Maritime technologies international developments on every scale

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Maritime technologies international developments on every scale"

Transcriptie

1 Agentschap NL Ministerie van Economische Zaken DEN HAAG BRUSSEL LONDEN PARIJS BERLIJN STOCKHOLM HELSINKI ROME SPECIAL SINGAPORE TOKIO PEKING SEOEL NEW DELHI WASHINGTON SILICON VALLEY ROME Maritime technologies international developments on every scale

2 2 Jaargang 48, nr. 1 januari/februari/maart 2010 blz. In dit nummer: Den Haag Voorwoord 3 Column Wouter Kruijt 4 Maritieme innovaties in Nederland: wereldleider in niches 4 EU-Brussel Maritiem in Europa: concurrerend, veilig en duurzaam 9 Europese Maritieme dag: 20 mei 2010, Gijón 10 Verenigd Koninkrijk-Londen Maritieme innovatie Verenigd Koninkrijk 10 Frankrijk- Parijs Maritieme innovatie in Frankrijk: Defensie leidt 13 Maritiem onderzoeksbeleid Frankrijk: Van Middellandse zee tot Caribisch gebied 15 Frankrijk wil 6 GW offshore windenergie in Duitsland- Berlijn Energiebesparing in de scheepvaart 16 Offshore Technologie in Duitsland 18 Een schip met een haaienhuid 19 De IJs-sleeptank in Hamburg 20 Luchtemissiereductie in het scheepvaartverkeer 21 Onderzoeksprogramma KLIWAS - Klima Wasser Schiffahrt 22 Zweden-Stockholm Maritieme en offshore ontwikkelingen in Zweden 23 Autonoom verkenningsvaartuig Piraya 24 Singapore Singapore kenniscentrum voor maritiem onderzoek 25 Singaporees bedrijf Ecospec ontwerpt groene technologie 26 Japan-Tokio (trends in Taiwan worden gevolgd vanuit TWA-Tokio) Japan zet verder in op LNG 27 Hoe sneller hoe zuiniger 28 Steel for shipbuilding in Japan 30 De status van de algenbiomassa in Japan 33 China-Peking, Shanghai en Guangzhou Scheepsbouw industrie - Het hart van de Chinese maritieme ontwikkeling 34 China haalt Korea in als grootste scheepsbouwer 36 Maritieme technologie onder de indacht in China 37 Innoveren door groter te denken 38 Prioriteiten in Chinees maritiem innovatie beleid 39 Zuid-Korea-Seoel Innovatie in de Koreaanse maritieme sector 39 India-New Delhi Maritiem India een groei markt voor nederlandse kennis en technologie 41 Diepzee mijntechnologie - National Institute of Ocean Technology (Chennai, India) 42 Zoetwater winning op zee National Institute of Ocean Technology (Chennai, India) 42 Milieuvriendelijke Ballast Waterzuivering National Institute of Oceanography (Goa, India) 42 Verenigde Staten-Washington en San Francisco (trends in Canada worden gevolgd vanuit TWA-Washington) Innovaties in de maritieme sector in de Verenigde Staten 43 Anti-fouling van schepen geïnspireerd door haaienhuid 43 Offshore-windenergie in de VS 45 Vergevorderde Offshore Windenergie projecten aan de Oostkust 49 Offshore LNG import terminals 49 Luchtkwaliteit in de havens van Californië 52 Breedband op zee maakt oceanografisch onderzoek makkelijker 54 Bron voorpagina: V.l.n.r.: 1.Damen Axebow FCS Dona Angela Maria (NL Innovatie) 2. Sharklet Tech. Inc. anti biofouling (University of Cape Town) 3. LNG Offloading 4. Smoking Funnel

3 Geachte lezer, Den Haag Algemeen Deze nieuwe TWA Nieuws is een special dit keer rond maritieme technologieën. Waarschijnlijk de laatste versie in deze uitvoering, want de invoering van de nieuwe huisstijl voor het Rijk zet ons aan tot een nieuw ontwerp. Ook de fusie van SenterNovem, Octrooicentrum Nederland en de EVD tot het Agentschap NL per januari brengt een nieuw elan in alle producten en communicatie uitingen. Het TWA Netwerk blijft onderdeel van de divisie NL EVD Internationaal, waarnaast er vier andere divisies zijn ontstaan: NL Innovatie, NL Milieu & Leefomgeving, NL Energie & Klimaat, en NL Octrooicentrum. De diverse dienstverlening aan de klanten/ doelgroepen zal door de nauwere band en hechte samenwerking verbeteren. Het Agentschap NL wil namelijk hét aanspreekpunt voor bedrijven, kennisinstellingen en overheden zijn voor informatie en advies, voor financiering, netwerken en uitvoering van wet- en regelgeving. Of u nu ondernemer, (kennis)instelling of overheidsinstantie bent. Zie voor meer informatie www. Agentschapnl.nl. Maritiem De technologische ontwikkelingen in het maritieme veld zijn heel divers en gaan vaak uit van Nederlandse spelers. Veel verschillende sectoren zoals scheepsbouwers, offshore, jachtbouw, maritieme machinebouw, logistiek en transport, reders, marine, havens, visserij, en baggeraars vormen gezamenlijk het maritieme cluster in Nederland. En dan is dit lijstje nog niet eens compleet. Ontwikkelingen spelen dus op veel terreinen, waarbij er meestal mondiaal toonaangevende Nederlandse spelers zijn aan te wijzen in elke sector. Aangezien de aard van de maritieme handel en dienstverlening uitgesproken internationaal is, zijn de R&D ontwikkelingen dat ook. Echter de Nederlandse kracht en ervaring in complexe, hoogwaardige en bijzondere schepen is niet een vanzelfsprekende kracht waarop je kunt blijven koersen. Andere scheepsbouwnaties verbreden hun kunnen en ontwikkelen nieuwe toepassingen. Vandaar de keuze om als mondiaal netwerk deze ontwikkelingen te rapporteren en mogelijkheden aan te wijzen voor internationale R&D samenwerking voor de Nederlandse bedrijven en kennisinstellingen. De mondiale drivers voor maritieme ontwikkeling zijn het schoner maken van de scheepsgebruik (met name in emissies en watermilieu), groei van offshore toepassingen (zoals windenergie en complete drijvende fabrieken boven boorputten: Floating Production Storage and Offloading systemen of FPSO s), nieuwe of extremer gebruiksomgeving (dieper, kouder) en minder verbruik (in brandstof en materiaal). Daarnaast is voor de Nederlands ambitie om Europa s gasrotonde te worden is de groeiende interesse in Liquified Natural Gas, LNG, gas per schip vervoerd over zee, bijzonder relevant. Deze special besteedt er ruime aandacht aan. De internationalisering van R&D lijkt de maritieme cluster primair te leggen in export van eigen producten. Daarin is ze zeer succesvol en het blijft een goed streven, zeker voor de Nederlandse economie. Maar de oriëntatie op buitenlandse kennisontwikkelaars lijkt, mogelijk daardoor, nog beperkt. Zodoende organiseert het Netwerk in nauwe samenwerking met het Maritiem InnovatieProgramma (MIP) een besloten seminar op 19 april. Deelname is slechts op uitnodiging mogelijk door de beperkte capaciteit, meer informatie is te vinden op www. TWANetwerk.nl. Namens het TWA Netwerk, Servaas Duterloo Sebastiaan Berendse Lies Timorason Wiwik Khohongghiem Sabra Boedhoe Bronnen en meer informatie Nulmeting/midterm review Maritiem Innovatie Programma december 2009, Technopolis Group (de site wordt in de loop van 2010 aangepast naar agentschapnl.nl) 3 TWA-Special Maritime Technologies jaargang 48 nr. 1

4 4 Column Den Haag-Algemeen Ook in deze TWA Nieuws een Nederlandse opinieleider met zijn mening over (inter)nationale R&D en innovatie samenwerking. Het woord is aan Wouter Kruijt. We hebben hem gevraagd zijn persoonlijke visie te geven op de internationale ontwikkelingen in zijn vakgebied. Kruispunt Het blad dat voor u ligt heeft als focus maritiem. Dat is mooi, een punt gewonnen. Want het goede nieuws is dat het maritieme speelveld met dank aan veler inspanningen de afgelopen jaren aandacht heeft gewonnen. Dat mag ook wel, want het Nederlandse maritieme cluster omvat een aantal spelers van wereldformaat. Ze zijn zowel qua technologie als qua marktaandeel wereldmarktleider, trendsettend, bepalend. Dat is niet nieuw. Iedereen weet dat al vanaf de Gouden Eeuw de Nederlandse welvaart voor een belangrijk deel gedragen werd door die maritieme sector. Helaas waren we dat eind vorige eeuw toch een beetje vergeten. hard aan de weg timmeren. Wij mogen er wel een tandje bij doen. Alleen samen staan we sterk! Wouter Kruijt coördineert de activiteiten van TNO op Maritiem gebied vanuit de rol van marktmanager, opereert binnen het Maritiem Kennis Centrum, is voorheen vice-voorzitter van de Adviesraad van MARIN en lid van de accreditatie-commissie van de TU Delft (maritieme techniek) geweest. Daarnaast heeft hij elf jaar bij Imtech Marine & Offshore gewerkt aan de uitbouw en internationalisering, onder andere als Directeur Productontwikkeling. Privé is hij in zijn zelfgebouwde zeiljacht met zijn gezin anderhalf keer de wereld rondgezeild. Maar er zijn twee redenen waarom ik niet meteen sta te juichen. Ten eerste ontbreekt er nog steeds iets in het denken en doen van onze overheid. Die heeft namelijk geen echt industriebeleid. Die zet in op Nederland Kennisland, maar bezuinigt tegelijkertijd op de eerste geldstroom van het daarvoor mede benodigde universitaire onderwijs. Ten tweede is de wereldomvattende huidige crisis nog echt niet voorbij. Die gaat ons met de neus op de feiten drukken: we moeten een wezenlijke stap maken om onze toekomst veilig te stellen op het wereldtoneel. Dat ga ik even toelichten. Nederland Kennisland klinkt mooi, maar kan nooit meer zijn dan het halve verhaal. Kennis zonder productie sterft namelijk uit. Dus willen we technologisch een hoogstaand land blijven - en dat willen we- dan moeten we zorgen dat er een behoorlijk stuk productie in ons land blijft. Uiteindelijk draait het grootste deel van het land daarop. Dat moeten we dus met z n allen willen en dat moet in het beleid terugkomen. Dat moeten we zekerstellen. Dus overheid, neem de rol van launching customer weer op, geef de voorkeur aan eigen industrie en wees creatief bij aanbestedingen en niet roomser dan de paus. En steun productie-innovatie. De wezenlijke stap die we nu moeten maken ten gevolge van de crisis heeft daar mee te maken: de Nederlandse productie moet binnen twee tot drie jaar twintig procent goedkoper worden. Dat is nodig omdat de Aziatische landen gaan proberen wat wij hier al doen, namelijk complexe schepen en systemen maken. Misschien kunnen ze het niet meteen, maar het prijsverschil is momenteel te groot en dat kost opdrachten. Onder druk wordt alles vloeibaar, dus we moeten aan de bak. Waarom schrijf ik dit in een blad met als voornaamste doelgroep wetenschappers en technologen? Omdat iedereen zich moet realiseren dat hoogwaardige kennis alleen niet voldoende is. Ik heb een bijzonder slecht gevoel bij het feit dat Wärtsilä bij Lips in Drunen de productie gaat stoppen en dat die verdergaat in China. De R&D blijft nog wel in Nederland. Maar voor hoe lang? Is dat iets dat gaat blijven? Bovenstaande betekent dat in R&D-land toepassingen en oplossingen nodig zijn waar de industrie meteen iets aan heeft. Die toepassingen en oplossingen zijn niet alleen nodig in de technologie, maar zeker ook rond productie. We staan op een kruispunt in beleid en actie. Lezend in dit blad zult u ontdekken dat andere landen, zoals Japan, al Wouter Kruijt Maritieme innovaties in Nederland: wereldleider in niches Den Haag, SenterNovem - Amanda Verdonk & Arjen Goetheer Samenvatting Volgens buitenlandse experts behoort Nederland tot de leidende regio s in de wereld op het gebied van de maritieme industrie. Voor de productie van gespecialiseerde schepen, zoals kleine containerschepen, patrouilleschepen, (grote) jachten en baggerschepen hebben Nederlandse spelers een fors marktaandeel. In de offshore heeft Nederland een wereldpositie in (het leggen van) pijpleidingen op zee, zwaar transport, baggeren en milieutechniek. Ook bij het vervoeren, op- en overslaan van LNG op zee zijn grote Nederlandse spelers betrokken. Tevens is de Nederlandse maritieme kennisinfrastructuur met onder andere MARIN en de TU Delft leidend in de wereld. Veel innovaties in de maritieme maakindustrie focussen zich op weerstandvermindering, efficiency en duurzaamheid. In de offshore liggen kansen om technologie te ontwikkelen om te kunnen opereren onder extreme omstandigheden. Zo zijn er technologische uitdagingen voor het winnen van olie en gas op grote diepte (>2000 meter) en in Arctische condities, maar ook voor het omgaan met extreme golfbewegingen. Nieuwe ontwikkelingen in de offshore sector zijn de opkomst van LNG en windmolenparken op zee. Inleiding Nederland heeft een rijke maritieme historie. Door de ligging aan zee en onze handelsgeest staat maritieme ontwikkeling, zoals scheepsbouw, al eeuwen op de agenda. Het is dan ook niet verwonderlijk dat

5 5 Nederland voorop loopt op het gebied van maritieme innovaties. Maar de positie van Nederland als maritieme natie staat wel onder druk. Dit is deels te wijten aan de internationale concurrentie, bijvoorbeeld van scheepswerven in Zuid-Korea, waar steeds meer en complexere schepen worden gebouwd. Maar ook de mondiale economische crisis gaat niet aan de maritieme sector voorbij. De verwachting is dat de orderboeken voor de scheepsbouw de komende jaren zullen opdrogen. De offshore-sector is sterk afhankelijk van de olie- en gasprijzen. Projecten om bijvoorbeeld op extreme dieptes olie te winnen zijn bij lagere olieprijzen niet meer rendabel. Anderzijds biedt de opkomst van LNG (Liquefied Natural Gas) veel kansen voor de offshore. Dit artikel schetst een beeld van de huidige state of the art innovaties in de maritieme sector. De belangrijkste spelers en in het oog springende innovaties komen aan bod. Met name wordt ingegaan op de maritieme maakindustrie (scheepsbouw en maritieme toeleveranciers) en offshore. Nederland in het internationale maritieme netwerk Nederland behoort tot de leidende regio s in de wereld op het gebied van de maritieme industrie (1). De Nederlandse waterinfrastructuur, de Rotterdamse haven en samenwerking met topspelers in andere landen worden gezien als de sterkten van de Nederlandse maritieme sector. De Nederlandse maritieme maakindustrie is wereldwijd vooral vooraanstaand door de bouw van gespecialiseerde schepen, complexe specials, zoals short-sea schepen, patrouilleschepen, (grote) jachten en baggerschepen. Wereldspelers zijn bijvoorbeeld Damen, Feadship en IHC. Nederland heeft wereldwijd een marktaandeel van zestig procent in baggerschepen en in schepen voor kustvaart, veertig procent in sleepboten, twintig procent in megajachten en tachtig procent van de Europese markt in binnenvaartschepen (2). De concurrentie komt onder andere uit Duitsland (short-sea schepen), het Verenigd Koninkrijk (patrouilleschepen), Spanje en Portugal (baggerschepen). Ook Zuid-Korea, de grootste scheepsbouwnatie ter wereld, richt zich steeds meer op hoogtechnologische en specialistische scheepsbouw. Nederland heeft internationaal veel faam verworven door het custom made ontwerpen van grote, zeer luxe jachten (3). Vooral in het concept, het ontwerp en de constructie van jachten wordt veel geïnnoveerd. Maar er is felle concurrentie van buitenlandse jachtbouwers, waaronder Italianen, die grote, hoogwaardige series bouwen. Ook het modulair bouwen, ofwel in series en secties, biedt kansen voor de Nederlandse jachtbouw. Hierdoor kunnen jachten goedkoper en sneller worden gebouwd. De Nederlandse offshore is met name sterk in de diepzeewinning van olie en gas, (het leggen van) pijpleidingen op zee, zwaar transport, baggeren en milieutechniek. Wereldspelers zijn onder andere Allseas, Bluewater, Boskalis, Dockwise, Fugro, Heerema, Smit en Van Oord. De concurrentie komt in deze sector met name uit Noorwegen, de Verenigde Staten, Frankrijk en Engeland. Op het gebied van LNG heeft Nederland van nature geen sterke positie. Hier lopen Japan, Korea en Frankrijk voorop. Maar in één niche is Nederland wel sterk, namelijk het vervoeren, opslaan en overslaan van LNG op volle zee met zogenoemde FPSO s (Floating Production, Storage and Offloading). Ook leveren Nederlandse spelers als SBM Offshore kleine gespecialiseerde onderdelen, zoals pompen en cryogene kleppen. De Nederlandse maritieme kennisinfrastructuur is goed ontwikkeld met instituten als MARIN (Maritime Research Institute Netherlands) en de vakgroep 3mE (Mechanical, Maritieme and Materials Engineering) van de TU Delft. Buitenlandse experts zien MARIN als een internationaal toonaangevend instituut. De MSc-opleiding Offshore Engineering van de TU Delft is redelijk bijzonder in de wereld; alleen in Noorwegen en Singapore bestaat ook zo'n opleiding. Sea Volgens schattingen slaan er jaarlijks maar liefst containers overboord (4). In augustus 2009 bijvoorbeeld sloegen drie containers overboord na een botsing bij Hoek van Holland en in 2006 verloor een schip 55 containers door een storm, waarvan er negen op het strand van Terschelling aanspoelden. Het gevolg was een levende ruilhandel onder strandjutters in sportschoenen die over de gehele kust verspreid lagen. Om het verlies van lading te voorkomen is daarom het project sea gestart. Uit een eerste inventarisatie bleek dat het sjorren (vastzetten) van de lading niet overal op dezelfde manier wordt uitgevoerd en dat de regelgeving niet afdoende is. Een internationaal team van rederijen, overheden, classificatiebureaus en toeleveranciers heeft onder leiding van MARIN twee jaar lang metingen verricht op containerschepen. Daaruit bleek dat met name de huidige generatie grote schepen (ook wel aangeduid als post panamax omdat ze te breed zijn voor het Panamakanaal) gevoeliger is voor dynamische belastingen dan de vroegere ontwerpen. Vervolgens is een modelschaal in een aardbevingssimulator getest. De projectdeelnemers hopen dat de uiteindelijke conclusies gedragen worden door de industrie, overheden en classificatiemaatschappijen (5). Foto: De lading van de Ital Flora was in 2007 niet bestand tegen een zware storm op de Indische Oceaan. Bron: cargolaw.com Onderzoeksprogramma s Voor de maritieme sector is in Nederland een breed scala aan onderzoeksprogramma s beschikbaar, zowel voor de maritieme maakindustrie en offshore als voor de binnenvaart en zeevaart. Figuur 1 geeft een overzicht van enkele maritieme programma s vanuit de rijksoverheid, inclusief logistiek en zeehavens. Hieronder worden beknopt enkele programma s belicht. Het ministerie van Economische Zaken (EZ) introduceerde in 2007 het Maritiem Innovatie Programma (MIP). De maritieme sector nam hiertoe zelf het initiatief en stelde in dialoog met EZ een visie en een strategische agenda op. Voor de periode is hiervoor 39,5 miljoen euro gereserveerd. Het programma richt zich op twee sectoren waarin Nederland wereldwijd een sleutelpositie inneemt: de maritieme maakindustrie (de bouw van complexe schepen, zoals patrouillevaartuigen, baggerschepen, short-sea schepen en megajachten) en de offshore (olie- en gaswinning onder extreme omstandigheden en de LNG-supply chain). Speciaal voor de zeescheepsbouw is de Subsidieregeling Innovatieve Zeescheepsbouw (SIZ). De regeling wil het concurrentievermogen van scheepswerven en toeleveranciers versterken door ordergerelateerde innovatieprojecten te subsidiëren. Voor 2010 stelt EZ een budget van 17,5 miljoen euro beschikbaar. Voor de versterking van de positie van de Nederlandse binnenvaartsector startte in 2008 de Subsidieregeling Innovatie Binnenvaart (SIB) TWA-Special Maritime Technologies jaargang 48 nr. 1

6 6 van het ministerie van Verkeer en Waterstaat (V&W) met een budget van 5,5 miljoen euro. De regeling ondersteunt innovatieve projecten op het gebied van logistiek en nieuwe markten, overslagtechnieken, vermindering van luchtemissies en brandstofgebruik, scheepstechniek, ICT en informatiestromen, onderwijs en security. Inmiddels zijn zo n twintig projecten gestart. Voor de zeescheepvaart startte in 2007 de Subsidieregeling Maritieme Innovatie (SMI) gestart (ook van V&W). Het doel is technologische doorbraken te realiseren op het gebied van duurzame en veilige scheepvaart en logistieke efficiëntie. De regeling heeft een totaalbudget van 7,4 miljoen euro. Er lopen nu 45 projecten binnen de regeling. Figuur 1. Overzicht van enkele nationale programma s gericht op de maritieme sector Technologietrends Vlootvernieuwing? In 2008 waren de orderboeken van de Nederlandse scheepsbouwers nog overvol; als al deze schepen gebouwd zouden worden, zou de wereldvloot nagenoeg verdubbelen. Inmiddels is er sprake van overcapaciteit. Scheepswerven hebben sinds oktober 2008 nauwelijks nieuwe orders binnengekregen, zo blijkt uit een conjunctuurmeting van november Wel zijn er nog lopende orders tot Vanaf de tweede helft van 2010 verwacht veertig procent van de ondervraagde scheepsbouwers weer een ordertoename (6). Ondanks de economische crisis en terugvallende vraag naar nieuwe schepen kunnen veranderende eisen toch vragen om nieuwbouw van schepen. Ruim veertig procent van alle vervoer vindt plaats over zee. De Europese vloot van zo n schepen is verouderd en kan niet goed inspelen op veranderende eisen van klanten en overheden ten aanzien van efficiency, duurzaamheid en veiligheid (3). Materialen, coatings en verbindingen Eén van de innovaties in de maakindustrie richt zich op nieuwe materialen en coatings. Dit is van belang voor gewichtsreductie en weerstand tegen corrosie. Met lichtere materialen kunnen schepen hogere snelheden behalen en energie besparen. Het Maritiem Innovatie Programma (MIP) werkt voor materiaalontwikkeling samen met het innovatieprogramma Materialen (M2i) en het Innovatiegerichte Onderzoeksprogramma (IOP) Self Healing Materials. Een voorbeeld van materiaalinnovatie is Alustar: een legering met aluminium, ontwikkeld door Corus en de TU Delft. Alustar wordt nu toegepast in scheepsrompen (1). Door scheepssecties te lijmen in plaats van te lassen kunnen andere materialen worden gebruikt, waardoor constructies lichter worden. Damen kijkt bijvoorbeeld naar koolstof composiet als alternatieve verbindingstechniek. Antifouling De aangroei van algen, mosselen en andere kleine organismen is een groot probleem voor schepen en leidt tot een hoger brandstofverbruik. Deze aangroei is ook nog eens zeer schadelijk voor het milieu, omdat het leidt tot soortenvervuiling: de organismen varen mee en verstoren het lokale ecosysteem. Om het schip hiertegen te beschermen worden antifoulings ontwikkeld: coatings waaraan organismen zich niet kunnen hechten. Deze coatings zijn bijvoorbeeld gemaakt van siliconen of slijmachtige substanties. Een andere manier om deze aangroei te voorkomen is door ultrasoon geluid te produceren. Rederij Nova Sea Transport en toeleverancier Luykx Ultrasound ontwikkelen binnen de SMI-regeling een systeem met een transducer. Die veroorzaakt ultrasone trillingen, waardoor de celwand scheurt waarin de levensfuncties van de algen zijn ondergebracht (7). Weerstandvermindering MARIN staat wereldwijd bekend als hét instituut dat nieuwe scheepsontwerpen test op weerstand en voortstuwing. Ze maken er nautische berekeningen en doen modelproeven. In een MIP-project samen met Van Voorden Gieterij en technisch ontwerpbureau CE Masters ontwerpt MARIN een cavitatie-arme scheepsschroef. Hiermee kan het slijten van de schroef worden voorkomen (8). Damen onderzoekt in hoeverre de weerstand van het schip kan worden verminderd door lucht langs de huid te blazen. Ook heeft Damen, in samenwerking met de TU Delft, een bijlboeg ontworpen. Deze snijdt door het water, waardoor er minder weerstand is en het schip stabieler vaart. Automatisering en navigatie Voor navigatie, (proces)systemen en effect- en risicoanalyses wordt automatisering steeds belangrijker. Deze systemen zijn vaak zeer complex en leiden tot fouten. Standaardisatie en een universele gebruikersinterface zijn gewenst, zodat schepen zich net als auto s intuïtief laten bedienen. Ook navigatie op zee, met een marifoon en een Automatic Identification System (AIS), is volop in ontwikkeling. AIS geeft automatisch de identificatie, positie, koers en snelheid van het schip door. Als aanvulling op AIS wordt onder andere gewerkt aan de ontwikkeling van het LRIT-systeem (Long Range Identification and Tracking of ships) (1). Het SIB-project MIS Cobiva van Alcotrans richt zich op het ontwikkelen van een Management Informatie Systeem om de wachttijden bij containerterminals te verminderen. Hiertoe worden binnenvaartschepen uitgerust met GPS. Ook simulatie staat hoog op de agenda om personeel te trainen in het besturen van schepen en het omgaan met risico s. MARIN huisvest het Maritiem Simulatie Centrum Nederland (MSCN). Dat bestaat uit diverse scheepsbruggen met videoschermen die de buitenwereld projecteren. Zeelieden van over de hele wereld trainen er, bijvoorbeeld om te oefenen met het keren van een schip in een nauwe vaargeul (9). Om de veiligheid aan boord van chemicaliëntankers te verbeteren heeft Stolt Tankers samen met de STC-group een chemical tanker training facility ontwikkeld binnen de SMI-regeling. Dit is een simulator waarbij een deel van de chemicaliëntanker wordt nagebouwd om personeel te leren goed om te gaan met de lading. Leren varen met een beeldscherm Het best verkochte maritieme simulatiespel ter wereld is van Rotterdamse makelij. Het bedrijf VSTEP ontwikkelde met ShipSim een vaarsimulator waarin de dynamica van golven en schepen levensecht wordt nagebootst. Aanvankelijk kreeg het spel vooral succes als commerciële entertainmentgame, maar het spel is eigenlijk bedoeld om de vaardigheden van schippers in opleiding te verbeteren. Inmiddels is ook de professionele versie van Ship- Sim een groot succes en wordt het spel onder andere ingezet door de zeevaartschool Willem Barentsz, door het Maltese oplei-

7 7 dingscentrum MCAST Maritime Institute en door de marine van Saudi-Arabië (10). Ook voor het programma Voortvarend Besparen wordt het spel ingezet; via de website voortvarendbesparen. nl kan het spel online gespeeld worden. Aardgas wordt tot op dit moment in de vorm van LNG door schepen vervoerd, omdat het in die toestand een kleiner volume heeft dan in gasvorm. Voordat een raffinaderij LNG echter kan bewerken, moet het het eerst weer omgezet worden in gasvorm (vergassen). In plaats van de LNG helemaal naar een raffinaderij op het vasteland te varen, kan een LNG-carrier het gas ook overhevelen naar een schip met een vergassinginstallatie aan boord of naar een boei met een pijpleidingverbinding naar het vasteland. Met laadarmen en roestvrijstalen slangen is het moeilijk om LNG over te pompen. Het door Gutteling ontwikkelde LNG-transfersysteem met slangen van composiet maakt dit mogelijk, zo blijkt uit praktijktests (11). Foto: Met ShipSim wordt de virtuele omgeving zo realistisch mogelijk nagebootst. Bron: VSTEP Efficiency en duurzaamheid Een groot deel van de maritieme technologie-ontwikkeling richt zich op vermindering van schadelijke emissies en vervuiling. Er wordt geëxperimenteerd met technieken om scheepsmotoren zuiniger te maken, maar ook antifouling geldt als maatregel om schepen zuiniger te maken. Ook alternatieve energiebronnen, zoals waterstof, worden onderzocht. Voor de scheepvaart is de omgang met afvalwater en ballastwater eveneens een grote uitdaging. Net als fouling veroorzaakt afval- en ballastwater ook soortenvervuiling als het elders wordt geloosd. Met het MIP-project ADEPT onderzoeken tien bedrijven en kennisinstellingen hoe het energieverbruik en de uitstoot van schadelijke stoffen van short-sea en baggerschepen tot 2016 met tien procent kan worden verminderd. Vloeibaar gas van schip naar schip Het huidige transport van aardgas naar raffinaderijen met schepen kan efficiënter door het van een LNG-carrier op een schip met een vergassingsinstallatie over te hevelen. Hiervoor is een ship-to-ship transfersysteem nodig dat bestand is tegen de extreem lage temperatuur van 162 ºC dat vloeibaar aardgas (LNG) heeft. Met subsidie vanuit het MIP ontwikkelde het Rotterdamse bedrijf Gutteling samen met TNO composiet slangen waarmee dit mogelijk wordt. Procesinnovatie Doordat de maritieme maakindustrie veel verschillende technologieën vergt (denk aan materialen, ICT, coatings en energiesystemen) is procesinnovatie nodig om al die technologieën goed te combineren. Ook is een veelheid aan bedrijven betrokken bij de bouw van een schip. Opdrachtgevers zijn meestal niet in staat de volledige specificaties voor een te bouwen schip vantevoren vast te leggen, waardoor er tijdens het bouwproces vele uitdagingen kunnen ontstaan in de aanpak van de bouw. De maritieme maakindustrie wil steeds meer toewerken naar concurrent engineering, waarbij meerdere teams of organisaties gelijktijdig aan een ontwerp of product werken om het productieproces te versnellen. Binnen het MIP is daarom het project Integraal Samenwerken gestart. Dat bundelt allerlei onderzoeken. Een voorbeeld is het onderzoek naar standaardisatie en het uitwisselen van gegevens in databases (1). Ook wordt onderzocht of scheepssecties en onderdelen daarvan kunnen worden uitgerust met RFID-chips om ze tijdens het productieproces beter te kunnen volgen. Olie- en gaswinning onder extreme omstandigheden De behoefte om olie- en gas op extreme diepten te winnen is vanwege de economische crisis en lagere olieprijzen in 2009 enigszins getemperd. Ook de technologieontwikkeling in de offshore is daardoor wat afgeremd. Exploitatie van olie en gas op extreme diepte is zeer kostbaar en daardoor alleen weggelegd voor de allergrootste oliemaatschappijen. Recent is met seismische technologie een zeer groot olieveld bij Brazilië gevonden. Voor Nederlandse bedrijven biedt dit kansen om technologie te ontwikkelen, die exploitatie op drieduizend meter diepte mogelijk maakt. Conventionele technologie voor minder diepe wateren is namelijk niet toereikend. De industrie staat hierbij nog voor vele uitdagingen, bijvoorbeeld hoe de onderwaterpositie kan worden bepaald, rekening houdend met golfbewegingen. Voor het Arctische gebied, ook rijk aan olie- en gasvelden, ligt de uitdaging in het ontwikkelen van buizen die bestand zijn tegen extreme kou. Kennisinstituut MARIN ontwikkelt binnen het MIP samen met IHC en XI Advies modellen om het bewegingsgedrag van offshore-schepen te voorspellen. De offshore maakt gebruik van kilometerslange flexibele buizen die zijn voorzien van zware en kostbare apparatuur. Het project bekijkt hoe deze buizen bewegen en welke invloed dat op het schip heeft. Foto: Met composiet slangen wordt de transfer van schip naar schip mogelijk. Bron: Gutteling Offshore-LNG Bij de winning van olie op zee komt ook gas vrij. Voorheen werd dit meestal afgefakkeld of teruggepompt in de bodem, omdat de infrastructuur ontbrak om het op zee op te vangen. Nu wordt daar steeds meer technologie voor ontwikkeld. De aandacht voor LNG neemt toe vanwege de beperktere emissie, al zwakt de crisis deze toename enigszins af. In Europa zijn inmiddels veertien LNG-terminals operationeel. In 2008 startte in Rotterdam de bouw van een terminal door Vopak en Gasunie. Met onder andere de focus op LNG wil Nederland haar positie als gasrotonde versterken. TWA-Special Maritime Technologies jaargang 48 nr. 1

Scheepsbouw in de Delta Sterk in Techniek en Logistiek. Sjef van Dooremalen 12 maart 2012

Scheepsbouw in de Delta Sterk in Techniek en Logistiek. Sjef van Dooremalen 12 maart 2012 Scheepsbouw in de Delta Sterk in Techniek en Logistiek Sjef van Dooremalen 12 maart 2012 1 Inhoud 1. Sterk in de Cluster 2. Belangrijk in de Delta 3. Voorop in kennis en innovatie 4. Logistiek en Techniek

Nadere informatie

TECHNIEK ALS ECONOMISCHE AANJAGER

TECHNIEK ALS ECONOMISCHE AANJAGER TECHNIEK ALS ECONOMISCHE AANJAGER Wij geloven in techniek en technici, economische vooruitgang en maatschappelijke welvaart. Dat wij een positief beeld van de techniek en de technici hebben, is gezien

Nadere informatie

Cleantech Markt Nederland 2008

Cleantech Markt Nederland 2008 Cleantech Markt Nederland 2008 Baken Adviesgroep November 2008 Laurens van Graafeiland 06 285 65 175 1 Definitie en drivers van cleantech 1.1. Inleiding Cleantech is een nieuwe markt. Sinds 2000 heeft

Nadere informatie

Amsterdamse haven en innovatie

Amsterdamse haven en innovatie Amsterdamse haven en innovatie 26 september 2011, Hoge School van Amsterdam Haven Amsterdam is een bedrijf van de gemeente Amsterdam Oostelijke handelskade (huidige situatie) Oostelijke handelskade (oude

Nadere informatie

Lesbrief. aardrijkskunde DUURZAAM PRODUCEREN OPDRACHT 1 - DUURZAAMHEID

Lesbrief. aardrijkskunde DUURZAAM PRODUCEREN OPDRACHT 1 - DUURZAAMHEID Lesbrief Onderbouw voortgezet onderwijs - VMBO DUURZAAM PRODUCEREN De haven van Rotterdam is de grootste haven van Europa. Steeds meer spullen die je in de winkel koopt, komen per schip in Rotterdam binnen.

Nadere informatie

Geachte commissarissen, leden van het Europees Parlement, collega s,

Geachte commissarissen, leden van het Europees Parlement, collega s, Speech door staatssecretaris Dijksma van Milieu op de Klimaatsessie over burgerluchtvaart en zeescheepvaart tijdens de gezamenlijke Informele Transport- en Milieuraad op 15 april 2016. Geachte commissarissen,

Nadere informatie

Kenmerkend voor ruimtevaart is de succesvolle samenwerking van bedrijfsleven, universiteiten & kennisinstituten en overheid: de gouden driehoek.

Kenmerkend voor ruimtevaart is de succesvolle samenwerking van bedrijfsleven, universiteiten & kennisinstituten en overheid: de gouden driehoek. 00 Ruimtevaart in Nederland en in Europa - Kort resume van de Nederlandse positie. Aandacht voor de komende Ministersconferentie van de European Space Agency (ESA) In december 2014 vindt de ESA Ministersconferentie

Nadere informatie

Opdracht Beroepsoriëntatie

Opdracht Beroepsoriëntatie Opdracht Beroepsoriëntatie Sector: Offshore Auteur: Henk Yip Groep: WP11a2 Periode: Blok 1.1 Datum: Woensdag 16 oktober 2013 De Haagse Hogeschool Werktuigbouwkunde Voorwoord Ik ben Henk Yip, ik ben een

Nadere informatie

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa)

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Lees ter voorbereiding onderstaande teksten. Het milieu De Europese Unie werkt aan de bescherming en verbetering van

Nadere informatie

IHC Merwede. Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen/ Meer Vernieuwende Ontwikkelingen. Dave Vander Heyde 26 maart 2014

IHC Merwede. Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen/ Meer Vernieuwende Ontwikkelingen. Dave Vander Heyde 26 maart 2014 IHC Merwede Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen/ Meer Vernieuwende Ontwikkelingen Dave Vander Heyde 26 maart 2014 Over IHC Merwede: enkele kerngegevens 2 - Voortdurende ontwikkeling van ontwerp- en

Nadere informatie

Vloeibaar aardgas - Liquid Natural Gas (LNG) Voordelen en uitdagingen. Jan Van Houwenhove 3 December 2015

Vloeibaar aardgas - Liquid Natural Gas (LNG) Voordelen en uitdagingen. Jan Van Houwenhove 3 December 2015 Vloeibaar aardgas - Liquid Natural Gas (LNG) Voordelen en uitdagingen Jan Van Houwenhove 3 December 2015 Agenda Cryo Advise Aardgas - eigenschappen Voordelen Uitdagingen Cryo Advise advies voor LNG systemen

Nadere informatie

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen achtergrond Afscheid van fossiel kan Klimaatverandering is een wereldwijd probleem. Energie(on)zekerheid ook. Dat betekent dat een transitie naar een veel duurzamere economie noodzakelijk is. Het recept

Nadere informatie

Naam HAVEN ROTTERDAM import en export

Naam HAVEN ROTTERDAM import en export Naam HAVEN ROTTERDAM import en export Als er één plek is die duidelijk maakt waarom Nederland in de moderne tijd zo n belangrijk handelsland is, dan is het Rotterdam wel. De haven ligt in de delta van

Nadere informatie

Specialty Stainless Steel Processes

Specialty Stainless Steel Processes Specialty Stainless Steel Processes Bodycote Dé partner voor u Precies wat u nodig heeft. Bodycote biedt een compleet scala van warmtebehandelingen, oppervlaktetechnologieën en warm isostatisch persen

Nadere informatie

Insights Energiebranche

Insights Energiebranche Insights Energiebranche Naar aanleiding van de nucleaire ramp in Fukushima heeft de Duitse politiek besloten vaart te zetten achter het afbouwen van kernenergie. Een transitie naar duurzame energie is

Nadere informatie

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu Beleggen in de toekomst de kansen van beleggen in klimaat en milieu Angst voor de gevolgen? Stijging van de zeespiegel Hollandse Delta, 6 miljoen Randstedelingen op de vlucht. Bedreiging van het Eco-systeem

Nadere informatie

Visie op Windenergie en solar Update 2014

Visie op Windenergie en solar Update 2014 Visie op Windenergie en solar Update 2014 De vooruitzichten voor hernieuwbare energie zijn gunstig Succes hangt sterk af van de beschikbaarheid van subsidies Naast kansen in Nederland kan de sector profiteren

Nadere informatie

Power to gas onderdeel van de energietransitie

Power to gas onderdeel van de energietransitie Power to gas onderdeel van de energietransitie 10 oktober 2013 K.G. Wiersma Gasunie: gasinfrastructuur & gastransport 1 Gastransportnet in Nederland en Noord-Duitsland Volume ~125 mrd m 3 aardgas p/j Lengte

Nadere informatie

PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST

PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST NOORD-NEDERLAND: PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST PROEFTUIN ENERGIE- TRANSITIE REGIONALE PARTNER IN DE EUROPESE ENERGIE UNIE Noord-Nederland is een grensoverschrijdende proeftuin

Nadere informatie

Kraan- en Straddle carrier simulator trainingen

Kraan- en Straddle carrier simulator trainingen Kraan- en Straddle carrier simulator trainingen WWW.STC-BV.NL STC B.V. is een onderdeel van de STC-Group en voorziet in trainingen en opleidingen voor alle transportmodaliteiten en haven gerelateerde werkgebieden,

Nadere informatie

Aan de voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG

Aan de voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG a 1 > Retouradres Postbus 16375 2500 BJ Den Haag Aan de voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Datum: 22 april 2013 Betreft: Beleidsreactie op het advies "De

Nadere informatie

31 mei, 1 & 2 juni 2016. Facts & Figures. Evenementenhal Hardenberg. Hèt platform voor innovatieve projecten en totaaloplossingen

31 mei, 1 & 2 juni 2016. Facts & Figures. Evenementenhal Hardenberg. Hèt platform voor innovatieve projecten en totaaloplossingen Facts & Figures Hèt platform voor innovatieve projecten en totaaloplossingen in de Gas, Wind en Olie industrie Nederland beschikt over veel kennis op het gebied van de Gas, Wind en Olie industrie. Samenwerkingen

Nadere informatie

Lesbrief. aardrijkskunde DUURZAAM PRODUCEREN OPDRACHT 1 - DUURZAAMHEID

Lesbrief. aardrijkskunde DUURZAAM PRODUCEREN OPDRACHT 1 - DUURZAAMHEID Lesbrief Onderbouw voortgezet onderwijs - HAVO DUURZAAM PRODUCEREN De haven van Rotterdam is de grootste haven van Europa. Steeds meer spullen die je in de winkel koopt, komen per schip in Rotterdam binnen.

Nadere informatie

LNG IS MEER DAN EEN NIEUWE BRANDSTOF... HET IS PURE CONCURRENTIEKRACHT DE LNG SPECIALIST LNG LNG, DE BRANDSTOF VAN DE TOEKOMST SOLUTIONS

LNG IS MEER DAN EEN NIEUWE BRANDSTOF... HET IS PURE CONCURRENTIEKRACHT DE LNG SPECIALIST LNG LNG, DE BRANDSTOF VAN DE TOEKOMST SOLUTIONS DE LNG SPECIALIST LNG IS MEER DAN EEN NIEUWE BRANDSTOF... HET IS PURE CONCURRENTIEKRACHT LNG, DE BRANDSTOF VAN DE TOEKOMST LNG SOLUTIONS DE TRANSPORTSECTOR STAPT OVER OP LNG... DE BRANDSTOF VAN DE TOEKOMST

Nadere informatie

Voorop in de ontwikkeling van multimodale ketenregie

Voorop in de ontwikkeling van multimodale ketenregie Voorop in de ontwikkeling van multimodale ketenregie Overseas Logistics Multimodal Inland Locations Supply Chain Solutions Advanced logistics for a smaller world Als het gaat om het optimaal beheersen

Nadere informatie

Laat de teleurstellingen van vandaag nooit de dromen van morgen overschaduwen

Laat de teleurstellingen van vandaag nooit de dromen van morgen overschaduwen 22 e jaargang februari/maart 2014 No139. VAN DE REDACTIE Voor u ligt weer een nieuw exemplaar van uw clubblad Samengesteld door uw redactie en vrijwilligers die bereid waren om even een beetje van hun

Nadere informatie

Schone technologie voor een levende aarde Bouwen aan de Nederlandse schone technologie sector

Schone technologie voor een levende aarde Bouwen aan de Nederlandse schone technologie sector Wereld Natuur Fonds Driebergseweg 10 Postbus 7 3700 AA Zeist Tel: +31 30 693 7333 Direct: Fax: +31 30 691 2064 Info@wnf.nl www.wnf.nl Schone technologie voor een levende aarde Bouwen aan de Nederlandse

Nadere informatie

CO2 prestatieladder Actieve Deelname Initiatief 2015

CO2 prestatieladder Actieve Deelname Initiatief 2015 CO2 prestatieladder Actieve Deelname Initiatief 2015 Projectgegevens Opsteller TAJ van Deijzen Versie 2015-1 Status Definitief Datum CO2 verantwoordelijke TAJ van Deijzen 6-8-2015 Directievertegenwoordiger

Nadere informatie

Grenzeloze ambities Ondernemen in een internationale context

Grenzeloze ambities Ondernemen in een internationale context Grenzeloze ambities Ondernemen in een internationale context Dirk Jan van den Berg Voorzitter van het College van Bestuur van de TU Delft Ter gelegenheid van de opening van het collegejaar 2009/2010 Delft,

Nadere informatie

Green Gas Technology. Duurzaam, betrouwbaar, betaalbaar. Shared Succes

Green Gas Technology. Duurzaam, betrouwbaar, betaalbaar. Shared Succes Green Gas Technology Duurzaam, betrouwbaar, betaalbaar Shared Succes Imtech en Green Gas Technology Imtech is de technologie partner voor bedrijven die biogas willen opwaarderen naar aardgaskwaliteit.

Nadere informatie

Toekomstvisie en innovatiemogelijkheden van de maritieme sector. Martin Bloem

Toekomstvisie en innovatiemogelijkheden van de maritieme sector. Martin Bloem Toekomstvisie en innovatiemogelijkheden van de maritieme sector Martin Bloem Inhoud Wat is HME? Wat doet HME (niet)? Concrete activiteiten Trends in de maritiem-technische wereld Voorbeelden van innovatie

Nadere informatie

INNOVATIEVE LADING AAN BOORD

INNOVATIEVE LADING AAN BOORD > INNOVATIEVE LADING AAN BOORD > WERKINA WERKENDAM WHAT S IN A NAME? Werkina ontwikkelt en produceert scheepselektrotechniek die doet wat het moet doen: werken. En dat op een intelligente, efficiënte

Nadere informatie

MUST MARITIME CONSORTIUM of ENVIRONMENTAL SCIENCE and TECHNOLOGY

MUST MARITIME CONSORTIUM of ENVIRONMENTAL SCIENCE and TECHNOLOGY Global Ocean Innovation Independent shared research for sustainable exploitation of ocean resources MARITIME CONSORTIUM of ENVIRONMENTAL SCIENCE and TECHNOLOGY 10 miljard mensen in 2050 grondstoffen -

Nadere informatie

Uitvoeringskader Watertechnologie 2014-2020. Bijlage Succesvolle watertechnologieprojecten

Uitvoeringskader Watertechnologie 2014-2020. Bijlage Succesvolle watertechnologieprojecten Uitvoeringskader Watertechnologie 2014-2020 Bijlage Succesvolle watertechnologieprojecten Overzicht succesvolle waterprojecten Vanaf 2000 wordt in Fryslân gewerkt aan de ontwikkeling van het watertechnologiecluster

Nadere informatie

MAASVLAKTE 2 IN GEBRUIK

MAASVLAKTE 2 IN GEBRUIK MAASVLAKTE 2 IN GEBRUIK LESBRIEF VOORTGEZET ONDERWIJS ONDERBOUW OPDRACHTEN DE ROTTERDAMSE HAVEN GROEIT! Heel veel goederen die we gebruiken komen uit het buitenland. Het grootste deel komt via de haven

Nadere informatie

MBO HBO. Maritieme techniek. Deeltijdopleidingen voor professionals WWW.STC-GROUP.NL

MBO HBO. Maritieme techniek. Deeltijdopleidingen voor professionals WWW.STC-GROUP.NL MBO HBO Maritieme techniek Deeltijdopleidingen voor professionals WWW.STC-GROUP.NL DEELTIJD MBO- EN HBO-OPLEIDINGEN Nederlandse scheeps- en jachtwerven horen tot de absolute wereldtop. De voorsprong op

Nadere informatie

Samen sterker in het buitenland met de overheid als partner

Samen sterker in het buitenland met de overheid als partner Internationaal Ondernemen Samen sterker in het buitenland met de overheid als partner In opdracht van het ministerie van Buitenlandse Zaken Partners for International Business Internationaal ondernemen

Nadere informatie

INNOVATIE- MOTOR VOOR HAVEN EN STAD

INNOVATIE- MOTOR VOOR HAVEN EN STAD INNOVATIE- MOTOR VOOR HAVEN EN STAD _ RDM CENTRE OF EXPERTISE Rotterdam heeft de ambitie uit te groeien tot een klimaatbestendige deltastad met de meest innovatieve en duurzame haven ter wereld. Deze ambitie

Nadere informatie

World Economic Forum publiceert Global Information Technology Report 2010-2011

World Economic Forum publiceert Global Information Technology Report 2010-2011 PERSBERICHT World Economic Forum publiceert Global Information Technology Report 20-2011 Nederland zakt naar de 11e plaats op ranglijst van WEF Global Information Technology Report, en de opkomende economieën

Nadere informatie

Het kennisintensieve MKB in Taiwan

Het kennisintensieve MKB in Taiwan Het kennisintensieve MKB in Taiwan door: Erik Blomjous, Tokio, 23 juli 2004 Samenvatting Het MKB speelt in Taiwan een zeer belangrijke rol in de economische en sociale structuur van het land. Ondanks dat

Nadere informatie

DELPHI CONSORTIUM, een business model voor strategisch- fundamenteel wetenschappelijk onderzoek

DELPHI CONSORTIUM, een business model voor strategisch- fundamenteel wetenschappelijk onderzoek CONSORTIUM, een business model voor strategisch- fundamenteel wetenschappelijk onderzoek Voor universiteiten zijn er een aantal interessante mogelijkheden om een prominente rol te spelen in het innovatieproces.

Nadere informatie

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s In een globaliserende economie moeten regio s en ondernemingen internationaal concurreren. Internationalisatie draagt bij tot de economische

Nadere informatie

Kansendossier : Machinebouw en Mechatronica. België

Kansendossier : Machinebouw en Mechatronica. België Kansendossier : Machinebouw en Mechatronica België Inleiding Aanleiding De industrie wordt wereldwijd steeds hoogwaardiger en heeft alsmaar meer behoefte aan ondernemingen die uitblinken in een hightech

Nadere informatie

The Netherlands of 2040. www.nl2040.nl

The Netherlands of 2040. www.nl2040.nl The Netherlands of 2040 www.nl2040.nl 1 Tijden veranderen 2 Tijden veranderen 3 Nieuwe CPB scenario studie Vraag Waarmee verdienen we ons brood in 2040? Aanpak Scenario s, geven inzicht in onzekerheid

Nadere informatie

Bob Meijer Lancering TKI Wind op Zee Tenders 2015 30 januari 2015

Bob Meijer Lancering TKI Wind op Zee Tenders 2015 30 januari 2015 Bob Meijer Lancering TKI Wind op Zee Tenders 2015 30 januari 2015 2015 First come, first served Januari 2015 Subsidieregelingen TKI Wind op Zee 2015 onder voorbehoud de officiële regeling is leidend 2

Nadere informatie

Haven Amsterdam Gateway to Europa

Haven Amsterdam Gateway to Europa IJ (voor 1850) Haven Amsterdam Gateway to Europa Jan Egbertsen 26 september 2011, Amsterdam Haven Amsterdam is een bedrijf van de gemeente Amsterdam Amsterdam Noordzeekanaalgebied (rond 1875) Overzicht

Nadere informatie

Samenvatting ... 7 Samenvatting

Samenvatting ... 7 Samenvatting Samenvatting... Concurrentie Zeehavens beconcurreren elkaar om lading en omzet. In beginsel is dat vanuit economisch perspectief een gezond uitgangspunt. Concurrentie leidt in goed werkende markten tot

Nadere informatie

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs 28 november 2015 Onderzoek: Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 45.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van een online onderzoek. De uitslag van de

Nadere informatie

Haven Amsterdam NV Toekomst in vogelvlucht

Haven Amsterdam NV Toekomst in vogelvlucht Haven Amsterdam NV Toekomst in vogelvlucht Janine van Oosten, directeur CNB en rijkshavenmeester Februari 2013 Havenclub Amsterdam Haven Amsterdam is een bedrijf van de gemeente Amsterdam De havens van

Nadere informatie

Havenvisie 2030 Drechtsteden 5 april 2011

Havenvisie 2030 Drechtsteden 5 april 2011 Havenvisie 2030 Drechtsteden 5 april 2011 1 Doel Havenvisie 2030 Richting geven aan de verdere ontwikkeling van de Rotterdamse mainport. Zekerheid en perspectief bieden aan klanten, burgers, overheden

Nadere informatie

IenM begroting 2015: inzetten op betere verbindingen in een schonere leefomgeving

IenM begroting 2015: inzetten op betere verbindingen in een schonere leefomgeving IenM begroting 2015: inzetten op betere verbindingen in een schonere leefomgeving 16 september 2014-15:25 Het ministerie van Infrastructuur en Milieu besteedt in 2015 9,2 miljard euro aan een gezond, duurzaam

Nadere informatie

MAASVLAKTE 2 IN GEBRUIK

MAASVLAKTE 2 IN GEBRUIK MAASVLAKTE 2 IN GEBRUIK LESBRIEF VOORTGEZET ONDERWIJS BOVENBOUW HAVO/VWO OPDRACHTEN DE HAVEN VAN ROTTERDAM Heel veel goederen die we gebruiken komen uit het buitenland. Het grootste deel komt via de haven

Nadere informatie

Jaarplan 2013 buildingsmart Chapter Benelux

Jaarplan 2013 buildingsmart Chapter Benelux Document id Title Organisation /Author Date Status 2013-01.gm Beleidsnotitie chapter BeNeLux bsbenelux/gmu 20130415 Concept Jaarplan 2013 buildingsmart Chapter Benelux Rotterdam, 15 april 2013 Bestuur

Nadere informatie

Les Aardrijkskunde & Geschiedenis

Les Aardrijkskunde & Geschiedenis C Deze les bestaat uit 16 vragen over de zeescheepvaart. De meeste vragen hebben ook met aardrijkskunde en geschiedenis te maken. Als je deze les af hebt, weet je alles over de scheepvaart! eerkeuzevragen

Nadere informatie

MAASVLAKTE 2 IN GEBRUIK

MAASVLAKTE 2 IN GEBRUIK MAASVLAKTE 2 IN GEBRUIK LESBRIEF PRIMAIR ONDERWIJS GROEP 7-8 OPDRACHTEN DE ROTTERDAMSE HAVEN GROEIT! Heel veel goederen die we gebruiken komen uit het buitenland. Het grootste deel komt via de haven in

Nadere informatie

Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie

Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie Via het Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling (EFRO) stimuleert Europa de regionale

Nadere informatie

Hoe verder? (Bas Buchner)

Hoe verder? (Bas Buchner) Hoe verder? (Bas Buchner) 1 Het Maritiem Innovatiecontract Er wordt goed samengewerkt in projecten én er is ruimte/geld voor funderend (middel)lange termijn onderzoek. Zo ontwikkelen we de kennis en de

Nadere informatie

Colofon. Dit is een publicatie van: Rijksdienst voor Ondernemend Nederland NBSO Chengdu. Opgesteld door: Bertrille Snoeijer, NBSO Chengdu

Colofon. Dit is een publicatie van: Rijksdienst voor Ondernemend Nederland NBSO Chengdu. Opgesteld door: Bertrille Snoeijer, NBSO Chengdu Colofon Dit is een publicatie van: Rijksdienst voor Ondernemend Nederland NBSO Chengdu Opgesteld door: Bertrille Snoeijer, NBSO Chengdu Contactpersoon: NBSO Chengdu Chief Representative : Bertrille Snoeijer

Nadere informatie

Netherlands Maritime Technology. 10 september 2015 Groningen

Netherlands Maritime Technology. 10 september 2015 Groningen Netherlands Maritime Technology 10 september 2015 Groningen De roots van NMT liggen in Hoogezand 1900 Scheepsbouwvereniging Hoogezand opgericht 1917 CEBOSINE opgericht (CBSN Centrale Bond van Scheepsbouwmeesters

Nadere informatie

ENERGY INNOVATION PARK Alkmaar - Nederland

ENERGY INNOVATION PARK Alkmaar - Nederland Alkmaar - Nederland Alkmaar - Nederland ENERGY INNOVATION PARK Ruimte voor innovatie en groei Uw bedrijf tussen internationale spelers in de energie branche. Kavels te koop tussen 2.000 en 27.000 vierkante

Nadere informatie

Enquête Internationalisering Rapportage Persbericht januari 2011

Enquête Internationalisering Rapportage Persbericht januari 2011 Enquête Internationalisering Rapportage Persbericht januari 2011 Auteurs: P. M. Walison MSc, Trainee Internationaal Ondernemen Dhr. P. van Kuijen, Sectormanager Zoetermeer, 24 januari 2011 Hoewel aan de

Nadere informatie

COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN

COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN Brussel, 7.6.2006 COM(2006) 275 definitief Deel I MEDEDELING VAN DE COMMISSIE AAN DE RAAD, HET EUROPEES PARLEMENT, HET EUROPEES ECONOMISCH EN SOCIAAL COMITE EN

Nadere informatie

ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA

ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA Presentatie door de heer J.M. Barroso, Voorzitter van de Europese Commissie, voor de Europese Raad van 4 februari 2011 Inhoud 1 I. Waarom energiebeleid ertoe doet II. Waarom

Nadere informatie

Bedrijven die investeren in sociale innovatie hebben minder last van de crisis

Bedrijven die investeren in sociale innovatie hebben minder last van de crisis Erasmus Concurrentie en Innovatie Monitor 2009 Bedrijven die investeren in sociale innovatie hebben minder last van de crisis Rotterdam, 6 oktober 2009 INSCOPE: Research for Innovation heeft in opdracht

Nadere informatie

ONDERZOEKSRAPPORT TOPSECTOREN

ONDERZOEKSRAPPORT TOPSECTOREN ONDERZOEKSRAPPORT TOPSECTOREN Sociale innovatie doorslaggevend voor succes topsectoren: Topsectorenbeleid te eenzijdig gericht op technologische innovatie De markt dwingt bedrijven steeds sneller te innoveren

Nadere informatie

Gemeenteraad Velsen informatiebijeenkomst 20 februari 2014 n derde presentatie

Gemeenteraad Velsen informatiebijeenkomst 20 februari 2014 n derde presentatie Gemeenteraad Velsen informatiebijeenkomst 20 februari 2014 n derde presentatie Dertje Meijer, President-directeur Naam, Afdeling, Dag maand jaar, Plaats Inhoud 1. Introductie Havenbedrijf Amsterdam 2.

Nadere informatie

De Rotterdamse haven en het achterland. Havenvisie 2030 en achterlandstrategie. Ellen Naaykens

De Rotterdamse haven en het achterland. Havenvisie 2030 en achterlandstrategie. Ellen Naaykens De Rotterdamse haven en het achterland Havenvisie 2030 en achterlandstrategie Ellen Naaykens Havenbedrijf Rotterdam N.V. Movares symposium 29 november 2011 Inhoud Profiel haven Rotterdam Ontwerp Havenvisie

Nadere informatie

WELKOM IN ROTTERDAM! Regio West-Brabant en het Havenschap Moerdijk te gast bij Havenbedrijf Rotterdam N.V. Maasvlakte, 11 september 2015

WELKOM IN ROTTERDAM! Regio West-Brabant en het Havenschap Moerdijk te gast bij Havenbedrijf Rotterdam N.V. Maasvlakte, 11 september 2015 WELKOM IN ROTTERDAM! Regio West-Brabant en het Havenschap Moerdijk te gast bij Havenbedrijf Rotterdam N.V. Maasvlakte, 11 september 2015 1 PROVINCIE BRABANT BELANGRIJK VOOR ROTTERDAM! Rotterdam-Noord-Brabant:

Nadere informatie

ENERGY INNOVATION PARK Alkmaar - Nederland

ENERGY INNOVATION PARK Alkmaar - Nederland Alkmaar - Nederland Alkmaar - Nederland PARK Ruimte voor innovatie en groei Uw bedrijf tussen nationale en internationale spelers uit de energiebranche met kavelmogelijkheden tussen de 2.000 en 27.000

Nadere informatie

EFRO project. Factsheets rondvaart. Kennisnetwerk bijeenkomst 3 december 2012, AmsterdamRuud Verbeek

EFRO project. Factsheets rondvaart. Kennisnetwerk bijeenkomst 3 december 2012, AmsterdamRuud Verbeek EFRO project Factsheets rondvaart Kennisnetwerk bijeenkomst 3 december 2012, AmsterdamRuud Verbeek 2 Inhoud Inleiding Technische opties voor een schonere vloot Emissie in de praktijk Overzicht Conclusies

Nadere informatie

TNO Early morning Toast Biogas trends and technology development. Leon Stille Leon.stille@tno.nl +31652779011

TNO Early morning Toast Biogas trends and technology development. Leon Stille Leon.stille@tno.nl +31652779011 TNO Early morning Toast Biogas trends and technology development Leon Stille Leon.stille@tno.nl +31652779011 TNO Partners TNO is een onafhankelijk kennis instituut met meer dan 80 jaar ervaring in technologie

Nadere informatie

Mainport en blueports: samenwerken aan multimodaal netwerk

Mainport en blueports: samenwerken aan multimodaal netwerk Mainport en blueports: samenwerken aan multimodaal netwerk Jaarcongres Nederlandse Vereniging van Binnenhavens, Venlo, 5 oktober 2012 Hans Smits, CEO Havenbedrijf Rotterdam N.V. 1 Haven Rotterdam in cijfers

Nadere informatie

Vergroening in de binnenvaart en de Europese regelgeving

Vergroening in de binnenvaart en de Europese regelgeving Vergroening in de binnenvaart en de Europese regelgeving Boudewijn Hoogvelt Expertise en InnovatieCentrum Binnenvaart (EICB) Kenniscentrum Binnenvaart Vlaanderen Berchem, 10 oktober 2015 Onderwerpen Expertise

Nadere informatie

Deze perskit bevat informatie over Ecofys, de geschiedenis van het bedrijf, de kenmerken, enkele feiten en cijfers en de belangrijkste activiteiten.

Deze perskit bevat informatie over Ecofys, de geschiedenis van het bedrijf, de kenmerken, enkele feiten en cijfers en de belangrijkste activiteiten. Ecofys Perskit Ecofys Experts in Energy Inleiding Ecofys is al meer dan 25 jaar een toonaangevend internationaal consultancybedrijf in energie en klimaatbeleid. De visie van Ecofys is "sustainable energy

Nadere informatie

UITDAGINGEN BINNENVAART

UITDAGINGEN BINNENVAART UITDAGINGEN BINNENVAART PROMOTIE BINNENVAART VLAANDEREN 2012 09 18 WATERWEGEN West Europa heeft het dichtste waterwegennetwerk van de EU 90 miljoen inwoners EUR 910 miljard BBP 320 miljoen ton via Rijn

Nadere informatie

Buitenlandse investeringen maken de Nederlandse economie sterk

Buitenlandse investeringen maken de Nederlandse economie sterk Buitenlandse investeringen maken de Nederlandse economie sterk Buitenlandse investeringen maken de Nederlandse economie sterk Investeringen door buitenlandse bedrijven hebben een belangrijke toe gevoegde

Nadere informatie

DISRUPTIEVE TECHNOLOGIE. Hoe bedrijven hun businessmodel innoveren. Prof. dr. Henk W. Volberda Rotterdam School of Management Erasmus University

DISRUPTIEVE TECHNOLOGIE. Hoe bedrijven hun businessmodel innoveren. Prof. dr. Henk W. Volberda Rotterdam School of Management Erasmus University Strategie Summit Industrie 5 maart 2015 DISRUPTIEVE http://www.youtube.com/watch?v=- TasuCE64kk&feature=youtu.be&t=1m54s TECHNOLOGIE Hoe bedrijven hun businessmodel innoveren Prof. dr. Henk W. Volberda

Nadere informatie

Samen sterker in het buitenland met de overheid als partner

Samen sterker in het buitenland met de overheid als partner Samen sterker in het buitenland met de overheid als partner Partners for International Business Als het gaat om internationaal ondernemen en samenwerken Partners for International Business (PIB) is een

Nadere informatie

Palletways Express distributie van palletzendingen

Palletways Express distributie van palletzendingen Palletways Express distributie van palletzendingen Het netwerk van Palletways Europe strekt zich uit over de Benelux, Noord-Frankrijk en West-Duitsland. Londen BELGIË NEDERLAND Hamburg Nijmegen DUITSLAND

Nadere informatie

Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie

Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie Via het Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling (EFRO) stimuleert Europa de regionale

Nadere informatie

Wat wil Greenpeace dat Volkswagen doet?

Wat wil Greenpeace dat Volkswagen doet? Wat wil Greenpeace dat Volkswagen doet? Volkswagen (VW) mag niet langer zijn lobbykracht gebruiken om belangrijke klimaatwetten tegen te houden. Het moet ook zijn retoriek omzetten in daden door standaard

Nadere informatie

ENERGY INNOVATION PARK Alkmaar - Nederland

ENERGY INNOVATION PARK Alkmaar - Nederland ENERGY INNOVATION PARK Alkmaar - Nederland ENERGY INNOVATION PARK Alkmaar - Nederland PARK Ruimte voor innovatie en groei Uw bedrijf tussen nationale en internationale spelers uit de energiebranche met

Nadere informatie

Werken bij Havenbedrijf Amsterdam

Werken bij Havenbedrijf Amsterdam Werken bij Havenbedrijf Amsterdam De Amsterdamse haven Als vierde haven van West-Europa speelt de Amsterdamse haven een belangrijke rol in de regionale en nationale economie. Door de strategische ligging

Nadere informatie

Sector- en keteninitiatieven

Sector- en keteninitiatieven Sector- en keteninitiatieven Conform 1.D.1, 1.D.2 en 3.D.1 Onderzoek naar initiatieven en toelichting op de actieve deelname aan het initiatief van Zwatra B.V. Auteur(s): R. Egas, directie & CO 2-functionaris,

Nadere informatie

Stand van zaken offshore windenergie in Nederland

Stand van zaken offshore windenergie in Nederland Stand van zaken offshore windenergie in Nederland Chris Westra (We@Sea) met dank aan Sander de Jong (Rijkswaterstaat Noordzee) Offshore windturbineparken in NL Ronde 1 2 windturbineparken operationeel

Nadere informatie

hertalan welkom in de wereld van EPDM

hertalan welkom in de wereld van EPDM hertalan welkom in de wereld van EPDM hertalan the waterproof solution Hertalan levert wereldwijd unieke EPDM producten voor duurzame en watervaste oplossingen. Als eerste Europese producent van EPDM folies

Nadere informatie

nederlands Accelereer uw laad proces

nederlands Accelereer uw laad proces Accelereer uw laad proces NEDERLANDS Accelereer uw laad proces Ancra Systems is DE specialist op het gebied van automatische vrachtauto laad- en lossystemen: van standaard Wat zijn automatische laad- en

Nadere informatie

POWER. For Marine Professionals. Binnenvaart Special

POWER. For Marine Professionals. Binnenvaart Special POWER For Marine Professionals Binnenvaart Special EDITORIAL Als zoon van een schippersgezin, heb ik de eerste jaren van mijn leven op de binnenvaart doorgebracht. Bij elk schip wat voorbij voer, vroeg

Nadere informatie

Logistieke top-100: bouwsteen in waarde logistieke sector voor Nederland

Logistieke top-100: bouwsteen in waarde logistieke sector voor Nederland Logistieke top-100: bouwsteen in waarde logistieke sector voor Nederland TNO, Kees Verweij, Teamleider Logistiek TLN Top-100 bijeenkomst, 8 april 2010 Logistieke kosten stijgen als % omzet bedrijfsleven

Nadere informatie

EFFECT. 4 7 geluidsbeheersing. 8 9 toegangstechniek. 10 11 operator cabines. 12 13 plaatbewerking. 14 15 kennis & ontwikkeling

EFFECT. 4 7 geluidsbeheersing. 8 9 toegangstechniek. 10 11 operator cabines. 12 13 plaatbewerking. 14 15 kennis & ontwikkeling INZICHT EFFECT 4 7 geluidsbeheersing 8 9 toegangstechniek 10 11 operator cabines Inzicht. Weten wat werkt. In welke situatie. Voor wie. En vooral: met welk doel. We denken. Vragen. Verwonderen. Onderzoeken

Nadere informatie

Energiemarkt moet op de schop

Energiemarkt moet op de schop jeroen de haas Energiemarkt moet op de schop De liberalisering van de Europese energiemarkt heeft niet goed uitgewerkt voor Nederland, zegt Jeroen de Haas, bestuursvoorzitter van Eneco. Zitten we straks

Nadere informatie

De internationale concurrentiepositie van Nederland als logistiek land

De internationale concurrentiepositie van Nederland als logistiek land De internationale concurrentiepositie van Nederland als logistiek land Algemene Ledenvergadering NDL Amsterdam, 22 april 2016 Drs. René Buck Directeur Buck Consultants International Buck Consultants International

Nadere informatie

Nuon Helianthos. Een doorbraak in zonne-energie.

Nuon Helianthos. Een doorbraak in zonne-energie. Nuon Helianthos Een doorbraak in zonne-energie. 2 Nuon Helianthos Een doorbraak in zonne-energie. Nuon Helianthos 3 Een duurzame samenleving staat hoog op de politieke en maatschappelijke agenda. Een wezenlijke

Nadere informatie

Linco Nieuwenhuyzen Adviseur Strategie Brainport Development

Linco Nieuwenhuyzen Adviseur Strategie Brainport Development Linco Nieuwenhuyzen Adviseur Strategie Brainport Development Brainport Development ontwikkelingsmaatschappij nieuwe stijl Bedrijfsleven, kennisinstellingen en overheid Strategie-ontwikkeling-uitvoering

Nadere informatie

Een proefboring op zee, wat houdt dat in?

Een proefboring op zee, wat houdt dat in? Een proefboring op zee, wat houdt dat in? GDF SUEZ E&P Nederland B.V. voert regelmatig proefboringen uit naar gas op zee. Deze proef boringen worden uitgevoerd op een milieu- en veiligheidstechnisch verantwoorde

Nadere informatie

eerste in oplossingen van morgen, vandaag XS4 //re-volution 11 jaar, 1,200,000 sloten, en nog steeds innoverend limited edition

eerste in oplossingen van morgen, vandaag XS4 //re-volution 11 jaar, 1,200,000 sloten, en nog steeds innoverend limited edition GESELECTEERD EN VERZORGD DOOR info@optilox.com 078 6170707 eerste in oplossingen van morgen, vandaag XS4 //re-volution 11 jaar, 1,200,000 sloten, en nog steeds innoverend limited edition XS4 RE-VOLUTION

Nadere informatie

Nederland zakt vier plaatsen op Human Capital Index: vaardigheden en kennis van oudere leeftijdscategorieën blijven onbenut.

Nederland zakt vier plaatsen op Human Capital Index: vaardigheden en kennis van oudere leeftijdscategorieën blijven onbenut. ONDERZOEKSRAPPORT Nederland zakt vier plaatsen op Human Capital Index: vaardigheden en kennis van oudere leeftijdscategorieën blijven onbenut. Introductie In het Human Capital 2015 report dat het World

Nadere informatie

Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN

Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN Referentiescenario De WETO-studie (World Energy, Technology and climate policy Outlook 2030) bevat een referentiescenario

Nadere informatie

Latijns-Amerika aarzelt over hernieuwbare energie zaterdag, 15 augustus 2015 12:30

Latijns-Amerika aarzelt over hernieuwbare energie zaterdag, 15 augustus 2015 12:30 Waterkrachtcentrale's vormen een belangrijke energiebron in Zuid-Amerka, zoals hier bij de Itaipudam, een Braziliaans-Paraguyaanse stuwdam in de rivier de Paraná op de grens van de Braziliaanse staat Paraná

Nadere informatie