dekken. De Monte Carlo simulatie methode is een simulatie waarbij er vanuit wordt gegaan dat niet alle risico s zich tegelijkertijd in hun maximale omvang zullen voordoen. Het voordeel van zo'n risicosimulatie op basis van de Monte Carlo methode is dat het op basis van een diversiteit aan risico's één waarde kan bepalen voor het totale risicoprofiel. Er kan op basis van de simulatie gezegd worden dat met een specifiek zekerheidspercentage een X-bedrag voldoende zal zijn om de risico's op te vangen. Voor het bepalen van het totale risicoprofiel in Nijmegen dienen 1) de uitkomsten van de Monte Carlo simulaties, 2) de risico-omvang die via de risicomatrix(en) zijn bepaald voor de "kleine planexploitaties" 3) de risico-omvang van de deelnemingen voor het deel waarin de gemeente deelneemt betrokken te worden. De overweging is dat wanneer gekozen wordt voor een (te) hoog zekerheidspercentage wellicht een te groot deel van het eigen vermogen als weerstandscapaciteit is ingezet, terwijl deze middelen voor andere zinvolle maatschappelijke doeleinden gebruikt hadden kunnen worden. De mate van compleetheid van het risicoprofiel speelt ook een rol. Anders gezegd, hoe goed en compleet heb je de risico s in beeld. Een goed inzicht moet leiden tot het tijdig en adequaat nemen van maatregelen, waardoor de risico s dalen. Anderzijds zijn er meer risico s in beeld waardoor het risicobedrag stijgt. Omdat er steeds meer en adequater aandacht is voor risico s en omdat voor de programmarisico s de laatste jaren geen beroep is gedaan op de saldireserve, achten we het verantwoord om één zekerheidspercentage te hanteren van 80% voor zowel de programmarisico's als de planexploitaties. Op de risico s op de planexploitaties en deelnemingen van het programma Grondbeleid blijven we een dempingsfactor van 10% hanteren. Dat doen we, omdat niet alle risico's binnen ons risicomanagementsysteem zijn onder te brengen, omdat deelnemingen hun eigen systeem hanteren en omdat we voor kleine exploitaties een eenvoudiger werkwijze hebben gekozen. Daar komt bij dat de risico's van het Ontwikkelingsbedrijf naar hun aard en looptijd sterk kunnen verschillen, waar ons managementsysteem niet voldoende rekening mee houdt. Op basis van een analyse van de portefeuille planexploitatie inclusief deelnemingen van het ontwikkelingsbedrijf wordt de dempingsfactor bepaald. Als de portefeuille bestaat uit veel verschillende typen activiteiten (infrastructuur, ontwikkeling bedrijventerreinen, woningbouw, leisure, groenontwikkeling, etc.) dan is de kans dat op portefeuilleniveau niet alle risico s zich tegelijkertijd voordoen, groter. En is de dempingsfactor ook groter. Is het spectrum aan activiteiten in de portefeuille kleiner dan zal de dempingsfactor lager zijn. Daarom wordt jaarlijks de dempingsfactor getoetst en indien nodig aangepast. 14

Nota Reserves en Voorzieningen Gemeente Bergen (N-H)

Nota Reserves en Voorzieningen Gemeente Bergen (N-H) Nota Reserves en Voorzieningen Gemeente Bergen (N-H) INHOUDSOPGAVE INHOUDSOPGAVE... 1 1. INLEIDING... 2 1.1 Waarom een nota reserves en voorzieningen?... 2 1.2 Inhoud van de nota... 2 2 Regelgeving en

Nadere informatie

Nota reserves, weerstandsvermogen en solvabiliteit 2015. RAD Hoeksche Waard

Nota reserves, weerstandsvermogen en solvabiliteit 2015. RAD Hoeksche Waard Nota reserves, weerstandsvermogen en solvabiliteit 2015 Inhoud Samenvatting... 3 Inleiding Risicomanagement... 4 Doel risicomanagement Stappen risicomanagement Risicobeheersing Taken en verantwoordelijkheden

Nadere informatie

Beleidsnotitie reserves en voorzieningen (inclusief risicomanagement / weerstandsvermogen)

Beleidsnotitie reserves en voorzieningen (inclusief risicomanagement / weerstandsvermogen) Beleidsnotitie reserves en voorzieningen (inclusief risicomanagement / weerstandsvermogen) 2 januari 2014 2 Beleidsnotitie reserves en voorzieningen (inclusief risicomanagement / weerstandsvermogen) Inhoudsopgave

Nadere informatie

In dit hoofdstuk wordt uiteengezet welke taken en verantwoordelijkheden de verschillende actoren binnen de gemeente Spijkenisse hebben.

In dit hoofdstuk wordt uiteengezet welke taken en verantwoordelijkheden de verschillende actoren binnen de gemeente Spijkenisse hebben. 7 Taken en verantwoordelijkheden In dit hoofdstuk wordt uiteengezet welke taken en verantwoordelijkheden de verschillende actoren binnen de gemeente Spijkenisse hebben. 7.1 Gemeenteraad De Gemeenteraad

Nadere informatie

Nota Weerstandsvermogen 2013 - Gemeente Olst-Wijhe 1 van 10

Nota Weerstandsvermogen 2013 - Gemeente Olst-Wijhe 1 van 10 Nota Weerstandsvermogen 2013 Gemeente Olst-Wijhe Olst-Wijhe, maart 2013 doc. nr.: 13.014804 Nota Weerstandsvermogen 2013 - Gemeente Olst-Wijhe 1 van 10 Inhoudsopgave Samenvatting 3 Hoofdstuk indeling 1.

Nadere informatie

Nota reserves en voorzieningen 2015-2018

Nota reserves en voorzieningen 2015-2018 Nota reserves en voorzieningen 2015-2018 Inhoudsopgave 1. Inleiding... 3 2. Beleidslijnen reserves en voorzieningen... 4 2.1 Definities en regelgeving... 4 2.2 Toerekening van rente... 5 3. Huidige standen

Nadere informatie

Nota Reserves en Voorzieningen 2014 Gemeente Zundert

Nota Reserves en Voorzieningen 2014 Gemeente Zundert Nota Reserves en Voorzieningen 2014 Gemeente Zundert Intern document 2014/10084 behorende bij B&W nota 2014/10024 Colofon Uitgave Mei 2014 Gemeente Zundert Markt 1 4881 CN Zundert Postbus 10.001 4880 CA

Nadere informatie

Kadernota Risicomanagement provincie Groningen

Kadernota Risicomanagement provincie Groningen Kadernota Risicomanagement provincie Groningen Provincie Groningen December 2014 1. Inleiding Op basis van de Financiële Verordening Provincie Groningen dienen Gedeputeerden Staten (GS) ten minste eenmaal

Nadere informatie

(Proces)voorstel aanpak opstellen Nota Risicomanagement

(Proces)voorstel aanpak opstellen Nota Risicomanagement (Proces)voorstel aanpak opstellen Nota Risicomanagement Aanleiding Het college heeft de opdracht een Nota Risicomanagement op te stellen. Hiertoe heeft de raad besloten bij de rapportage Financiële Strategie.

Nadere informatie

Provincie Zuid Holland. Beleidsnota reserves en voorzieningen 2015

Provincie Zuid Holland. Beleidsnota reserves en voorzieningen 2015 Provincie Zuid Holland Beleidsnota reserves en voorzieningen 2015 Versie GS 26 mei 1 1. Inleiding en achtergrond Deze nota gaat in op het beleid ten aanzien van reserves en voorzieningen van de provincie

Nadere informatie

Nota. Reserves en voorzieningen. Belastingsamenwerking Gouwe-Rijnland

Nota. Reserves en voorzieningen. Belastingsamenwerking Gouwe-Rijnland Nota Reserves en voorzieningen Belastingsamenwerking Gouwe-Rijnland 2015 Inhoud Hoofdstuk 1 Inleiding... 3 1.1 Algemeen... 3 1.2 Leeswijzer... 3 Hoofdstuk 2 Begripsbepalingen... 4 2.1 Algemeen... 4 2.2

Nadere informatie

Aan de raad van de gemeente Lingewaard

Aan de raad van de gemeente Lingewaard 6 Aan de raad van de gemeente Lingewaard *14RDS00194* 14RDS00194 Onderwerp Nota Risicomanagement & Weerstandsvermogen 2014-2017 1 Samenvatting In deze nieuwe Nota Risicomanagement & Weerstandsvermogen

Nadere informatie

Doorkiesnummer : (0495) 57 50 00 Agendapunt: - ONDERWERP VOORSTEL COLLEGE

Doorkiesnummer : (0495) 57 50 00 Agendapunt: - ONDERWERP VOORSTEL COLLEGE Meijer, Jacco FIN S3 RAD: RAD150701 woensdag 1 juli 2015 BW: BW150526 voorstel gemeenteraad Vergadering van de gemeenteraad van 1 juli 2015 Portefeuillehouder : H.A. Litjens Behandelend ambtenaar : Jacco

Nadere informatie

Hoe financieel gezond is uw gemeente?

Hoe financieel gezond is uw gemeente? Hoe financieel gezond is uw gemeente? drs. R.M.J.(Rein-Aart) van Vugt RA A.(Arie)Elsenaar RE RA 1 Hoe financieel gezond is uw gemeente? In dit artikel geven de auteurs op hoofdlijnen aan welke indicatoren

Nadere informatie

RAADSVOORSTEL Agendanummer 9.1. Onderwerp: Voortgang uitvoering plan van aanpak voor de realisatie van risicomanagement

RAADSVOORSTEL Agendanummer 9.1. Onderwerp: Voortgang uitvoering plan van aanpak voor de realisatie van risicomanagement RAADSVOORSTEL Agendanummer 9.1 Raadsvergadering van 2 oktober 2008 Onderwerp: Voortgang uitvoering plan van aanpak voor de realisatie van risicomanagement Verantwoordelijke portefeuillehouder: M.G. de

Nadere informatie

NOTA RESERVES & VOORZIENINGEN RECREATIESCHAP ROTTEMEREN

NOTA RESERVES & VOORZIENINGEN RECREATIESCHAP ROTTEMEREN NOTA RESERVES & VOORZIENINGEN RECREATIESCHAP ROTTEMEREN Opgesteld door: G.Z-H In opdracht van: Recreatieschap Rottemeren Postbus 341 3100 AH Schiedam Tel.: 010-2981010 Fax: 010-2981020 September 2014 1.

Nadere informatie

Notitie weerstandsvermogen gemeente Ten Boer

Notitie weerstandsvermogen gemeente Ten Boer Notitie weerstandsvermogen gemeente Ten Boer 1. Inleiding In 2008 heeft Aniek Geerts, student Master of Business Administration met begeleiding vanuit de Rijksuniversiteit Groningen door de heer B.J.W.Pennink

Nadere informatie

Gemeente Breda ~Q~ ~,,~ Registratienr: [ 40523] Raadsvoorstel

Gemeente Breda ~Q~ ~,,~ Registratienr: [ 40523] Raadsvoorstel ~,,~ Raadsvoorstel Agendapuntnummer: Registratienr: [ 40523] Onderwerp Instemmen met het doonoeren van een stelselwijziging voor de verantwoording- en dekkingswijze van investeringen met maatschappelijk

Nadere informatie

Wie bewaakt mijn geld? Financiële controle en risicobeheersing binnen de gemeente Nuth

Wie bewaakt mijn geld? Financiële controle en risicobeheersing binnen de gemeente Nuth Wie bewaakt mijn geld? Financiële controle en risicobeheersing binnen de gemeente Nuth De taak van de raad onder het dualisme Kaders stellen (WMO, Jeugdwet, handhaving) Budgetteren (begroting) Lokale wetgeving

Nadere informatie

Voorzien in reserves? Een geactualiseerde nota over reserves en voorzieningen bij de gemeente Schiermonnikoog

Voorzien in reserves? Een geactualiseerde nota over reserves en voorzieningen bij de gemeente Schiermonnikoog Voorzien in reserves? Een geactualiseerde nota over reserves en voorzieningen bij de gemeente Schiermonnikoog Voorwoord De gemeente is verplicht om één keer per vier jaar een nota reserves en voorzieningen

Nadere informatie

Reserve Ontwikkelingsprojecten Spelregels. Gemeente Albrandswaard

Reserve Ontwikkelingsprojecten Spelregels. Gemeente Albrandswaard Reserve Ontwikkelingsprojecten Spelregels Gemeente Albrandswaard Reserve Ontwikkelingsprojecten Spelregels Gemeente Albrandswaard Datum: 18 mei 2012 Afdeling: Bestuur, team ontwikkeling Afdelingshoofd:

Nadere informatie

Beleidsnota reserves en voorzieningen

Beleidsnota reserves en voorzieningen Beleidsnota reserves en voorzieningen 2015 Gemeente Cuijk Datum vaststelling: 14 december 2015 Inhoudsopgave 1 Inleiding 2 1.1 Aanleiding herziening beleidsnota reserves en voorzieningen 2 1.2 Doel van

Nadere informatie

ADVIES STUKKEN GEMEENSCHAPPELIJKE REGELINGEN JAARSTUKKEN 2010 GGD

ADVIES STUKKEN GEMEENSCHAPPELIJKE REGELINGEN JAARSTUKKEN 2010 GGD ADVIES STUKKEN GEMEENSCHAPPELIJKE REGELINGEN JAARSTUKKEN 2010 GGD Algemeen: Uit bijgevoegde checklist blijkt dat de jaarrekening 2010 GGD, op een detail na, voldoet aan het BBV. Het saldo van baten en

Nadere informatie

Raadsstuk. Onderwerp: Actualisatie financiële verordening Haarlem BBV nr: 2015/98823

Raadsstuk. Onderwerp: Actualisatie financiële verordening Haarlem BBV nr: 2015/98823 Raadsstuk Onderwerp: Actualisatie financiële verordening Haarlem BBV nr: 2015/98823 1. Inleiding De gemeenteraad stelt kaders vast o.a. in de vorm van gemeentelijke verordeningen. De financiële beheersverordening

Nadere informatie

Raadsvergadering van 1 november 2012 Agendanummer: 5

Raadsvergadering van 1 november 2012 Agendanummer: 5 RAADSVOORSTEL Verseon kenmerk: 368891 Raadsvergadering van 1 november 2012 Agendanummer: 5 Onderwerp: Beleidsbegroting 2013-2016 Verantwoordelijk portefeuillehouder: Drs. F.P. Fakkers SAMENVATTING Vanuit

Nadere informatie

Voorstel: Wij stellen uw raad voor bijgaande Nota Reserves en Voorzieningen 2013 vast te stellen. Burgemeester en wethouders van Ferwerderadiel,

Voorstel: Wij stellen uw raad voor bijgaande Nota Reserves en Voorzieningen 2013 vast te stellen. Burgemeester en wethouders van Ferwerderadiel, AAN: De raad van de gemeente Ferwerderadiel. Sector : II Nr. : 06/52.13 Onderwerp : Vaststelling Nota Reserves en Voorzieningen 2013. Ferwert, 9 september 2013. Inleiding: Normaliter wordt de Nota Reserves

Nadere informatie

NOTA RESERVES EN VOORZIENINGEN OPENBAAR LICHAAM NOABERKRACHT DINKELLAND TUBBERGEN

NOTA RESERVES EN VOORZIENINGEN OPENBAAR LICHAAM NOABERKRACHT DINKELLAND TUBBERGEN NOTA RESERVES EN VOORZIENINGEN 2014 OPENBAAR LICHAAM NOABERKRACHT DINKELLAND TUBBERGEN Nota reserves en voorzieningen 2014 GR - pagina 1 Inhoudsopgave 1. Inleiding... 3 2. Besluit Begroting en Verantwoording

Nadere informatie

Versie Deelraad April 2012. Beleidsnotitie Reserves en Voorzieningen

Versie Deelraad April 2012. Beleidsnotitie Reserves en Voorzieningen Versie Deelraad April 2012 Beleidsnotitie Reserves en Voorzieningen Inhoud 1. Inleiding 4 2. Begripsbepaling 5 2.1 Reserves 5 2.2 Voorzieningen 7 2.3 Verschil tussen een bestemmingsreserve en een voorziening

Nadere informatie

NOTA RESERVES VOORZIENINGEN

NOTA RESERVES VOORZIENINGEN NOTA RESERVES EN VOORZIENINGEN 1. Inleiding Reserves maken een onderdeel uit van de vermogenspositie van een organisatie. Sinds de start van de Omgevingsdienst zijn een beperkt aantal reserves gevormd.

Nadere informatie

Nota reserves en voorzieningen Gemeente Oost Gelre 2010

Nota reserves en voorzieningen Gemeente Oost Gelre 2010 Nota reserves en voorzieningen Gemeente Oost Gelre 2010 Inhoudsopgave 1. Inleiding 2 Inleiding 2 2. Overzicht van reserves en voorzieningen resultaatsbestemming 2009 3 3. Besluit Begroting en Verantwoording

Nadere informatie

Notitie Rentebeleid 2007

Notitie Rentebeleid 2007 Notitie Rentebeleid 2007 Inhoudsopgave Inleiding 3 De positie van de nota rentebeleid 3 De werking van het marktconform percentage 3 Totaalfinanciering versus project- of objectfinanciering 4 Rentetoerekening

Nadere informatie

Nota reserve- en voorzieningenbeleid 2016-2019

Nota reserve- en voorzieningenbeleid 2016-2019 Nota reserve- en voorzieningenbeleid 2016-2019 Nota reserve- en voorzieningenbeleid 2016-2019 Inhoud Inleiding... 2 1. Vorming van reserves en voorzieningen... 3 1.1. Vorming van reserves... 3 1.2. Vorming

Nadere informatie

Nota reserves en voorzieningen. Concept, oktober 2014

Nota reserves en voorzieningen. Concept, oktober 2014 Nota reserves en voorzieningen Concept, oktober 2014 Autorisatie OPSTELLERS: Dennis Ellenbroek FUNCTIONARIS Financieel specialist Versiegegevens VERSIE: DATUM: OMSCHRIJVING: 0.1 20 oktober Definitief concept

Nadere informatie

BEGROTING 2014. Paragraaf Financiering

BEGROTING 2014. Paragraaf Financiering BEGROTING 2014 Paragraaf Financiering Ambtelijke programmamanager Afdelingshoofd Bedrijfsvoering Inleiding In de BBV 2004 (Besluit Beheer en Verantwoording Provincies en gemeenten) is een paragraaf financiering

Nadere informatie

NOTA WEERSTANDSVERMOGEN EN RISICOMANAGEMENT

NOTA WEERSTANDSVERMOGEN EN RISICOMANAGEMENT NOTA WEERSTANDSVERMOGEN EN RISICOMANAGEMENT Vastgesteld in de gemeenteraad 25 januari 2011 Nota weerstandsvermogen en risicomanagement Pagina 1 van 9 Weerstandsvermogen en risicomanagement 1. Inleiding.

Nadere informatie

NOTA RESERVES EN VOORZIENINGEN

NOTA RESERVES EN VOORZIENINGEN GEMEENTE WAALWIJK NOTA RESERVES EN VOORZIENINGEN 2015 1 Inhoud 1 Inleiding... 3 2. Begripsbepaling... 4 2.1 Reserves... 4 2.2 Voorzieningen... 7 3 Beleid en beheer van reserves... 9 3.1 De instellingscriteria...

Nadere informatie

Raadsinformatiebrief Nr. :

Raadsinformatiebrief Nr. : Raadsinformatiebrief Nr. : Onderwerp: Risicomanagement Reg.nr. : 12.0693 B&W verg. : 19 juni 2012 : 1) Status In het licht van de actieve informatieplicht informeren wij U over de stand van zaken met betrekking

Nadere informatie

Nota Reserves en Voorzieningen RMH

Nota Reserves en Voorzieningen RMH Nota Reserves en Voorzieningen RMH 1. Inleiding De reserves en voorzieningen vormen een belangrijk onderdeel van de vermogenspositie van de Regio Midden Holland (RMH). Zowel vanuit bestuurlijk als bedrijfseconomisch

Nadere informatie

PROGRAMMA VERNIEUWING P&C CYCLUS 8 FEBRUARI 2012

PROGRAMMA VERNIEUWING P&C CYCLUS 8 FEBRUARI 2012 PROGRAMMA VERNIEUWING P&C CYCLUS 8 FEBRUARI 2012 Korte intro (wethouder Kolff) Wat is de huidige situatie en wat is wettelijk verplicht (hoofd financiën) Presentatie van vernieuwingen uit den lande: *

Nadere informatie

Nota Reserves (en Voorzieningen) 2015-2018. Gemeente Dinkelland

Nota Reserves (en Voorzieningen) 2015-2018. Gemeente Dinkelland Nota Reserves (en Voorzieningen) 2015-2018 Gemeente Dinkelland Nota Reserves (en Voorzieningen) 2015-2018 gemeente Dinkelland Raad 21 april 2015 pagina 1 1 Inhoud 1 Inleiding... 3 1.1 Doel van de nota...

Nadere informatie

Bestuurlijk spoorboekje planning en control 2015

Bestuurlijk spoorboekje planning en control 2015 Bestuurlijk spoorboekje planning en control Gemeente Velsen 17 december 2014 Inleiding In de Wet dualisering gemeentebestuur zijn de posities, functies en bevoegdheden van de Raad en het College formeel

Nadere informatie

Nota Weerstandsvermogen en Risicomanagement Omgevingsdienst West- Holland

Nota Weerstandsvermogen en Risicomanagement Omgevingsdienst West- Holland Nota Weerstandsvermogen en Risicomanagement Omgevingsdienst West- Holland 1 Inhoud Management Samenvatting... 3 Hoofdstuk 1 Inleiding... 4 Hoofdstuk 2 Weerstandsvermogen... 5 Hoofdstuk 3 Begrippenkader...

Nadere informatie

Raadsvoorstel 26 juni 2014 AB14.00447 RV2014.030

Raadsvoorstel 26 juni 2014 AB14.00447 RV2014.030 Raadsvergadering d.d. Casenummer Raadsvoorstelnummer Raadsvoorstel 26 juni 2014 AB14.00447 RV2014.030 Gemeente Bussum Vaststellen Perspectiefnota 2015 Brinklaan 35 Postbus 6000 1400 HA Bussum Aan de gemeenteraad.

Nadere informatie

Handreiking Weerstandsvermogen voor Raadsleden

Handreiking Weerstandsvermogen voor Raadsleden Handreiking Weerstandsvermogen voor Raadsleden Handreiking Weerstandsvermogen voor Raadsleden Weerstandsvermogen te complex voor gemeenteraadsleden 1 en dus vooral voor het college? Neen, de gemeenteraad

Nadere informatie

4.2 Weerstandsvermogen

4.2 Weerstandsvermogen 4.2 Weerstandsvermogen 4.2.1 Inleiding Deze paragraaf handelt over de hoogte van de algemene reserve en andere weerstandscapaciteit waarover de gemeente Spijkenisse beschikt om calamiteiten en andere tegenvallers

Nadere informatie

Hellendoom. Aan de raad. III II III IIII IIII III III II (code voor postverwerking)

Hellendoom. Aan de raad. III II III IIII IIII III III II (code voor postverwerking) Punt 11. : Controleprotocol jaarrekeningen G 6 m 6 6 R T 6 2011 tot en met 2014 _- sa. Hellendoom Aan de raad Samenvatting: De accountant geeft bij de jaarrekening een controleverklaring af waarin zowel

Nadere informatie

Nota Risicomanagement. Weerstandsvermogen

Nota Risicomanagement. Weerstandsvermogen Nota Risicomanagement Weerstandsvermogen Gemeente Roermond, augustus 2012 Inhoudsopgave Inhoudsopgave 2 1 Inleiding 3 2 Doelstelling 4 3 Risico's 6 3.1 Definiëring 6 3.2 Risicobereidheid 6 3.3 Rollen en

Nadere informatie

Nota reserves en voorzieningen 2014 Gemeente Korendijk

Nota reserves en voorzieningen 2014 Gemeente Korendijk *0010100120132873* KNDK/2013/2873 Nota reserves en voorzieningen 2014 Gemeente Korendijk Concept 19-10-2013 1 INHOUDSOPGAVE 1. Inleiding 3 2. Begrippen 3 3. Beleidsuitgangspunten en kaderstelling 5 4.

Nadere informatie

5 Methode. 5.1 Uitgangspunten

5 Methode. 5.1 Uitgangspunten 5 Methode In dit hoofdstuk wordt het risicomanagementsysteem 1 waarmee de in het vorige hoofdstuk genoemde doelstellingen van risicomanagement wordt bereikt toegelicht. Een eenmalige risicoanalyse uitvoeren

Nadere informatie

Foech ried/kolleezje: De raad is bevoegd het gemeentelijk reservebeleid aan te passen en vast te stellen.

Foech ried/kolleezje: De raad is bevoegd het gemeentelijk reservebeleid aan te passen en vast te stellen. Riedsútstel Ried : 26 maart 2015 Status : Besluitvormend Eardere behandeling : Opiniërend dd. 19 maart 2015 Agindapunt : niet invullen Portefúljehâlder : Gerda Postma Amtner : W. Kobus Taheakke : Nota

Nadere informatie

advies Jaarrekening 2013 Gemeenschappelijke Regeling Breed

advies Jaarrekening 2013 Gemeenschappelijke Regeling Breed advies Jaarrekening 2013 Gemeenschappelijke Regeling Breed Gemeente Nijmegen Adviesfunctie Gemeenschappelijke Regelingen Danny Ederveen Peggy van Gemert RA/AA Mei 2014 1 2 Inhoudsopgave 1. Inleiding...

Nadere informatie

Gemeente Krimpen aan den IJssel NOTA RISICOMANAGEMENT EN WEERSTANDSVERMOGEN

Gemeente Krimpen aan den IJssel NOTA RISICOMANAGEMENT EN WEERSTANDSVERMOGEN Gemeente Krimpen aan den IJssel NOTA RISICOMANAGEMENT EN WEERSTANDSVERMOGEN Oktober 2012 1 Inhoudsopgave 1. INLEIDING... 3 1.1 Aanleiding... 3 1.2 Doelstelling en reikwijdte nota... 3 1.3 Definities en

Nadere informatie

Onderwerp: Zienswijzen op de begrotingen voor 2014 van de Gemeenschappelijke Regelingen

Onderwerp: Zienswijzen op de begrotingen voor 2014 van de Gemeenschappelijke Regelingen Raadsvoorstel Aan de raad van de gemeente Sliedrecht Sliedrecht, 21 mei 2013 Zaaknummer: 1011614 Onderwerp: Zienswijzen op de begrotingen voor 2014 van de Gemeenschappelijke Regelingen Beslispunten Wij

Nadere informatie

: Regeling budgethouderschap en leidraad budgethouders

: Regeling budgethouderschap en leidraad budgethouders MEMO INTERN Van Aan : Concernstaf : Afdelingshoofden/ budgethouders Datum : Betreft : Regeling budgethouderschap en leidraad budgethouders Collega s, Bijgevoegd vinden jullie de regeling budgethouderschap

Nadere informatie

P R O V 1 N su È F R VS l! Ä N. Doe. nr.: Class, nr. * Ingek.: AfdelirrT. Beh. door; Afd. Hoofd AWB.. weken. voor kenn isg. aangenomen/tel.

P R O V 1 N su È F R VS l! Ä N. Doe. nr.: Class, nr. * Ingek.: AfdelirrT. Beh. door; Afd. Hoofd AWB.. weken. voor kenn isg. aangenomen/tel. Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties > Retouradres Postbus 20011 2500 EA Den Haag Gedeputeerde Staten van Fryslan Postbus 20120 8900 HM LEEUWARDEN Datum 18 december 2014 Betreft Begroting

Nadere informatie

Beleid risicomanagement en weerstandsvermogen Gemeente Dalfsen

Beleid risicomanagement en weerstandsvermogen Gemeente Dalfsen Beleid risicomanagement en weerstandsvermogen Gemeente Dalfsen 1 van 19 Inhoud 1 Inleiding risicomanagement en weerstandsvermogen 3 1.1 Doelstellingen risicomanagement 3 1.2 Besluit Begroting en Verantwoording

Nadere informatie

Statenvoorstel nr. PS/2013/8733

Statenvoorstel nr. PS/2013/8733 Statenvoorstel nr. PS/2013/8733 Nota Risicomanagement Datum GS-kenmerk Inlichtingen bij 29.10.2013 2013/0350680 Dhr. R. Anderson telefoon 038 499 8744 e-mail R.Anderson@overijssel.nl Aan Provinciale Staten

Nadere informatie

Portefeuillehouder: M.A.P. Michels Behandelend ambtenaar J. van der Meer, 0595 447719 gemeente@winsum.nl (t.a.v. J. van der Meer)

Portefeuillehouder: M.A.P. Michels Behandelend ambtenaar J. van der Meer, 0595 447719 gemeente@winsum.nl (t.a.v. J. van der Meer) Vergadering: 11 december 2012 Agendanummer: 12 Status: Besluitvormend Portefeuillehouder: M.A.P. Michels Behandelend ambtenaar J. van der Meer, 0595 447719 E mail: gemeente@winsum.nl (t.a.v. J. van der

Nadere informatie

Nota weerstandsvermogen. gemeente Leeuwarderadeel

Nota weerstandsvermogen. gemeente Leeuwarderadeel Nota weerstandsvermogen gemeente Leeuwarderadeel Inhoudsopgave Inleiding...3 Wet- en regelgeving en huidig beleid...4 2.1 Besluit begroting en Verantwoording...4 2.2 Financiële verordening gemeente Leeuwarderadeel...4

Nadere informatie

NOTA RESERVES EN VOORZIENINGEN GEMEENTE DIEMEN 2009

NOTA RESERVES EN VOORZIENINGEN GEMEENTE DIEMEN 2009 NOTA RESERVES EN VOORZIENINGEN GEMEENTE DIEMEN 2009 Inhoudsopgave 1. Inleiding...1 2. Algemene theorie over reserves en voorzieningen...2 3. Rente en reserves...5 4. Wijzigingen in regelgeving...8 5. Huidige

Nadere informatie

22 april 2015 OPENBAAR LICHAAM CREMATORIA TWENTE

22 april 2015 OPENBAAR LICHAAM CREMATORIA TWENTE 22 april 2015 OPENBAAR LICHAAM CREMATORIA TWENTE ONTWERPBEGROTING 2016 Inhoudsopgave Bladz. 1. Aanbieding begroting 2016 1 2. Beleidsbegroting 2016 3 2.1 Programma 2.2 Paragrafen 3. Financiële begroting

Nadere informatie

3. Het meerjarenperspectief op de ontwikkeling van het Eigen Vermogen.

3. Het meerjarenperspectief op de ontwikkeling van het Eigen Vermogen. Memo Toelichting op de Ontwerpbegroting 2016 Deltaschap Aan de deelnemers natuur en recreatieschap Zuidwestelijke Delta Met onze brief 2015510557092 d.d. 28 april 2015 betreffende de ontwerpbegroting 2016

Nadere informatie

Nota weerstandsvermogen en risicobeheersing. Gemeente Uden

Nota weerstandsvermogen en risicobeheersing. Gemeente Uden Nota weerstandsvermogen en risicobeheersing Gemeente Uden Opgesteld door: Marieke Wagemakers Functie: Adviseur Planning & Control Afdeling: Middelen Cluster: Bedrijfsbureau - 1 - Inhoudsopgave 1.1 Samenvatting...

Nadere informatie

Nota weerstandsvermogen en risicomanagement van de gemeente Enschede

Nota weerstandsvermogen en risicomanagement van de gemeente Enschede Nota weerstandsvermogen en risicomanagement van de gemeente Enschede december 2012 Inhoudsopgave 1. Samenvatting... 3 2. Inleiding... 7 3. Risicomanagement... 9 3.1. Doel... 9 3.2. Stappen risicomanagement...

Nadere informatie

NOTA RESERVES EN VOORZIENINGEN 2015-2018

NOTA RESERVES EN VOORZIENINGEN 2015-2018 NOTA RESERVES EN VOORZIENINGEN 2015-2018 NOTA RESERVES EN VOORZIENINGEN 2015-2018 2 Inhoudsopgave 1. Inleiding... 4 2. Algemene regels met betrekking tot het reserve- en voorzieningenbeleid... 5 2.1. Inleiding...

Nadere informatie

PLANNING & CONTROL CYCLUS

PLANNING & CONTROL CYCLUS PLANNING & CONTROL CYCLUS 1 GRONDSLAG In de gemeentewet is een aantal zaken bepaald over de wijze waarop in een gemeente budget wordt toegewezen aan activiteiten. Wettelijk is vastgelegd dat de gemeente

Nadere informatie

Gedeputeerde Staten. 1. de Gemeentewet; 2. de Algemene wet bestuursrecht; Gemeenteraad van Nissewaard Postbus 25 3200 AA SPIJKENISSE

Gedeputeerde Staten. 1. de Gemeentewet; 2. de Algemene wet bestuursrecht; Gemeenteraad van Nissewaard Postbus 25 3200 AA SPIJKENISSE Gedeputeerde Staten Directie Leefomgeving en Bestuur Afdeling Bestuur Contact J. van Kranenburg T 070-441 80 85 j.van.kranenburg@pzh.nl Postadres Provinciehuis Postbus 90602 2509 LP Den Haag T 070-441

Nadere informatie

Voor de afbouwregeling Presikhaaf is een bijdrage van jaarlijks 3.000 opgenomen welke wordt onttrokken uit de daarvoor bestemde reserve Presikhaaf.

Voor de afbouwregeling Presikhaaf is een bijdrage van jaarlijks 3.000 opgenomen welke wordt onttrokken uit de daarvoor bestemde reserve Presikhaaf. Technische vragen begroting 2016 2 e termijn 5 Prog 3 Onderwijs Wat betreffen de baten Openbaar Onderwijs (vanaf 2015 worden gemeenten structureel gekort inzake huisvestingskosten onderwijs)? De baten

Nadere informatie

Wij stellen de volgende data voor de oplevering van de planning en controlproducten 2010:

Wij stellen de volgende data voor de oplevering van de planning en controlproducten 2010: Planning en controlcyclus 2010 Samenvatting In dit voorstel is de planning opgenomen van de planning- en controlproducten 2010: de jaarrekening 2009, de voorjaarsnota 2010, de kadernota 2011, de programmabegroting

Nadere informatie

Nota Reserves en Voorzieningen. Gemeente Landsmeer

Nota Reserves en Voorzieningen. Gemeente Landsmeer Nota Reserves en Voorzieningen Gemeente Landsmeer Pagina 1 Pagina 2 Inhoudsopgave Samenvatting 5 1. Inleiding 6 2. Ontwikkeling totale omvang reserves en voorzieningen 7 3. Wettelijk kader 8 3.1. Reserves...

Nadere informatie

B en W - advies. 3. Polinder Financien en Personeel A.J. Klein 22 oktober 2009. nr. nr. / " Openbaar

B en W - advies. 3. Polinder Financien en Personeel A.J. Klein 22 oktober 2009. nr. nr. /  Openbaar B en W - advies Portefeuillehouder Afdeling Advies van Datum advies Bestandsnaam Advies O.R. In overleg met afdeling(en) Actief informeren raad Actief informeren wijkcontactambtenaar Advies: Aangehouden

Nadere informatie

Nota. Reserves en voorzieningen

Nota. Reserves en voorzieningen ISHW Nota Reserves en voorzieningen ISHW, vastgesteld in de vergadering van het algemeen bestuur d.d. 13-1-14. Januari 2014 2 Voorwoord Ten behoeve van de oprichting van het samenwerkingsverband in de

Nadere informatie

CONTROLEPROTOCOL voor de accountantscontrole op de jaarrekening 2013 van de gemeente Hengelo

CONTROLEPROTOCOL voor de accountantscontrole op de jaarrekening 2013 van de gemeente Hengelo CONTROLEPROTOCOL voor de accountantscontrole op de jaarrekening 2013 van de gemeente Hengelo 0 Inleiding De Gemeentewet(GW), art. 213, schrijft voor dat de gemeenteraad één of meer accountants aanwijst

Nadere informatie

Raadsvergadering : 12 april 2016 agendapunt : Commissie : Bestuur en Ruimte

Raadsvergadering : 12 april 2016 agendapunt : Commissie : Bestuur en Ruimte Zaaknummer : Raadsvergadering : 12 april 2016 agendapunt : Commissie : Bestuur en Ruimte Onderwerp : Beleid overschotten Collegevergadering : 15 maart 2016 agendapunt : 10 Portefeuillehouder : J.B. Boer

Nadere informatie

Samengevoegd College Hageveld en Hageveld Beheer

Samengevoegd College Hageveld en Hageveld Beheer Jaarrekening Grondslagen Deze jaarrekening is in opdracht van het bestuur van de Stichting Hageveld Beheer en de Onderwijsstichting College Hageveld opgesteld door de Stichting Regionaal Onderwijsbureau

Nadere informatie

NOTA RESERVES EN VOORZIENINGEN GEMEENTE BERGEN OP ZOOM

NOTA RESERVES EN VOORZIENINGEN GEMEENTE BERGEN OP ZOOM NOTA RESERVES EN VOORZIENINGEN 2015 GEMEENTE BERGEN OP ZOOM "Maximale eenvoud en transparantie" Bergen op Zoom, oktober 2015 I. INLEIDING 3 Doelstelling van de nota 3 Wat is nieuw in deze Nota Reserves

Nadere informatie

Aan de raad AGENDAPUNT NR. 7. Doetinchem, 22 mei 2013. Bijstellen begroting rentekosten met ingang van begrotingsjaar 2014

Aan de raad AGENDAPUNT NR. 7. Doetinchem, 22 mei 2013. Bijstellen begroting rentekosten met ingang van begrotingsjaar 2014 Aan de raad AGENDAPUNT NR. 7 Bijstellen begroting rentekosten met ingang van begrotingsjaar 2014 Voorstel: 1. Met ingang van de programmabegroting 2014-2017 een bijstelling doorvoeren van de wijze van

Nadere informatie

NB beide formulieren invullen (2 tabbladen)

NB beide formulieren invullen (2 tabbladen) Behandelend ambtenaar gemeente Begroting 2015 is Meerjarenbegroting 2016-2018 is Datum vaststelling begroting 2015 Datum ontvangst begroting 2015 Maatstaven Aantal inwoners per 1-1-2015 Aantal woonruimten

Nadere informatie

Nota beleid reserves en voorzieningen voor het hoogheemraadschap van Schieland en de Krimpenerwaard

Nota beleid reserves en voorzieningen voor het hoogheemraadschap van Schieland en de Krimpenerwaard Nota beleid reserves en voorzieningen voor het hoogheemraadschap van Schieland en de Krimpenerwaard Inhoudsopgave 1. INLEIDING 4 2. BEGRIPPENKADER 4 3. RESERVES 5 3.1 ALGEMENE RESERVES 5 3.2 BESTEMMINGSRESERVES

Nadere informatie

b Kerntaak gekoppeld aan het werkprogramma van het college Financiën helder en op orde

b Kerntaak gekoppeld aan het werkprogramma van het college Financiën helder en op orde gemeente Eindhoven Inboeknummer 12bst01585 Dossiernummer 12.38.651 18 september 2012 Commissienotitie Betreft startnotitie over Sturen met normen: domein 'flexibiliteit'. Inleiding Op 28 augustus is in

Nadere informatie

Regeling Financieel Beheer Belastingsamenwerking Gouwe- Rijnland

Regeling Financieel Beheer Belastingsamenwerking Gouwe- Rijnland Regeling Financieel Beheer Belastingsamenwerking Gouwe- Rijnland Het Algemeen Bestuur van de Gemeenschappelijke regeling Gouwe-Rijnland (BSGR), gelet op: Artikel 212 van de Gemeentewet; Het Waterschapsbesluit;

Nadere informatie

NOTA WEERSTANDSVERMOGEN EN RISICOMANAGEMENT GEMEENTE EERSEL

NOTA WEERSTANDSVERMOGEN EN RISICOMANAGEMENT GEMEENTE EERSEL NOTA WEERSTANDSVERMOGEN EN RISICOMANAGEMENT GEMEENTE EERSEL 1. INLEIDING Voor u ligt de nota weerstandsvermogen en risicomanagement gemeente Eersel. Deze nota vloeit voort uit de Financiële verordening

Nadere informatie

Financiële begroting 2015 samengevat

Financiële begroting 2015 samengevat Financiële begroting 2015 samengevat Begrotingscyclus Het beleid en de financiën van de provincie komen op een aantal momenten in het jaar provinciebreed aan de orde. Dit wordt ook wel de begrotings- of

Nadere informatie

Nota Weerstandsvermogen en risicomanagement

Nota Weerstandsvermogen en risicomanagement Nota Weerstandsvermogen en risicomanagement Actualisatie voor de jaren 2012 tot en met 2015 Registratienummer: 12.003319 Concernstaf februari 2012 Inhoudsopgave Inhoudsopgave...3 1 Inleiding...5 1.1 Algemeen...5

Nadere informatie

1. Inleiding en richtlijnen

1. Inleiding en richtlijnen NOTITIE RENTE 2017 1. Inleiding en richtlijnen 1.1 Inleiding Bij de wijzigingen van het Besluit Begroting en Verantwoording (BBV) en de invoering van de Vennootschapsbelasting (VPB) voor de lagere overheden

Nadere informatie

Datum 31 maart 2016 contactpersoon. 13 apr 2016/0005

Datum 31 maart 2016 contactpersoon. 13 apr 2016/0005 Datum 31 maart 2016 contactpersoon M. Heijlnk Aan de raden van de 26 VRU-gemeenten door tussenkomst van de colleges van burgemeesters en wethouders Concerncontroller a.i. Archimedeslaan 6 3584 BA Utrecht

Nadere informatie

Richtlijn begrotingswijzigingen

Richtlijn begrotingswijzigingen Richtlijn begrotingswijzigingen Richtlijn begrotingswijzigingen... 1 Inleiding... 1 Wanneer vindt een aanpassing van de programmabegroting plaats... 1 Procesgang begrotingswijziging... 1 Procesbeschrijving

Nadere informatie

Uitgangspunten stresstest

Uitgangspunten stresstest Uitgangspunten stresstest Hoofdzakelijk op basis van openbare bronnen: Begroting Jaarrekening CBS-statistieken Atlas van de lokale lasten Centrum voor Onderzoek van de Economie van de Lagere Overheden

Nadere informatie

Bijlage 4. WORDT WAS Verschillen. Financiële verordening Gemeente Ridderkerk 2014 Ridderkerk 2012. Financiële verordening

Bijlage 4. WORDT WAS Verschillen. Financiële verordening Gemeente Ridderkerk 2014 Ridderkerk 2012. Financiële verordening Hoofdstuk 1 inleidende bepalingen Artikel 1. Definities art. 1 Niet meer opgenomen: - afdeling - Administratieve organisatie - Financieel beheer Deze definities hebben betrekking op de GR-BAR en zijn daarom

Nadere informatie

Controleprotocol Jaarrekening Gemeente De Bilt 2014

Controleprotocol Jaarrekening Gemeente De Bilt 2014 Behoort bij raadsbesluit d.d. 29 januari 2015 tot vaststelling van het 'Controleprotocol 2014'. Controleprotocol Jaarrekening 2014 Inhoudsopgave 1. Samenvatting... 3 2. Inleiding... 3 2.1 Doelstelling...

Nadere informatie

(pagina 3) (pagina 6)

(pagina 3) (pagina 6) JAARREKENING 2014 Tijdigheid Is de jaarrekening op tijd (voor 15 april) ontvangen? Accountantsverklaringen Is de verklaring aanwezig (ja /nee) en welke soort verklaring? Weerstandsvermogen Hoogte algemene

Nadere informatie

NOTA RESERVES EN VOORZIENINGEN

NOTA RESERVES EN VOORZIENINGEN 2014 Januari 2014 Inhoudsopgave 1 Inleiding... 3 2 Begripsbepaling... 5 2.1 Reserves... 5 2.2 Voorzieningen... 8 3 Beleid en beheer van reserves... 11 3.1 De instellingscriteria... 11 3.2 De wijze van

Nadere informatie

*ONDER EMBARGO TOT DONDERDAG 19 MEI 2011, 15.00 UUR*

*ONDER EMBARGO TOT DONDERDAG 19 MEI 2011, 15.00 UUR* *ONDER EMBARGO TOT DONDERDAG 19 MEI 2011, 100 UUR* Raadsvoorstel GEMEENTEBESTUUR onderwerp Programmarapportage 2011-1 team SBSBD raadsnummer 2011 54 collegevergadering raadsvergadering fatale termijn programma

Nadere informatie

Toelichting op de artikelen Financiële Verordening gemeente Groningen

Toelichting op de artikelen Financiële Verordening gemeente Groningen Toelichting op de artikelen Financiële Verordening gemeente Groningen Artikel 1 Definities Voor de gehanteerde begrippen in de verordening gelden de definities uit de Gemeentewet, de Wet Fido, het besluit

Nadere informatie

Vaste activa Materiële vaste activa 4 Inventaris 585.400 Transportmiddelen 4 99.600 3 Apparatuur 4 342.500 4 1.027.500 7

Vaste activa Materiële vaste activa 4 Inventaris 585.400 Transportmiddelen 4 99.600 3 Apparatuur 4 342.500 4 1.027.500 7 Balans per 31 december 2012 (na voorgestelde resultaatbestemming) Activa 31 december 2012 31 december 2011 Ref Vaste activa Materiële vaste activa 4 Inventaris 585.400 Transportmiddelen 4 99.600 3 Apparatuur

Nadere informatie

Voorgesteld wordt de volgende uitgangspunten voor de begroting 2014 te hanteren:

Voorgesteld wordt de volgende uitgangspunten voor de begroting 2014 te hanteren: Nota voor : vergadering Algemeen Bestuur Datum : 19 december 2012 Onderwerp : Uitgangspunten begroting 2014 en planning besluitvorming Agendapunt : 5 Kenmerk : AB/1224 Bijlage: Planning en controlcyclus

Nadere informatie

Jaarrekening 2013. Gemeente Bunnik. Bunnik, 5 juni 2014 Open Huis gemeenteraad

Jaarrekening 2013. Gemeente Bunnik. Bunnik, 5 juni 2014 Open Huis gemeenteraad Jaarrekening 2013 Gemeente Bunnik Bunnik, 5 juni 2014 Open Huis gemeenteraad Agenda Controle van de jaarrekening De voorschriften voor de jaarrekening Jaarrekeningcontrole 2013 Controle van de jaarrekening

Nadere informatie

FINANCIËLE VERORDENING RECREATIESCHAP DOBBEPLAS

FINANCIËLE VERORDENING RECREATIESCHAP DOBBEPLAS FINANCIËLE VERORDENING RECREATIESCHAP DOBBEPLAS Het Algemeen Bestuur van het recreatieschap Dobbeplas; Gezien het voorstel van het Dagelijks Bestuur van 13 oktober 2014; Gelet op het bepaalde in de artikelen

Nadere informatie

Bijlagen 1 Voorjaarsnota

Bijlagen 1 Voorjaarsnota Raadsvoorstel Agendapunt: Onderwerp Voorjaarsnota 2012 Datum voorstel 10 april 2012 Datum raadsvergadering 15 mei 2012 Bijlagen 1 Voorjaarsnota Ter inzage Aan de gemeenteraad, 0. Samenvatting De voorjaarsnota

Nadere informatie