IS S O jaarboek

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "IS S O jaarboek 2005-2006"

Transcriptie

1 IS S O jaarboek

2 C o l o f o n Uitgave ISSO, Kennisinstituut voor de installatiesector KENNISINSTITUUT VOOR DE INSTALLATIESECTOR Redactie - hoofdstuk 1 actueel Vormgeving en layout Mw. A. Pijpers Dhr. P.P.H. t Lam Mw. E. Kok, Talpa teksten Stijlmeesters ISSO Druk en advertentieacquisitie Elma Edities b.v. Keizelbos PJ BROEK OP LANGEDIJK telefoon ISSO en degenen die aan de samenstelling van dit jaarboek hebben medegewerkt, hebben een zo groot mogelijke zorgvuldigheid betracht bij zowel het verzamelen als bij het verwerken en opstellen van de in dit jaarboek vervatte gegevens. Nochtans moet hier niet worden uitgesloten dat dit jaarboek onvolledig is of dat zij onjuistheden of onvolkomenheden bevat. Degenen die van dit jaarboek en daarin vermelde gegevens gebruik maakt, aanvaardt dan ook daarvoor zelf het risico. ISSO en degenen die aan de samenstelling van dit jaarboek hebben medegewerkt, sluiten iedere aansprakelijkheid uit voor zowel schade die mocht voortvloeien uit het gebruik van deze gegevens als schade welke zou kunnen ontstaan als gevolg van de onvolledigheden, onjuistheden of onvolkomenheden van dit jaarboek. Voor aanvullingen, correcties etc. houden wij ons ten zeerste aanbevolen. Niets uit dit jaarboek mag worden vermenigvuldigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, getransformeerd tot software en of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van het Bestuur van ISSO. september 2005, ISSO, Rotterdam ISSO jaarboek 2 ISSO jaarboek

3 I n h o u d s o p gave Pagina Colofon 3 Inhoudsopgave 5 Voorwoord 7 Hoofdstuk 1 ACTUEEL 13 Europese prestatienormen zijn zeer nabij Onderhoud en Beheer Hoofdstuk 2 ISSO -PROJECTEN Lopende en voorgenomen projecten ISSO contacten ISSO Internationaal Hoofdstuk 3 ISSO -DIENSTEN ISSO Toezendservice ISSO ThemaTech ISSO Digitaal Hoofdstuk 4 ISSO -PUBLICATIES De normatieve waarde van ISSO Publicaties Totstandkoming producten ISSO uitgaven Te verwachten ISSO publicaties Prijslijst Hoofdstuk 5 ISSO -ALGEMEEN Doelstelling en missie ISSO Functies Werkwijze ISSO Begunstigers Hoofdstuk 6 ISSO -KENNISOVERDR ACHT Instructiebijeenkomsten Symposia/congressen Vakbeurzen ISSO en publiciteit ISSO Info Hoofdstuk 7 ISSO -ORGANISATIESTRUCTUUR Bestuur Raad van Begeleiding Bureau LIJST VAN AFKORTINGEN ADVERTEERDERINDE X

4 Vo o r wo o r d I n s t a l l a t i e b e d r i j v e n m o e t e n m e e r k e n n i s h e b b e n Uit het door Bouwkennis uitgevoerde onderzoek Klimaatmonitor 2005 blijkt dat de installatiebedrijven meer kennis moeten hebben. De toepassing van steeds meer geavanceerde elektronica in de installatietechniek dwingt de installateur tot meer kennis van zowel de werktuigbouwkundige als van de elektronica kant. Ook ontwikkelingen als de Europese prestatienormen en verbreding van Onderhoud en Beheer waarover u verder in dit Jaarboek kunt lezen noodzaken de installatiesector tot verbreding en verdieping van de aanwezige kennis. Vo o r i n n o v a t i e ; k e n n i s i n d e p r a k t i j k b r e n g e n Nederland heeft hooggekwalificeerde mensen nodig die de kunst verstaan kennis in de praktijk te brengen luidt de stelling van de voorzitter van de HBO-raad (Doekle Terpstra). Vooral het hoger beroepsonderwijs wordt volgens hem de sector waar we het voor de economische ontwikkeling van Nederland van zullen moeten hebben. Hogescholen zijn samen met het MKB een belangrijke schakel in het ontwikkelen van nieuwe bedrijvigheid, nieuwe producten en welvaart. Als je kennis en praktijk combineert dan creëert dat nieuwe producten, concepten en ondernemingen. I S S O, h e t k e n n i s i n s t i t u u t v o o r d e i n s t a l l a t i e s e c t o r Kennis is macht luidt het gezegde; ISSO heeft daar de afgelopen jaren een eigen interpretatie aangegeven met Kennis is kwaliteit en Kennis is een beter bedrijfsrendement Met normatieve technische richtlijnen aangevuld met praktische handleidingen (zoals bijv. de Kleintjes water, warmteverlies, etc.) houden wij de sector op de hoogte van de laatste technische ontwikkelingen. Om die kennis te borgen wordt veel samengewerkt met andere belangenorganisaties. Voor technisch juiste beoordelingsrichtlijnen bij de diverse certificeringstrajecten bijvoorbeeld met de Stichting Kwaliteitsborging Installatiesector (KBI), Voor garanties voor goede technische installaties bij nieuwbouwprojecten van woningen bijvoorbeeld met het Garantie Instituut Woningbouw (GIW). I S S O e n e d u c a t i e Een belangrijk onderdeel voor het sneller toepasbaar maken van die kennis is de kennisoverdracht via seminars, instructiebijeenkomsten en dergelijke. Ook daarbij wordt intensief samengewerkt met de diverse organisaties zoals de branche-organisaties Uneto-VNI en ONRI, de personenvereniging TVVL, fabrikantenorganisaties zoals Vereniging Huis en Klimaat, Stichting HR-Ventilatie, VLA, LUKA e.d. Met steun van en in overleg met het Opleidingsfonds (OTIB) wordt er ook hard gewerkt aan de kennisimplementatie bij het MBO onderwijs. Het project HOI, de ontwikkeling van de e-learning modules en de lesmateriaalontwikkeling voor noodverlichting zijn voorbeelden dat de sector haar best doet om de beschikbare kennis, op snelle wijze, zowel bij het reguliere- als het applicatie-onderwijs in te brengen. Bij deze projecten waarover u verder in het Jaarboek meer kunt lezen wordt onder andere samengewerkt met diverse MBO en HBO onderwijsinstellingen, Kenteq, TVVL e.d. Nieu we t e chnieken en innovat ie In opdracht van en in samenwerking met Senter/ Novem besteedt ISSO veel aandacht aan het opstellen van praktijkrichtlijnen voor nieuwe en duurzame technieken. Technische ontwikkelingen bij warmtepompen, koude opslag, acquifers, warmtewisselaars, betonkernactivering etc. worden nauwlettend gevolgd. Voor de adviesbureaus en de installatiebedrijven wordt bij de kennisoverdracht veel opgetrokken met de respectievelijke branche-organisaties ONRI en Uneto-VNI. In oktober 2005 vindt het eerste ISSO-najaarsoverleg plaats. Een bijeenkomst waarbij met de bestuurders binnen ISSO en aanpalende organisaties van gedachte zal worden gewisseld over de komende trends in de bouw- en installatiesector en de rol van ISSO in dat geheel. S y s t e e m i n t e g r a t i e In het vorig jaarboek is uitgebreid stilgestaan bij de noodzaak van systeemintegratie. Het effect van meer betrokkenheid van de medewerkers, het verminderen van de faalkosten, de snellere opname van innovatieve ontwikkelingen, het MKK instrument en dergelijke is daarbij aan de orde gekomen. Een belangrijk element is ook de samenwerking met de andere partijen in het bouwproces. Ongenoemd kan dan ook niet blijven de samenwerking van ISSO met SBR op het gebied van een gezond binnenmilieu, vloerverwarming, brandveilige doorvoeren etc. Wij hopen daarmee dat het ten ISSO jaarboek 4 ISSO jaarboek

5 aanzien van dit onderwerp niet alleen bij woorden blijft maar ook tot daden leidt. ISSO blijft de integratie actief nasteven. I n t e r n e t e n a u t o m a t i s e r i n g o nmisbaar in co mmunicat ie Het staat buiten kijf dat het internet als informatiebron steeds belangrijker wordt. Vanzelfsprekend geldt die informatiebehoefte ook voor de kennis uit de ISSOpublicaties. ISSO is in 2004 gestart met ISSO-Digitaal een internetsite waarbij de abonnees op interactieve wijze de publicaties kunnen raadplegen. Het basisabonnement biedt tevens de mogelijkheid de Toolbox te raadplegen voor checklisten, hulp-rekenprogramma s en dergelijke. ISSO-Digitaal geeft unieke mogelijkheden om binnen de bedrijven de ISSO-kennis voor een ieder op iedere plaats en op ieder tijdstip te raadplegen. Via samenwerking met BRIS Warenhuis is koppeling met de NEN-normen en het Bouwbesluit mogelijk. Ook de rekenprogramma s van Bink en VABI hebben via ISSO-Digitaal links met nuttige helpteksten uit de ISSO-publicaties. In de tweede helft van 2005 zal ook de ISSO-site worden gemoderniseerd. Het vinden van informatie, bestellen van artikelen, aanmelden voor bijeenkomsten is sterk vereenvoudigd. Heeft als communicatiemiddel de post al verdrongen (en het de postzegelverzamelaars al moeilijk gemaakt) de toename van informatie via internet zal zeker verder blijven toenemen. Het raadplegen of downloaden van de vergaderstukken via de website is daarvan een goed voorbeeld. Waarom dan toch nog dit jaarboek? Uit het vorig jaar gehouden onderzoek blijkt dat de ISSO relaties niet voor drukwerk of digitaal kiezen maar prijs stellen op en, beide producten dus. Wij geven graag gehoor aan deze wens en bieden u hiermee met plezier dit jaarboek aan. Op is ook de digitale versie te raadplegen. P.P.H. t Lam

6 1. A c t u e e l E u r o p e s e p r e s t a t i e n o r m e n z ijn zeer nabij De grootste revolutie na de EPN, wordt het wel genoemd. De implementatie van de EPBD is in volle gang. Deze Europese richtlijn beoogt inzicht te krijgen in de energieprestatie van gebouwen via het Energieprestatiecertificaat. Het uiteindelijke doel hiervan is CO 2 -reductie, energiebesparing, zekerheid van energievoorziening en leveranciersonafhankelijkheid. Voor Nederland betekent het vooral dat nu ook bij de bestaande bouw energieprestatiecertificaten en inspectieverplichtingen worden geëist. Dit biedt tevens grote kansen voor de installatiebranche. De EPBD oftewel de Energy Performance Buildings Directive is ontstaan naar aanleiding van het verdrag van Kyoto. Alle 25 leden van de Europese Unie confirmeren zich om de komende jaren de nodige maatregelen te nemen die leiden tot verminderd energiegebruik. Als handleiding gelden uniforme richtlijnen die op dit moment door de lidstaten in elkaar worden gezet. Sommige regels gaan in per 2006, geen wonder dat er zeer hard aan de weg wordt getimmerd. Hans van Eck die namens Senter/Novem de operatie coördineert, is er niet rouwig om. Kijk bijvoorbeeld naar de Nederlandse situatie. Ondanks onze gasvoorraden zullen we voor onze energievoorziening binnen nu en vijftien jaar voor zo n zestig procent afhankelijk zijn van het buitenland. Met de nodige nationale wetgeving al achter de hand (EPN/EPC, EPA), is de implementatie voor Nederland eenvoudiger dan die van met name de nieuwe EUlanden. Voor hen geldt het grote voordeel dat ze in een razend tempo hun energiebelasting zullen verminderen. ISSO-directeur Jaap Hogeling, tevens voorzitter van de coördinerende CEN-werkgroep die zich met het opstellen van CEN-normen bezighoudt licht toe dat het gebruik van deze CEN-normen uiteindelijk goedkoper zal zijn dan in het geval dat alle 25 lidstaten er een eigen technische invulling aan geven. Het vereist wel dat de normen goed toegankelijk zijn, transparant, eenduidig, objectief, handhaafbaar en voor alle Europese regio s inzetbaar. Dit leidt dan bijna vanzelf tot een uitgebreidere set normen. Dit behoeft voor Nederland niet direct een probleem op te leveren. Voor de meest essentiële normen hebben onze deskundigen een belangrijke bijdrage geleverd. Zoals vermeld is het grootste verschil vergeleken met de EPN, dat de EPBD eveneens geldt voor de bestaande bouw. Hans van Eck: Natuurlijk is het belangrijk om nieuwbouw energiezuinig aan te pakken. Maar als je alleen al naar Nederland kijkt: er worden momenteel tussen de 60- en woningen gebouwd; wat gebeurt er met de miljoenen huizen die er al staan? De EPDB zorgt er onder andere voor dat daarvan de energieprestatie in kaart wordt gebracht. Vergelijk het met de energielabels voor witgoed. K o e l k a s t l a b e l b e s t a a n d e b o u w De EPBD omvat twee grote segmenten. Om te beginnen is er de berekening van de energieprestatie. Er wordt zoveel mogelijk gebruikgemaakt van bestaande beleidsinstrumenten. In Nederland geldt daarvoor voor de nieuwbouw de EPN (Energie Prestatie Norm) met de Energie Prestatie Coëfficiënt (EPC) als meetbare uitkomst. Voor de bestaande woningen spreken we van het Energie Prestatie Advies (EPA), te bepalen in de EI (Energie-index). Het uitgebreide EPA-advies was en blijft vrijwillig maar het bepalen van het Energieprestatiecertificaat (het label) maar het daarbij behorend beperkt advies wordt straks een wettelijke verplichting. Dit houdt onder andere in dat er vanaf 2006 bij transactiemomenten - dus als er nieuwe bewoners komen - een Energieprestatiecertificaat dat niet ouder is dan tien jaar moet worden overlegd. Dit certificaat moet door een volgens de BRL 9500 gecertificeerd bedrijf zijn opgesteld. De opstelling van deze BRL zal dit najaar worden afgerond. Bedrijven die zich op deze markt wensen te begeven, kunnen zich daarna laten certificeren. Certificerende instellingen houden zich op hun beurt bezig met de toetsing van deze bedrijven. Ze geven onder toezicht van de Raad van Accreditatie aan dat deze bedrijven voldoen aan de eisen van de BRL Verder zal er een overgangsregeling van toepassing zijn voor gebouwen die jonger zijn dan tien jaar en voor bestaande woningen met een EPA die na 1 juli 2002 door een BRL 9502 gecertificeerd bedrijf is afgegeven. Het is dus allemaal zeer kort dag. Een stellige Van Eck: Begin 2006 ligt de instrumentatie er om mee te werken. Dus zal al volgend jaar de EPBD in werking ISSO jaarboek 6 ISSO jaarboek

7 treden. Indien mogelijk in z n geheel of anders in delen. We willen toch ook niet het braafste jongetje van de klas zijn en hebben daarom voorzichtigheidshalve een uitsteltermijn van drie jaar aangevraagd. Daarvan zullen we echter alleen gebruik maken als we te maken krijgen met capaciteitsgebrek. Dit zal dan ook enkel gelden voor bepaalde doelgroepen; verder zal de verplichting zeer zeker direct per 1 januari 2006 ingaan. K e u r i n g e n De tweede pijler houdt in dat tussen 2007 en 2010 alle airco s boven 12 kw, alle niet-gasgestookte cv-ketels vanaf 20 kw, en alle gasgestookte ketels boven 100 kw met bijbehorende installaties periodiek op hun energiezuinigheid dienen te worden beoordeeld. Hetzelfde geldt voor alle verwarmingsinstallaties die ouder zijn dan vijftien jaar. Dit laatste betreft een éénmalige signaleringskeuring zonder verplichting voor de eigenaar om er iets mee te doen. De eerder genoemde keuringen zullen wel periodiek moeten plaatsvinden, afhankelijk van de ketelgrootte om de twee tot vier jaar. Voor al deze keuringen is een andere certificatie nodig dan voor het EPA. Hans van Eck: Het is dus aan de installateur om te wijzen op eventuele tekortkomingen of dat de ketel misschien te groot is geworden voor een optimaal rendement omdat de isolatie van de woning is toegenomen. Deze onafhankelijke advisering zal in veel gevallen leiden tot vervanging of aanpassing van installaties en dus voeren naar verdere energiebesparing. Ve r d e r e m a a t r e g e l e n De EPBD geeft de mogelijkheid om voor zowel nieuwbouw als renovatie minimumeisen voor de energieprestatie te stellen. Voor Nederland heeft dit echter niets om het lijf omdat het Bouwbesluit daarin reeds voorziet, zowel voor nieuwbouw als gebouwen die een grootschalige renovatie ondergaan. Wel wordt zoals bekend de EPC-W per 1 januari 2006 aangescherpt van 1,0 tot 0,8 en valt hetzelfde in de toekomst te verwachten van de EPC voor de utiliteit. Verder worden haalbaarheidsonderzoeken geëist voor duurzame energievoorzieningen bij nieuwbouw boven de 1000 m_. Dit betekent in de praktijk het invullen van een checklist die wordt toegevoegd bij de aanvraag van de bouwvergunning. Er dient te worden bekeken of toepassing van alternatieve systemen voor energievoorziening economisch haalbaar is. Een ondersteunend digitaal instrument is in ontwikkeling. Tenslotte komt er een energieprestatiecertificaat dat zichtbaar moet worden getoond op overheidsgebouwen, wederom voor zowel nieuwbouw als bestaande bouw. Er is nog een discussie gaande voor welke gebouwen dit is bedoeld maar waarschijnlijk zal de grens liggen bij al dan niet voor het publiek vrij toegankelijke gebouwen, verwacht Hans van Eck. Hij hoopt dat de marktwerking sturend zal zijn voor een zo positief mogelijke score. S t a n d v a n z a k e n De meeste landen, waaronder Nederland, hebben aangegeven de Europese CEN-normen vóór 2010 in de wetgeving te gaan aansturen. In de overgangsjaren gebruiken veel landen hun bestaande, vaak reeds op basis van de huidige normconcepten verbeterde methoden. De Europese normen worden op dit moment voorbereid door diverse technische commissies (CEN-TC s). Ze richten zich respectievelijk op: thermische eigenschappen; ventilatie voor gebouwen; daglicht en verlichting; verwarmings- en AC-systemen; en gebouwautomatisering. De coördinerende, overkoepelende commissie wordt voorgezeten door ISSO in de persoon van directeur Jaap Hogeling. Vanaf april dit jaar publiceert de CEN de concepten (pren s) van de ruim 40 normen die onder dit EU-mandaat vallen. In totaal betreft het meer dan 2000 pagina s waarvan vele ingaan op niet normatieve, toelichtende bijlagen. Deze prcn s lagen voor een periode van vijf maanden ter kritiek. De komende tijd zullen de nationale commentaren worden verzameld. NEN zal de Nederlandse kritiek met stemresultaat indienen. Nadat de CEN-TC s alle kritiek hebben ontvangen, wordt deze verwerkt. In de loop van 2006 met een uitloop naar 2007 zullen alle normen voor formele eindstemming worden gepubliceerd. Bij voldoende positieve stemmen zullen ze daarna van kracht worden. De praktijk verloopt niet vlekkeloos, erkent TNO wetenschappelijk medewerker Marleen Spiekman, tevens CEN-rapporteur. Ze geeft aan dat de TC s met behulp van een umbrella document hebben getracht om een samenhang tussen al deze normen aan te brengen en zichtbaar te maken. Zeker gezien het EU-verband is dat niet altijd eenvoudig. Als het over stemmen gaat, heeft Nederland voor slechts 3,8 procent inspraak. NEN-man Arie de Jong, verantwoordelijk voor de Nederlandse inbreng van bijna alle EPBD-normontwerpen annex secretaris van de Europese werkgroep die de EPBD-normontwikkeling coördineert, relativeert dit percentage. Duitsland bezet ook maar 9 %. Als 71 % van de stemmen positief is, wordt het voorstel aangenomen. En bedenk dat wij met de EPN over een goede voorloper beschikken!

8 Het is niet zo dat alle landen zullen vastzitten aan één bepaalde methodiek. Er zijn in de normvoorstellen diverse rekenmethoden uitgewerkt maar daarbij speelt nog de controverse dat het enerzijds goed zou zijn dat het elk land vrij staat om hiertussen te kiezen, terwijl dat anderzijds met zich meebrengt dat al die methodes dan weer verschillen. Maar dat moet langzaam naar elkaar toegroeien. In ieder geval krijgt elk CEN-lid de mogelijkheid om extra eisen te stellen. Zo kijkt de EPC puur naar het energieverbruik, niet naar CO2-emissie. Wil een land extra regels om dit laatste te beperken, dan is het vrij om daarnaar te handelen. Een voorbeeld zoals het energiecertificaat eruit kan zien. De exacte schaal is nog niet bekend. Hoe meer gradaties hoe exacter maar hoe moeilijker de communicatie met de consument. ISSO jaarboek 8 ISSO jaarboek

9 I S S O b e n adruk t wederom kansen vo o r i n s t allatiebranche O n d e r h o u d e n b e h e e r b i e d e n g r o t e p e r s p e c t i e v e n ISSO is voor velen synoniem voor het leveren van technische publicaties waar ontwerp en rekenmethodes centraal staan. Onderhoud en beheer zijn eveneens relevante onderwerpen, benadrukken ISSO-directeur Jaap Hogeling en voorzitter van de Raad van Begeleiding Egbert Wagenaar. In onze publicaties komen ze weliswaar meestal aan bod en soms is de rol groot zoals in de publicatie Inspectie en onderhoud van noodverlichtingsinstallaties. Niettemin zijn onderhoud en beheer doorgaans een ondergeschoven kindje bij het ontwerpen van installaties en dat is jammer. Zeker omdat het belang ervan steeds groter wordt. Een visie. Aan de ene kant is ISSO facilitair door te leveren wat een doelgroep vraagt; anderzijds zien we voor ons als kennisinstituut een voortrekkersrol weggelegd, stelt Jaap Hogeling. Dat hebben we onlangs laten zien bij bijvoorbeeld de legionellaproblematiek en bij de invoering van de EPBD. Op dit moment dringt zich onderhoud en beheer op de voorgrond. De markt vraagt in toenemende mate om een veel integralere werkwijze en dat maakt onze boodschap vooral positief: zie het als een interessant gebied met groeipotentie, vooral voor installatiebedrijven. De roep naar een betere aanpak van beheer en onderhoud is allesbehalve nieuw. Al in 1991 wees Egbert Wagenaar in Verwarming en Ventilatie op dit stiefkindje binnen de installatietechniek. Ik haalde cijfers aan uit Toen al bleek dat herstel, verbouw en onderhoud - ik plaats ze voor t gemak even onder de noemer beheer - ongeveer 45% van de totale bouwproductie innamen. Het ging jaarlijks om een bedrag van circa 20 miljard gulden. Dit was éxclusief de situaties waar onderhoud op z n plaats zou zijn om woningen bouwtechnisch op het niveau te brengen van vergelijkbare nieuwbouwwoningen. In de installatiemarkt besloeg beheer ongeveer eenzelfde percentage. Ondanks die enorme omvang concludeerden marktonderzoekers destijds dat vraag en aanbod elkaar nog niet gevonden hadden. Onder invloed van energiebesparing en hogere comforteisen zal het aandeel dat beheer inneemt inmiddels boven de vijftig procent liggen. Zoals gezegd neemt de roep naar een integrale aanpak toe. Hogeling: Het gaat om het antwoord op de vraag wat de opdrachtgever te wachten staat gedurende de totale levenscyclus van een installatie. Op componentniveau spelen dergelijke vragen dagelijks. Bijvoorbeeld als een cv-ketel een bepaalde leeftijd heeft bereikt, zeg dertien jaar. Wellicht kan die dan technisch gezien nog wel twaalf jaar mee maar wat gebeurt er in de tussentijd? Welk energetische prestaties worden geleverd; welke reparaties en vervanging van onderdelen zijn te verwachten; hoeveel kost dat? Misschien wordt de opdrachtgever een dief van eigen portemonnee als deze de ketel niet direct vervangt door een modern exemplaar. Bijkomende vragen zijn of de volgende ketel dezelfde capaciteit moet bezitten of dat door verbeterde thermische kwaliteit van het gebouw een warmtepomp, zonneboiler of microwarmtekrachtkoppeling een gunstig alternatief is. To t a a l k o s t e n p l a a t j e Een dergelijke integrale benadering wordt veel te weinig toegepast, oordelen beide heren. Jaap Hogeling: In de procesindustrie ligt dat anders maar daar zijn de belangen ook veel groter. Niettemin constateren we bij professionele gebouwbeheerders dezelfde vraag opkomt en uiteindelijk zal de trend zich voortzetten naar particulieren. Men wil simpelweg steeds meer toe naar een totaalinzicht in de kosten. Het antwoord kan worden gegeven door degene die gedurende jaren de prestaties van in onderhoud genomen installaties heeft bijgehouden en hieruit conclusies kan afleiden. Egbert Wagenaar: De gegevens die de leverancier verstrekt, bieden slechts in beperkte mate informatie. Sterker, die zal zich beperken tot het vermelden van de garantietermijn terwijl levensduur te maken heeft met veel meer aspecten als de systeemkeuze en de ontwerptechnische invulling daarvan, de selectie van de componenten, de montagetechnische kwaliteit, het gebruik en de mate van onderhoud. Hogeling: Bij mij thuis kan ik bijvoorbeeld verwachten dat de ketel eerder kapot gaat omdat de installatie niet goed in elkaar zit. Vanwege onvoldoende doorstroming aan de waterzijdige kant, loopt de ketel alleen op deellast en valt deze daarom voortdurend in circulatiestoring. De conclusie is dus dat goed onderhoud bij een slecht ontworpen installatie zal leiden tot een negatief resultaat als niet eerst de prestatie van de totale installatie wordt verbeterd. S y s t e m a t i e k Het bijhouden van relevante informatie vereist systematiek. Egbert Wagenaar: Het mooie is dat ISSO in de vorm van het Model Kwaliteitsbeheersing Klimaatinstallaties over een geschikte systematiek

10 Jaap Hogeling (links) en Egbert Wagenaar: Zie het als een interessant gebied met groeipotentie. beschikt. We hebben dit onder andere toegepast in de publicaties 50 (Ontwerptechnische kwaliteitseisen voor warmwaterverwarmingsinstallaties in woningen en woongebouwen) en 62 (Kwaliteitseisen gebalanceerde ventilatie-installaties). Voor het beoogde gebruik voor onderhoud en beheer in een veel bredere zin, is het echter wel nodig om die systematiek uit te breiden met specificatiebladen waarin de karakteristieken van installaties kunnen worden opgenomen. In september is er een werkgroep mee begonnen. Hierin zijn, zoals bij ISSO gebruikelijk is, vrijwel alle belanghebbende marktpartijen vertegenwoordigd. Voor ons speelt zeker mee dat we voort moeten maken omdat we anders de kans lopen links en rechts te worden gepasseerd door ontwikkelingen die niet aansluiten bij de met zorg en tezamen met marktpartijen ontwikkelde installatietechnische kennisinfrastructuur. De werkgroep richt zich op het creëren van een transparant stramien. Daarin zijn de beheeraspecten die meespelen om het gewenste totaalplaatje te verkrijgen, gekoppeld aan gecategoriseerde combinaties van gebouwen en installaties. Daaraan kan de gebruiker dan de door hem zelf verzamelde historische beheerinformatie van installaties hangen. Wagenaar: Je kunt niet van ISSO verlangen om die historische gegevens boven water te krijgen. Ik heb er pogingen toe gedaan maar achteraf gezien vind ik het logisch dat het niet is gelukt. Installatiebeheerders koesteren op dit punt hun kennis en ervaring. Jaap Hogeling voegt toe: Het spanningsveld tussen kennis vergaren en delen, kent ISSO altijd. Niettemin valt het in de praktijk erg mee. Zo werd in onze beginfase al betwijfeld of adviesbureaus bereid zouden zijn om informatie op tafel te leggen. Als ik bedenk wat we inmiddels wel niet in kaart hebben gebracht... Systeemkeuzes, slim integraal ontwerpen, noem maar op. In dit geval kunnen we met marktpartijen afspreken wat de randvoorwaarden zijn van openheid en wat bedrijfseigen moet blijven. De grens zal ergens liggen bij levensduur, onderhoudfrequentie en wellicht storingsrisico s van enkele veel voorkomende installatiecomponenten. C i r k e l r o n d Een integrale aanpak van onderhoud en beheer zal verregaande gevolgen hebben, menen de twee deskundigen. Egbert Wagenaar: Ik noem het een gigantische stap vooruit! Dat opdrachtgevers op die dienstverlening zitten te wachten, blijkt uit de signalen die ISSO via de afnemers van de publicaties bereiken. Gebouweigenaren zijn geïnteresseerd in de totale beheerskosten en faalrisico s van de installaties. Jaap Hogeling: Dit kan betrekking hebben op álle installaties, inclusief elektra, beveiliging, ventilatie, etcetera. Een gebouwbeheersysteem is daarbij een handige voorziening maar ook dan moet je beschikken ISSO jaarboek 10 ISSO jaarboek

11 over historisch statistische informatie om een installatie vitaal te houden binnen een aanvaardbare faalkans. Beheer begint bij het programma van eisen, benadrukken Hogeling en Wagenaar. In het programma van eisen moet beheer aandacht krijgen. Pas dan is de cirkel rond te maken. Natuurlijk vergt het van menig installateur de nodige inspanningen, erkennen de heren. Hogeling: Je zult je erin moeten verdiepen, medewerkers scholen. Zeker de installateur die nooit historische informatie heeft verzameld, zal in het begin terughoudend moeten zijn. Maar wat wil je? Alleen op de prijs van traditioneel onderhoud concurreren? Of kunnen aangeven wat de onderhoudsbeheerskosten en de risico s voor de komende jaren zijn met een daarbij passende beheerstrategie? Dat laatste is in meerdere opzichten veel interessanter. Uiteindelijk ligt kwaliteit in toenemende mate bij kennis en service! K o e r s w i j z i g i n g I S S O Gelijk aan de trend naar een integrale kijk op installaties, timmert ISSO ook intern aan een steeds completer kwaliteitszorgsysteem. Er is daarbij sprake van een duidelijke koerswijziging. Tot zo n vijf jaar geleden legde ISSO zich vooral toe op het leveren van technische publicaties. Egbert Wagenaar: Vanwege de kwaliteit en de onafhankelijkheid staat de autoriteit van een ISSO-publicatie hoog aangeschreven. ISSO heeft de vaste gewoonte om elk onderwerp te laten begeleiden door een contactgroep met specialisten die belanghebbende marktpartijen vertegenwoordigen. Daarnaast garandeert de Raad van Begeleiding steevast een goed verloop van de laatste fase van het kwaliteitszorgsysteem. Niettemin constateren beide heren een probleem: kennisoverdracht. Jaap Hogeling: Voorheen was er toch sprake van een compromis, één publicatie voor iedereen. Gericht op de vakman terwijl degene die leert dat nog niet is. Vaak sloot ons materiaal evenmin aan op de soms verouderde lesmethodieken. Concluderend gingen we er vanuit dat de ISSO-publicaties konden worden toegevoegd aan het lesmateriaal terwijl dat in de praktijk niet per se het geval bleek. Het moet dus beter en t zou mooi zijn als moderne informatietechnologie een rol kan spelen, vervolgt Wagenaar. Hogeling voegt toe: De eerste stappen zijn al gezet, opgebouwd rondom het systeem XML. Het resultaat, ISSO-Digitaal, stamt uit april Dit is de digitale bibliotheek waarin onze publicaties meteen on line beschikbaar zijn. Nog niet alle, het duurt even eer je alles hebt omgezet. Maar met bijkomende voordelen dat aanvullingen of aanpassingen continu worden verwerkt en de gebruiker ook interactief andere documenten zoals het Bouwbesluit kan raadplegen. Deze opzet biedt mogelijkheden om een database rondom een onderwerp te ontwikkelen. Egbert Wagenaar: Door er de juiste vlaggetjes aan te hangen, kunnen we bepaalde tekstdelen richten op cursisten en andere op de professional, zodat de laatste de ballast niet hoeft te lezen. Tevens valt te denken aan onderdelen die geschikt zijn voor opdrachtgevers of voor architecten. Aldus bereik je dat de maat uiteindelijk wordt bepaald door degene die ermee moet werken

12 2. I S S O - P r o j e c t e n Onderstaand vind u een omschrijving van alle lopende en voorgenomen ISSO projecten 2005/2006 I S S O - ko n t ak t g r o e p M e e t p u n t e n e n m e e t m e t h o d e n vo o r k limaat r e g e linginstallaties Van de meeste gerealiseerde klimaatinstallaties kan worden gesteld dat het aantal opgenomen meetpunten te laag is om op behoorlijke wijze volgens het ontwerp, volumestromen in te stellen of te controleren of een installatie of onderdelen hiervan op de juiste wijze functioneren. In het geval van storing is het vaak noodzakelijk om via de meetpunten en de juiste meetprocedures informatie over het gedrag van de installatie te ontlenen, opdat de storing op doelmatige wijze kan worden geanalyseerd en opgelost. Een van de hoofdoorzaken voor het ontbreken van voldoende meetpunten of het hanteren van de juiste meetprocedure is het ontbreken van een (referentie)document, waarop een ontwerper/installateur kan terugvallen. Hierdoor wordt tijdens het bouwproces met verschillende argumenten het kwaliteitsniveau van de installatie aangetast, zonder dat hiertegen eenduidige en inhoudelijke tegenargumenten worden gegeven die moeilijk of niet zijn te weerleggen. Met de door middel van dit project te realiseren ISSOpublicatie wordt niet alleen de technische knowhow en standaardisatie ten aanzien van meetpunten en meetmethoden gerealiseerd, maar wordt tevens een referentiedocument gerealiseerd waaraan tijdens bouwoverleg of in bestekken kan worden gerefereerd. Inmiddels is ISSO-rapport 20.2 Meetpunten en meetmethoden voor installaties verschenen. ISSO streeft er naar dit ISSO-rapport om te werken naar ISSOpublicatie 42. S a m e n s t e l l i n g I S S O - ko n t a k t g r o e p ing. J.C. Aerts (projectcoördinator) ISSO, Rotterdam ir. J.H. Berger Wolter & Dros Groep, Amersfoort A. den Dunnen Grontmij/Technical Management BV, Amersfoort ing. P.A. Elkhuizen TNO-Bouw, Delft ing. H.H. Hamberg (rapporteur) H2H Adviesbureau, Nijkerk S.A.J. Jansen Alphen a/d Rijn H.M.A. Janssen Groesbeek Woerden ir. H.J.M. Knipscheer Ingenieursbureau Knipscheer, Soest ing. J.W.M. Meyer Novem Sittard H.C. Peitsman TNO-Bouw, Delft ir. E.J. Wagenaar (voorzitter) Zoetermeer ISSO jaarboek 12 ISSO jaarboek

13 I S S O - ko n t ak t g r o e p D e c e n t r ale ventilatiesystemen Er verschijnen steeds meer systemen met decentrale (al dan niet mechanische) luchttoevoer. Luchtafvoer geschiedt via een centrale afzuiging. Regeling vindt plaats op basis van een vast debiet of op basis van CO 2 -concentratie. De lokale systemen hebben een interactie met de overige ruimten. Goede ontwerpregels voor dit soort systemen zijn er nog niet. Daarnaast is er ook een systeem met lokaal een ventilatiebalans en warmteterugwinning. Voor de andere ruimten is dan een ander systeem noodzakelijk. Aangegeven moet worden hoe zo n ontwerpproces verloopt. Dit onderzoek moet resulteren in een aanvulling op ISSO-62 en een kleintje decentrale ventilatiesystemen. I S S O - ko n t ak t g r o e p H yd r aulische schake lingen U-bouw met ko e ling Bij het ontwerpen van een klimaatinstallatie zal eerst aan de hand van het programma van eisen een keuze gemaakt worden van het toe te passen concept (ISSO- 43). Als het concept van de klimaatinstallatie bekend is, is het dus ook bekend welke apparaten (koelmachine, koelbatterij, etc.) in het concept toegepast worden. De vraag is dan hoe deze apparaten in een hydraulische schakeling ingepast worden en hoe de hydraulische schakeling ontworpen wordt. De ISSO-publicatie 47 heeft als doel deze vragen te beantwoorden. Uitgangspunt hierbij is dat de keuze van het concept van de klimaatinstallatie met bijbehorende temperatuurniveaus etc. gemaakt is. De vraag is dus hoe de apparaten die onderdeel uitmaken van het concept van de klimaatinstallatie in een hydraulische schakeling ingepast worden. Om deze vraag te kunnen beantwoorden worden eerst in hoofdstuk 2 de kenmerken van verschillende hydraulische (sub)schakelingen beschreven. In deze publicatie wordt een hydraulische schakeling onderverdeeld in subschakelingen voor opwekking, distributie en gebruikers. Deze subschakelingen worden modulen genoemd. De modulen worden onderverdeeld in passieve en actieve modulen. Op basis van dit kenmerk kunnen modulen samengesteld worden. Een actieve opwekkermoduul en een passieve gebruikermoduul worden bijvoorbeeld met elkaar verbonden door een passieve distributiemoduul. Met deze methodiek is het mogelijk om op een juiste manier hydraulische subschakelingen (modulen) samen te stellen tot één geheel. Met de beschrijving van de modulen in hoofdstuk 2 is nog niet de vraag beantwoord wanneer nu deze modulen toegepast dienen te worden. Hoofdstuk 3 geeft daarom aanwijzingen hiervoor. In dit hoofdstuk wordt beschreven dat een moduul geselecteerd kan worden op basis van: 1. eigenschappen van het apparaat dat toegepast wordt; 2. noodzakelijke beveiligingen; 3. afstemming tussen gebruiker en opwekker; 4. praktische overwegingen. Aan de hand van een aantal voorbeelden wordt in deze publicatie toegelicht hoe een hydraulische schakeling samengesteld kan worden. Bij de voorbeelden wordt aandacht besteed aan geïntegreerde energiesystemen waarbij omschakeling van verwarmen naar koelen (dus eigenlijk gebruikers die ook toegepast worden als opwekkers) aan de orde komt. ISSO-publicatie 47 sluit aan op en complementeert de reeds eerder verschenen ISSO-publicatie 44 Ontwerp van hydraulische schakelingen voor verwarming. ISSO-publicatie 47 is begin 2005 verschenen

14 S a m e n s t e l l i n g I S S O - ko n t a k t g r o e p ing. J.C. Aerts (projectcoördinator) ISSO, Rotterdam B. Bloemendal (corr. lid) IMI Indoor Climate, Alphen a/d Rijn L.H. den Dekker (rapporteur) DWA Installatie- en energieadvies, Bodegraven ing. P.A. Elkhuizen TNO-Bouw, Delft T.J.M. van Giezen Carrier BV, H P. Haage Trane Airconditioning BV, Soest H.M.A. Janssen Groesbeek (voorzitter) Woerden ing. H. Th.C. Kuling Wolter & Dros BV, Amersfoort R. Min Grundfos Nederland BV, Weesp prof.dr.ir. A.H.C. van Paassen TU-Delft R. Rijksen (co-rapporteur) DWA Installatie- en energieadvies, Bodegraven H.J. van der Tholen Deerns Ri BV, Rijswijk ing. W.J. Wienk (corr. lid) Senter/Novem, Utrecht ing. H.B. Woltering Imtech Utiliteit Noord-West BV, Zoetermeer Tevens werd gebruik gemaakt van de adviezen van de technische werkgroep van de stichting HR-ventilatie die als volgt was samengesteld: B. Beukers A. de Graaff K.C. van der Mark P.Th.J. Overman R. Rooyendijk De eisen en aanbevelingen in deze publicatie zijn in goed overleg met de Stichting GIW, de Stichting Woningborg en de Vereniging Eigen Huis vastgesteld. Hieraan hebben de volgende personen bijgedragen: L. Bodegom namens GIW; B. van Buuren namens de stichting Woningborg; F. Nieuwboer namens Vereniging Eigen Huis I S S O - ko n t ak t g r o e p 41.1 O n t werptechnische k waliteit s e i s e n ver warmingsinstallatie wo n i n g e n ; a c t u aliseren en uitbreiding IS S O ISSO-publicatie 50 wordt momenteel herzien en uitgebreid. De herziening van ISSO-publicatie 50 omvat het verwerken van het commentaar op de specificatiebladen en het uitbreiden van de specificatiebladen voor de projectenfasen uitwerking en beheer. De uitbreiding betreft het opstellen van specificatiebladen met kwaliteitseisen voor renovatieprojecten. Met de herziening van ISSO-publicatie 50 kunnen opdrachtgevers aangeven welke installatie zij wensen en welk kwaliteitsniveau zij kiezen op basis waarvan de installatieontwerper een installatie realiseert conform de kwaliteitseisen van ISSO-50. De herziene ISSO-publicatie 50 wordt in het 1e kwartaal 2006 verwacht. ISSO jaarboek 14 ISSO jaarboek

15 S a m e n s t e l l i n g I S S O - ko n t a k t g r o e p 41.1 ing. J.C. Aerts (projectcoördinator) ISSO, Rotterdam L.A. Bodegom Garantie Instituut Woningbouw, Rotterdam H. Clerx WTH-Vloerverwarming, Dordrecht N. Graftdijk Feenstra West BV, Heerhugowaard ir. J.W.M. Hooijschuur (corr. lid) Senter/Novem, Sittard ing. H.H.P.F. Jansen JTS Energietechniek, Roermond J.L. van Klaveren Mampaey Installatietechniek BV, Dordrecht K. Manuel VIAC, Houten J.G. Marcus IAC Installatietechn. Advies, Rijswijk ir. P.Th.J. Overman AGPO, Breda J. Rijnvis Brugman Radiatorenfabriek BV, Tubbergen F.A. Vos (corr. lid) UNETO-VNI, Zoetermeer ir. E.J. Wagenaar (voorzitter) Adviseur, Zoetermeer ir. E.M.M. Willems Cauberg-Huygen BV, Rotterdam I S S O - ko n t ak t g r o e p 4 4 H e r z i e n i n g I S S O - p u b licatie 2 Z o n t o e t r e d i n g s f a c t o r e n De huidige ISSO-publicatie 2 is inmiddels ruim 20 jaar oud. Door de ontwikkelingen op het gebied van dubbelglas en meervoudige beglazing met verschillende soorten vulgassen en coatings zijn de in deze publicatie opgenomen tabellen en overzichten sterk verouderd. Betrouwbare gegevens van raamconstructies (al of niet met zonwering) zijn van groot belang bij berekeningen, zoals koellastberekeningen, temperatuursimulatieberekeningen en energiegebruikberekeningen. Steeds vaker moeten garanties afgegeven worden op binnentemperaturen en hierdoor worden simulatieberekeningen steeds belangrijker. Ook bij de bepaling van de EPC-waarden is het noodzakelijk over goed toegankelijke en betrouwbare zontoetredingsfactoren te beschikken. De bovengenoemde berekeningen vereisen een eenduidige, goede en goed toegankelijke gegevens van met name raam- en zonweringsystemen. De herziene ISSO-publicatie is hiervoor bedoeld. Afhankelijk van de gedetailleerdheid van het simulatiemodel is behoefte aan relatief eenvoudige waarden als U, ZTA, LTA en CF of meer gedetailleerde gegevens als de netwerkweergave van warmte- en lichttechnische gegevens. Met name de netwerkgegevens ontbreken in de huidige ISSO-publicatie 2. Naarmate het glas door coatings een betere warmteweerstand krijgt, wordt de invloed van de randconstructie steeds belangrijker. Veelal wordt hier in de praktijk nog geen rekening mee gehouden, omdat betrouwbare gegevens hierover ontbreken in oudere studies en rapporten. In de herziene ISSO-publicatie zal hiermee ook rekening gehouden worden. De publicatie sluit zoveel mogelijk aan bij nieuwe CEN-normen op het gebied van beglazing. Ook wordt in de publicatie aandacht besteed aan de methode om beglazingen die niet in de EPN voorkomen om te rekenen volgens de EPN-methodiek. De publicatie zal verschijnen als Kleintje zontoetreding S a m e n s t e l l i n g I S S O - K o n t a k t g r o e p 4 4 ing. H.M. Bruggema ir. E.J.P. Corneth ir. P.R. van Dam ir. H.A.L. van Dijk ir. G. Meerdink prof.dr.ir. A.H.C. van Paassen ir. C.E.E. Pernot Peutz B.V. Tebodin b.v. Consultants & Engineers VABI BV, Delft TNO Bouw, Delft DGMR Raadgevende Ingenieurs bv TU Delft TU Eindhoven

16 I S S O - ko n t ak t g r o e p 47.1 I S S O - p u b licatie 4 9 V l o e r ver warming / wandver warming en vloer- en wandko e ling o mzet t e n n aar MK K De huidige ISSO-publicatie is niet geschikt om te dienen als referentiedocument voor een BRL met betrekking tot vloer- en wandverwarmingssystemen. Hiervoor is het noodzakelijk de ISSO-49 om te zetten naar de MKK structuur en deze publicatie dan gelijktijdig op een aantal punten aan te vullen. Begin 2005 is de ISSO-49 in MKK structuur verschenen. S a m e n s t e l l i n g I S S O - ko n t a k t g r o e p 47.1 mw. ir. J.W.M. Hooijschuur Senter/Novem, Sittard J. Clerx WTH, Dordrecht G.J. Koele Velta Nederland, Wezep R. Noordzij Brielle Noordzij b.v., Brielle ir. E.M.M. Willems Cauberg-Huygen BV, Rotterdam ir. E.J. Wagenaar (voorzitter) Zoetermeer ir. A.M. van Weele (projectcoördinator) ISSO, Rotterdam I S S O - ko n t ak t g r o e p 5 5 Binnenriolering binnen de perceelgr e n s De combinatie van de commissies, de NEN-sub commissie en ISSO-kontaktgroep 31, heeft een aantal projecten in gang gezet die moeten leiden tot een volgende gewijzigde druk van NTR-3216, die ultimo 2006 wordt verwacht. Het betreft de volgende projecten: - Buitenriolering binnen de perceelgrens - 4-6l-closetspoeling - Geluidsproductie van standleidingen in leidingschachten - Brandveilige doorvoeren van rioleringsleidingen - Ontwikkelen van een Beoordelingsrichtlijn voor binnenriolering in het kader van de certificeringsregeling KOMO-INSTAL - Gebruik en infilratie van hemelwater - Riolering in hoogbouw > 50 m Over de geluidsproductie van standleidingen in leidingschachten is in 2005 een afzonderlijke aanvulling op praktijkrichtlijn ontwikkeld. S a m e n s t e l l i n g I S S O - ko n t a k t g r o e p 5 5 ir. J.W.F. Backer Mohrmann Ing. O. Jansen ing. R.H. de Gans ing. H. Meerman ing. O.W.W. Nuijten (projectcoördinator) ir. G. Onderdelinden E.H. Reuser W.J.H. Scheffer (voorzitter) A.J.M. van der Zwan NEN, Delft Gemeente, Assen Geotherm Energy Systems BV, Nijkerk Dyka Steenwijk BV, Steenwijk ISSO, Rotterdam DHV Water, Amersfoort Reuser Techn. Adviesbureau, Den Bosch UNETO-VNI, Zoetermeer Geberit, Nieuwegein ISSO jaarboek 16 ISSO jaarboek

17 I S S O - ko n t ak t g r o e p E n e r g e t i s c h o p t i m ale stook- e n ko e llijnen vo o r k limaatinstallaties in kantoorgebouwen De bestaande utiliteitsbouw is verantwoordelijk voor een aanzienlijk deel van het energiegebruik in de gebouwde omgeving. Introductie van energiebesparende maatregelen vergt in deze sector grote financiële investeringen en verstoort veelal de bedrijfsprocessen in de kantoorgebouwen. In de praktijk is implementatie van deze maatregelen daarom alleen kansrijk bij onderhouds- of vervangingsactiviteiten. Met ISSO-publicatie 68 Energetisch optimale stook- en koellijnen is een instrument ontwikkeld waarbij deze belemmerende factoren geen rol spelen om toch een omvangrijke energiebesparing te realiseren. Het instrument is inmiddels toegepast in verschillende praktijksituaties. De resultaten hiervan zijn terug te vinden in de ISSO brochure Hoofdconclusie naar aanleiding van een diepgaand onderzoek in bijvoorbeeld het Postbank-gebouw in Amsterdam: energiebesparing op koelen en verwarmen van minimaal 10% is haalbaar, tegelijkertijd is een significante comfortverbetering te realiseren en de terugverdientijd advieskosten energiebesparing is minder dan 1 jaar waarbij de moeilijk in pecunia uit te drukken comfortverbetering niet meegeteld is! Momenteel wordt gewerkt aan een vervolgtraject. S a m e n s t e l l i n g I S S O - ko n t a k t g r o e p P.H. den Dekker Waddinxveen ing. L.C.J. Dop Aero-Dynamiek, Nijkerk ing. P.A. Elkhuizen (rapporteur) TNO-Bouw, Delft T. Gravensteyn Van Gaalen, Rotterdam ing. J.W.H. Haaren Rodamco Nederland BV, Amsterdam ir. E.N. t Hooft Grondmij BV Technical Management (TM), Amersfoort J. van Hove (voorzitter) Waddinxveen ir. C.B. Maliepaard (projectcoördinator) ISSO, Rotterdam ing. W.J. Wienk Senter/Novem, Utrecht I S S O - ko n t ak t g r o e p 6 4 G e s l o t e n b o d e mwarmtewisselaar s Uit de praktijk van beoordeelde projecten blijkt dat er geen eenduidige ontwerpmethoden worden toegepast bij het dimensioneren van bodemwarmtewisselaars en er geen uniforme uitvoeringsvoorschriften worden gebruikt bij de installatie van de bodemwarmtewisselaars. Hierdoor variëren de prestaties nogal van systeem tot systeem. Tevens blijkt uit de praktijk dat bij kleine projecten de kosten van (eenvoudige) dimensioneringsberekeningen onevenredig hoog zijn, waardoor het bodemsysteem onnodig duur wordt, hetgeen de haalbaarheid en daarmee de mogelijke toepassing van warmtepompen negatief beïnvloedt. Met name voor de woningbouw is er behoefte aan gemakkelijk toe te passen vuistregels en kengetallen. Het opstellen van een ISSO-publicatie (73) voor het ontwerp en de uitvoering van bodemwarmtewisselaars moet aan deze situatie een eind maken. Door de ISSO-publicatie op te zetten volgens het Model Kwaliteits-systeem Klimaatinstallaties MKK, wordt een optimale basis gerealiseerd voor het vaststellen van een BeoordelingsRichtLijn BRL voor bodemwarmtewisselaars. Op basis van deze BRL wordt het mogelijk een KOMO INSTAL procescertificaat af te geven. Deze ontwikkeling sluit aan op het activiteitenplan van de UNETO-VNI in het kader van het convenant warmtepompen. ISSO-publicatie 73 verschijnt in

18 S a m e n s t e l l i n g I S S O - ko n t a k t g r o e p 6 4 B.v.d. Berg Ing. F.S. Heinis J.J. Hulsmans L.A. Bodegom dr. H.J.L. Witte (rapporteur) J.G. Marcus ir. R.M.H.J. Beuken ir. J.P.N. Schouten ing. C.A.M. Arkesteijn (projectcoördinator) ir. A. van Krevel ir. C.P.J.M. Geelen (rapporteur) ir. P.M.D. Kruijsse (voorzitter) A.P. v.d. Berg Duurzame Energie BV, Heerenveen BAM Infratechniek BV, Zwanenburg Bolegbo-VOK, Gouda Garantie Instituut Woningbouw, Rotterdam Groenholland, Amsterdam IAC Installatietechniek Advies Combinatie, Rijswijk Senter/Novem, Sittard J. en P. Schouten Installatietechniek BV, Blokker ISSO, Rotterdam Techneco BV, Delft TNO-MEP, Apeldoorn Wolter & Dros, Amersfoort I S S O - ko n t ak t g r o e p 6 5 I n d i v i d u e l e e n k l e i n e l e k t r i s c h e warmtepompinstallaties vo o r wo n i n g e n Er is de laatste jaren voldoende ervaring opgedaan met warmtepompinstallaties voor woningen. Om de verdere toepassing van warmtepompen te stimuleren en drempelvrees bij opdrachtgevers en ontwerpers weg te nemen is het nodig een basis voor een betrouwbaar voortbrengingsproces van warmtepomp installaties vast leggen. De hiervoor aangewezen weg is de realisatie van een ISSO-publicatie over dit onderwerp, waarbij op basis van de beschikbare gegevens en ervaringen bewezen ontwerp- en realisatie- en beheermethoden worden vastgelegd. ISSO-publicatie 72 wordt opgezet volgens het Model Kwaliteitssysteem Klimaatinstallaties MKK, zodat alle relevante realisatiefasen en beheeraspecten aan de orde komen en bijvoorbeeld ontwerp- en realisatiefase kunnen worden gescheiden als dit door verschillende bureaus zou worden uitgevoerd. Een ISSO-publicatie over warmtepompinstallaties, opgezet volgens de MKK-methodiek is de aangewezen basis voor het vaststellen van een BRL voor warmtepompinstallaties. Op basis van deze BRL wordt het mogelijk een KOMO INSTAL procescertificaat af te geven. Deze activiteit sluit aan op de doelstellingen van de UNETO-VNI binnen het convenant warmtepompen. ISSO-publicatie 72 verschijnt in 2005 S a m e n s t e l l i n g I S S O - ko n t a k t g r o e p 6 5 R.E. van Tongeren (voorzitter) ing. L.R. de Wit ing. H.H. Hamberg ir. R.M.H.J. Beuken ir. J.P.N. Schouten ing.j.c. Aerts ing. C.A.M. Arkesteijn (projectcoördinator) ir. A. van Krevel ir. L.J.A.M. Hendriksen (rapporteur) ing. A.A.L. Traversari (rapporteur) ir. P.M.D. Kruijsse Besseling Installatie BV, Alkmaar Eneco Energie, Utrecht H2H Installatie-architectuur, Sittard Senter/Novem, Sittard J. en P. Schouten Install. Techniek BV, Blokker ISSO, Rotterdam ISSO, Rotterdam Techneco, Delft TNO-MEP, Apeldoorn TNO-MEP, Apeldoorn Wolter & Dros, Amersfoort ISSO jaarboek 18 ISSO jaarboek

19 I S S O - ko n t ak t g r o e p 6 6 H e r z i e n i n g I S S O - p u b licatie 5 M o n t age en materiaaltechnische k waliteit s e i s e n vo o r warmwater ver warmingsinstallaties ISSO-publicatie 5 wordt gebruikt als referentie waarnaar in bestekken of technische omschrijvingen wordt verwezen. De 2e uitgave van ISSO-publicatie 5 dateert van maart Vanuit de Groep Groot van Uneto-VNI is de directe opdracht gegeven ISSO-publicatie 5 te herzien en uit te breiden om hiermee aan te sluiten op nieuwe technieken zoals laag temperatuur verwarming. Tevens is er behoefte ISSO-publicatie 5 te integreren in de MKK-systematiek, zodat een optimale afstemming wordt gerealiseerd tussen ISSO-publicatie 5 en procescertificering d.m.v. BeoordelingsRichtLijnen (BRL s). S a m e n s t e l l i n g I S S O - K o n t a k t g r o e p 6 6 ing. J.C. Aerts (projectcoörd./secretaris) ISSO, Rotterdam J.P. Arts Imtech Utiliteit Noord-West BV, Den Haag drs. A.J. van den Berg (voorzitter) Uneto-VNI, Zoetermeer ing. C. Cornax Stabu, Ede ir. C.J.B. ten Feld Ministerie van Defensie, DGW&T, Den Haag ing. H. Feldmann GTI, Rotterdam J.W. van Heerikhuizen De Groot Installatiegroep (Noord), Emmen ing. R. Kasbergen Stork Worksphere West, Eindhoven F. Lever Royal Haskoning, Rotterdam ing. A.M. van Nierop Grontmij Technical Management TM. Rijswijk K. van Popering Rijksgebouwendienst, Den Haag ir. E.J. Wagenaar Adviseur, Zoetermeer R. Waterreus ULC Groep BV, Utrecht C.H.A. Wijnands Wolter & Dros, Amersfoort I S S O - ko n t ak t g r o e p 6 7 Vr aagspecificatie sanit air e vo o r z i e n i n g e n Aan dit project ligt ten grondslag het verzoek van Uneto-VNI en het bestuur van TVVL aan ISSO om aan de hand van de resultaten van het rapport ST-5 Programma van eisen van sanitaire voorzieningen en installaties een vraagspecificatie ten behoeve van het Programma van Eisen te ontwikkelen Opdrachtgevers en gebruikers van gebouwen hebben bepaalde eisen, wensen en verwachtingen. Zij vragen prestaties die afgeleid zijn van de doelstelling van de organisatie en de gebruiksfunctie(s) van het gebouw. De prestaties worden mede bepaald door de kwaliteit (en kwantiteit) van de tot het gebouw behorende sanitaire voorzieningen. En die zijn weer mede afhankelijk van de kwaliteit van de leidingwatertoevoer- en rioleringsinstallatie waarop deze voorzieningen zijn aangesloten. Mede onder invloed van de steeds hogere eisen aan sanitaire voorzieningen is het aanbod ervan met nieuwe technische specificaties en het aanbod van nieuwe sanitaire installatiesystemen, met name in Nederland, fors toegenomen. Voorbeelden zijn het speciale sanitair voor ouderen en mindervalide en hygiënische uitvoeringen van sanitair in zorginstellingen. Daarnaast ook alternatieve Legionellapreventietechnieken, installaties voor gebruik en/of infiltratie van hemelwater en voorzieningen voor brandveilige leidingdoorvoeren. Met name in de woningbouw moet steeds meer rekening worden gehouden met de individuele wensen van de bewoners, zowel tijdens de bouwfase als daarna. De ontwerper van sanitaire installaties, zowel de sanitair-adviseur als -installateur, zal mede in het kader van kwaliteitszorg of -borging, de uitgangspunten willen toetsen, die zijn overeengekomen met de opdrachtge

20 ver of gebruiker. Daarvoor heeft hij een goed instrument nodig. Een goede vorm daarvoor is een standaardvraagspecificatie. De vraagspecificatie heeft betrekking op de gebruiksfuncties, zoals die worden onderscheiden in Bouwbesluit 2003: Met de vraagspecificatie bestaande uit onder meer nalooplijsten (checklists) kan het overleg met de opdrachtgever en overige bouwpartners in de programmafase worden gestructureerd. Door het introduceren van een eenvoudig classificatiesysteem kan gekozen worden voor een bepaalde kwaliteitscategorie. Met behulp van de ingevulde nalooplijsten en de aangegeven kwaliteitscategorieën kan het Programma van eisen worden opgesteld. Men kan de nalooplijsten hanteren tijdens de voorbereidende gesprekken. Ook kan men met de lijsten een door derden opgesteld PvE op volledigheid toetsen en nagaan welke afspraken wel/niet duidelijk zijn. De standaardvraagspecificatie wordt gebruikt door: De ontwerper van sanitaire installaties (zowel de sanitairadviseur als installateur) Waarbij deze via de vraagspecificatie communiceert met: De opdrachtgever of gebruiker De architect De bouwkundige ontwerper/aannemer/bestekschrijver Fabrikanten Van de vraagspecificatie wordt een internettoepassing gemaakt. S a m e n s t e l l i n g I S S O - ko n t a k t g r o e p 6 7 De heer F.H. Balster De heer ing. R.H. Doldersum De heer H.W. van Dorp MBA De heer H. Lodder De heer ing. O.W.W. Nuijten De heer ing. L. Ortmans De heer E. v/d Ploeg De heer W.J.H. Scheffer De heer A.P. Veening De heer ir. J.J. Vingerling De heer R. de With Rijksgebouwendienst directie Z-W De Melker Van Dorp Installaties BV Deerns Raadgevende Ingenieurs b.v. ISSO Royal Haskoning Technische Unie BV Uneto-VNI, Zoetermeer Geberit BV SBR I S S O - K o n t ak t g r o e p 6 8 I n s t alleren van warmtepompen Deze publicatie sluit aan op ISSO-publicatie 72 Ontwerpen individuele en klein-collectieve elektrische warmtepompsystemen voor de woningbouw, waarin een aantal standaard concepten zijn opgenomen. De concepten omvatten de volgende functies: Verwarmen (Passief) koelen Warmtapwaterbereiding Ventilatie (beperkt tot systemen waarbij de ventilatie retourlucht als warmtebron dient) Waar ISSO-publicatie 72 zich vooral bezighoudt met het ontwerp-, de realisatie en het beheer van warmtepompsystemen is het doel van deze kontaktgroep met name een publicatie te realiseren over het monteren van de warmtepompsystemen op basis van de genoemde concepten. Deze informatie wordt ontleend aan de werkbladen van Uneto-VNI. De werkgroep Warmtepompen van Uneto-VNI heeft als ISSO-kontaktgroep gefunctioneerd. Deze publicatie zal verschijnen als ISSO-publicatie 72.1 in 2005 ISSO jaarboek 20 ISSO jaarboek

Energiebesparing. Betonkernactivering. Programma. Energiebesparing EPBD. Energy Performance Building Directive. Europese richtlijn.

Energiebesparing. Betonkernactivering. Programma. Energiebesparing EPBD. Energy Performance Building Directive. Europese richtlijn. Programma Energiebesparing & Betonkernactivering Energiebesparing Europa Nederland Besparingspotentieel Specialisten gevraagd? Betonkernactivering Publicatie Leergang Kees Arkesteijn 1 2 Energiebesparing

Nadere informatie

Veelgestelde vragen BRL9500

Veelgestelde vragen BRL9500 Veelgestelde vragen BRL9500 1. Waarom de BRL9500? Bedrijven die energieprestatiecertificaten ofwel energielabels voor gebouwen willen gaan afgeven zullen zich verplicht moeten certificeren voor BRL9500.

Nadere informatie

BRL 9500 Deel 02 2006-12-06

BRL 9500 Deel 02 2006-12-06 BRL 9500 Deel 02 2006-12-06 NATIONALE BEOORDELINGSRICHTLIJN voor het KOMO -, respectievelijk het NL-EPBD -procescertificaat voor ENERGIEPRESTATIEADVISERING voor het KOMO -procescertificaat voor het afgeven

Nadere informatie

Nieuwe energieprestatienorm

Nieuwe energieprestatienorm Nieuwe energieprestatienorm >> Als het gaat om energie en klimaat De tools Uw weg vinden in de nieuwe energieprestatienorm, wie helpt u daarbij? Heeft u hem al in huis, de nieuwe energieprestatienorm NEN

Nadere informatie

Duurzaam Beheer en Onderhoud. Docentendag 2010. André Derksen Projectcoördinator. Duurzaam Beheer & Onderhoud. Algemene Technieken

Duurzaam Beheer en Onderhoud. Docentendag 2010. André Derksen Projectcoördinator. Duurzaam Beheer & Onderhoud. Algemene Technieken Docentendag 2010 Algemene Technieken André Derksen Projectcoördinator Inhoud Duurzaam Beheer en Onderhoud Zonne-energie Noodverlichtingsinstallaties Sprinklerinstallaties Duurzaam Beheer & Onderhoud Duurzaam

Nadere informatie

Thermische prestatie contracten

Thermische prestatie contracten 10 november 2005 Thermische prestatie contracten Conform ISSO-publicatie 74 Bert Elkhuizen Chrit Cox TNO Bouw en Ondergrond te Delft Contactgegevens: 015 276 33 10 Bert.Elkhuizen@tno.nl Inhoudsopgave 1.

Nadere informatie

1. Voor welke deelregelingen wilt u zich certificeren?

1. Voor welke deelregelingen wilt u zich certificeren? Stappenplan naar certificering voor BRL9500 Energieprestatieadvisering Certificeren lijkt ingewikkeld, maar in de praktijk valt het meestal erg mee. In veel bedrijven zijn immers al belangrijke stappen

Nadere informatie

Certificering voor Energieprestatieadvisering. conform BRL9500 voor woningen en utiliteitsgebouwen

Certificering voor Energieprestatieadvisering. conform BRL9500 voor woningen en utiliteitsgebouwen Certificering voor Energieprestatieadvisering conform BRL9500 voor woningen en utiliteitsgebouwen 1 Deze toelichting op het certificatietraject voor de BRL 9500 is door ISSO in samenwerking met KBI ontwikkeld.

Nadere informatie

Praktijkseminar implementatie nieuwe wetgeving

Praktijkseminar implementatie nieuwe wetgeving www.praktijkseminar-installatiesector.nl Praktijkseminar implementatie nieuwe wetgeving Duurzame energie en energiebesparing Wat zijn de consequenties voor installateurs en gebouwbeheerders? Beatrix Theater

Nadere informatie

Aanvulling ISSO 39: definitie en monitoring van de SPF van bodemenergiesystemen

Aanvulling ISSO 39: definitie en monitoring van de SPF van bodemenergiesystemen Aanvulling ISSO 39: definitie en monitoring van de SPF van bodemenergiesystemen Normatieve teksten ISSO-kontaktgroep De heer ir. H.J. Broekhuizen De heer ing. A.W.F. Vlooswijk De heer ing. H.C. Roel (voorzitter)

Nadere informatie

KBI Wijzigingsblad d.d. 2008-03-07 bij BRL 9500-01

KBI Wijzigingsblad d.d. 2008-03-07 bij BRL 9500-01 KBI Wijzigingsblad d.d. 2008-03-07 bij BRL 9500-01 ENERGIEPRESTATIEADVISERING, BIJZONDER DEEL ENERGIEPRESTATIECERTIFICAAT, BESTAANDE WONINGEN Vastgesteld door het CCvD van de Stichting Kwaliteitsborging

Nadere informatie

BRL 6000 Deel 013 2005-11-18

BRL 6000 Deel 013 2005-11-18 BRL 6000 Deel 013 2005-11-18 NATIONALE BEOORDELINGSRICHTLIJN voor het KOMO INSTAL procescertificaat voor ONTWERPEN, INSTALLEREN EN BEHEREN VAN INSTALLATIES INSTALLEREN VAN INDIVIDUELE (COMBI-)WARMTEPOMPEN

Nadere informatie

Presentatie Workshop. Borging en registratie van kwaliteit - Welke instrumenten hebben we nodig? Rotterdam, 3 juli 2014. W.

Presentatie Workshop. Borging en registratie van kwaliteit - Welke instrumenten hebben we nodig? Rotterdam, 3 juli 2014. W. Presentatie Workshop Borging en registratie van kwaliteit - Welke instrumenten hebben we nodig? Rotterdam, 3 juli 2014 W. van Ophem KvINL is een onafhankelijke en deskundige organisatie op het gebied van

Nadere informatie

BRL 9500 Deel 03 2006-12-06

BRL 9500 Deel 03 2006-12-06 BRL 9500 Deel 03 2006-12-06 NATIONALE BEOORDELINGSRICHTLIJN voor het KOMO -, respectievelijk het NL-EPBD -procescertificaat voor ENERGIEPRESTATIEADVISERING voor het NL-EPBD -procescertificaat voor het

Nadere informatie

ISSO-publicatie 75.2 EPA-maatwerkadvies

ISSO-publicatie 75.2 EPA-maatwerkadvies ISSO-publicatie 75.2 EPA-maatwerkadvies Programma EP-certificaat vs maatwerkadvies Inhoud ISSO-publicatie 75.2 Kansen/bedreigingen voor de installatiesector Kees Arkesteijn ISSO EP-certificaat vs maatwerk

Nadere informatie

Mini-seminar EPA. EPA hoe zit het?

Mini-seminar EPA. EPA hoe zit het? Mini-seminar EPA EPA hoe zit het? Even voorstellen www.tognederland.nl Remko Weggeman: projectleider EPA E-mail: rweggeman@tognederland.nl Opdrachten vanaf 2009: Epa-W: Woningcorporaties, particuliere

Nadere informatie

ECO-design & ECO-Energy-label Maken deze 2 EU richtlijnen verschil? Wordt de invoering van de EPBD en RES richtlijn hierdoor eenvoudiger?

ECO-design & ECO-Energy-label Maken deze 2 EU richtlijnen verschil? Wordt de invoering van de EPBD en RES richtlijn hierdoor eenvoudiger? ECO-design & ECO-Energy-label Maken deze 2 EU richtlijnen verschil? Wordt de invoering van de EPBD en RES richtlijn hierdoor eenvoudiger? Jaap Hogeling ISSO: international projects and standards directeur

Nadere informatie

verwijzingen zijn afgestemd op ISSO 82.1 versie oktober 2009

verwijzingen zijn afgestemd op ISSO 82.1 versie oktober 2009 Eindtermen en toetsmatrijs: toets energieprestatiecertificaat bestaande woningen Vastgesteld door de EPA-examencommissie en goedgekeurd door het CCvD van de Stichting Kwaliteitsborging Installatiesector

Nadere informatie

Energieprestatie. Energieprestatie van gebouwen en de rol van de installatiesector. Kees Arkesteijn (ISSO)

Energieprestatie. Energieprestatie van gebouwen en de rol van de installatiesector. Kees Arkesteijn (ISSO) Energieprestatie Energieprestatie van gebouwen en de rol van de installatiesector Kees Arkesteijn (ISSO) Programma 1. Inleiding Energieprestatie gebouwen 2. Methoden bepaling Energieprestatie 3. Wet en

Nadere informatie

EPC 0,8: Over welke woningen en installatieconcepten hebben we het?,

EPC 0,8: Over welke woningen en installatieconcepten hebben we het?, EPC 0,8: Over welke woningen en installatieconcepten hebben we het?, ir. F.W. (Freek) den Dulk Nieuwe eis per 1 januari 2006 EPC 0,8 Herziening norm: NEN 5128:2004 Energieprestatie van woonfuncties en

Nadere informatie

Kennisinstituutvan,vooren endoordeinstallatiesector. KeesArkesteijn,projectcoördinator

Kennisinstituutvan,vooren endoordeinstallatiesector. KeesArkesteijn,projectcoördinator Kennisinstituutvan,vooren endoordeinstallatiesector KeesArkesteijn,projectcoördinator Energielabelen maatwerkadvies Energieprestatiecertificaat Bestaande bouw Woning Afgegeven conform de Regeling energieprestatie

Nadere informatie

BRL6000 Installatietechniek

BRL6000 Installatietechniek CERTIFICERING VOOR INSTALLATIETECHNIEK Sinds 2005 kent Nederland een nieuwe certificatieregeling voor bedrijven die zich willen certificeren voor het ontwerpen, installeren en beheren van installaties,

Nadere informatie

Energieprestatie van gebouwen

Energieprestatie van gebouwen Energieprestatie van gebouwen Caleffi Academy Pieter Nuiten Maart 2014 Planadvies W/E adviseurs Een betrouwbare partner in duurzaam vastgoed www.w- e.nl! Voor opdrachtgevers met ambi8e! 25 medewerkers!

Nadere informatie

Beoordelingssystematiek Gecontroleerde kwaliteitsverklaringen en gecontroleerde gelijkwaardigheidsverklaringen

Beoordelingssystematiek Gecontroleerde kwaliteitsverklaringen en gecontroleerde gelijkwaardigheidsverklaringen Beoordelingssystematiek gelijkwaardigheid- en kwaliteitsverklaringen 01-07-2010 Beoordelingssystematiek Gecontroleerde kwaliteitsverklaringen en gecontroleerde gelijkwaardigheidsverklaringen Inleiding

Nadere informatie

Programma van Eisen Frisse Scholen april 2012

Programma van Eisen Frisse Scholen april 2012 Programma van Eisen Frisse Scholen april 2012 Voor u ligt het Programma van Eisen Frisse Scholen. Dit Programma van Eisen dient als leidraad voor opdrachtgevers van nieuw- en verbouw van scholen (schoolbesturen

Nadere informatie

Checklist voor toepassing van Lage Temperatuur Verwarming (LTV) voor

Checklist voor toepassing van Lage Temperatuur Verwarming (LTV) voor INSTITUUT VOOR STUDIE EN STIMULE RING VAN ONDERZOEK OP HET GEBIED VAN GEBOUWINSTALLATIES Checklist voor toepassing van Lage Temperatuur Verwarming (LTV) voor CV-installaties in de bestaande bouw Bij realisatie

Nadere informatie

Beknopte beschrijving wijzigingen label methodiek woningen

Beknopte beschrijving wijzigingen label methodiek woningen Beknopte beschrijving wijzigingen label methodiek woningen Datum: juli 2009 Conceptversie Hoofdstuk 6 ISSO 82.1 In de onderstaande notitie zijn de wijzigingen en uitbreidingen beschreven die per 1 oktober

Nadere informatie

Eindtermen en toetsmatrijs: examen energieprestatiecertificaat bestaande utiliteitsbouw

Eindtermen en toetsmatrijs: examen energieprestatiecertificaat bestaande utiliteitsbouw Eindtermen en toetsmatrijs: examen energieprestatiecertificaat bestaande utiliteitsbouw Vastgesteld door de EPA-examencommissie en goedgekeurd door het CCvD van de Stichting Kwaliteitsborging Installatiesector

Nadere informatie

Energiebesparing in de bouw

Energiebesparing in de bouw Energiebesparing in de bouw - Overheidsbeleid - Wettelijke kaders - Praktische omzetting Bijdragen van: ing. W.Baartman ir. J.Ouwehand Wetgeving en overheidsbeleid Transitie naar een duurzame energiehuishouding

Nadere informatie

Slimme keuzes voor woningconcepten met warmtepompen

Slimme keuzes voor woningconcepten met warmtepompen Slimme keuzes voor woningconcepten met warmtepompen Interactie tussen gevelisolatie, ventilatiesystemen en capaciteit warmtepompsystemen Per 1 januari 2015 worden de EPCeisen aangescherpt. Voor woningen

Nadere informatie

Bevordering naleving Ventilatie en EPC regels. Verslag uitgevoerde activiteiten 2010. Datum 13 december 2010 Status Definitief

Bevordering naleving Ventilatie en EPC regels. Verslag uitgevoerde activiteiten 2010. Datum 13 december 2010 Status Definitief Bevordering naleving Ventilatie en EPC regels Verslag uitgevoerde activiteiten 2010 Datum 13 december 2010 Status Definitief Colofon Publicatienummer VROM-Inspectie Directie Uitvoering Programma Bouwen

Nadere informatie

NVN 7125 Berekenen energiebesparende gebiedsmaatregelen als onderdeel van de EPC-eis

NVN 7125 Berekenen energiebesparende gebiedsmaatregelen als onderdeel van de EPC-eis NVN 7125 Berekenen energiebesparende gebiedsmaatregelen als onderdeel van de EPC-eis 11 oktober 2011 Bert Elkhuizen Cofely Energy Solutions Definities NEN 7120: nieuwe norm voor het bepalen van de energieprestatie

Nadere informatie

Hans Bosch Hogeschool Rotterdam / Ex ambtenaar BWT

Hans Bosch Hogeschool Rotterdam / Ex ambtenaar BWT Energieprestatie naar 0.4. Hoe krijgen we dit nu Hans Bosch Hogeschool Rotterdam / Ex ambtenaar BWT Arthur Barendregt Gemeente Rotterdam 1 Werkgroep gezondheid & energiezuinigheid - Houdt zich bezig met

Nadere informatie

Gecontroleerde kwaliteits-/ gelijkwaardigheidsverklaringen ten behoeve van Nieuwbouw/Bestaande bouw. Kees Arkesteijn, ISSO

Gecontroleerde kwaliteits-/ gelijkwaardigheidsverklaringen ten behoeve van Nieuwbouw/Bestaande bouw. Kees Arkesteijn, ISSO Gecontroleerde kwaliteits-/ gelijkwaardigheidsverklaringen ten behoeve van Nieuwbouw/Bestaande bouw Kees Arkesteijn, ISSO Gecontroleerde kwaliteits-/ gelijkwaardigheidsverklaringen Programma Kennismaken

Nadere informatie

Grip op je energieprestaties -wat doet de NZEB-tool?

Grip op je energieprestaties -wat doet de NZEB-tool? Grip op je energieprestaties -wat doet de NZEB-tool? Masterclass door Clarence Rose, DNA in de Bouw / Azimut Bouwbureau en Carl-peter Goossen, DNA in de Bouw / BouwNext 2 Masterclass Introductie NZEB-tool

Nadere informatie

Verduurzamen meerjarenonderhoud bij basisscholen

Verduurzamen meerjarenonderhoud bij basisscholen Verduurzamen meerjarenonderhoud bij basisscholen Workshop 8 Gezonde scholen Congres GEZONDRONDOM 15 mei 2013 ir. Henk Versteeg Onafhankelijk advies- en ingenieursbureau te Nieuwegein met veertig jaar ervaring

Nadere informatie

Notitie 20091271-02 Gelijkwaardigheidsverklaring ClimaLevel voor NEN 2916 en NEN 5128 Opzet van onderzoek en resultaten

Notitie 20091271-02 Gelijkwaardigheidsverklaring ClimaLevel voor NEN 2916 en NEN 5128 Opzet van onderzoek en resultaten Notitie 0097-0 Gelijkwaardigheidsverklaring ClimaLevel voor NEN 96 en NEN 58 Opzet van onderzoek en resultaten Datum Referentie Behandeld door 4 februari 0 0097-0 M. Ritmeijer/LSC Opzet Climalevel klimaatsysteem

Nadere informatie

Energielabel Utiliteitsgebouwen per 1-07-2014

Energielabel Utiliteitsgebouwen per 1-07-2014 Energieprestatie Energielabel Utiliteitsgebouwen per 1-07-2014 Kees Arkesteijn ISSO Programma Energielabel U-bouw Basismethode Detailmethode Proces ontwikkeling opnameprotocol Examen Energielabel U-bouw

Nadere informatie

Woningen met EPC ( 0,8

Woningen met EPC ( 0,8 Een initiatief van in samenwerking met 1 Woningen met EPC ( 0,8 Toelichting wijzigingen en bouwkundige aandachtspunten en duurzame energie - ontwerp- en adviesbureau BNA ir. F.W. den Dulk (Freek) 2 1 Onderwerpen

Nadere informatie

Vaillant & rendement. Technisch Project Advies

Vaillant & rendement. Technisch Project Advies Vaillant & rendement Technisch Project Advies meer rendement van uw project? Begin bij Vaillant Technisch Project Advies tijdige inschakeling TPA Uw winst Hoe blijven we samen aan de voortdurend aangescherpte

Nadere informatie

Energieneutraal via de Passief bouwen route

Energieneutraal via de Passief bouwen route Energieneutraal via de Passief bouwen route ing. J.J.P. (Jan Pieter) van Dalen Slotsymposium 14 september 2015 Verbouw monument Verbouw van een monument Monument als bedoeld in art. 1 onder d (Monumentenwet

Nadere informatie

WB 9501 Wijzigingsblad d.d. 4 december 2014 bij BRL 9501

WB 9501 Wijzigingsblad d.d. 4 december 2014 bij BRL 9501 WB 9501 Wijzigingsblad d.d. 4 december 2014 bij BRL 9501 Vastgesteld door het CCvD van de Stichting Kwaliteit voor Installaties Nederland op 4 december 2014 Aanvaard door de Harmonisatie Commissie Bouw

Nadere informatie

Het (vernieuwde) energielabel nu en in de toekomst

Het (vernieuwde) energielabel nu en in de toekomst Tweespraaklezing 26 maart 2009 Het (vernieuwde) energielabel nu en in de toekomst - deel 1 - ing. J.J.P. (Jan Pieter) van Dalen Adviesburo Nieman B.V. 1 Programma 1. Het energielabel Bronvermelding Functie

Nadere informatie

Derde onderzoek naar de betrouwbaarheid van energielabels bij woningen. Datum 17 augustus 2011 Status definitief

Derde onderzoek naar de betrouwbaarheid van energielabels bij woningen. Datum 17 augustus 2011 Status definitief Derde onderzoek naar de betrouwbaarheid van energielabels bij woningen Datum 17 augustus 2011 Status definitief Colofon VROM-Inspectie Directie Uitvoering Bouwen aan kwaliteit Nieuwe Uitleg 1 Postbus 16191

Nadere informatie

I(ostenbewust beheer. s tichting >ouw r esearch. syllabus. Rekenmethodiek voor strategische aanpak naoorlogse woningcomplexen, buurten en wijken

I(ostenbewust beheer. s tichting >ouw r esearch. syllabus. Rekenmethodiek voor strategische aanpak naoorlogse woningcomplexen, buurten en wijken s tichting >ouw r esearch syllabus I(ostenbewust beheer Rekenmethodiek voor strategische aanpak naoorlogse woningcomplexen, buurten en wijken rapporteurs: ing. K. H. Dekker KD/Consultants BV ir. P. Haberer

Nadere informatie

Wijzigingsblad d.d. 2012-09-27 bij BRL 9501

Wijzigingsblad d.d. 2012-09-27 bij BRL 9501 KBI Wijzigingsblad d.d. 2012-09-27 bij BRL 9501 Vastgesteld door het CCvD van de Stichting Kwaliteitsborging Installatiesector op 27 september 2012 Aanvaard door de Harmonisatie Commissie Bouw van de Stichting

Nadere informatie

Workshop D2: Bestaande bouw Energielabel conform NEN 7120. Spreker: Kees Arkesteijn, ISSO. Programma

Workshop D2: Bestaande bouw Energielabel conform NEN 7120. Spreker: Kees Arkesteijn, ISSO. Programma Praktijkseminar implementatie nieuwe wetgeving Workshop D2: Bestaande bouw Energielabel conform NEN 7120 Spreker: Kees Arkesteijn, ISSO Programma Huidige situatie Onderhoudsversie Situatie per 2012 Nader

Nadere informatie

Copyright SBR, Rotterdam

Copyright SBR, Rotterdam INSTITUUT VOOR ST UDIE EN STIMULER ING VAN ONDERZOEK OP HET GEBIED VAN GEBOUWINSTALLATIES Colofon Rapporteur ir. J.G.J. Pepels, Cauberg-Huygen Raadgevende Ingenieurs bv, Maastricht. Ontwerp 2030, Den Haag

Nadere informatie

ENERGETISCHE VERBETERINGSMAATREGELEN IN DE SOCIALE HUURSECTOR ENKELE UITKOMSTEN VAN DE SHAERE-MONITOR 2010-2013

ENERGETISCHE VERBETERINGSMAATREGELEN IN DE SOCIALE HUURSECTOR ENKELE UITKOMSTEN VAN DE SHAERE-MONITOR 2010-2013 ENERGETISCHE VERBETERINGSMAATREGELEN IN DE SOCIALE HUURSECTOR ENKELE UITKOMSTEN VAN DE SHAERE-MONITOR 2010-2013 1 WAT IS DE SHAERE-MONITOR? In de afgelopen jaren zijn allerlei initiatieven ontplooid om

Nadere informatie

Het energiebeleid van Habeko wonen Martin Bogerd directeur bestuurder.

Het energiebeleid van Habeko wonen Martin Bogerd directeur bestuurder. Verslag bijeenkomst 21 januari 2015 van Stichting Bewonersbelangen Habeko Wonen (SBHW) in samenwerking met Habeko wonen en gastspreekster Antoinette Vunderink van Het Energiehuis over Hoe houd ik mijn

Nadere informatie

Steek Energie in je huis

Steek Energie in je huis Steek Energie in je huis 9 oktober 2012 Breda 1 Bouwbedrijf Boot B.V. Bouwbedrijf Boot is actief in de woningbouw (particulier, ontwikkeling), zorg huisvesting en utiliteit (scholen, kantoren, bedrijfsgebouwen).

Nadere informatie

Certificering voor ontwerpen, installeren en beheren van installaties conform BRL6000

Certificering voor ontwerpen, installeren en beheren van installaties conform BRL6000 Certificering voor ontwerpen, installeren en beheren van installaties conform BRL6000 Rotterdam, juli 2013 1 Certificering voor installatietechniek conform de BRL6000 Deze toelichting beschrijft de stappen

Nadere informatie

Energie Bouwbesluit en het Activiteitenbesluit

Energie Bouwbesluit en het Activiteitenbesluit Rijkswaterstaat Ministerie van Infrastructuur en Milieu Energie Bouwbesluit en het Activiteitenbesluit Het behalen van energie-efficiëntieverbetering in een bepaald type gebouw wordt zowel door het Bouwbesluit

Nadere informatie

Introductie. Ernst van Tongeren. Directeur Besseling Installatietechniek

Introductie. Ernst van Tongeren. Directeur Besseling Installatietechniek Introductie Ernst van Tongeren Directeur Besseling Installatietechniek Programma 1. Presentatie duurzame technieken (E. vantongeren) 2. Bouwkundige randvoorwaarden (H. Nieman) 3. Presentatie praktijkvoorbeeld

Nadere informatie

u kunt er niet omheen

u kunt er niet omheen EPA-W Advies Het energielabel: u kunt er niet omheen Eigenaren van woningen zijn bij de verkoop of verhuur verplicht om een Energielabel te overhandigen aan de koper of huurder. Als erkend EPA-W Adviseur

Nadere informatie

Voorwoord. ITN Hart voor techniek. Luchtbehandeling - IJburg College, Amsterdam 2

Voorwoord. ITN Hart voor techniek. Luchtbehandeling - IJburg College, Amsterdam 2 ITN Ontzorgt Voorwoord ITN Installatietechniek b.v. Ede opgericht in 1973 is een allround technisch dienstverlener. In deze interactie zijn transparantie in doen en laten en het nakomen van afspraken van

Nadere informatie

Energieke Zorgbouw. 5 oktober 2011. Wijnanda Willemse (Agentschap NL) Stefan van Heumen (TNO)

Energieke Zorgbouw. 5 oktober 2011. Wijnanda Willemse (Agentschap NL) Stefan van Heumen (TNO) Energieke Zorgbouw 5 oktober 2011 Wijnanda Willemse (Agentschap NL) Stefan van Heumen (TNO) Introductie Wijnanda Willemse adviseur NL Energie & Klimaat - Agentschap NL Voorheen SenterNovem Energiebesparing

Nadere informatie

ENERGIE PRESTATIE ADVIES VOOR WONINGEN

ENERGIE PRESTATIE ADVIES VOOR WONINGEN 4 juli 2007 19:11 uur Blz. 1 / 8 cursus Luc Volders - 2-7-2007 ENERGIE PRESTATIE ADVIES VOOR WONINGEN Opdrachtgever: FB Projectgegevens: testpand 1234AB Software: EPA-W Kernel 1.09 07-06-2007 Vabi Software

Nadere informatie

Gecontroleerde kwaliteits-/ gelijkwaardigheidsverklaringen ten behoeve van Nieuwbouw/Bestaande bouw. Kees Arkesteijn, ISSO

Gecontroleerde kwaliteits-/ gelijkwaardigheidsverklaringen ten behoeve van Nieuwbouw/Bestaande bouw. Kees Arkesteijn, ISSO Gecontroleerde kwaliteits-/ gelijkwaardigheidsverklaringen ten behoeve van Nieuwbouw/Bestaande bouw Kees Arkesteijn, ISSO Gecontroleerde kwaliteits-/ gelijkwaardigheidsverklaringen Programma Kennismaken

Nadere informatie

Regeling energieprestatie gebouwen

Regeling energieprestatie gebouwen VROM Regeling energieprestatie gebouwen Regeling van de Staatssecretaris van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer van 21 december 2006, nr. DJZ 2006339319, Directie Juridische Zaken,

Nadere informatie

CHECKLIST VOOR OPDRACHTGEVERS INSTALLATIE PERFORMANCE SCAN

CHECKLIST VOOR OPDRACHTGEVERS INSTALLATIE PERFORMANCE SCAN CHECKLIST VOOR OPDRACHTGEVERS INSTALLATIE PERFORMANCE SCAN Inhoudsopgave 1 Inleiding 2 1.1 Achtergrond 2 1.2 Leeswijzer 2 2 Vóór uitvoering 3 3 Gedurende de uitvoering 7 4 Na uitvoering 8 Tekstboxen Box

Nadere informatie

ENERGIE PRESTATIE ADVIES VOOR WONINGEN

ENERGIE PRESTATIE ADVIES VOOR WONINGEN Beta Testbedrijf E. van Dijk 007 Kleveringweg 12 2616 LZ Delft info@vabi.nl Delft, 8 februari 2007 ENERGIE PRESTATIE ADVIES VOOR WONINGEN Opdrachtgever: Opdrachtgever BV A. Bee Projectgegevens: Voorbeeldproject

Nadere informatie

Themaochtend zonne-energie

Themaochtend zonne-energie Themaochtend zonne-energie UNETO-VNI streeft naar een vitale marktpositie en een optimaal economisch en financieel handelsklimaat voor de leden: ondernemers in de installatiebranche en in de elektrotechnische

Nadere informatie

Lerende gebouwen. meer comfort & minder energie. 2e Expert meeting TAG, 7 oktober 2015, Haagse Hogeschool, Delft

Lerende gebouwen. meer comfort & minder energie. 2e Expert meeting TAG, 7 oktober 2015, Haagse Hogeschool, Delft Lerende gebouwen meer comfort & minder energie 2e Expert meeting TAG, 7 oktober 2015, Haagse Hogeschool, Delft 2 e Expert meeting Thermisch Actieve Gebouwen, woensdag 7 oktober 2015, Haagse Hogeschool

Nadere informatie

Op weg naar bijna energieneutrale gebouwen, met gezonde ventilatie

Op weg naar bijna energieneutrale gebouwen, met gezonde ventilatie Op weg naar bijna energieneutrale gebouwen, met gezonde ventilatie Themabijeenkomst De Nieuwe Standaard In Ventileren ing. G.A. (Gerton) Starink Nieman Raadgevende Ingenieurs B.V. 22-5-2015 2 1 Op weg

Nadere informatie

Rapportage kwantitatieve resultaten project Blok voor Blok

Rapportage kwantitatieve resultaten project Blok voor Blok Rapportage kwantitatieve resultaten project Blok voor Blok December 2013 Van: werkgroep Monitoring Aan: projectgroep Blok voor Blok 0. Inleiding Deze rapportage is tot stand gekomen op basis van aangeleverde

Nadere informatie

Energielabel voor woningen. Antwoorden op de meest gestelde vragen

Energielabel voor woningen. Antwoorden op de meest gestelde vragen Energielabel voor woningen Antwoorden op de meest gestelde vragen Energielabel voor woningen Antwoorden op de meest gestelde vragen 02 Inhoud 1. Waarom deze brochure? 03 2. De feiten op een rij 05 3.

Nadere informatie

12-10-2011. Kwaliteitsborging Duurzame Energie installateurs. Inleiding. Richtlijn hernieuwbare energie. Opbouw presentatie

12-10-2011. Kwaliteitsborging Duurzame Energie installateurs. Inleiding. Richtlijn hernieuwbare energie. Opbouw presentatie Kwaliteitsborging Duurzame Energie installateurs Richtlijn hernieuwbare energie 11 oktober 2011 Karin Keijzer Opbouw presentatie Inleiding 1) Waar hebben we het over? Ontwerpen en installeren van duurzame

Nadere informatie

Tips, handvatten en financieringsmogelijkheden

Tips, handvatten en financieringsmogelijkheden Tips, handvatten en financieringsmogelijkheden 26 Hans november Scherpenzeel 2009 Hans Scherpenzeel Introductie Adviseur in Utiliteitsbouw-team SenterNovem Innovatie, Agentschap energie, van het klimaat,

Nadere informatie

Energielabel voor woningen. Antwoorden op de meest gestelde vragen

Energielabel voor woningen. Antwoorden op de meest gestelde vragen Energielabel voor woningen Antwoorden op de meest gestelde vragen Energielabel voor woningen Antwoorden op de meest gestelde vragen 02 Inhoud 1. Waarom deze brochure? 03 2. De feiten op een rij 05 3.

Nadere informatie

Copyright SBR, Rotterdam

Copyright SBR, Rotterdam '. Binnenriolering Binnenriolering 77 Stichting Bouwresearch Kluwer Technische Boeken B.V. - Deventer - Antwerpen Ten Hagen B.V. - Den Haag Het doel van de Stichting is het coördineren, stimuleren en

Nadere informatie

Bijlage I 20111278-07 Investeringen en energielasten Energiesprong woningbouw Maria van Bourgondiëlaan te Eindhoven. 1 Inleiding

Bijlage I 20111278-07 Investeringen en energielasten Energiesprong woningbouw Maria van Bourgondiëlaan te Eindhoven. 1 Inleiding Bijlage I 20111278-07 Investeringen en energielasten Energiesprong woningbouw Maria van Bourgondiëlaan te Eindhoven Datum Referentie Behandeld door 13 december 2011 20111278-07 P. Smoor/LSC 1 Inleiding

Nadere informatie

Besluitenlijst CCvD-bijeenkomst 29-11-2011, schriftelijk vastgesteld d.d. 15-12- 2011

Besluitenlijst CCvD-bijeenkomst 29-11-2011, schriftelijk vastgesteld d.d. 15-12- 2011 Besluitenlijst CCvD 2011 Besluitenlijst CCvD-bijeenkomst 29-11-2011, schriftelijk vastgesteld d.d. 15-12- 2011 Besluit CB29112011-01 Aanvullende eisen opfrisbijeenkomsten en geldigheidsduur diploma s BRL9500

Nadere informatie

Dag van het Licht 3 oktober 2011

Dag van het Licht 3 oktober 2011 Dag van het Licht 3 oktober 2011 ISSO-publicatie 90 Energie-efficiënte verlichting André Derksen Projectcoördinator ISSO Rienk Visser Rapporteur ISSO-publicatie 90 3 oktober 2011 ISSO-publicatie 90 Energie-efficiënte

Nadere informatie

Binnenklimaat: energie efficiënte oplossingen besparing door comfort

Binnenklimaat: energie efficiënte oplossingen besparing door comfort Binnenklimaat: energie efficiënte oplossingen besparing door comfort Rob Nagel Honeywell Dag van de Installatie VSK, Jaarbeurs Utrecht 2 februari 2010 Binnenklimaat besparing door comfort Woningmarkt in

Nadere informatie

Prestatiecontracten voor bestaand maatschappelijk vastgoed: slim besparen én verduurzamen

Prestatiecontracten voor bestaand maatschappelijk vastgoed: slim besparen én verduurzamen Prestatiecontracten voor bestaand maatschappelijk vastgoed: slim besparen én verduurzamen 6 december 2011 Albert Hulshoff Ede 22 maart 2012 Prestatiecontracten - Prestatiecontracten - ESCo-eigenschappen

Nadere informatie

STEK. airconditioning. airconditioning. warmtepompen. vullen met koudemiddel

STEK. airconditioning. airconditioning. warmtepompen. vullen met koudemiddel Als specialist werken wij samen met u als Installateur. Een logische combinatie. warmtepompen computerruimtekoeling Koeltechnisch handelen Vacumeren Luchtbehandeling DRUKPBEPROEVING vullen met koudemiddel

Nadere informatie

Copyright SBR, Rotterdam

Copyright SBR, Rotterdam rapporteur: ir. L. J. Visser raadgevend ingenieur Het programma van eisen bij nader inzien De functie van het programmeren in de bouwvoorbereiding Een systeembenadering 128 Rotterdam, 1985 I(br Stichting

Nadere informatie

Rekenkamer Metropool Amsterdam T.a.v. de heer J. de Ridder Postbus 202 1000 AE Amsterdam

Rekenkamer Metropool Amsterdam T.a.v. de heer J. de Ridder Postbus 202 1000 AE Amsterdam pagina 1 / 5 Rekenkamer Metropool Amsterdam T.a.v. de heer J. de Ridder Postbus 202 1000 AE Amsterdam Datum: 15 maart 2016 Kenmerk: 201/0007, JvdV Archiefnummer: 5.90/3 Betreft: Bestuurlijke Reactie op

Nadere informatie

SABOP A Groep WH11.C.1

SABOP A Groep WH11.C.1 SABOP A Groep WH11.C.1 4/12/14 S. Kaptein A-J. Houweling J. Hop M. van der Jagt T. Jansen D. Janse F. Kappelhof S. Younan T. Hooftman Naam document: SABOP A Groep: WH11.C.1 Opdrachtgever: De Haagse Hogeschool

Nadere informatie

Vermogensbepaling verwarmingsinstallatie met warmtepomp in woningen en woongebouwen

Vermogensbepaling verwarmingsinstallatie met warmtepomp in woningen en woongebouwen Vermogensbepaling verwarmingsinstallatie met warmtepomp in woningen en woongebouwen Jan Aerts projectcoördinator ISSO Inhoud Comfort, energiegebruik en kosten Bepalen vermogen verwarmen Bepalen vermogen

Nadere informatie

Passiefhuis gecertificeerd & Energieneutraal

Passiefhuis gecertificeerd & Energieneutraal Passiefhuis gecertificeerd & Energieneutraal Sportpark Kilder Meer betrokkenheid Meer keuze Meer kwaliteit MeerWaarde Het consortium Het consortium van Campen heeft reeds meerdere energetisch hoogwaardige

Nadere informatie

Presentatie de Zonnewoning. Kennismaken met een duurzaam, comfortabel en energiezuinig woonconcept

Presentatie de Zonnewoning. Kennismaken met een duurzaam, comfortabel en energiezuinig woonconcept Presentatie de Zonnewoning Kennismaken met een duurzaam, comfortabel en energiezuinig woonconcept 2006 Waarom een Zonnewoning? Aansluiten bij (Klimaat-) beleid: Met het concept de Zonnewoning kunnen wij

Nadere informatie

SBRCURnet Bouwlokalen. Samen Nul op de meter, bij woning renovatie. Henk Wegkamp 14-4-2015 vs1.1. 31 maart 2015

SBRCURnet Bouwlokalen. Samen Nul op de meter, bij woning renovatie. Henk Wegkamp 14-4-2015 vs1.1. 31 maart 2015 1 SBRCURnet Bouwlokalen Samen Nul op de meter, bij woning renovatie Henk Wegkamp 14-4-2015 vs1.1 Wat betekent Nul-op-de-meter? 4 Veel termen in gebruik Energieneutraal Energie-nota-nul EPC = 0 nzeb (nearly

Nadere informatie

Onderhoud en renovatie. Onderhoud en renovatie

Onderhoud en renovatie. Onderhoud en renovatie Onderhoud en renovatie Onderhoud en renovatie Colt: een servicegerichte organisatie Kwaliteit en service zijn de factoren waarmee Colt zich onderscheidt op de markt. In haar benadering staat de klant centraal.

Nadere informatie

Wat betekent het Wijzigingsbesluit bodemenergiesystemen voor uw bedrijf? Stappenplan voor uw certificering en erkenning voor bodemenergiesystemen

Wat betekent het Wijzigingsbesluit bodemenergiesystemen voor uw bedrijf? Stappenplan voor uw certificering en erkenning voor bodemenergiesystemen Wat betekent het Wijzigingsbesluit bodemenergiesystemen voor uw bedrijf? Stappenplan voor uw certificering en erkenning voor bodemenergiesystemen Het WijzigingsBesluit bodemenergiesystemen is van toepassing

Nadere informatie

Wie zijn wij? Van 0-meting tot haalbare business case. Programma. De methode. Meten van duurzaamheid. Heldere kijk op duurzaamheid.

Wie zijn wij? Van 0-meting tot haalbare business case. Programma. De methode. Meten van duurzaamheid. Heldere kijk op duurzaamheid. Van 0-meting tot haalbare business case Meer informatie: www.w-e.nl www.gprsoftware.nl ir. Janny Stevens (stevens@w-e.nl) ir. Saskia van Hulten (hulten@w-e.nl) Wie zijn wij? W/E adviseurs www.w-e.nl Saskia

Nadere informatie

Praktij ktoepassi ng bouwbesluit en de bouwaanvraag voor kleinere bouwwerken

Praktij ktoepassi ng bouwbesluit en de bouwaanvraag voor kleinere bouwwerken -..:... tichting ouw esearch Praktij ktoepassi ng bouwbesluit en de bouwaanvraag voor kleinere bouwwerken Deze publikatie is tot stand gekomen in samenwerking met het Nederlands Verbond van Ondernemers

Nadere informatie

ALLE MOGELIJKHEDEN OP EEN RIJTJE VOOR EEN IDEAAL WOON-EN LEEFKLIMAAT WWW.ENERGIESERVICE.NL

ALLE MOGELIJKHEDEN OP EEN RIJTJE VOOR EEN IDEAAL WOON-EN LEEFKLIMAAT WWW.ENERGIESERVICE.NL ALLE MOGELIJKHEDEN OP EEN RIJTJE VOOR EEN IDEAAL WOON-EN LEEFKLIMAAT WWW.ENERGIESERVICE.NL Klimaatmakers Veilig en vertrouwd! Warmte en ventilatie zijn essentieel voor een heerlijk klimaat in uw woning.

Nadere informatie

Energieprestatie. metalen gevelelementen in EP berekening Ubouw. 3, 10 en 17 november 2008 VMRG bijeenkomst. door Peter Vierveijzer

Energieprestatie. metalen gevelelementen in EP berekening Ubouw. 3, 10 en 17 november 2008 VMRG bijeenkomst. door Peter Vierveijzer Energieprestatie metalen gevelelementen in EP berekening Ubouw 3, 10 en 17 november 2008 VMRG bijeenkomst door Peter Vierveijzer aanleiding Denkt u projecten te missen doordat houten en kunststof kozijnen

Nadere informatie

COMFORTVERBETERING ENERGIEBESPARING MEER DAN 15% EFFECTIEVE CO2-REDUCTIE TERUGVERDIENTIJD MINDER DAN 5 JAAR

COMFORTVERBETERING ENERGIEBESPARING MEER DAN 15% EFFECTIEVE CO2-REDUCTIE TERUGVERDIENTIJD MINDER DAN 5 JAAR COMFORTVERBETERING ENERGIEBESPARING MEER DAN 15% EFFECTIEVE CO2-REDUCTIE TERUGVERDIENTIJD MINDER DAN 5 JAAR METEOVIVA CLIMATE: MEER COMFORT VOOR MINDER GELD VLIEGVELD DÜSSELDORF 20% Naarmate gebouwen beter

Nadere informatie

Volledige uitleg oproep Tools voor EnergielinQ

Volledige uitleg oproep Tools voor EnergielinQ Volledige uitleg oproep Tools voor EnergielinQ Inleiding Energiesprong is een programma dat de Stichting Experimenten Volkshuisvesting (SEV) uitvoert in opdracht van het ministerie van Binnenlandse Zaken

Nadere informatie

Domotica, ICT en Beveiligingsinstallaties

Domotica, ICT en Beveiligingsinstallaties Domotica, ICT en Beveiligingsinstallaties Steeds meer systemen zijn straks digitaal, gekoppeld en draadloos. In huis, op het werk en eigenlijk overal. Deze acht innovaties worden in de toekomst alleen

Nadere informatie

BRL 9500 Deel 06 concept 2012-04-26

BRL 9500 Deel 06 concept 2012-04-26 BRL 9500 Deel 06 concept 2012-04-26 NATIONALE BEOORDELINGSRICHTLIJN voor het KOMO -, respectievelijk het NL-EPBD -procescertificaat voor ENERGIEPRESTATIEADVISERING voor het NL-EPBD -procescertificaat voor

Nadere informatie

Gemeente Delft. Subsidie informatie. Bestaande stad bespaart energie

Gemeente Delft. Subsidie informatie. Bestaande stad bespaart energie Gemeente Delft Subsidie informatie Bestaande stad bespaart energie De subsidie Bestaande stad bespaart energie is bestemd voor het stimuleren van energiebesparende maatregelen en het gebruik van duurzame

Nadere informatie

Copyright SBR, Rotterdam

Copyright SBR, Rotterdam : Ventilatie en energieverlies van woningen Enkele bouwkundige details Ventilatie en energieverlies van woningen Enkele bouwkundige details 85 Stichting Bouwresearch Kluwer Technische Boeken B.V. - Deventer

Nadere informatie

Kwaliteitsborging. Voorkomen van installatiefouten leidt tot hoog rendement zonnepanelen

Kwaliteitsborging. Voorkomen van installatiefouten leidt tot hoog rendement zonnepanelen Kwaliteitsborging Voorkomen van installatiefouten leidt tot hoog rendement zonnepanelen W. van Ophem, directeur KvINL Solar Solutions Expo, 15 & 16 april 2015 - Wie - Wat Wie- Wat- Waarom KvINL - Is een

Nadere informatie

Ideeën en oplossingen voor een gebruikersvriendelijker gebouwbeheersysteem. ir. Joep van der Velden Expertgroep Gebouwautomatisering en Beheer

Ideeën en oplossingen voor een gebruikersvriendelijker gebouwbeheersysteem. ir. Joep van der Velden Expertgroep Gebouwautomatisering en Beheer Ideeën en oplossingen voor een gebruikersvriendelijker gebouwbeheersysteem ir. Joep van der Velden Expertgroep Gebouwautomatisering en Beheer Inhoud Marktontwikkelingen Huidige gebouwbeheersystemen ICT

Nadere informatie