De informatieprofessional 3.0. Erik de Vries Rik Maes Wouter Bronsgeest e.a.

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "De informatieprofessional 3.0. Erik de Vries Rik Maes Wouter Bronsgeest e.a."

Transcriptie

1 De informatieprofessional 3.0 Erik de Vries Rik Maes Wouter Bronsgeest e.a.

2 De informatieprofessional 3.0 De wereld om ons heen wordt in rap tempo groter en dynamischer. En dat is vooral te danken aan de informatietechnologie waarmee we enorme bergen aan data beschikbaar krijgen, bedrijfsprocessen kunnen analyseren en verbeteren en 24/7 in contact kunnen staan met klanten en vrienden. Het tempo van veranderen in de ICT-sector ligt bijzonder hoog en dat heeft direct grote consequenties voor andere branches en de samenleving als geheel. Nieuwe technieken en andere innovaties buitelen over elkaar heen en de ICT-professional moet letterlijk van alle markten thuis zijn. Hij of zij moet niet alleen het eigen vak volledig beheersen, maar ook nog (mede) de business aanjagen én continu speuren naar manieren om te innoveren. Juist hier ligt de kans om daadwerkelijk een brug te slaan tussen informatietechnologie en business. ICT is de afgelopen decennia de aanjager geweest van productiviteitsverbetering en economische groei. En nog steeds lijkt haar rol daarin alleen maar groter te worden. Nieuwe technologieën dagen uit en vragen om een zinvolle toepassing en optimale benutting. De samenleving die dat het beste doet loopt voorop en zal er direct de positieve gevolgen van ondervinden. Daarom hebben we goed opgeleide en goed geïnformeerde ICT-professionals nodig met een neus voor innovatie en daarom ook brengen wij dit boek uit. De beroepsvereniging van informatieprofessionals, Ngi-NGN, heeft het voortouw genomen om samen met gerenommeerde redacteuren en auteurs de strategische vaardigheden die zijn vereist voor innovatieve informatieprofessionals in kaart te brengen. Het boek legt de opbouwende discussie die in de beroepsgroep wordt gevoerd over dit onderwerp vast. Het handelt over al die nieuwe vaardigheden en inzichten voor ICTprofessionals die nodig zijn om strategisch businesspartner te zijn en mee te kunnen beslissen over innovaties. Bovendien handelt het boek over de vraag hoe je daar als organisatie en als individu het beste mee om kunt gaan. Wij kijken met bijzonder veel plezier terug op de samenwerking met Ngi-NGN en de verschillende auteurs bij de totstandkoming van deze uitgave. We hopen dat de verhalen in dit boek u, als lezer, zullen inspireren en als steun in de rug mogen dienen voor allen die het vak verder willen verdiepen en ontwikkelen. Arjan Kors, hoofdredacteur AutomatiseringGids Maarten Snel, uitgever Academic Service

3 De informatieprofessional 3.0 Strategische vaardigheden voor IT ers van nu Onder redactie van: Erik de Vries, Rik Maes en Wouter Bronsgeest

4 Meer informatie over deze en andere uitgaven kunt u verkrijgen bij: BIM Media B.V. Postbus BG Den Haag tel.: (070) BIM Media B.V., Den Haag Academic Service is een imprint van BIM Media B.V. Vormgeving en zetwerk: Redactiebureau Ron Heijer, Markelo Omslagontwerp: Studio Polkadot, Oudewater Druk- en bindwerk: Drukkerij Wilco, Amersfoort ISBN NUR 980 Alle rechten voorbehouden. Alle intellectuele eigendomsrechten, zoals auteurs- en databankrechten, ten aanzien van deze uitgave worden uitdrukkelijk voorbehouden. Deze rechten berusten bij BIM Media B.V. en de auteur. Behoudens de in of krachtens de Auteurswet gestelde uitzonderingen, mag niets uit deze uitgave worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand of openbaar gemaakt in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Voor zover het maken van reprografische verveelvoudigingen uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16 h Auteurswet, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3051, 2130 KB Hoofddorp, Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet) dient men zich te wenden tot de Stichting PRO (Stichting Publicatie- en Reproductierechten Organisatie, Postbus 3060, 2130 KB Hoofddorp, Voor het overnemen van een gedeelte van deze uitgave ten behoeve van commerciële doeleinden dient men zich te wenden tot de uitgever. Hoewel aan de totstandkoming van deze uitgave de uiterste zorg is besteed, kan voor de afwezigheid van eventuele (druk)fouten en onvolledigheden niet worden ingestaan en aanvaarden de auteur(s), redacteur(en) en uitgever deswege geen aansprakelijkheid voor de gevolgen van eventueel voorkomende fouten en onvolledigheden. All rights reserved. No part of this publication may be reproduced, stored in a retrieval system, or transmitted in any form or by any means, electronic, mechanical, photocopying, recording or otherwise, without the publisher s prior consent. While every effort has been made to ensure the reliability of the information presented in this publication, BIM Media B.V. neither guarantees the accuracy of the data contained herein nor accepts responsibility for errors or omissions or their consequences.

5 Inhoudsopgave Voorwoord ix 1 De signatuur van de informatieprofessional 1 Klaas Brongers 2 Introductie en leeswijzer 3 Erik de Vries Deel 1 Strategische vaardigheden 5 3 De informatieprofessional als strategische businesspartner 6 Erik de Vries en Joeri van den Steenhoven 4 De informatieprofessional Rik Maes 5 Vaardigheden voor de informatieprofessional Erik de Vries en Joeri van den Steenhoven 6 De informatieprofessional 3.0: voor alle ICT ers 20 Lex Schampers 7 Career Is Over? 22 Rik Maes 8 ICT does matter! 23 Erik de Vries en Joeri van den Steenhoven 9 Baas boven baas? 26 Rik Maes 10 De waarde van de CIO 27 Lineke Sneller 11 Leren van ontwerpers 36 Rik Maes 12 Werk niet binnen kaders, sleutel aan kaders! 38 Dick Rijken, Erik de Vries, Jos van Leeuwen en Bram Reurings 13 De kracht van verbeelding 50 Rik Maes v

6 De informatieprofessional 3.0 Deel 2 Innovatierepertoire Grafrede voor business ICT alignment 54 Rik Maes 15 Het agenderen van ICT-vraagstukken 56 Erik de Vries en Birgitte den Boer 16 De succesvolle informatieprofessional in de publieke sector 66 Frank Kam 17 Hoe verweef je toekomstverkenning in beleid? 68 Erik de Vries en Hans Hogeboom 18 Digitale transformatie 75 Klaas Brongers 19 Het stimuleren van absorptievermogen 77 Erik de Vries 20 Singularity 85 Frans van der Reep 21 Samenwerkend innoveren in netwerken 88 Erik de Vries, Fons Panneman en Peter de Bruijn 22 De informatieprofessional als curator 94 Rik Maes 23 Vierhonderd nieuwe collega s! Hoera? 96 André van der Valk en Erik de Vries 24 Digitale overheid 103 Lineke Sneller 25 Factoren die socio-technische architectuur beïnvloeden 105 Sander Meijer Deel 3 Onderzoek en levenslang leren De wereld van de informatieprofessional Wouter Bronsgeest 27 De onderzoekende professional 124 Bert Mulder en Erik de Vries 28 De wereld van Big Data en het systeem 135 Wouter Bronsgeest en Klaas Brongers 29 Wat onderzoekt de informatieprofessional 3.0? 137 Erik de Vries 30 De wereld van... meditatie 146 Wouter Bronsgeest 31 Actieonderzoek: kansen en uitdagingen 148 Jan-Kees Schakel vi

7 Inhoudsopgave 32 Social Enterprise 161 Klaas Brongers 33 De methodenkaart praktijkonderzoek 163 Koen van Turnhout, Sabine Craenmehr, Robert Holwerda, Mike Menijn, Jan-Pieter Zwart, René Bakker 34 Generatie Ne(x)t en mobiel werken 175 Nord van de Mosselaer en Lineke Sneller 35 De wereld van... cybernetica 181 Wouter Bronsgeest 36 E-Competence Framework: Quo Vadis? 183 Erik de Vries Auteurs 191 Register 196 vii

8 Voorwoord Informatieprofessionals in de informatiesamenleving De digitale revolutie is een feit. De analoge wereld verdwijnt achter de horizon, net zoals het stoomtijdperk destijds is vervangen door de elektriciteit. De maatschappelijke veranderingen die zich voltrekken zijn enorm. Bankieren, shoppen, communiceren, baan zoeken, zorg alles verandert. De grote uitdaging voor allen die hierbij betrokken zijn is het creëren van draagvlak, van vertrouwen en het voorkomen van misbruik. Dat zijn natuurlijk geen nieuwe thema s, maar ze krijgen door de schaal en snelheid van de groei van de informatiesamenleving wel een andere dimensie. Een open economie als de Nederlandse, die het moet hebben van slimme en creatieve vindingen, heeft er alle belang bij om een hoofdrol te spelen in de digitale wereld. Overheid, onderwijs en bedrijfsleven spelen daarbij een belangrijke rol. Topgebieden zonder ICT leveren geen toekomstwaarde, onderwijs zonder ICT sluit niet meer aan bij de huidige samenleving en een moderne overheid is een digitale overheid. Ik vind het zelf een groot voorrecht om in het hart van al deze ontwikkelingen actief te zijn. Als voorzitter van ECP, het platform voor de informatiesamenleving, als voorzitter van het programma Digivaardig & Digiveilig en als Digital Champion, de Nederlandse contactpersoon voor het EU programma van Neelie Kroes. Vrijwel ieder land heeft zo n Champion aangewezen. Hiermee kunnen landen van elkaar leren. Onze manier van privaat-publieke samenwerking tussen overheid, bedrijfsleven en maatschappelijke organisaties is voor veel landen behoorlijk uitzonderlijk. Er is daarom veel aandacht voor het programma Digivaardig & Digiveilig. Maar ook Nederland kan nog veel leren. Bijvoorbeeld van de Finse aanpak, waarin leerlingen van jongs af aan een computertaal leren en daardoor geïnteresseerd raken in ICT. Of van de Deense aanpak richting de papierloze overheid. Onze informatiesamenleving kan natuurlijk onmogelijk goed functioneren zonder professionele ICT ers. Dat moeten er voldoende zijn en zij moeten ook van voldoende kwaliteit zijn. Ik juich het als Digital Champion natuurlijk toe dat Ngi-NGN, de grootste beroepsgroep van ICT-professionals, met haar leden en experts een open discussie is aangegaan over de strategische ix

9 De informatieprofessional 3.0 vaardigheden van de informatieprofessional van de toekomst. Ik denk dat dit bijdraagt aan het imago van ICT, onze informatiesamenleving versterkt en een mooie invulling is van het Europese programma van Neelie Kroes. Tineke Netelenbos Voorzitter ECP, Platform voor de InformatieSamenleving Digital Champion Nederland x

10 1 De signatuur van de informatieprofessional Klaas Brongers Ngi-NGN, het platform voor ICT-professionals, heeft zich de afgelopen jaren ten doel gesteld de Digitale Agenda van EU-commissaris Neelie Kroes te volgen en daaraan bij te dragen. Als Ngi hebben we daarom aansluiting gezocht bij politieke onderwerpen op Europees niveau. Zo zijn we in gesprek gekomen met Neelie Kroes over de rol van de ICT-professional in de Digitale Agenda. De Digitale Agenda richt zich op de markt en op de burgers. De verbindende rol die de ICT-professional daarin heeft, is in de hoofddoelstellingen niet herkenbaar. Onze suggestie aan Kroes was om die verbindende rol aandacht te geven. Gezien het belang dat aan ICT gehecht wordt en het voorziene tekort aan ICT ers is gerichte aandacht nodig. Dat heeft geleid tot een agenda waarin Ngi-NGN zich richt op de kennis en vaardigheden van de informatieprofessional. Onze aandacht richt zich op een aantal onderwerpen. Zo dragen we bij aan het e-competence Framework (e-cf) om op Europees niveau een gezamenlijk referentiekader voor onze beroepsgroep na te streven. Dit e-cf zal tevens door de SNIR gebruikt worden bij het registreren van ICT-professionals om tot een erkende waardering te komen. Daarenboven zijn we gaan onderzoeken welke strategische vaardigheden de informatieprofessional van de toekomst nodig heeft. Daarvoor is Ngi-NGN de samenwerking aangegaan met prof. dr. Rik Maes, grondlegger van informatiemanagement in Nederland en dr. Erik de Vries, specialist op het terrein van innovatie- en informatiemanagement. Samen met hen en de vele auteurs die aan dit onderwerp hebben willen bijdragen, hebben we in het vakblad Informatie de strategische vaardigheden van de informatieprofessional vanuit uiteenlopende perspectieven belicht. Dit boek vormt de ontknoping van deze gezamenlijke zoektocht. Zo geven we antwoord op de uitdagingen die Kroes voor onze beroepsgroep voorziet en dragen we bij aan de toekomst van onze leden. Professionals moeten zelf bepalen welke inhoud zij relevant vinden in relatie tot hun omgeving en in welke vorm ze die herkenbaar wilt maken voor collega s en opdrachtgevers. Inhoud kun je zien als een combinatie van vakmanschap en sociale vaardigheden. De vorm is het CV waarin functie- 1

11 De informatieprofessional 3.0 omschrijving, werkervaring, bereikte resultaten, opleidingen en aanbevelingen staan. Vorm en inhoud komen samen in de signatuur van de ICT-professional. Als beroepsvereniging willen we daaraan bijdragen met een onderscheidende signatuur die recht doet aan die van de individuele ICT-professional. We willen verdiepen op het gebied van ondernemerschap en innovatie. Om een goed beeld te krijgen van de juiste signatuur voor onze vereniging is de dialoog met professionals en onze omgeving van belang, zoals deze is vormgegeven in dit boek. Van vorm en inhoud naar signatuur. Wat daar nog bij hoort is inspiratie. Inspiratie is het vliegwiel om dit alles op gang te brengen en richting te geven. In een moeilijke markt zoals we die nu ervaren, is het vinden van die inspiratie niet voor iedereen even gemakkelijk. Dan is het mooi om anderen te kunnen ontmoeten, met elkaar kennis en ervaring te delen en gezamenlijk initiatieven te ontplooien die op individueel niveau niet binnen bereik liggen. Zo kun je voor je inspiratie terecht bij het Ngi-NGN. 2

12 2 Introductie en leeswijzer Erik de Vries De beroepsvereniging Ngi-NGN heeft zichzelf de afgelopen jaren ten doel gesteld de Digitale Agenda van EU-commissaris Neelie Kroes te volgen en daaraan bij te dragen. In 2013 heeft om die reden een vakinhoudelijke discussie plaatsgevonden over de strategische vaardigheden van de informatieprofessional 3.0. Ngi-NGN-leden, CIO s, hoogleraren, lectoren en vele andere experts in het vakgebied (en daarbuiten!) hebben hun licht laten schijnen over dit onderwerp. Dit boek is daar de neerslag van. Zelden is zo n uitvoerige discussie gevoerd in het vakgebied over strategische vaardigheden. Meestal gaan discussies juist over vakinhoudelijke kennis en minder over vaardigheden, laat staan over strategische vaardigheden van sociaalwetenschappelijke aard. Hiermee wordt een belangrijke bijdrage geleverd aan onze informatiesamenleving. Natuurlijk doet de ICT-kennis van informatieprofessionals ertoe; bovendien wordt hard gewerkt aan de E-skills van ICT gebruikende beroepsgroepen. Maar wellicht is de vaardigheid van de ICT-professional om de vraagstukken in zijn vakgebied over het voetlicht te brengen bij besluitvormers wel de sleutel tot succes. Met deze vaardigheid kunnen besluitvormers in hun rol (van opdrachtgever, beslisser en/of innovator) gezet worden en gebruikers in hun rol van co-creatie, en krijgen we bewust bekwame gebruikers van informatie en informatiesystemen. Voor veel niet- ICT-professionals en -besluitvormers blijkt het nog steeds lastig te zijn ICT als organisatiemiddel te zien, ICT-vraagstukken te beschouwen als organisatieontwikkelingsvraagstukken en informatie te schatten op haar waarde (namelijk als essentieel productiemiddel in organisaties). Natuurlijk verschillen bedrijfstakken hierin. Het is aan de informatieprofessional 3.0 om dit scherp op het netvlies van zijn omgeving te krijgen en te houden. Strategische vaardigheden zijn daarvoor essentieel. Alleen zo kan het spel zuiver gespeeld worden en worden degenen die erover gaan in de positie gebracht om weloverwogen beslissingen te nemen. Het is wederom aan de informatieprofessional om deze beslissingen voor te bereiden ook daarvoor zijn strategische vaardigheden vereist. 3

13 De informatieprofessional 3.0 Dit boek bestaat uit relatief korte hoofdstukken en korte columns. Daarmee laat het zich gemakkelijk lezen. Als u gaat van kaft tot kaft, zult u snel in de cadans komen van hoofdstuk-column-hoofdstuk-column. U kunt ook besluiten het boek ad random te lezen. Zelfs van achter naar voren is een optie. Als u niet bekend bent met de discussie rond strategische vaardigheden van de informatieprofessional is het evenwel raadzaam te starten met de eerste vijf bijdragen opgenomen in deel 1. Artikelen en columns laten zich verschillend lezen. Artikelen zijn informatief. De columns zijn bedoeld als prikkelend. Soms prikkelen deze door scherpte, soms omdat de tekst provocatief is, soms door vernieuwing. We hebben de navolgende hoofdstukken geordend in drie delen. Het eerste deel gaat over strategische vaardigheden van de informatieprofessional in zijn algemeenheid. Het tweede deel zoomt wat meer in op handelingsrepertoire dat bruikbaar is ter ondersteuning van innovatie. Het derde deel concentreert zich op vaardigheden voor onderzoekende professionals en de noodzaak tot levenslang leren elementen die natuurlijk onlosmakelijk met elkaar zijn verbonden. Deze indeling reflecteert de ontwikkeling die het vakgebied de komende jaren heeft te maken om als volwaardige partner te worden gezien. Informatieprofessionals zullen strategischer moeten handelen, dat wil zeggen meer invloed moeten uitoefenen. Zij zullen ook blijvend oog moeten hebben voor innovatie, en naast de beheeragenda ook een sterke innovatieagenda moeten bouwen. Daarnaast vereisen de razendsnelle veranderingen in technologie, maar zeker ook in de maatschappij, levenslang leren. Een onderzoekende houding staat hierin centraal. De gekozen indeling heeft soms iets arbitrairs. Zo zijn de vaardigheden voor ontwerpen/design thinking die aan het eind van deel 1 worden beschreven beslist ook bruikbaar in innovatie en onderzoekend van aard. En zo ook zijn de onderzoeksvaardigheden die in deel drie worden beschreven juist weer bruikbaar in ontwerp/design thinking en zeker ook voor innovatie. Wij verzoeken u dus de indeling niet al te strikt te nemen. Omdat 55% van de informatieprofessionals in Nederland hoog is opgeleid hebben we het (post-)hbo-niveau als uitgangspunt genomen. Inhoudelijk scherp, maar wel toegankelijk geschreven. Nog een laatste en relativerende opmerking. Dit boek is slechts een start. Er is nog een mer à boire te gaan op het terrein van strategische vaardigheden. U zou bijvoorbeeld de literatuur over veranderkunde/organizational development erop na kunnen slaan Wij hopen dat dit boek smaakt naar meer. 4

14 3 De informatieprofessional als strategische businesspartner Erik de Vries en Joeri van den Steenhoven De strategische gedragswetenschappelijke vaardigheden van informatieprofessionals om te functioneren als volwaardig businesspartner blijven achter bij die van vergelijkbare stafmedewerkers zoals die van HRM of financiën. Dergelijke vaardigheden zijn essentieel om drie redenen. Nieuwe toepassingsgebieden van ICT vragen steeds meer om gedragswetenschappelijke inzichten. De strategische agenda van ICT verschuift van beheersing naar innovatie en innovatie vereist gedragsverandering. En veel stafberoepen rond ICT interveniëren in teams en organisaties. Deze laten zich het best beïnvloeden vanuit gedragswetenschappelijke inzichten. Deze bijdrage geeft een aftrap voor een zoektocht naar relevante gedragswetenschappelijke strategische vaardigheden door en voor de beroepsgroep. Informatieprofessionals moeten strategische businesspartners worden, is onze stelling. Die ontwikkeling is nodig omdat organisaties veranderen en ook de technologie (en de rol ervan) een andere wordt. Dit brengt nieuwe taken en posities mee voor het beroep. Dat betekent dat een informatieprofessional een ander type vaardigheden onder de knie moet krijgen. Welke dat precies zijn, is onderwerp van een zoektocht die de beroepsgroep zelf zal moeten ondernemen. In deze bijdrage doen we een voorzet. Organisaties moeten in deze tijd sneller dan voorheen inspelen op alle veranderingen die op ze afkomen. En dat zijn er nogal wat. Door globalisering is de markt maar ook de concurrentie vergroot. Innovatie is de drijvende kracht achter veel businessmodellen geworden en maakt dat we onze producten, maar ook onze organisaties, permanent moeten vernieuwen. Technologie speelt een veel belangrijker rol en ontwikkelt zich razendsnel. Dit alles heeft gevolgen voor organisaties en hun informatieprofessionals. 3.1 Een nieuwe rol voor informatieprofessionals Traditioneel maken we onderscheid in lijnfuncties, staffuncties en adviesfuncties. Informatiemanagers, informatieadviseurs, informatiearchitecten, ICT governance-specialisten, etc. bevinden zich in de categorie (interne) staffuncties of adviesfuncties. Net als financieel specialisten of HR-profes- 6

15 3 De informatieprofessional als strategische businesspartner sionals. Essentieel onderdeel van deze functies is het onderhouden van adequate verhoudingen met degenen die een lijnfunctie hebben, de businesspartners en het geven van advies aan hen (Block, 2001; Nathans, 2005). 1 Hetzelfde geldt voor ICT-managers en project- en programmamanagers. Ook zij zijn voor de het tot stand komen en de acceptatie van hun ICT-diensten of -projecten afhankelijk van businesspartners. Zij hebben weliswaar een zekere formele invloed, maar deze strekt zich niet uit tot het businessdomein terwijl men daar wel van afhankelijk is. De realiteit van vandaag is dat de lijn strategische waarde van de staf eist. Bij financieel specialisten en HR-professionals zien we dat zij steeds vaker als businesspartner worden gezien en zich ook als zodanig positioneren. Deze ontwikkeling heeft voor die beroepsgroepen een set van andere vaardigheden gebracht, evenals manieren en plekken om deze te kunnen leren. Ook voor informatieprofessionals zien wij die ontwikkeling. Het feit dat een begrip als alignment de afgelopen decennia hoog op de agenda staat van veel ICT-managers (Luftman, 2003) vormt hiervan een uiting. Maar deze ontwikkeling van het beroep lijkt achter te lopen op die van andere staffuncties. Er is bij informatieprofessionals vaak nog sprake van een gebrekkig partnerschap. Gevolgen zijn matige verhoudingen met andere businesspartners, onduidelijkheid over wensen ten aanzien van projecten en ICT-diensten of desinteresse in de lijn voor typische ICT-interventies zoals architecturen, governance-principes of de strategische mogelijkheden van ICT. Uiteindelijk kan dit uitmonden in algehele ontevredenheid over de ICT. In organisaties waarin partnerschap slechts beperkt tot stand is gekomen lijkt het of ICT en de business nog steeds in verschillende werelden leven. ICT ers beweren van hun businesspartners dat zij matig geïnteresseerd zijn in ICT-vraagstukken, er weinig verstand van hebben of het als een hete aardappel of hoofdpijndossier behandelen. Lijnverantwoordelijken op hun beurt klagen over slechte dienstverlening, onbegrijpelijk jargon, gebrekkig inlevingsvermogen en hoge kosten. 3.2 Invloed uitoefenen Een belangrijke oorzaak voor dit gebrekkig partnerschap is het ontbreken van vaardigheden van informatieprofessionals om als strategische businesspartner te opereren. Met de technische en projectmanagementvaar- 1 Een adviseur is iemand die in de positie zit om invloed uit te oefenen, maar geen directe invloed heeft om veranderingen door te voeren of programma s te implementeren (Block, 2001). 7

16 De informatieprofessional 3.0 digheden is meestal weinig mis. Maar in adviesberoepen staan naast de inhoudelijke competenties in het vakgebied ook vaardigheden centraal die typisch zijn voor het adviseren, dat wil zeggen voor het uitoefenen van invloed zonder formele invloed te hebben vanuit de lijn (Block, 2001). Omdat het gaat over het uitoefenen van invloed op mensen, zijn deze vaardigheden geënt op inzichten uit de gedragswetenschappen. Meer dan 50% van de adviseurs blijkt dan ook een gedragswetenschappelijke achtergrond te hebben (Clark & Fincham, 2002). Ook veel managementopleidingen zijn gestoeld op gedragswetenschappelijke inzichten en de initiële opleiding van veel businesspartners bevat gedragswetenschappelijke aspecten (denk aan bedrijfskunde, organisatiekunde, bestuurskunde, organisatiepsychologie of -sociologie). Voor ICT-beroepen kunnen we dus een onderscheid maken tussen de technische, vakinhoudelijke vaardigheden verbonden aan het vak en gedragswetenschappelijke vaardigheden om invloed mee te kunnen uitoefenen. Met deze bijdrage willen wij een startschot geven voor onderzoek vanuit de ICT-beroepsgroep naar die gedragswetenschappelijke vaardigheden die ICT-beroepsuitoefenaars tot strategische businesspartners maken. Dus naar die vaardigheden die nodig zijn om invloed te kunnen uitoefenen zonder formele positiemacht te bezitten in het domein waarop men invloed wil uitoefenen. Daartoe zetten we eerst in grote lijnen uiteen in welke fase het ICT-vakgebied zich bevindt en waarom juist nu aandacht voor gedragswetenschappelijke vaardigheden essentieel is. In het kader geven we een indicatie van het soort van strategische vaardigheden dat we voor ogen hebben, teneinde de gedachten te scherpen. 3.3 De noodzaak van gedragswetenschappelijke vaardigheden Waarom zijn gedragswetenschappelijke vaardigheden juist nu essentieel voor ICT-beroepen? In de eerste plaats omdat de toepassing van ICT niet meer is wat het ooit was, de toepassingsdomeinen zijn anders geworden. In de tweede plaats omdat ICT strategischer geworden is voor bedrijven en overheid. In de derde plaats omdat de vakinhoudelijke ICT-beroepsvaardigheden te veel gebleven zijn wat ze altijd waren: ingenieursvaardigheden. ICT is niet meer wat het geweest is. Het ondersteunt niet alleen de informatiestromen in administratieve bedrijfsprocessen of richting management, maar tussen alle medewerkers en onderdelen van de organisatie. En steeds vaker ook met klanten en partners daarbuiten. Toepassingen van sociale media, informatiediensten zoals apps, persuasive computing, immersive 8

17 3 De informatieprofessional als strategische businesspartner systems, serious gaming, kennismanagement of gewoon het nieuwe werken, leggen de focus op menselijk gedrag in plaats van op bedrijfsprocessen en systemen. ICT ers moeten weten hoe ze gedrag beïnvloeden, informatiediensten aantrekkelijk maken, leerprocessen faciliteren of werkgedrag wijzigen. De rol van ICT in veranderprocessen wordt belangrijk. Echter, ICT ers zijn over het algemeen rationeel geschoolde mensen, die goed weten hoe je processen moet ontwerpen en efficiënter kunt maken, maar moeite hebben om vanuit sociale (leer)processen te ontwerpen. De nieuwe toepassingsdomeinen van ICT zijn fundamenteel anders dan de traditionele toepassingen op het gebied van financiën, bedrijfsprocessen en management. De laatste categorie van toepassingen laat zich redelijk kennen door gebruik van de rationele systemische ingenieurskennis waarin veel ICT ers zijn opgeleid en waarmee software en hardware zich ook laten begrijpen. Dit terwijl de nieuwe toepassingsdomeinen zich met deze ingenieurskennis veel minder goed laten begrijpen. Niet zelden richt men juist schade aan in die domeinen als men deze rationeel systemisch benadert. Deze nieuwe domeinen laten zich in de eerste plaats doorgronden met gedragswetenschappelijke inzichten. Veel van de nieuwe toepassingsdomeinen raken de relatie tussen organisatie en klanten en beïnvloeden de identiteit en reputatie van de organisatie. Of helpen binnen een organisatie kennis te delen. Businesspartnerschap in deze domeinen vraagt dus om kennis en vaardigheden die aansluiten bij het domein en de mensen die daarin werken. Bovendien vragen businesspartners daarbij van ICT meer openheid en flexibiliteit om sneller in te kunnen spelen op de markt en de behoeften van de klant. Groter innovatievermogen met meer begrip en inzicht voor de sociale aspecten die komen kijken bij het ontwikkelen van dergelijke nieuwe toepassingen is essentieel geworden. Daarmee zien we wel de spanning toenemen tussen de traditionele taak van ICT en de groeiende innovatieve rol ervan. In de traditionele financiële en bestuurlijke toepassingen zijn organisaties volledig afhankelijk geworden van ICT. Bedrijven lopen het risico binnen enkele etmalen failliet te gaan als hun kernsystemen uitvallen. Op deze risico s is gereageerd met stevige beheersingsmaatregelen (denk aan architectuur, governance, ASL, ITIL, BISL, projectmanagementstandaards, programmamanagementbeheersing, auditing, etc.). Wetgeving en governance-regulering (denk aan Sarbanes- Oxley of Basel 2) hebben de drang naar beheersing alleen maar versterkt. Het van nature toch al beheersingsgerichte kenniskader van ICT-ingenieurs 9

18 De informatieprofessional 3.0 heeft zich daarmee verder verdiept. Verhouting dreigt, waarin vernieuwing op voorhand verdacht is omdat het de gevoelige maar beheersbare status quo zou kunnen verstoren. Veel ICT-afdelingen zijn in hun drang naar beheersing dan ook verbureaucratiseerd. Dit terwijl de nieuwe toepassingsgebieden juist vragen om innovatievermogen. Het kunnen omgaan met deze spanning vergt het nodige van ICT ers, en dat betekent ook een bredere verzameling van vaardigheden. Met name van gedragswetenschappelijke vaardigheden omdat innovatie nu eenmaal verandering van gedrag inhoudt. Willen ICT ers als beroepsgroep relevant blijven, dan zullen zij beide functies beheersing en innovatie in de vingers moeten hebben. 3.4 Blijven steken in tradities Te lang zijn de ICT-beroepsvaardigheden gebleven wat ze waren. In het ICTvakgebied staan grosso modo twee vaardigheden centraal: ingenieursvaardigheden en projectmanagement. Bij ingenieursvaardigheden moet men den ken aan rationele diagnose, planning, ontwerp, bouw en implementatievaardigheden die zich reflecteren in systeemverwervingsmethoden, implementatiemethoden, programmeerwijzen en architectuurdenken. Deze vaardigheden zijn (software)systeem gericht. Hoewel voor ICT-beroepen als software engineering geldt dat hun domein van interventie, onderzoek en analyse inderdaad softwaresystemen zijn, geldt dit niet voor bovengenoemde beroepen. Hun domein van interventie zijn sociaal-organisatorische systemen (teams, afdelingen, organisaties). Dit domein laat zich nauwelijks beïnvloeden vanuit ingenieursinzichten. Voor de beïnvloeding van gedrag van mensen of sociaal-organisatorische stelsels zijn gedragswetenschappelijke vaardigheden vereist. Door te blijven steken in een traditionele beroepsopvatting dreigt het vakgebied overigens ook nog eens onaantrekkelijk te worden. Een niet onbelangrijk neveneffect gezien de groeiende arbeidsmarkttekorten. Vertel een zaal van eerstejaars informatici dat hun leven voor 80% gaat bestaan uit beheersing en onderhoud van bestaande systemen en de zaal loopt leeg. ICT zal moeten migreren van de strategische beheersagenda naar de strategische innovatieagenda. Daarmee zal het ook voor jongeren weer aantrekkelijk worden. Een dergelijke ommekeer vraagt om een andere set aan beroepsvaardigheden die informatieprofessionals helpen om als strategisch businesspartner te functioneren, ICT ers die ingenieursinzicht combineren met gedragswetenschappelijke interventievaardigheden. ICT ers die de beperkingen van de framing van ingenieurs kennen en deze kunnen aanvullen met frames uit de gedragswetenschappen. ICT ers die de vakgebieden waarin ICT wordt toegepast snel doorgronden en gedegen leiding kunnen 10

19 3 De informatieprofessional als strategische businesspartner geven aan multidisciplinair werken. Zowel de nieuwe als de huidige generatie informatieprofessionals zal die vaardigheden moeten ontwikkelen. Zoals gezegd, in andere beroepsgroepen is een gelijke ontwikkeling te zien. Het is al jaren gemeengoed in Nederland om, naast het primaire vakgebied, gedragswetenschappelijke inzichten en vaardigheden op te bouwen. Veel opleidings- en coachingsinstituten gericht op managers en adviseurs hebben hier jarenlange ervaring in opgebouwd. Onze stelling is dat het hoog tijd is dat ook informatieprofessionals de stap gaan zetten. Dat begint door met elkaar een goed zicht te krijgen op welke vaardigheden relevant zijn om als strategisch businesspartner te opereren. We hopen daarover het debat binnen de beroepsgroep aan te zwengelen en te faciliteren. Vaardigheden om als businesspartner te opereren Beïnvloeden van beleid: agenderen, lobbyen, draagvlak creëren. Adviesvaardigheden, invloed uitoefenen zonder macht, regie voeren. Procesmanagement, dat wil zeggen het vormgeven en sturen van een proces waarin betekenisgeving en besluitvorming centraal staan. Betekenisgeving en scenarioplanning. Groepsdynamica en conflicthantering. Meervoudig kijken, dat wil zeggen het belichten van uitdagingen vanuit meerdere vakgebieden/frames. Strategische ondernemersvaardigheden zoals het creëren van innovatieve businessmodellen, denken in klantwaarden, kernwaarden of identiteit en de creatie van markten. 3.5 Referenties Block, P. (2001). Feilloos adviseren. Een praktische gids voor adviesvaardigheden. Schoonhoven: Academic Service. Clark, T. & Fincham, R. (2002). Critical Consulting. New Perspectives on the Management Advice Industry. Oxford: Blackwell Publisher Ltd. Luftman, J. (2003). Aligning IT with the business strategy: Assessing IT/ business alignment. Information Systems Management, 42, Nathans, J.M.C. (2005). Adviseren als tweede beroep. Resultaat bereiken als adviseur. Amsterdam: Kluwer. 11

20 4 De informatieprofessional 3.0 Rik Maes Automatiseerder 1.0 Ik ben oud genoeg om het te durven bekennen: ik heb computerwetenschappen gestudeerd. Niet dat die machine haar geheimen ooit helemaal prijsgaf, maar dankzij Fortran en Cobol kon ik er uiteindelijk meer dan warmte mee produceren. De kennismaking met systeemanalyse en -ontwerp was zo mogelijk nog frustrerender: van SDM onthou ik alleen dat elke nieuwe versie een alsmaar dikker boekwerk opleverde. Business en ICT bleven vreemde buren voor elkaar: de automatiseerder 1.0 confronteerde de organisatie meer met de ingewikkeldheid en beperkingen van de computer dan dat hij (was er ook een zij in die tijd?) de ogen opende voor de business mogelijkheden ervan. Hoeveel van zijn erfelijk materiaal heeft de tijd overleefd? Informatiseerder 2.0 Onder meer het intrigerende (en nog steeds aanbevelenswaardige) boekje Data and reality van William Kent bracht mij tot nieuw inzicht: niet de complexiteit van de computer, maar de afbeelding van de werkelijkheid in informatie was mijn studieobject. Dat bleek niet alleen een erg efemeer begrip ( Information is the difference that makes a difference, gaf Gregory Bateson als veelzeggende definitie), maar die moeilijk te vatten realiteit schreeuwde ook om heuristisch in plaats van algoritmisch denken. Mijn werkzame leven bestond opeens net zoveel uit afleren als uit bijleren. De business en de automatiseerder kregen plots een nieuwe buur tussen hen in wonen: de informatiseerder 2.0. Met Informatie als voornaam, koos hij voor achternamen als Analyst, Architect en, o ironie, Manager. Hij beweerde zijn buren met elkaar te leren praten en verhief informatie tot een kunde, al was niet iedereen het daarmee eens. Als hij weer eens niet begrepen werd, trok hij zich in stilte in zijn kamertje terug. Het valt niet mee met zulke buren, dacht hij toen. Informatieprofessional 3.0 Ten langen leste had ik mijn ordening gevonden: richten, inrichten en verrichten enerzijds en business, informatie/communicatie en technologie 12

RESULTAATGERELATEERDE

RESULTAATGERELATEERDE erde OVER NO CURE NO PAY RESULTAATGERELATEERDE BELONING Resultaatgerelateerde beloning Over no cure no pay OVER NO CURE NO PAY RESULT AATGERELATEERDE BELONING RESULTAATGERELATEERDE BELONING 02 Resultaatgerelateerde

Nadere informatie

Inleiding Administratieve Organisatie. Opgavenboek

Inleiding Administratieve Organisatie. Opgavenboek Inleiding Administratieve Organisatie Opgavenboek Inleiding Administratieve Organisatie Opgavenboek drs. J.P.M. van der Hoeven Vierde druk Stenfert Kroese, Groningen/Houten Wolters-Noordhoff bv voert

Nadere informatie

De basis van het Boekhouden

De basis van het Boekhouden De basis van het Boekhouden Werkboek Niveau 3 BKB/elementair boekhouden Hans Dijkink de basis van het boekhouden Niveau 3 BKB/elementair boekhouden Werkboek Hans Dijkink Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten

Nadere informatie

12 merken, 13 ongelukken

12 merken, 13 ongelukken 12 merken, 13 ongelukken Karel Jan Alsem & Robbert Klein Koerkamp Eerste druk Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten Ontwerp omslag: G2K Designers, Groningen/Amsterdam Aan de totstandkoming van deze uitgave

Nadere informatie

Belastingwetgeving 2015

Belastingwetgeving 2015 Belastingwetgeving 2015 Opgaven Niveau 5 MBA Peter Dekker RA Ludie van Slobbe RA Uitgeverij Educatief Belastingwetgeving Opgaven Niveau 5 MBA Peter Dekker RA Ludie van Slobbe RA Eerste druk Uitgeverij

Nadere informatie

Jaarrekening. Henk Fuchs OPGAVEN- EN WERKBOEK. Tweede druk

Jaarrekening. Henk Fuchs OPGAVEN- EN WERKBOEK. Tweede druk Jaarrekening Henk Fuchs OPGAVEN- EN WERKBOEK Tweede druk Jaarrekening Opgaven- en werkboek Jaarrekening Opgaven- en werkboek Henk Fuchs Tweede druk Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten Opmaak binnenwerk:

Nadere informatie

DE INVLOED VAN HET INTERNET OP DE NEDERLANDSE EXPORT HOE HOUDEN WIJ ONZE VOORSPRONG VAST?

DE INVLOED VAN HET INTERNET OP DE NEDERLANDSE EXPORT HOE HOUDEN WIJ ONZE VOORSPRONG VAST? DE INVLOED VAN HET INTERNET OP DE NEDERLANDSE EXPORT HOE HOUDEN WIJ ONZE VOORSPRONG VAST? COLOFON Voor lezingen en meer informatie over deze uitgave benadert u de auteur: Geert J. Nijkamp Apartado de Correos

Nadere informatie

fiscale geschriften Goed koopmansgebruik Editie 2012 prof. dr. a.o. lubbers inkomstenbelasting

fiscale geschriften Goed koopmansgebruik Editie 2012 prof. dr. a.o. lubbers inkomstenbelasting 19 fiscale geschriften Goed koopmansgebruik Editie 2012 prof. dr. a.o. lubbers inkomstenbelasting Goed koopmansgebruik prof.dr. A.O. Lubbers Editie 2012 Sdu Uitgevers Den Haag, 2012 Meer informatie over

Nadere informatie

ARBOMANAGEMENT EN DUURZAAM WERKEN

ARBOMANAGEMENT EN DUURZAAM WERKEN ARBOMANAGEMENT EN DUURZAAM WERKEN 43 ARBO informatie Ongevallenonderzoek De eerste stap in het leren van ongevallen Auteurs: dr. W.J.T. van Alphen, Stichting Post Hoger Onderwijs Veiligheidskunde (PHOV)

Nadere informatie

Juridische handreiking relatie BIM-protocol en de DNR 2011 (voor adviseurs en opdrachtgevers) prof. mr. dr. M.A.B. Chao-Duivis

Juridische handreiking relatie BIM-protocol en de DNR 2011 (voor adviseurs en opdrachtgevers) prof. mr. dr. M.A.B. Chao-Duivis Juridische handreiking relatie BIM-protocol en de DNR 2011 (voor adviseurs en opdrachtgevers) prof. mr. dr. M.A.B. Chao-Duivis s-gravenhage, 2015 Omslagfoto Het voorbereiden van renovatiewerkzaamheden

Nadere informatie

Co-makership rond Leven Lang Leren in het hbo. Dr. Harm van Lieshout (redactie)

Co-makership rond Leven Lang Leren in het hbo. Dr. Harm van Lieshout (redactie) Co-makership rond Leven Lang Leren in het hbo Dr. Harm van Lieshout (redactie) Co-makership rond Leven Lang Leren in het hbo Januari 2012 Hanzehogeschool Groningen Colofon Titel Co-makership rond Leven

Nadere informatie

Basiskennis Calculatie

Basiskennis Calculatie Basiskennis Calculatie Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren UITWERKINGEN Derde druk Basiskennis Calculatie Uitwerkingen Basiskennis Calculatie Uitwerkingen Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren Derde druk Noordhoff

Nadere informatie

Periodeafsluiting. Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren OPGAVEN- EN WERKBOEK. Tweede druk

Periodeafsluiting. Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren OPGAVEN- EN WERKBOEK. Tweede druk Periodeafsluiting Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren OPGAVEN- EN WERKBOEK Tweede druk Periodeafsluiting Opgaven- en werkboek Periodeafsluiting Opgaven- en werkboek Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren Tweede

Nadere informatie

Boekhouden geboekstaafd

Boekhouden geboekstaafd Boekhouden geboekstaafd Drs. H. Fuchs S.J.M. van Vlimmeren OPGAVEN Zevende druk Boekhouden geboekstaafd 2 Opgaven Boekhouden geboekstaafd 2 Opgaven Drs. H. Fuchs S. J. M. van Vlimmeren Zevende druk Noordhoff

Nadere informatie

Bedrijfsadministratie

Bedrijfsadministratie Bedrijfsadministratie Opgaven Niveau 5 MBA Peter Kuppen Frans van Luit Bedrijfsadministratie MBA Niveau 5 Opgaven Opgaven Bedrijfsadminstratie MBA Niveau 5 P. Kuppen F. van Luit Eerste druk Noordhoff

Nadere informatie

Leerboek verpleegkunde maatschappij en gezondheid

Leerboek verpleegkunde maatschappij en gezondheid Leerboek verpleegkunde maatschappij en gezondheid Verpleegkundig redeneren en CanMEDS-rollen in de eerste lijn Henk Rosendal Reed Business Education, Amsterdam Reed Business, Amsterdam 2015 Omslagontwerp

Nadere informatie

Effectiviteit = Kwaliteit x Acceptatie Silvia Blankestijn

Effectiviteit = Kwaliteit x Acceptatie Silvia Blankestijn Communiceren met ziel en zakelijkheid Effectiviteit = Kwaliteit x Acceptatie Silvia Blankestijn Copyright: Uitgeverij Boom Nelissen, Amsterdam & Silvia Blankestijn, 2012 Omslag: Bart van den Tooren, Bureau

Nadere informatie

2013 Sdu Uitgevers, Den Haag Academic Service is een imprint van Sdu Uitgevers bv. Artikelnummer 26583SH

2013 Sdu Uitgevers, Den Haag Academic Service is een imprint van Sdu Uitgevers bv. Artikelnummer 26583SH Studiehulp bij Meer informatie over deze en andere uitgaven kunt u verkrijgen bij: Sdu Klantenservice Postbus 20014 2500 EA Den Haag tel.: (070) 378 98 80 www.sdu.nl/service 2013 Sdu Uitgevers, Den Haag

Nadere informatie

opgaven- en werkboek GECONSOLIDEERDE JAARREKENING Henk Fuchs 1e druk

opgaven- en werkboek GECONSOLIDEERDE JAARREKENING Henk Fuchs 1e druk opgaven- en werkboek Henk Fuchs GECONSOLIDEERDE JAARREKENING 1e druk Geconsolideerde jaarrekening Opgaven- en werkboek Geconsolideerde jaarrekening Opgaven- en werkboek Henk Fuchs Eerste druk Noordhoff

Nadere informatie

Leven met ongewenste kinderloosheid

Leven met ongewenste kinderloosheid nadia garnefski vivian kraaij maya schroevers Leven met ongewenste kinderloosheid Boom Hulpboek amsterdam mmxiii 2013 N. Garnefski, V. Kraaij & M. J. Schroevers p / a Uitgeverij Boom, Amsterdam Behoudens

Nadere informatie

SYLLABUS SECURITY AWARENESS WORKSHOP Personeel

SYLLABUS SECURITY AWARENESS WORKSHOP Personeel 3/10/2012 TRIO SMC SYLLABUS SECURITY AWARENESS WORKSHOP Personeel Pagina 1 van 9 Verantwoording 2012 Uniformboard te Vianen en 2012 Trio SMC te Almere. Copyright 2012 voor de cursusinhoud Trio SMC te Almere

Nadere informatie

Elementaire praktijk van de Kostencalculatie Werkboek

Elementaire praktijk van de Kostencalculatie Werkboek Elementaire praktijk van de Kostencalculatie Werkboek Niveau 4 P Mariëlle de Kock elementaire praktijk van de kostencalculatie Niveau 4 (P) Werkboek Mariëlle de Kock Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten

Nadere informatie

Fiscale Jaarrekening. Henk Fuchs Yvonne van de Voort UITWERKINGEN. Tweede druk

Fiscale Jaarrekening. Henk Fuchs Yvonne van de Voort UITWERKINGEN. Tweede druk Fiscale Jaarrekening Henk Fuchs Yvonne van de Voort UITWERKINGEN Tweede druk Fiscale jaarrekening Uitwerkingen opgaven Fiscale jaarrekening Uitwerkingen opgaven Henk Fuchs Yvonne van de Voort Tweede

Nadere informatie

De Kern van Veranderen

De Kern van Veranderen De Kern van Veranderen #DKVV De kern van veranderen marco de witte en jan jonker Alle rechten voorbehouden: niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand,

Nadere informatie

Basisstudie in het boekhouden

Basisstudie in het boekhouden OPGAVEN Basisstudie in het boekhouden M.H.A.F. van Summeren, P. Kuppen, E. Rijswijk Zevende druk Basisstudie in het boekhouden Opgavenboek Opgavenboek Basisstudie in het boekhouden M.H.A.F. van Summeren

Nadere informatie

Boekhouden geboekstaafd

Boekhouden geboekstaafd Boekhouden geboekstaafd Drs. H. Fuchs S.J.M. van Vlimmeren UITWERKINGEN Achtste druk Boekhouden geboekstaafd 2 Uitwerkingen Boekhouden geboekstaafd 2 Uitwerkingen Drs. H. Fuchs S. J. M. van Vlimmeren

Nadere informatie

Boekhouden geboekstaafd

Boekhouden geboekstaafd Boekhouden geboekstaafd Drs. H. Fuchs S.J.M. van Vlimmeren OPGAVEN Achtste druk Boekhouden geboekstaafd 2 Opgaven Boekhouden geboekstaafd 2 Opgaven Drs. H. Fuchs S. J. M. van Vlimmeren Achtste druk Noordhoff

Nadere informatie

Nederlands in beeld bevat een tekstboek met een cd en een cd-rom. Op www.nederlandsinbeeld.nl vindt u extra informatie.

Nederlands in beeld bevat een tekstboek met een cd en een cd-rom. Op www.nederlandsinbeeld.nl vindt u extra informatie. Nederlands in beeld Nederlands in beeld bevat een tekstboek met een cd en een cd-rom. Op www.nederlandsinbeeld.nl vindt u extra informatie. Vervolgmogelijkheid: Basiscursus 1 ISBN 9789461057228 www.nt2.nl

Nadere informatie

Fiscale Jaarrekening. Henk Fuchs Yvonne van de Voort OPGAVEN- EN WERKBOEK. Tweede druk

Fiscale Jaarrekening. Henk Fuchs Yvonne van de Voort OPGAVEN- EN WERKBOEK. Tweede druk Fiscale Jaarrekening Henk Fuchs Yvonne van de Voort OPGAVEN- EN WERKBOEK Tweede druk Fiscale jaarrekening Opgaven- en werkboek Fiscale jaarrekening Opgaven- en werkboek Henk Fuchs Yvonne van de Voort

Nadere informatie

Belg in de boardroom

Belg in de boardroom Belg in de boardroom Belgen weten meer, Nederlanders weten beter Gerd De Smyter BELG IN DE BOARDROOM De Belgische aanpak voor ambitieuze managers GERD DE SMYTER Meer informatie over deze en andere uitgaven

Nadere informatie

Informatieprofessional 3.0

Informatieprofessional 3.0 Informatieprofessional 3.0 Dr. Erik de Vries Lector Innovatie in de Publieke Sector Erik.deVries@HAN.nl Strategische vaardigheden van de informatieprofessional die vaardigheden die interpersoonlijk strategisch

Nadere informatie

Meten en. Scoren. Vergroot je impact als communicatieprofessional. Adwin Peeks en Eelke Alkema

Meten en. Scoren. Vergroot je impact als communicatieprofessional. Adwin Peeks en Eelke Alkema Scoren Meten en Vergroot je impact als communicatieprofessional Adwin Peeks en Eelke Alkema Meer informatie over deze en andere uitgaven kunt u verkrijgen bij: BIM Media B.V. Postbus 16262 2500 BG Den

Nadere informatie

GECONSOLIDEERDE JAARREKENING

GECONSOLIDEERDE JAARREKENING uitwerkingen Henk Fuchs GECONSOLIDEERDE JAARREKENING 1e druk Geconsolideerde jaarrekening Uitwerkingen opgaven Geconsolideerde jaarrekening Uitwerkingen opgaven Henk Fuchs Eerste druk Noordhoff Uitgevers

Nadere informatie

Basiscursus 2 Nederlands voor buitenlanders. Tekstboek. DM-Basiscursus2-tekstboek_05.indd 1 07-09-15 12:34

Basiscursus 2 Nederlands voor buitenlanders. Tekstboek. DM-Basiscursus2-tekstboek_05.indd 1 07-09-15 12:34 Basiscursus 2 Nederlands voor buitenlanders Tekstboek DM-Basiscursus2-tekstboek_05.indd 1 07-09-15 12:34 Basiscursus 2 Nederlands voor buitenlanders P.J. Meijer A.G. Sciarone Tekstboek Herziene editie

Nadere informatie

FYSIEKE BELASTING EN PSA

FYSIEKE BELASTING EN PSA FYSIEKE BELASTING EN PSA 08 ARBO informatie Zittend en staand werken Richtlijnen voor een goede inrichting van de werkplek Arbo-Informatie De reeks Arbo-Informatie bestaat uit 60 thematische praktijkboeken.

Nadere informatie

Marketing voor ondernemers

Marketing voor ondernemers Marketing voor ondernemers Managers en ondernemers zien zich geconfronteerd met talrijke ontwikkelingen, die zich in een nog steeds versnellend tempo voltrekken. Door decentralisatie en afslanking van

Nadere informatie

SYLLABUS CURRICULUM VITAE & DIPLOMA WORKSHOP

SYLLABUS CURRICULUM VITAE & DIPLOMA WORKSHOP 12/10/2012 TRIO SMC SYLLABUS CURRICULUM VITAE & DIPLOMA WORKSHOP Pagina 1 van 10 Verantwoording 2012 Uniformboard te Vianen en 2012 Trio SMC te Almere. Copyright 2012 voor de cursusinhoud Trio SMC te Almere

Nadere informatie

OENOE WOENOE NOE WOENOE

OENOE WOENOE NOE WOENOE NOE WOENOE ENOE WOENOE OENOE WOENOE NOE WOENOE WOENOE WOE WOENOE WOENO WOENOE WO WOENOE IN WOENO DE OR Wel over eens, niet over eens Een luchtige inleiding in OR-land A. Maat Samensteller(s) en uitgever

Nadere informatie

Stijn Sieckelinck Sanne van Buuren & Halim El Madkouri (redactie) Hoe burgers zelf de gezagscrisis aanpakken

Stijn Sieckelinck Sanne van Buuren & Halim El Madkouri (redactie) Hoe burgers zelf de gezagscrisis aanpakken Stijn Sieckelinck Sanne van Buuren & Halim El Madkouri (redactie) Hoe burgers zelf de gezagscrisis aanpakken 288 Analyse > De praktijk Ik heb geen enkel belang Kenmerken van een brugfiguur volgens Ilonka

Nadere informatie

Jaarrekening. Henk Fuchs UITWERKINGEN OPGAVEN. Tweede druk

Jaarrekening. Henk Fuchs UITWERKINGEN OPGAVEN. Tweede druk Jaarrekening Henk Fuchs UITWERKINGEN OPGAVEN Tweede druk Jaarrekening Uitwerkingen opgaven Jaarrekening Uitwerkingen opgaven Henk Fuchs Tweede druk Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten Opmaak binnenwerk:

Nadere informatie

Uitzonderingen Aanbestedingsrecht. klassieke overheden

Uitzonderingen Aanbestedingsrecht. klassieke overheden Uitzonderingen Aanbestedingsrecht klassieke overheden Uitzonderingen Aanbestedingsrecht klassieke overheden mr. drs. T.H.G. (Tim) Robbe uitzonderingen aanbestedingsrecht Berghauser Pont Publishing Postbus

Nadere informatie

Spelend leren, leren spelen

Spelend leren, leren spelen Spelend leren, leren spelen een werkboek voor kinderen en ouders Rudy Reenders, Wil Spijker & Nathalie van der Vlugt Spelend leren, een werkboek voor kinderen en ouders leren spelen Rudy Reenders, Wil

Nadere informatie

Musculoskeletale aandoeningen in de sport

Musculoskeletale aandoeningen in de sport Musculoskeletale aandoeningen in de sport 9357_Schouderaandoeningen.indd 1 06-10-2008 10:14:17 9357_Schouderaandoeningen.indd 2 06-10-2008 10:14:18 Musculoskeletale aandoeningen in de sport De schouder

Nadere informatie

De aansprakelijkheidsverzekering

De aansprakelijkheidsverzekering De aansprakelijkheidsverzekering Dit boek is het achtste deel van een boekenreeks van Uitgeverij Paris: de ACIS-serie. ACIS staat voor het UvA Amsterdam Centre for Insurance Studies. Dit multidisciplinaire

Nadere informatie

Basisvaardigheden rekenen voor de pabo

Basisvaardigheden rekenen voor de pabo Basisvaardigheden rekenen voor de pabo Basisvaardigheden rekenen voor de pabo Ed de Moor Willem Uittenbogaard Sieb Kemme eindredactie Noordhoff Uitgevers Groningen Houten Eventuele op- en aanmerkingen

Nadere informatie

Dokters voor de rechter

Dokters voor de rechter Dokters voor de rechter Tien jaar tuchtuitspraken in Medisch Contact Paul Rijksen Reed Business, Amsterdam Medisch Contact, Utrecht Inleiding.indd 1 Reed Business, Amsterdam 2011 Medisch Contact, Utrecht

Nadere informatie

Aan de slag met Scrum

Aan de slag met Scrum Aan de slag met Scrum Hendrik Jan van Randen + AANVULLEND MATERIAAL Aan de slag met Scrum Hendrik Jan van Randen Meer informatie over deze en andere uitgaven kunt u verkrijgen bij: BIM Media B.V. Postbus

Nadere informatie

Zelfsturende teams in de praktijk.indd 1

Zelfsturende teams in de praktijk.indd 1 Zelfsturende teams in de praktijk Zelfsturende teams in de praktijk.indd 1 Zelfsturende teams in de praktijk.indd 2 Zelfsturende teams in de praktijk Astrid Vermeer Ben Wenting Reed Business Education,

Nadere informatie

Fase B. Entree. Leerstijlen. 2013 Stichting Entreprenasium. Versie 0.1: januari 20]3

Fase B. Entree. Leerstijlen. 2013 Stichting Entreprenasium. Versie 0.1: januari 20]3 N W Fase B O Z Entree Leerstijlen Versie 0.1: januari 20]3 2013 Stichting Entreprenasium Inleiding 2 Inleiding 2 Indeling 4 Strategie 6 Leerstijl Ieder mens heeft zijn eigen leerstijl. Deze natuurlijke

Nadere informatie

Informatorium voor voeding en diëtetiek

Informatorium voor voeding en diëtetiek Informatorium voor voeding en diëtetiek Majorie Former Gerdie van Asseldonk Jolanda van Duinen Jacqueline Drenth (Redactie) Informatorium voor voeding en diëtetiek Supplement 89 - april 2015 Houten 2015

Nadere informatie

De hybride vraag van de opdrachtgever

De hybride vraag van de opdrachtgever De hybride vraag van de opdrachtgever Een onderzoek naar flexibele verdeling van ontwerptaken en -aansprakelijkheid in de relatie opdrachtgever-opdrachtnemer prof. mr. dr. M.A.B. Chao-Duivis ing. W.A.I.

Nadere informatie

EXIN WORKFORCE READINESS professional

EXIN WORKFORCE READINESS professional EXIN WORKFORCE READINESS professional DE ERVARING LEERT ICT is overal. Het is in het leven verweven geraakt. In een wereld waarin alles steeds sneller verandert, is het lastig te bepalen wat er nodig is

Nadere informatie

* * Europese Stichting tot verbetering van de levens- en arbeidsomstandigheden. van. arbeidsrecht. arbeidsverhoudingen

* * Europese Stichting tot verbetering van de levens- en arbeidsomstandigheden. van. arbeidsrecht. arbeidsverhoudingen m * * Europese Stichting tot verbetering van de levens- en arbeidsomstandigheden L E X I C O N van arbeidsrecht en arbeidsverhoudingen ** k EUR op ir EUROPESE STICHTING TOT VERBETERING VAN DE LEVENS- EN

Nadere informatie

Belastingrecht voor het ho 2014

Belastingrecht voor het ho 2014 Belastingrecht voor het ho 2014 Uitwerkingen opgaven Deel 1 Inleiding belastingrecht Bart Kosters Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten Belastingrecht voor het ho 2014 Uitwerkingen Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten

Nadere informatie

Belastingrecht voor het ho 2012

Belastingrecht voor het ho 2012 Belastingrecht voor het ho 2012 Uitwerkingen opgaven Deel 9 Formeel belastingrecht Henk Guiljam Noordhoff Uitgevers Groningen Belastingrecht voor het ho 2012 Uitwerkingen Noordhoff Uitgevers Groningen

Nadere informatie

Mark Huijben & Arno Geurtsen. Heeft iemand de overhead nog nodig? naar de overheadloze organisatie van de toekomst

Mark Huijben & Arno Geurtsen. Heeft iemand de overhead nog nodig? naar de overheadloze organisatie van de toekomst Mark Huijben & Arno Geurtsen Heeft iemand de overhead nog nodig? naar de overheadloze organisatie van de toekomst heeft iemand de overhead nog nodig? Naar de overheadloze organisatie van de toekomst Mark

Nadere informatie

Wat zijn e-skills? Wat is het probleem met e-skills?? Wat is het probleem voor Nederland? TaskForce e-skills Nederland

Wat zijn e-skills? Wat is het probleem met e-skills?? Wat is het probleem voor Nederland? TaskForce e-skills Nederland Agenda Wat zijn e-skills? Wat is het probleem met e-skills?? Wat is het probleem voor Nederland? TaskForce e-skills Nederland Resultaten Ronde Tafel Conferentie 15 september Plan van Aanpak Nederland e-skills

Nadere informatie

Belastingrecht voor het ho 2014

Belastingrecht voor het ho 2014 Belastingrecht voor het ho 2014 Uitwerkingen opgaven Deel 7 Erfbelasting en schenkbelasting Henk Guiljam Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten Belastingrecht voor het ho 2014 Uitwerkingen Noordhoff Uitgevers

Nadere informatie

HR deep dive into Enterprise IT. HR bouwt aan de Enterprise IT functie voor de 21 e eeuw

HR deep dive into Enterprise IT. HR bouwt aan de Enterprise IT functie voor de 21 e eeuw HR deep dive into Enterprise IT HR bouwt aan de Enterprise IT functie voor de 21 e eeuw 1 HR deep dive into Enterprise IT De HR voor IT opgave. Nieuwe informatietechnologie heeft enorme impact op organisaties.

Nadere informatie

Belastingrecht MBA 2014

Belastingrecht MBA 2014 Belastingrecht MBA 2014 Uitwerkingen opgaven Deel 6 Formeel belastingrecht Henk Guiljam Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten Belastingrecht MBA 2014 Uitwerkingen Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten 1

Nadere informatie

Projecthandleiding marketingcommunicatieplan

Projecthandleiding marketingcommunicatieplan Basisboek marketingcommunicatie Projecthandleiding marketingcommunicatieplan Esther de Berg (red.) Elyn Doornenbal Werner Kleiss Gabriëlle Kuiper Rutger Mackenbach bussum 2011 1/8 Deze hoort bij Basisboek

Nadere informatie

Toetsvragen bij domein 6 Stellen

Toetsvragen bij domein 6 Stellen bijvoorbeeld Exemplarische opleidingsdidactiek voor taalonderwijs op de basisschool Toetsvragen bij domein 6 Stellen Bart van der Leeuw (red.) Jo van den Hauwe (red.) Els Moonen Ietje Pauw Anneli Schaufeli

Nadere informatie

EXIN WORKFORCE READINESS werkgever

EXIN WORKFORCE READINESS werkgever EXIN WORKFORCE READINESS werkgever DE ERVARING LEERT ICT is overal. Het is in het leven verweven geraakt. In een wereld waarin alles steeds sneller verandert, is het lastig te bepalen wat er nodig is om

Nadere informatie

EXIN WORKFORCE READINESS opleider

EXIN WORKFORCE READINESS opleider EXIN WORKFORCE READINESS opleider DE ERVARING LEERT ICT is overal. Het is in het leven verweven geraakt. In een wereld waarin alles steeds sneller verandert, is het lastig te bepalen wat er nodig is om

Nadere informatie

Ted Knoester. Contractmanagement in de praktijk

Ted Knoester. Contractmanagement in de praktijk Ted Knoester Contractmanagement in de praktijk Ted Knoester Contractmanagement in de praktijk Derde druk ISBN 978-90-368-0384-7 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer Media 2013 Alle rechten voorbehouden.

Nadere informatie

NIEUWE SJABLONEN VOOR KLEOS GEBRUIKERSINSTRUCTIE

NIEUWE SJABLONEN VOOR KLEOS GEBRUIKERSINSTRUCTIE NIEUWE SJABLONEN VOOR KLEOS GEBRUIKERSINSTRUCTIE Kleos Postbus 23 7400 GA Deventer T: 0570 67 35 55 F: 0172 46 69 98 E: software@kluwer.nl I: kleos.kluwer.nl/ Hoewel bij deze uitgave de uiterste zorg is

Nadere informatie

Gebaseerd op vele interviews met experts uit zowel het bedrijfsleven als de overheid van Nederland en België Vol met voorbeelden en praktische tips

Gebaseerd op vele interviews met experts uit zowel het bedrijfsleven als de overheid van Nederland en België Vol met voorbeelden en praktische tips Gebaseerd op vele interviews met experts uit zowel het bedrijfsleven als de overheid van Nederland en België Vol met voorbeelden en praktische tips van de Haterd opmaak_def.indd 1 25-02-10 13:00 Werken

Nadere informatie

DE CIO VAN DE TOEKOMST

DE CIO VAN DE TOEKOMST MIC 2015 DE CIO VAN DE TOEKOMST 30 oktober 2015 Mark van der Velden principal adviseur, interim manager EVEN VOORSTELLEN ONDERWERPEN De complexiteit van ICT in de zorg ICT ontwikkeling in drie stappen

Nadere informatie

Fiscale en civiele gevolgen

Fiscale en civiele gevolgen Fiscale Praktijkreeks Echtscheiding Fiscale en civiele gevolgen drs. R.M. Kavelaars-Niekoop FM mr. A.N. Labohm tweede druk Fiscale Praktijkreeks Echtscheiding Fiscale en juridische gevolgen Tweede druk

Nadere informatie

Marisca Milikowski. Dyscalculie en rekenproblemen. 20 obstakels en hoe ze te nemen

Marisca Milikowski. Dyscalculie en rekenproblemen. 20 obstakels en hoe ze te nemen Marisca Milikowski Dyscalculie en rekenproblemen 20 obstakels en hoe ze te nemen Dyscalculie en rekenproblemen Dyscalculie en rekenproblemen 20 obstakels en hoe ze te nemen Marisca Milikowski BOOM Voor

Nadere informatie

PROJECT. schaalrekenen. aardrijkskunde en wiskunde 1 vmbo-t/havo. naam. klas

PROJECT. schaalrekenen. aardrijkskunde en wiskunde 1 vmbo-t/havo. naam. klas schaalrekenen PROJECT aardrijkskunde en wiskunde 1 vmo-t/havo naam klas Auteurs Femke Trap José Spaan Bonhoeffer College, Castricum 2006 EPN, Houten, The Netherlands. Behoudens de in of krachtens de Auteurswet

Nadere informatie

Rapportagetechniek. Schrijven voor lezers met weinig tijd Rien Elling Bas Andeweg Jaap de Jong Christine Swankhuisen. Vierde druk

Rapportagetechniek. Schrijven voor lezers met weinig tijd Rien Elling Bas Andeweg Jaap de Jong Christine Swankhuisen. Vierde druk Rapportagetechniek Schrijven voor lezers met weinig tijd Rien Elling Bas Andeweg Jaap de Jong Christine Swankhuisen Vierde druk Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten rapportagetechniek boek.indb 1 23-03-11

Nadere informatie

Woord vooraf. Zoetermeer, augustus 2005

Woord vooraf. Zoetermeer, augustus 2005 i Woord vooraf Op basis van het aantal in omloop gebrachte varianten in fittersboekjes kan verondersteld worden, dat aan dergelijke boekjes een grote behoefte bestaat. Een aantal bij de VOMI, Branchevereniging

Nadere informatie

Microsoft Security Essentials downloaden

Microsoft Security Essentials downloaden Wegwijs in internet Thuis in Windows Vista Thuis in Windows 7 Microsoft Security Essentials downloaden Hannie van Osnabrugge u i t g e v e r ij coutinho c bussum 2011 Deze handleiding Microsoft Security

Nadere informatie

Zelfstandig werken. Ajodakt. Dit antwoordenboekje hoort bij het gelijknamige werkboek van de serie

Zelfstandig werken. Ajodakt. Dit antwoordenboekje hoort bij het gelijknamige werkboek van de serie Zelfstandig werken Ajodakt Dit antwoordenboekje hoort bij het gelijknamige werkboek van de serie 9 789074 080705 Informatieverwerking Groep 7 Antwoorden Auteur P. Nagtegaal ajodakt COLOFON Illustraties

Nadere informatie

i n s t a p b o e k j e

i n s t a p b o e k j e jaargroep 4 naam: reken-wiskundemethode het basisonderwijs i n s t a p b o e k j e k l o k k i j k e n Les 1 Hele en halve uren 1 Hoe laat is het? Vul in. 2 Hoe laat is het? Teken de wijzers. 2 5 8 6 9

Nadere informatie

WIJZIGINGSBLAD A2. BORG 2005 versie 2 / A2 VEILIGHEID DOOR SAMENWERKING. Versie : 2.2. Publicatiedatum : 31 maart 2010. Ingangsdatum : 1 april 2010

WIJZIGINGSBLAD A2. BORG 2005 versie 2 / A2 VEILIGHEID DOOR SAMENWERKING. Versie : 2.2. Publicatiedatum : 31 maart 2010. Ingangsdatum : 1 april 2010 WIJZIGINGSBLAD A2 Nationale Beoordelingsrichtlijn BORG 2005 versie 2 Procescertificaat voor het ontwerp, de installatie en het onderhoud van inbraakbeveiliging BORG 2005 versie 2 / A2 Publicatiedatum :

Nadere informatie

Kennismaken met Lean Jan Wijnand Hoek, Mariël Koopmans, Marc Nieuwland, Albert Trip

Kennismaken met Lean Jan Wijnand Hoek, Mariël Koopmans, Marc Nieuwland, Albert Trip Kennismaken met Lean Jan Wijnand Hoek, Mariël Koopmans, Marc Nieuwland, Albert Trip + ONLINE CASE + ONLINE VRAGEN Kennismaken met Lean Jan Wijnand Hoek Mariël Koopmans Marc Nieuwland Albert Trip Meer informatie

Nadere informatie

SYLLABUS FRAUDEWAARSCHUWING: PHISHING! WORKSHOP TRIO SMC. De nieuwste tactieken en de mogelijke impact op uw business in 2013 Uniformboard & Trio SMC

SYLLABUS FRAUDEWAARSCHUWING: PHISHING! WORKSHOP TRIO SMC. De nieuwste tactieken en de mogelijke impact op uw business in 2013 Uniformboard & Trio SMC 12/10/2012 TRIO SMC SYLLABUS FRAUDEWAARSCHUWING: PHISHING! WORKSHOP Pagina 1 van 9 Verantwoording 2012 Uniformboard te Vianen en 2012 Trio SMC te Almere. Copyright 2012 voor de cursusinhoud Trio SMC te

Nadere informatie

Basiskennis Calculatie

Basiskennis Calculatie Basiskennis Calculatie Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren OPGAVEN Derde druk Basiskennis Calculatie Opgaven Basiskennis Calculatie Opgaven Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren Derde druk Noordhoff Uitgevers

Nadere informatie

Basiskennis Boekhouden

Basiskennis Boekhouden Basiskennis Boekhouden Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren UITWERKINGEN Derde druk Basiskennis Boekhouden Uitwerkingen Basiskennis Boekhouden Uitwerkingen Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren Derde druk Noordhoff

Nadere informatie

Het boek is opgedeeld in twee delen die achter elkaar doorgewerkt kunnen worden; het liefst met begeleiding van een leerkracht.

Het boek is opgedeeld in twee delen die achter elkaar doorgewerkt kunnen worden; het liefst met begeleiding van een leerkracht. De taaltrap De taaltrap bestaat uit: een lesboek; veel foto s en tekeningen; 20 lessen met veelgebruikte schooltaalwoorden en zinnen; eenvoudige grammaticale oefeningen; een audio cd. Het boek is opgedeeld

Nadere informatie

WIJZIGINGSBLAD A2. Regeling Brandmeldinstallaties 2002 BMI 2002 / A2 VEILIGHEID DOOR SAMENWERKING. Versie : 1.0. Publicatiedatum : 1 april 2012

WIJZIGINGSBLAD A2. Regeling Brandmeldinstallaties 2002 BMI 2002 / A2 VEILIGHEID DOOR SAMENWERKING. Versie : 1.0. Publicatiedatum : 1 april 2012 WIJZIGINGSBLAD A2 Regeling Brandmeldinstallaties 2002 BMI 2002 / A2 Publicatiedatum : 1 april 2012 Ingangsdatum : 1 april 2012 VEILIGHEID DOOR SAMENWERKING VOORWOORD A2:2012/BMI 2002 Pagina 2/5 Dit wijzigingsblad

Nadere informatie

Een patiënt met stress en burnout

Een patiënt met stress en burnout Een patiënt met stress en burnout Een patiënt met stress en burnout in de huisartspraktijk Bart Verkuil Arnold van Emmerik Roelf Holtrop Houten 2010 2010 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer

Nadere informatie

FYSIEKE BELASTING EN PSA

FYSIEKE BELASTING EN PSA FYSIEKE BELASTING EN PSA 29 ARBO informatie Fysieke belasting Richtlijnen om fysieke overbelasting tijdens het werk te voorkomen Arbo-Informatie De reeks Arbo-Informatie bestaat uit 60 thematische praktijkboeken.

Nadere informatie

Wielrennen en wetenschap

Wielrennen en wetenschap 6685_Wielrennen en wetenschap 06-07-2006 10:57 Pagina 3 Wielrennen en wetenschap dr. Tim Takken elsevier gezondheidszorg, maarssen 6685_Wielrennen en wetenschap 06-07-2006 13:47 Pagina 4 Elsevier gezondheidszorg,

Nadere informatie

We zien een datagedreven wereld vol kansen. Toepassingscentrum voor big data oplossingen

We zien een datagedreven wereld vol kansen. Toepassingscentrum voor big data oplossingen We zien een datagedreven wereld vol kansen Toepassingscentrum voor big data oplossingen We zien succesvolle organisaties groeien door big data 50% van de meest succesvolle organisaties Volg ons op twitter:

Nadere informatie

Leer ze omgaan met onzekerheid. Nils de Witte - StudentsInc

Leer ze omgaan met onzekerheid. Nils de Witte - StudentsInc Leer ze omgaan met onzekerheid Nils de Witte - StudentsInc Programma en introductie Leer ze omgaan met onzekerheid verkennende discussie en ideeën nils de witte wat bedoel ik met onzekerheid waarom is

Nadere informatie

Handleiding Een Outlook.com-account aanmaken

Handleiding Een Outlook.com-account aanmaken Wegwijs in Windows 8.1 Handleiding Een Outlook.com-account aanmaken Hannie van Osnabrugge u i t g e v e r ij c o u t i n h o c bussum 2015 Deze handleiding over het aanmaken van een Outlook.com-account

Nadere informatie

STARTFLEX. Onderzoek naar ondernemerschap onder studenten in Amsterdam

STARTFLEX. Onderzoek naar ondernemerschap onder studenten in Amsterdam Onderzoek naar ondernemerschap onder studenten in Amsterdam Colofon ONDERZOEKER StartFlex B.V. CONSULTANCY Centre for applied research on economics & management (CAREM) ENQETEUR Alexander Sölkner EINDREDACTIE

Nadere informatie

Frank en Vrij. Thunnissen-bundel. onder redactie van. mr. J.F. de Groot / mr. H.M. Slaghekke

Frank en Vrij. Thunnissen-bundel. onder redactie van. mr. J.F. de Groot / mr. H.M. Slaghekke Frank en Vrij Frank en Vrij Thunnissen-bundel onder redactie van mr. J.F. de Groot / mr. H.M. Slaghekke ISBN 978-90-78066-26-2 NUR 820 Omslagontwerp en binnenwerk: Rob Kluitenberg 2009, Stichting Instituut

Nadere informatie

Masterclass Value of Information. Waarde creëren voor de business

Masterclass Value of Information. Waarde creëren voor de business Masterclass Value of Information Waarde creëren voor de business Informatie en informatietechnologie maken het verschil bij de ontwikkeling van nieuwe business ideeën. Met informatie kunnen nieuwe innovatieve

Nadere informatie

Werkwoordspelling 2 Toelichting en Antwoorden

Werkwoordspelling 2 Toelichting en Antwoorden Werkwoordspelling 2 Toelichting en Antwoorden COLOFON Auteurs Frank Pollet Illustraties Liza-Beth Valkema Basisvormgeving LS Ontwerpers bno, Groningen Omslag illustratie Metamorfose ontwerpen BNO, Deventer

Nadere informatie

Fase A. Jij de Baas. Gids voor de Starter. 2012 Stichting Entreprenasium. Versie 1.2: november 2012

Fase A. Jij de Baas. Gids voor de Starter. 2012 Stichting Entreprenasium. Versie 1.2: november 2012 N W O Fase A Z Jij de Baas Gids voor de Starter Versie 1.2: november 2012 2012 Stichting Entreprenasium Inleiding 2 School De school Inleiding 2 Doelen 3 Middelen 4 Invoering 5 Uitvoering 6 Jij de Baas:

Nadere informatie

Leidraad inbrengwaarde

Leidraad inbrengwaarde Leidraad inbrengwaarde Leidraad inbrengwaarde drs. ing. F.H. de Bruijne RT ir. ing. T.A. te Winkel RT ISBN: 978-90-78066-47-7 NUR 820-823 2010, Instituut voor Bouwrecht Alle rechten voorbehouden. Niets

Nadere informatie

Handleiding Een Outlook.com-account aanmaken

Handleiding Een Outlook.com-account aanmaken Wegwijs in Windows 8 Handleiding Een Outlook.com-account aanmaken Hannie van Osnabrugge u i t g e v e r ij c o u t i n h o c bussum 2013 Deze handleiding over een Outlook.com-account aanmaken hoort bij

Nadere informatie

Antwoorden op de vragen

Antwoorden op de vragen Thuis in Windows 7 Antwoorden op de vragen Hannie van Osnabrugge bussum 2010 Deze antwoorden horen bij de vragen in Thuis in Windows 7 van Hannie van Osnabrugge. 2010 Hannie van Osnabrugge Alle rechten

Nadere informatie