Opleiding Duurzaam Gebouw : Gezondheid en comfort

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Opleiding Duurzaam Gebouw : Gezondheid en comfort"

Transcriptie

1 Opleiding Duurzaam Gebouw : Gezondheid en comfort Leefmilieu Brussel LUCHTKWALITEIT IN GEBOUWEN : GEZONDHEIDS- GERELATEERDE EVALUATIE (CHEMISCHE POLLUENTEN) VAN BOUWMATERIALEN Marc LOR WTCB 28 februari 2013 Opleiding tot stand gebracht door de Stadswinkel vzw.

2 Doelstelling(en) van de presentatie Aantonen van belang van bouwmateriaalemissies tot de kwaliteit van de binnenlucht Het begrip gevaarlijke stoffen in de juiste context plaatsen Complexe relatie tussen emissiegedrag van bouwmaterialen en de binnenluchtkwaliteit verduidelijken De relatie tussen duurzaam bouwen en gezond bouwen duiden Wegwijs maken in de selectie van laag emissieve materialen Toekomstperspectief tonen 2

3 Doelstelling(en) van de presentatie Enorm aanbod aan (mis)informatie Emissietests, equivalente tests QA/QC, roundrobin tests, Wetgevingen, declaraties, protocols, publicaties, labels Polluenten, richtlijnen, nationale en EU projecten, HOOFDDOELSTELLING PRESENTATIE: Overzicht geven van de mogelijkheden, op til zijnde ontwikkelingen en de nog bestaande knelpunten betreffende bouwmateriaalemissies en binnenluchtkwaliteit 3

4 Algemeen schema van de presentatie Binnenluchtkwaliteit en bouwmateriaalemissies: waarom testen? Welke informatie reeds beschikbaar en welke reglementering & labellinginitiatieven bestaan er reeds voor bouwmateriaalemissies? Wanneer is een bouwmateriaal geschikt voor gebruik binnenshuis? Hoe emissiedata van bouwmaterialen bekomen? Voorbeelden van bouwmateriaalemissies en gerelateerde luchtkwaliteit in gebouwen Toekomstperspectief - welke informatie ontbreekt er nog? 4

5 Binnenluchtkwaliteit Bron: Marc Lor Bron: Seifert B. (2002) Indoor pollutants Indoor Air th Intenational Conference on Indoor Air Quality and Climate Producten gebruikt binnenshuis zijn potentiële bronnen van binnenmilieucontaminatie. Bijgevolg is er een stijgende interesse om producten te gebruiken die de negatieve impact door blootstelling aan chemische stoffen beperken Opkomend belang aan binnenmilieupolluenten (geïllustreerd in fig. rechts) 5

6 Belang van bepaling bouwmateriaalemissies Bron: Marc Lor Bron: EnVIE, Project no. SSPE-CT Bouwmaterialen zijn één van de bronnen binnenshuis van vluchtige organische stoffen ((V) (S)VOC). VOC zijn de voornaaamste polluenten geëmitteerd door bouwmaterialen Europese studie EnVIE toonde relatie aan tussen gezondheidseffecten, bronnen en voorstellen voor richtlijnen/ wetgeving ter controle 6

7 Belang van bepaling bouwmateriaalemissies De totale berekende «burden of disease» in Europa te wijten aan IAQ = 2 miljoen DALY s/j dwz een verlies van 2 miljoen gezonde levensjaren/j te wijten aan alle ziektes door binnenmilieuverontreiniging. VOCs dragen hiertoe bij. Bron: EnVIE, Project no. SSPE-CT Europese studie EnVIE toonde aan dat hoogstwaarschijnlijk grote gezondheidsvoordelen behaald kunnen worden door o.a. de ontwikkeling van een EU geharmoniseerd test- en labelling protocol 7

8 Impact van het binnenmilieu op de gezondheid en de productiviteit Sick Building Syndrome (ECA Report Nr4, 1989) Exposure to major volatile organic compounds and carbonyls in European indoor environments and associated health risk (Environment International 37 (2011) ) Building materials for the environmentally hypersensitive (Canada Mortgage and Housing Corporation, 1998) Urinary Biomarkers for Phthalates Associated with asthma ( 2012) Opinion on risk assessment on indoor air quality (SCHER, 2007) Strategies to determine and control the contributions of indoor air pollution to total inhalation exposure (STRATEX) (ECA Report Nr25, 2006) A holistic, multi-level analysis identifying the impact of classroom design on pupils' learning (Building and Environment 59 (2013) pg ) Bron: REHVA guidebook Nr6 8

9 Binnenluchtkwaliteit en binnenmilieu: chemische polluenten Bron: REHVA guidebook Nr6 In deze presentatie komen voornl. de chemische polluenten aan bod Voor microbiologische verontreiniging, thermisch & akoestisch comfort etc wordt doorverwezen naar de andere presentaties 9

10 Problematiek van een «gezonde» woning en emissies van materialen Onderzoek van de binnenluchtkwaliteit omwille van gezondheidsklachten, vermoedens van blootstelling, preventie, geurproblemen, Complexe interacties Bron: Atmospheric Environment 35 (2001), pg Pragmatische aanpak vereist Bron: Atmospheric Environment 41, issue 15 (2007), pg conferentie-productbeleid-enkwaliteit-van-de-binnenlucht Bevestigd in conferentie productbeleid en kwaliteit van de binnenlucht: 23-24/09/

11 Begrip «gevaarlijke stoffen» - link met binnenluchtkwaliteit en materiaalemissies Stoffen die kunnen vrijgezet worden uit bouwmaterialen: link met INDEX project «High priority chemicals»: formaldehyde, benzeen,naftaleen «Second priority chemicals»: aceetaldehyde, o-,p- en m- xyleen, tolueen, styreen «Requiring further research»: ammoniak, d-limoneen, α-pineen 11

12 Begrip «gevaarlijke stoffen» Men maakt onderscheid tussen VVOC (zeer vluchtige) bv formaldehyde, VOC (vluchtige) bv benzeen en SVOC (semivluchtige) organische stoffen bv DBP (ftalaat) Volgens nieuwe Europese testnorm (FprCEn/TS 16516, 2013) voor bepaling van VOC emissies van bouwmaterialen is de definitie: «all volatile organic compounds eluting between and including n-hexane and n-hexadecane on a 5%phenyl/ 95%methylpolysiloxane gas chromatographic column» Tot nu toe al meer dan 900 verschillende VOCs gedetecteerd in de binnenlucht van gebouwen Verschillende chemische families: aromatische KWS bv tolueen, aromatische alcoholen bv fenol, aldehydes bv hexanal, terpenen bv limoneen, 12

13 Begrip «gevaarlijke stoffen» en bouwmateriaalemissies Gekende of sterk vermoeden van nefaste effecten op de gezondheid Gezondheidscriterium Materiaalcri -terium Gekende emissie vanuit bouwmateriaal Binnenluch tcriterium Analytisch criterium Veel teruggevonden in de binnenlucht Detecteerbaar met courante meettechnieken Bron: ECA report Nr22, Risk assessment in relation to IAQ, 2000 Bron: Marc Lor Gezondheidsrisico: blootstelling en overschrijden dosiseffect/toxicologisch vastgestelde grenswaarde 13

14 Beschikbare informatie Wetgeving & richtlijnen: grote veranderingen op til Emissielabels en evaluatieprotocols Duurzame referentiekaders Deze 3 «wegen» met hun plus- en minpunten zullen in de volgende slides aan bod komen 14

15 Overzicht op gang zijnde veranderingen TECHNICAL & POLITICAL SUPERVISION EU Commission DG JRC DG Sanco TECHNICAL & POLITICAL SUPERVISION EU Commission DG enterprise Advisory body: EGDS PRODUCT LEVEL ProductTCs & EOTAWGs EOTA PT9 TEST METHOD LEVEL CEN/TC 351 Harmonisation of EU test protocols -ECA Report N 27 Harmonisation of LCI values Amendment of product mandates Guidance for administrative rules for WT Commission Decision /WFT Decision on AoC system (for ER3) Amendment of the technical specifications: - Standard - ETAG/CUAP/ETA EOTA Technical Report 34 Development of harmonized horizontal test methods + validation Guidance on use of harmonized horizontal assessment methods (CEN/TR 16496) Guidance on class concept (class limit values) Provide harmonized test report format Bron: Marc Lor Implementatie of ER3 CE markering (CPD) inclusief ER3 (binnenlucht) 15

16 Reglementering betreffende bouwmateriaalemissies van toepassing in België Declaratie van gevaarlijke stoffen in CE markering denkpiste VOC klasse: B f3 Bron: E. Vankann, VOC classes suggestions for practical implementations, EGDS 23/01/2013 Te complex, hoe in toekomst informatie emissie aspecten van bouwmaterialen beschikbaar en toegankelijk maken? 16

17 Reglementering betreffende bouwmateriaalemissies van toepassing in België Koninklijk besluit tot vaststelling van de drempelniveaus voor de emissies naar het binnenmilieu van bouwproducten voor bepaalde beoogde gebruiken index.cfm? fuseaction=pisa_notif_overview&iyear=2012&inum=5 68&lang=EN&sNLang=EN 17

18 Reglementering betreffende bouwmateriaalemissies Bijlage I van het KB: Lijst met bouwproducten en beoogde gebruiken waarop dit besluit van toepassing is: Vloerbedekkingsproducten (tertiair, quartair, sportief, commercieel, publiek gebruik en/of voor gebruik in kantoren, met een geringe tot zeer intense gebruiksintenstiteit van personen) Lijmen voor vloerbedekkingsproducten Afwerkingsproducten voor houten vloerbedekkingen zoals parketvernissen (op basis van polyurethaan, alkyd, alkydurethaan...), boenwassen en oliën Uitgezonderd: bouwproducten voor industrieel gebruik/ binnenruimtes met verkeer van gemotoriseerde voertuigen/ binnenruimtes niet bestemd voor personen 18

19 Reglementering betreffende bouwmateriaalemissies Productemissiedossier Bijlage 2 van KB: karakteristieken en drempelniveaus R-concept CMR stoffen Aceetaldehyde Tolueen Formaldehyde Karakteristiek Bepaald volgens Drempelniveau na 28 dagen R De R-waarde is de som van alle ratios Ri voor alle vluchtige organische stoffen met een gekende LCI-waarde (lowest concentration of interest). De ratio Ri is de verhouding van de gemeten concentratie in de testkamer van een bepaalde vluchtige organische stof en de bij deze vluchtige organische stof horende LCI-waarde. De concentraties van de individuele vluchtige organische stoffen waarden worden bepaald volgens TS/EN XXXXX Construction products Assessment of emissions of regulated dangerous substances from construction products Determination of emissions intoindoor air (publicatie voorzien eind 2012 **voor publicatie van het KB**) De LCI-waarden zijn de geharmoniseerde lijst opgesteld door het JRC. Zolang de JRC-lijst niet publiek beschikbaar is, dient men de genotificeerde LCI-waarden van AgBB die op het moment van in de handel brengen of aanbieden op de markt van toepassing zijn, te gebruiken. De bereiding van de teststalen gebeurt volgens ISO Voor vloeibarevloersystemen is een preconditionerinsgtijd van 3 dagen toegelaten. Het totale gehalte aan vluchtige organische stoffen (TVOS) TS/EN XXXXX Construction products Assessment of emissions of regulated Het totale gehalte aan halfvluchtige organische stoffen (TSVOS) Kankerverwekkende stoffen categorie 1A en 1B zoals bedoeld in Art. 36(1)(c) van Verordening (EG) nr. 1272/2008 van het Europees Parlement en de Raad van 16 december 2008 betreffende de indeling, etikettering en verpakking van stoffen en mengsels dangerous substances from construction products Determination of emissions intoindoor air (publicatie voorzien eind 2012 **voor publicatie van het KB, het KB zal aangepast worden met de correcte referentie) µg/m³ 100 µg/m³ 1µg/m³ Acetaldehyde (EINECS ; CAS ) 200 µg/m³ Tolueen (EINECS ; CAS ) 300 µg/m³ Formaldehyde (EINECS ; CAS ) EN ISO (DNPH adsorbens) 100 µg/m³ 19

20 Reglementering betreffende bouwmateriaalemissies KB in België gebaseerd op Duitse concept Indien materiaal beantwoordt aan de criteria is het geschikt voor gebruik binnenshuis Bron: M. Lor, HEMICPD state of the art report 20

21 Reglementering betreffende bouwmateriaalemissies - concept LCI = «lowest concentration of interest», waardes worden gebruikt als weegfactoren om een indicatie te geven van het relatieve gevaar en niet te gebruiken als IAQ criteria of vaste limietwaardes LCI = laagste concentratie van een bepaalde stof dewelke volgens de huidige kennis bij continue blootstelling in de binnenlucht geen negatieve impact heeft op de mens Wordt gebruikt om bronnen te vergelijken en als eerste indicatie van gezondheids en/of comfort problemen Stoffen met LCI waardes (~180 comp.) zijn de zogenaamde «assessable compounds, uit voorzorgsprincipe ook «non-assessable compounds» bechouwd in het evaluatieproces 21

22 (Onrechtstreekse) Reglementering betreffende bouwmateriaalemissies Binnenmilieubesluit (BS 19/10/2004) Chemische factoren Logo s (http://www.mmk.be/), vergelijkbaar met CRIPI 22

23 Initiateiven betreffende bouwmateriaalemissies in Frankrijk 23

24 Initiatieven betreffende bouwmateriaalemissies in Frankrijk In Frankrijk gestart met vrijwillig initiatief, het zogenaamde AFSSET protocol maar niet succesvol Bron: M. Lor, HEMICPD state of the art report 24

25 Reglementering betreffende bouwmateriaalemissies In Frankrijk recent een verplicht emissielabel Stof Klasses (µg/m 3 ) C B A A+ Formaldehyde > 120 < 120 < 60 < 10 Acetaldéhyde > 400 < 400 < 300 < 200 Toluene > 600 < 600 < 450 < 300 Tetrachloroethylène > 500 < 500 < 350 < 250 Xylene > 400 < 400 < 300 < 200 1,2,4-Trimethylbenzene > 2000 < 2000 < 1500 < ,4-Dichlorobenzene > 120 < 120 < 90 < 60 Ethylbenzene > 1500 < 1500 < 1000 < Butoxyethanol > 2000 < 2000 < 1500 < 1000 Styrene > 500 < 500 < 350 < 250 TVOC > 2000 < 2000 < 1500 < ban van: benzeen, trichlooroethyleen, DBP en DEHP Bronnen: 1 / Arrêté du 19 avril 2011 relatif à l'étiquetage des produits de construction ou de revêtement de mur ou de sol et des peintures et vernis sur leurs émissions de polluants volatils, NOR: DEVL A, Version consolidée au 27 février 2012: 2 / Arrêté du 30 avril 2009 relatif aux conditions de mise sur le marché des produits de construction et de décoration contenant des substances cancérigènes, mutagènes ou reprotoxiques de catégorie 1 ou 2, NOR: DEVP A: 3 / Arrêté du 28 mai 2009 modifiant l'arrêté du 30 avril 2009 relatif aux conditions de mise sur le marché des produits de construction et de décoration contenant des substances cancérigènes, mutagènes ou reprotoxiques de catégorie 1 ou 2 NOR: DEVP A: 25

26 Richtlijnen Wereldgezondheidsorganisatie publiceerde in 2010 «WHO guidelines for indoor air quality: selected pollutants (ISBN )» Sentinel-Haus concept (gebaseerd op Natureplus) 26

27 Wereldwijd bestaan er verschillende concepten om te bepalen of een materiaal laag emissief is (~geschikt is voor gebruik binnenshuis) Bron: M. Lor 27

28 Belangrijke Europese en internationale chemische emissies, labelling en IAQ programma s voor bouwmaterialen/producten v AgBB v AFFSET v Blue Angel v Austrian ecolabel v ICL v GUT v Emicode v Green Label v Green Label Plus v Greenguard v Nordic Swan v M1 label v CHPS v Floorscore v pren v LQAI v Scandinavian trade standards v EU Ecolabel (European flower) v Green Seal v Indoor Advantage v Natureplus v NF environment v VOC label v Indoor Air comfort v Indoor Air comfort Gold v Certipur v 28

29 Belangrijke Europese en internationale chemische emissies, labelling en IAQ programma s voor bouwmaterialen/producten In detail bespreking van alle protocols (en referenties) terug te vinden in state of the art rapport: Rapporten gratis te downloaden via: l=nl&cod=p2/05 29

30 Belangrijke Europese en internationale chemische emissies, labelling en IAQ programma s voor bouwmaterialen/producten Op de volgende slides wordt een snapshot getoond van enkel labels om de verschillen te duiden Verschillen in: - testmethode/testparameters, - types materialen die getest worden, - kwaliteitscontrole, - polluenten die gemeten/gerapporteerd worden, - legale status, - blootstellingsscenario s, - geurevaluatie 30

31 Belangrijke Europese en internationale chemische emissies, labelling en IAQ programma s voor bouwmaterialen/producten Comparison AgBB-Blue Angel for floor- covering adhesives Day 3 in the test chamber Day 28 in the test chamber Substances Blue Angel AgBB Blue Angel AgBB TVOC 1 mg/m 3 10 mg/m 3 0,1 mg/m 3 1 mg/m 3 TSVOC N/A N/A 0,05 mg/m 3 0,1 mg/m 3 Carcinogens 0,01 mg/m 3 sum 0,01 mg/m 3 sum 0,001 mg/m 3 per indiv. value 0,001 mg/m 3 sum Sum VOC without N/A N/A 0,04 mg/m 3 0,1 mg/m 3 LCI (NIK) R value N/A N/A 1 1 Vergelijking tussen vrijwillig label en wetgeving 31

32 Belangrijke Europese en internationale chemische emissies, labelling en IAQ programma s voor bouwmaterialen/producten M1/M3/M3 classificatie van bouwmaterialen M1 M2 Chemical evaluation TVOC, µg/(m²h) <200 <400 Formaldehyde, µg/(m²h) <50 <125 Ammonia, µg/(m²h) <30 <60 Carcinogens IARC (1987) category 1 <5µg/(m²h) Sensory evaluation Sensory assessment, percent of unsatisfied <15% (result +0,1) <30% Odour description Not odorous Not significantly odorous Lijst met M1 materialen publiek beschikbaar op: https://www.rakennustieto.fi/material/attachments/5fzhvf7ed/ newfolder/5sstlmz6q/m1_classified_products.pdf 32

33 Belangrijke Europese en internationale chemische emissies, labelling en IAQ programma s voor bouwmaterialen/producten Gewenste niveau bij oplevering van gebouw Richtwaardes/criteria binnenmilieu/binnenluchtkwaliteit Gebruik van 3 categorieën: I Optimale kwaliteit - II Goede kwaliteit III Minimum kwaliteit G E B O U W Ontwerpfase & tijdens uitvoering van werken Criteria voor de bouwsite en het bouwproces Link met thema s bouwplaats & duurzaam Materiaalgebruik HVAC systemen Link met thema s hygrothermisch comfort & energie Vereisten voor bouwproducten/componenten Classificatie van emissies uit bouwmaterialen (I m /II m /III m ) Ontwerpfase Classificatie van de properheid van ventilatiecomponenten M A T E R I A L E N Gezonde woning 33

34 Belangrijke Europese en internationale chemische emissies, labelling en IAQ programma s voor bouwmaterialen/producten Verbetering van de binnenluchtkwaliteit door gebruik laag emissieve materialen Bron: Kristina Saarela, VTT, Finland 34

35 Belangrijke Europese en internationale chemische emissies, labelling en IAQ programma s voor bouwmaterialen/producten Andere filosofie in het Deense Indoor Climate Label 35

36 Belangrijke Europese en internationale chemische emissies, labelling en IAQ programma s voor bouwmaterialen/producten Zeer bekend label, ook op de Belgische markt µg/m 3 EMICODE EC 1 PLUS - very low emission after three days TVOC after 28 days TVOC/ TSVOC /40 EMICODE EC 1 very low emission /50 EMICODE EC 2 - low emission /100 36

37 Belangrijke Europese en internationale chemische emissies, labelling en IAQ programma s voor bouwmaterialen/producten Natureplus «Award guidelines» onderverdeeld in 3 hiërarchieën: - basis criteria (voor alle producten), (RL0000) - award guidelines voor productgroepen (bv RL0600) - award guidelines voor een speciefiek product (bv RL0602) 37

38 Belangrijke Europese en internationale chemische emissies, labelling en IAQ programma s voor bouwmaterialen/producten Indoor Air Comfort Gold Vb van een «combinatielabel» 38

39 Belangrijke Europese en internationale chemische emissies, labelling en IAQ programma s voor bouwmaterialen/producten q Greenguard Indoor Air Quality Certified standard for building materials, finishes and furnishings q Greenguard Children and Schools Standard q Greenguard Select q Greenguard AgBB+ verificatieprogramma om aan te tonen dat materialen beantwoorden aan de Greenguard, Franse en Duitse AgBB/DiBT VOC criteria Bron: 39

40 Basis voor één Europees evaluatiesysteem op gang zijnde harmonisatie in Europa Duitse, Franse, Finse en Deense harmonisatie van hun evaluatieprotocols voor VOC emissies is bezig België volgt eveens deze Europese piste 40

41 Belangrijke Europese en internationale chemische emissies, labelling en IAQ programma s voor bouwmaterialen/producten Naast de «laag emissieve labels» zijn er ook de «groene, duurzame» referentiekaders (HQE, BREEAM, LEED, ) voor gebouwen waar er de mogelijkheid is om punten te bekomen via gebruik van laag emissieve materialen Aanbevelingen via IBGE «Guide pratique pour la construction et rénovation durables de petits bâtiments» 41

42 Belangrijke Europese en internationale chemische emissies, labelling en IAQ programma s voor bouwmaterialen/producten REFERENTIEKADER voor duurzame gebouwen: Gezondheidseisen zijn ook in beschouwing genomen, toont aan wat momenteel haalbaar is in België 42

43 Vb van materialen met emissielabels 43

44 Hoe emissiedata bekomen? Belang van de testmethode op eindresultaat Nieuwe testnormen ter bepaling van VOC emissies in ontwikkeling in CEN/TC 351 en CEN/TC 139: FprCEn/TS (2013): «Construction products Assessment of release of dangerous substances determination of emissions into indoor air», momenteel in validatiefase FprEN (2013): «Paints and varnishes - Assessment of emissions of substances from coatings into indoor air - Sampling, conditioning and testing» 44

45 Hoe emissiedata bekomen? µ-testkamer FLEC 1m 3 testkamer REFERENTIE- METHODE 50m 3 testkamer 45 Bron: Marc Lor

46 Hoe emissiedata bekomen? (V)(S)(M)VOS metingen (S)(M)VOS in binnenlucht en geëmitteerd door bouwmaterialen worden gecapteerd op specifiek adsorbens:tenax, multibed, VVOS waaronder formaldehyde in binnenlucht en geëmitteerd door bouwmaterialen worden gecapteerd op DNPH cartridges Vrijzetten van componenten via TDS of extractie Identificatie via GC-MS of HPLC-UV Bron: Markes µ-cte Bron: Marc Lor 46

47 Hoe emissiedata bekomen? 1. Staalname 2. Staal in Al-folie 3. Staal in PE-folie 4. Luchtdicht verstuurd naar labo 5. Uitsnijden van testspecimen 6. Testspecimen aanbrengen op inert opp. + randen afdekken 7. In testkamer plaatsen 8. Testcondities nauwkeurig gecontroleerd 9. Alternatief: FLEC 10. Analyse: TDS-GC-MS 11. Scheiding van complexe mengsel in GC-kolom 12. Identificatie d.m.v. MS Bron: P.M. Bluyssen, The Indoor Environment Handbook: How to Make Buildings Healthy and Comfortable 47

48 Hoe emissiedata bekomen? Bron: Marc Lor 48

49 Voorbeelden van chromatogrammen TVOC > 3000 µg/m 3 after na dagen days TVOC= 560 µg/m 3 after 3 na 28 dagen days TVOC= 1818 µg/m 3 3 after na 28 dagen days TVOC= 482 µg/m 3 after 3 na 28 dagen days TVOC= 104 µg/m 3 after 3 na 28 dagen days TVOC= µg/m 3 after 3 na 28 dagen days Verven nu op de markt 49

50 Hoe emissiedata bekomen? desiccator olfactometer CLIMPAQ Bron: J. Nicolas, Ulg Bron: F. Maupetit, CSTB De geuremissies van bouwmaterialen kunnen gekarakteriseerd/beoordeeld worden d.m.v: 1. geurconcentratie (kwantitatief): EN 13725, 2. geurintensiteit (kwantitatief): NF-X , 3. aanvaardbaarheid van de geur («hedonic tone») (kwalitatief): VDI , 4. geurbeschrijving (kwalitatief) Geurmetingen gaan in de toekomst o.a. opgenomen worden in AgBB en Blue Angel label 50

51 Voorbeelden Etiket op verfpotten omwille van Richtlijn 2004/42/EC Bron: Marc Lor 51

52 Voorbeelden Bron: «Décoration et pollutions intérieures» Eco'Hom asbl ( ) VOC content is niet gerelateerd met VOC emissie! Bron: Paint Volatile Organic Compound Emissions and Volatile Organic Compound Content Comparison Study, Stephany I. Mason and Arthur Ceragioli Proceedings of Indoor Air

53 Voorbeelden Belang van uniforme testmethode! 53

54 Voorbeelden Resultaten van een verf: interlabotest in kader van Franse emissielabel Bron: Marc Lor 54

55 Voorbeelden Laag emissieve verven reeds beschikbaar op de Belgische markt Bron: Marc Lor 55

56 Voorbeelden «Nieuwe» verven binnenkort beschikbaar Bron: Marc Lor 56

57 Voorbeelden Emissies van een WB verf na 28 dagen Emissies van een OSB materiaal na 28 dagen Bron: Marc Lor et al, «HEMICPD project» 57

58 Voorbeelden Vloerbekledingen Emissies linoleum vloerbekleding na 3 & 7 dagen Emissies PVC vloerbekleding na 28 dagen µ-cte 1 µ-cte 2 FLEC Contribution of some chemical families to indoor air quality from vinyl flooring (28 days) Glycols, Glycolethers, 9.1 % SERa (µg/m².h) Phthalates, 16.2 % Saturated aliphatic hydrocarbons (n-, isoand cyclo-), 22.6 % Acids, 8.3 % Aliphatic alcohols, 7.0 % Aromatic alcohols, 4.6 % Ketones, 3.5 % Ester, 24.6 % others, 3.1 % Aldehydes, 0.4 % Chlorinated Contribution of some chemical families to SERa hydrocarbons, for wall-to-wall 0.4 carpets % Terpenes, 0.0 % Aromatic hydrocarbons, 0.3 % Aromatic hydrocarbons, 9.6 % Compound name Emissies textiel vloerbekleding na 3 dagen Bron: Studie "BEPALEN VAN CRITERIA INZAKE KAMERBREDE VLOERBEDEKKINGS- PRODUCTEN IN KINDERDAGVERBLIJVEN EN CRÈCHES OP BASIS VAN RISICO- ANALYSE MET BETREKKING TOT DE GEZONDHEIDSIMPACT OP KINDEREN" Saturated aliphatic hydrocarbons (n-, isoand cyclo-), 68.7 % others, 4.5 % Aliphatic alcohols, 5.5 % Glycols, Glycolethers, 5.4 % Acids, 2.2 % Ketones, 1.8 % Aldehyde, 1.1 % Aromatic alcohols, 0.5 % Terpenes, 0.3 % Ester, 0.2 % Chlorinated hydrocarbons, 0.1 % 58

59 Voorbeelden «Natuurlijke versus synthetische» materialen Er is geen officiële definitie van een natuurverf «Natuurverven/bioverven/natuurlijke materialen»: niet noodzakelijk minder emissief dan «synthetische» verven/producten Primaire en secundaire emissies in beschouwing nemen Secundaire emissies van o.a. aldehydes en terpenen uit «natuurverven» (Bron: The Science of the Total Environment 227, 1999, ) 59

60 Voorbeelden Producten met lijnolie voldoen niet aan ICL label, zonder lijnolie wel Bron: Building and Environment 42 (2007) Emissie van aldehydes door een houten plaat behandeld met een «alternatieve/natuur verf» Bron: «Emissions from terpenes and aldehydes from «biopaints reslts of measurements in a 1m 3 test chamber and indoor measurements in buildings, Otto Graf 1996; 7,

61 Voorbeelden Emissiegedrag van bouwmateriaal in labo omstandigheden Emissiegedrag van bouwmateriaal in situ/gebouw Hoe problemen in situ oplossen? Vereist: combinatie van karakterisatie van materiaal in labo & emissiebepaling in situ van structuur 61

62 Voorbeelden Bron: Kristina Saarela, VTT, Finland «Reële situatie»: - Correcte installatie belangrijk! - belang van secundaire emissies OSB materiaal zonder en met aanwezigheid van ozon + vorming PM Bron: Marc Lor et al, HEMICPD project 62

63 Voorbeelden: bouwmateriaaleemissies en gerelateerde binnenluchtkwaliteit Grote Finse studie in kader van «national Healthy Building project»: bouw nieuwe appartementen met gebruik laag emissieve M1 materialen Referenties figuren op volgende slides: - «Reference values for structure emissions measured on site in new residential buildings in Finland» ATMOSPHERIC ENVIRONMENT Jaar: 2007 Vol. 41 Nr. 11 Pag «Reference values for indoor air pollutant concentrations in new residential buildings in Finland» ATMOSPHERIC ENVIRONMENT 2006 Vol. 40 Nr. 37 Pag «The impact of emissions from structures on indoor air concentrations in newly finished buildings predicted and on-site measured levels» Indoor and Built Environment 2008,17: In België VIS traject DO-IT HOUTBOUW van start gegaan 63

64 Voorbeelden In pas afgewerkte appartementen: hoge TVOC waardes; na 6 maanden TVOC < µg/m 3 met uitz 1 site (terpenen meubels) Geen significante verschillen 6M-12M verschillende VOCs steeg met verblijftijd 111 VOCs kwamen vaker voor in de 12m oude gebouwen dan in de pas afgewerkte gebouwen laagste TVOC waardes in appartementen met mechanische toevoer en afvoer in gebouwen met mechanische luchttoevoer werd S1 niveau bereikt binnen 1 jaar 64

65 Voorbeelden In pas afgewerkte appartementen: hoge TVOC waardes; na 6 maanden TVOC < 600 µg/m 3 Geen significante verschillen 6M-12M invloed seizoenen/rv: in zomer hogere formaldehyde en ammoniak conc (RV > 50%) 65

66 Voorbeelden Bijdrage van de structuuremissies 66

67 Toekomstperspectief Integratie van binnenluchtkwaliteit (IAQ) in EPBD Ontwikkeling en applicatie van een geharmoniseerd Europees protocol voor IAQ testen, rapportering en labelling voor bouwmaterialen Binnenluchtkwaliteitsbeleid moet onderdeel worden van een proactieve geïntegreerde duurzame ontwikkelingsstrategie inclusief publieke gezondheid Betere/goede binnenluchtkwaliteit kan bekomen worden door: Selectie van laag emissieve materialen Gepast ontwerp en werking van ventilatiesystemen Richtlijn voor IAQ gesteld als objectief 67

68 Toekomstperspectief «BUMA» project, «EPHECT» project, : niet alleen bouwmaterialen ook alle andere materialen gebruikt binnenshuis geëvalueerd «HEALTHVENT» project: Europese richtlijnen voor op gezondheid gebaseerde ventilatiewaardes Ontwikkeling publieke databanken, modelleringen, Bron: IA-QUEST simulation tool / NRC-CNRC / Dr. D. Won 68

69 Nuttige hulpmiddellen, websites, enz. : «Textiel vloerbekledingen: huidige en toekomstige vereisten», WTCB dossier2012/3.10 «Bouwmaterialen en gezondheid», WTCB dossier Nr2/2008 «Schilderwerken: grote veranderingen in zicht», WTCB dossier Katern Nr3/2006 «Verven: van een lage VOS inhoud naar een lage VOS emissie», WTCB dossier 2011/3.9 «Ecologische houtafwerkingen»,wtcb dossier 2011/3.8 ECA report 27, Harmonisation framework for indoor products labelling schemes in the EU, 2012, EUR EN cat=bbri&sub=laboratory&pag=lab_chemistry&art=emission&niv01 =projects_activities: WTCB activiteiten in domein IAQ Reportage «Huis en thuis Hygiëne en gezondheid»: cat=bbri&sub=laboratory&pag=lab_chemistry&art=emission&niv01 =publications&niv02=01 HEMICPD project 69

70 Nuttige hulpmiddellen, websites, enz. : "Horizontal evaluation method for the implementation of the Construction Products Directive - emissions from construction products into indoor air". Proceedings Healthy Buildings Conference. USA, september 2009 "Highlights of the changing legislation and developments in the field of IAQ and construction material emissions and its VOC challenges for (architectural) coatings", M. Lor et al., Conference Proceedings "Emissions and odour from materials", Brussels October 2012 WTCB projecten/resultaten aangehaald in deze infosessie zijn medegefinancierd door: Referentie Praktische handleiding voor de duurzame gebouw en andere bronnen : Praktische handleiding voor de duurzame bouw en renovatie van kleine gebouwen Fiches : CSS08 CSS09 CSS10 - MAT05 - MAT06 - MAT07 70

71 71

72 Om te onthouden van de presentatie Bouwmaterialen zijn slechts één van de mogelijke bronnen van binnenluchtverontreiniging Begrip «gevaarlijke stoffen» is een «levend» begrip Gezondheidsrisico is gelinkt met blootstelling en met overschrijding limietwaardes Er zijn verschillen in het enorme aanbod aan labels/evaluatieprotocols met betrekking tot binnenluchtkwaliteit (en focus op «VOS» emissies) Belang van primaire en secundaire emissies Op heden is duurzaam bouwen niet noodzakelijk gelijk aan gezond bouwen 72

Duurzame innovatie op het vlak van technologie en leefcomfort voor houttoepassingen in de bouw

Duurzame innovatie op het vlak van technologie en leefcomfort voor houttoepassingen in de bouw Duurzame innovatie op het vlak van technologie en leefcomfort voor houttoepassingen in de bouw VOC-regelgeving Overzicht VOC s? Historiek Huidige toestand m.b.t normalisatie en wetgeving Vergelijking huidige

Nadere informatie

Opleiding Duurzaam Gebouw:

Opleiding Duurzaam Gebouw: Opleiding Duurzaam Gebouw: Binnenhuispolluenten: hoe ze te beperken? Leefmilieu Brussel Impact van de materialen op de binnenhuispolluenten: Technische aspecten en reglementering Pascale Steenhoudt CSTC/WTCB

Nadere informatie

Opleiding Duurzaam Gebouw:

Opleiding Duurzaam Gebouw: Opleiding Duurzaam Gebouw: Binnenhuispolluenten: hoe ze te beperken? Leefmilieu Brussel ELEMENTEN VAN EEN DUURZAME KEUZE Emissiedrempels van de WGO, labels en aanbevelingen Liesbet TEMMERMAN cera a asbl

Nadere informatie

Opleiding Duurzaam Gebouw: Duurzaam bouwen van A tot Z

Opleiding Duurzaam Gebouw: Duurzaam bouwen van A tot Z Opleiding Duurzaam Gebouw: Duurzaam bouwen van A tot Z Leefmilieu Brussel DE VOS-EMISSIES VAN BOUWMATERIALEN EN -PRODUCTEN: EEN OVERZICHT Liesbet TEMMERMAN cera a asbl Doelstellingen van de presentatie

Nadere informatie

Luchtkwaliteit: een Europees perspectief

Luchtkwaliteit: een Europees perspectief Luchtkwaliteit: een Europees perspectief Conferentie Luchtkwaliteit Brussel, 5 december 2014 Dr Hans Bruyninckx Executive Director European Environment Agency EEA rapporten 2014 Luchtverontreiniging een

Nadere informatie

OPLEIDING DUURZAAM GEBOUW : PASSIEF EN (ZEER) LAGE ENERGIE

OPLEIDING DUURZAAM GEBOUW : PASSIEF EN (ZEER) LAGE ENERGIE OPLEIDING DUURZAAM GEBOUW : PASSIEF EN (ZEER) LAGE ENERGIE Dag 1.4 Comfortcriteria LENTE 2013 Stéphan Truong Beheerder van de opleiding voor rekening van Leefmilieu Brussel TRAINING.IBGEBIM@ecorce.be 2

Nadere informatie

Opleiding Duurzaam Gebouw: Duurzame materialen: hoe kiezen? Leefmilieu Brussel

Opleiding Duurzaam Gebouw: Duurzame materialen: hoe kiezen? Leefmilieu Brussel Opleiding Duurzaam Gebouw: Duurzame materialen: hoe kiezen? Leefmilieu Brussel Duurzaam materiaalgebruik: problematiek en uitdagingen Liesbet TEMMERMAN cera a asbl Doelstellingen van de presentatie Stilstaan

Nadere informatie

Certificate of Compliance VOC Emissions

Certificate of Compliance VOC Emissions Certificate of Compliance VOC Emissions Cambridge #7027 (Tile Carpeting) Modulyss NV Modulyss NV selected a sample representative of its Cambridge #7027 product, a PA6.6 dyed carpet tile, manufactured

Nadere informatie

Getuigenis van een assessor

Getuigenis van een assessor De rol van de aannemer bij certificatie van duurzame gebouwen workshop WTCB Innoviris Leefmilieu Brussel Confederatie Bouw Getuigenis van een assessor Ellen De Bolster 12 juni 2013 Inhoudstabel BREEAM

Nadere informatie

Binnenluchtkwaliteit. Infoavond 18 november 2010 - Mortsel

Binnenluchtkwaliteit. Infoavond 18 november 2010 - Mortsel Binnenluchtkwaliteit Infoavond 18 november 2010 - Mortsel Logo Antwerpen vzw Borstkanker Roken Vaccinaties Ongevallen Geestelijke gezondheid Voeding & beweging Milieu & Gezondheid Goed of fout? Binnen

Nadere informatie

Manufacturer s Certificate of Compliance VOC Emissions

Manufacturer s Certificate of Compliance VOC Emissions Manufacturer s Certificate of Compliance VOC Emissions Certificate: Eco70 L # 7098 (Carpet Tile) Company: modulyss NV Tested Product Eco70 L # 7098 Related Products modulyss tufted carpet tiles, FR, Bitumen

Nadere informatie

Veiligheidsinformatie van producten conform REACH Hoe maak je een extended Safety Data Sheet voor een product

Veiligheidsinformatie van producten conform REACH Hoe maak je een extended Safety Data Sheet voor een product Veiligheidsinformatie van producten conform REACH Hoe maak je een extended Safety Data Sheet voor een product Henk Thuis www.caesar-consult.nl NVvA Symposium 13-14 april 2011 2 Onderwerp esds Stof 1 esds

Nadere informatie

Ecolabels. Hoe kan ik eenvoudig duurzame producten aankopen? Overzicht presentatie

Ecolabels. Hoe kan ik eenvoudig duurzame producten aankopen? Overzicht presentatie Ecolabels Hoe kan ik eenvoudig duurzame producten aankopen? Overzicht presentatie Voordelen/nadelen labels Voorwaarden voor een label Bruikbare labels Problemen 1 Voordelen labels Concrete informatie Vergemakkelijken

Nadere informatie

Hoe komen de annual air quality kaarten tot stand?

Hoe komen de annual air quality kaarten tot stand? Hoe komen de annual air quality kaarten tot stand? De annual air quality kaarten tonen het resultaat van een koppeling van twee gegevensbronnen: de interpolatie van luchtkwaliteitsmetingen (RIO-interpolatiemodel)

Nadere informatie

Ecodesign. Invloed voor onze bedrijfstak Henk Kranenberg Senior Manager Daikin Europe NV

Ecodesign. Invloed voor onze bedrijfstak Henk Kranenberg Senior Manager Daikin Europe NV Ecodesign Invloed voor onze bedrijfstak Henk Kranenberg Senior Manager Daikin Europe NV Roadmap : -80% by2050 2 http://eur-lex.europa.eu/legal-content/en/txt/pdf/?uri=celex:52014dc0015&from=en Ecodesign

Nadere informatie

Environmental Ship Index (ESI) Ontwerp

Environmental Ship Index (ESI) Ontwerp Environmental Ship Index (ESI) Ontwerp Introductie Doel van de ontwikkeling van de ESI Environmental Ship Index (ESI) studie Voorgestelde index Organisatie en verificatie Volgende stappen 1. Introductie

Nadere informatie

EEN KORTE INLEIDING OP VOS-RICHTLIJNEN

EEN KORTE INLEIDING OP VOS-RICHTLIJNEN Hempel ondersteunt zijn klanten en eindgebruikers op verschillende manieren. We verschaffen productgegevens om het VOS-gebruik te bewaken, geven advies over het samenstellen van coatingsystemen die aan

Nadere informatie

Milieudeclaraties van bouwproducten ~ stand van zaken & toekomstige evoluties ~

Milieudeclaraties van bouwproducten ~ stand van zaken & toekomstige evoluties ~ Milieudeclaraties van bouwproducten ~ stand van zaken & toekomstige evoluties ~ Piet Vitse (PCE-FOAMGLAS) voorzitter BMP-WG Duurzaam Bouwen 1 1 1. Uitgangspunt 2. Maatschappelijk & wettelijk kader CPR

Nadere informatie

Duurzame innovatie op het vlak van technologie en leefcomfort voor houttoepassingen in de bouw

Duurzame innovatie op het vlak van technologie en leefcomfort voor houttoepassingen in de bouw Duurzame innovatie op het vlak van technologie en leefcomfort voor houttoepassingen in de bouw CE markering van houten gevelbekleding CE-markering van houten gevelbekleding 1. Toepassing/scope EN14915

Nadere informatie

Een kwestie van REACH & CLP. Rene de Graaff. Reach Chemical Control, Lyondell Basell Industries

Een kwestie van REACH & CLP. Rene de Graaff. Reach Chemical Control, Lyondell Basell Industries Een kwestie van REACH & CLP Rene de Graaff Reach Chemical Control, Lyondell Basell Industries Reach wetgeving Registratie, Evaluatie, Authorisatie and restrictie van Chemicalien (REACh) is een Europese

Nadere informatie

Zelfherstellende verven en andere ontwikkelingen op het gebied van bouwverven

Zelfherstellende verven en andere ontwikkelingen op het gebied van bouwverven Zelfherstellende verven en andere ontwikkelingen op het gebied van bouwverven Onderhoudscongres 2008: Bijzondere bouwverven 13 februari, Nunspeet Petri Mast, DSM NeoResins+, Netherland Ontwikkelingen voor

Nadere informatie

HOOFDSTUK I VLUCHTIGE ORGANISCHE STOFFEN (VOS) EN SOLVENTEN

HOOFDSTUK I VLUCHTIGE ORGANISCHE STOFFEN (VOS) EN SOLVENTEN Inhoudsopgave HOOFDSTUK I VLUCHTIGE ORGANISCHE STOFFEN (VOS) EN SOLVENTEN 9 1. Definities van VOS en solventen (organische oplosmiddelen) 9 2. Bronnen van VOS 11 3. Effecten van VOS-emissies 12 3.1. Belangrijkste

Nadere informatie

De indeling van gevaarlijke stoffen volgens CLP bekeken vanuit SEVESO

De indeling van gevaarlijke stoffen volgens CLP bekeken vanuit SEVESO De indeling van gevaarlijke stoffen volgens CLP bekeken vanuit SEVESO Steven Van de Broeck svb@essenscia.be De nieuwe SEVESO III-richtlijn 25/09/2012 Voka Inhoud Inleiding CLP-gevarenklassen in relatie

Nadere informatie

DUURZAAM LIJMEN 5-NOV-2013, JEROEN VAN DER KLEIJ SIKA BELGIË/ SEALING AND BONDING

DUURZAAM LIJMEN 5-NOV-2013, JEROEN VAN DER KLEIJ SIKA BELGIË/ SEALING AND BONDING DUURZAAM LIJMEN 5-NOV-2013, JEROEN VAN DER KLEIJ SIKA BELGIË/ SEALING AND BONDING VERANTWOORD VERLIJMEN DUURZAAMHEID IN PARKET VERLIJMING 5-NOV-2013, JEROEN VAN DER KLEIJ SIKA BELGIË/ SEALING AND BONDING

Nadere informatie

OPLEIDING DUURZAAM GEBOUW: PASSIEF EN (ZEER) LAGE ENERGIE

OPLEIDING DUURZAAM GEBOUW: PASSIEF EN (ZEER) LAGE ENERGIE OPLEIDING DUURZAAM GEBOUW: PASSIEF EN (ZEER) LAGE ENERGIE Dag 1.5 Globale aanpak LENTE 2013 Stéphan Truong Beheerder van de opleiding voor rekening van Leefmilieu Brussel TRAINING.IBGEBIM@ecorce.be 2 DOELSTELLING(EN)

Nadere informatie

BOUWAKOESTIEK en NORMALISATIE

BOUWAKOESTIEK en NORMALISATIE BOUWAKOESTIEK en NORMALISATIE Bart Ingelaere - bi@bbri.be INHOUD 1 Spending the night in a noisy hotel is very unpleasant, but having bought a home with a bad sound insulation is a nightmare GEZONDHEID

Nadere informatie

Dynamisch hulpmiddel ter ondersteuning van het advies inzake de correcte ventilatie van woningen

Dynamisch hulpmiddel ter ondersteuning van het advies inzake de correcte ventilatie van woningen Dynamisch hulpmiddel ter ondersteuning van het advies inzake de correcte ventilatie van woningen Pieter Logghe, Departement Gezondheid en Binnenhuisvervuiling, Leefmilieu Brussel Ventilatie hangt onlosmakelijk

Nadere informatie

Veilig gebruik van UV-uithardende inkten Een case study bij Océ-Technologies B.V. Jannie Jansema

Veilig gebruik van UV-uithardende inkten Een case study bij Océ-Technologies B.V. Jannie Jansema Veilig gebruik van UV-uithardende inkten Een case study bij Océ-Technologies B.V. Jannie Jansema Situatieschets Océ-Technologies B.V. in Venlo Verschuiving in marktsegment Verschillende gebruikers, andere

Nadere informatie

2 e webinar herziening ISO 14001

2 e webinar herziening ISO 14001 2 e webinar herziening ISO 14001 Webinar SCCM 25 september 2014 Frans Stuyt Doel 2 e webinar herziening ISO 14001 Planning vervolg herziening Overgangsperiode certificaten Korte samenvatting 1 e webinar

Nadere informatie

Opleiding Duurzaam Gebouw : Ventilatie: ontwerp en afstelling

Opleiding Duurzaam Gebouw : Ventilatie: ontwerp en afstelling Opleiding Duurzaam Gebouw : Ventilatie: ontwerp en afstelling Leefmilieu Brussel Relatie tussen de luchtkwaliteit en het ventilatiesysteem Samuel CAILLOU WTCB/CSTC Doelstelling(en) van de presentatie Overzicht:

Nadere informatie

NLF: Accreditatie & Certificatie

NLF: Accreditatie & Certificatie NLF: Accreditatie & Certificatie De conformiteitsbeoordeling en de rol van de aangemelde instanties Koen Chielens Product manager machinery CEN Cenelec consultant Seminarie Agoria 15 oktober 2015 Het EU

Nadere informatie

EC-modellering in Vlaanderen: het effect van snelheidsverlaging op snelwegen

EC-modellering in Vlaanderen: het effect van snelheidsverlaging op snelwegen 19/04/2012 EC-modellering in Vlaanderen: het effect van snelheidsverlaging op snelwegen Wouter Lefebvre en vele anderen VVM 19/04/2012 2 Inhoudstafel» Methodologie» Validatie» Case study 19/04/2012 3 Methodologie»

Nadere informatie

Wat houdt REACH in? Wat zijn gevaarlijke stoffen?

Wat houdt REACH in? Wat zijn gevaarlijke stoffen? Wat houdt REACH in? Het Registreren, Evalueren en Autoriseren van Chemische stoffen (REACH) is een Europese Verordening, oftewel een wet waarop wordt gehandhaafd. In eerste instantie is het doel van REACH

Nadere informatie

L. Indicatieve effecten Luchtkwaliteit

L. Indicatieve effecten Luchtkwaliteit L. Indicatieve effecten Luchtkwaliteit 73 Bijlage L Indicatieve bepaling effect alternatieven N 377 op luchtkwaliteit Inleiding De provincie Overijssel is voornemens de N 377 Lichtmis Slagharen (verder

Nadere informatie

Ventilatie van kantoorgebouwen

Ventilatie van kantoorgebouwen Ventilatie van kantoorgebouwen Geert Bellens Projectleider Duurzaam bouwen Cenergie Opleiding Energieverantwoordelijke - BIM Een beetje geschiedenis Kwaliteit binnenlucht: ++ Energie: 0 Gedwongen ventilatie

Nadere informatie

Salespresentatie Colorex

Salespresentatie Colorex praktijkgerichte emissiebeoordeling van cleanroomvloeren Inleiding Oprichting van een alliantie Cleanroom geschikte materialen CSM alliantie: Cleanroom geschikte materialen Machines en materialen De huidige

Nadere informatie

Ecologisch aankopen. Hoe kan ik eenvoudig duurzame producten aankopen?

Ecologisch aankopen. Hoe kan ik eenvoudig duurzame producten aankopen? Ecologisch aankopen Hoe kan ik eenvoudig duurzame producten aankopen? Overzicht presentatie Inleiding Voorwaarden voor een label Bruikbare labels Problemen Inleiding Keuze leveranciers: Leveranciers met

Nadere informatie

Duurzaamheid in de industrie en de tertiaire sector. Yves Surmont & Kristof Descheemaeker 25 maart 2010

Duurzaamheid in de industrie en de tertiaire sector. Yves Surmont & Kristof Descheemaeker 25 maart 2010 Duurzaamheid in de industrie en de tertiaire sector Yves Surmont & Kristof Descheemaeker 25 maart 2010 Inhoud In vogelvlucht door duurzaamheid Wat is duurzaamheid Historiek BREEAM: wat, hoe en waarom?

Nadere informatie

40. DE RICHTLIJNEN VOOR DE LUCHTKWALITEIT VAN DE WERELDGEZONDHEIDSORGANISATIE

40. DE RICHTLIJNEN VOOR DE LUCHTKWALITEIT VAN DE WERELDGEZONDHEIDSORGANISATIE 1. Inleiding 40. DE RICHTLIJNEN VOOR DE LUCHTKWALITEIT VAN DE WERELDGEZONDHEIDSORGANISATIE De Wereldgezondheidsorganisatie (WGO) benadert de gezondheidsproblemen in hun ruimste zin, namelijk met inbegrip

Nadere informatie

Nano Green World AirQuality Interior SelfClean

Nano Green World AirQuality Interior SelfClean Nano Green World AirQuality Interior SelfClean Op basis van Nanotechnologie Luchtreiniging met licht Hygiëne Actieve luchtverfrissing Easy to Clean eigenschappen Inhoud Introductie Nano Green World...

Nadere informatie

Humane blootstelling aan vluchtige. IVAM UvA B.V. Universiteit van Amsterdam

Humane blootstelling aan vluchtige. IVAM UvA B.V. Universiteit van Amsterdam Humane blootstelling aan vluchtige componenten uit een consumentenproduct Ralf Cornelissen IVAM UvA B.V. Universiteit van Amsterdam Indeling presentatie Achtergrond Doel van het onderzoek Selectie van

Nadere informatie

SuFiQuaD. Sustainability, Financial and Quality evaluation of Dwelling types. Frank De Troyer, Karen Allacker. OVAM 1 oktober 2009.

SuFiQuaD. Sustainability, Financial and Quality evaluation of Dwelling types. Frank De Troyer, Karen Allacker. OVAM 1 oktober 2009. SuFiQuaD Sustainability, Financial and Quality evaluation of Dwelling types Frank De Troyer, Karen Allacker. OVAM 1 oktober 2009 1 Doel Presentatie Wat kunnen we uit SuFiQuaD project leren voor een toekomstgericht

Nadere informatie

Welke ventilatieoplossingen voor de renovatie van woongebouwen?

Welke ventilatieoplossingen voor de renovatie van woongebouwen? 1 Seminarie Duurzaam Bouwen : Welke ventilatieoplossingen voor de renovatie van woongebouwen? 7 oktober 2014 Leefmilieu Brussel Ontwerp en onderhoud van ventilatiesystemen Christophe DELMOTTE, Ir CSTC

Nadere informatie

Resultaat Initieel onderzoek Luchtkwaliteit KunstKring Ruurlo

Resultaat Initieel onderzoek Luchtkwaliteit KunstKring Ruurlo Resultaat Initieel onderzoek Luchtkwaliteit KunstKring Ruurlo Steenwijk, 8 maart 2016 Inleiding Aanleiding van het onderzoek Naar aanleiding van vragen en zorgen van een aantal deelnemers en vrijwilligers

Nadere informatie

Vluchtige organische stoffen uit bouwmaterialen in verblijfsruimten

Vluchtige organische stoffen uit bouwmaterialen in verblijfsruimten Vluchtige organische stoffen uit bouwmaterialen in verblijfsruimten Aan de Minister van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer Onderwerp : Aanbieding advies Uw kenmerk : DBD 97522401/Z

Nadere informatie

Opleiding Duurzaam Gebouw :

Opleiding Duurzaam Gebouw : Opleiding Duurzaam Gebouw : Akoestiek : ontwerp en realisatie Leefmilieu Brussel Contactgeluidisolatie : technieken Manuel Van Damme Acoustical Expert VK Group Doelstellingen en plan van de voordracht

Nadere informatie

Manufacturer s Certificate of Compliance VOC Emissions

Manufacturer s Certificate of Compliance VOC Emissions Manufacturer s Certificate of Compliance VOC Emissions Certificate: GLP1101 Company: modulyss NV Related Products modulyss tufted carpet tiles, FR, Bitumen backed, post-dyed nylon (all items) PRODUCT NAMES

Nadere informatie

Luchtkwaliteit in Nederland: cijfers en feiten. Joost Wesseling

Luchtkwaliteit in Nederland: cijfers en feiten. Joost Wesseling Luchtkwaliteit in Nederland: cijfers en feiten Joost Wesseling Inhoud: Doorsneden door de luchtkwaliteit Concentraties: de laatste decennia; EU normen; Nederland in de EU. Luchtkwaliteit en gezondheid.

Nadere informatie

Duurzame materialen voor de binnenafwerking kiezen

Duurzame materialen voor de binnenafwerking kiezen Seminarie Duurzaam Bouwen : Duurzame materialen voor de binnenafwerking kiezen 5 juni 2015 Leefmilieu Brussel DUURZAAMHEIDSCRITERIA OPNEMEN IN HET LASTENBOEK: TOOLS, BASISBEGRIPPEN EN REFERENTIES Liesbet

Nadere informatie

Ecolabels. Hoe kan ik eenvoudig duurzame producten aankopen?

Ecolabels. Hoe kan ik eenvoudig duurzame producten aankopen? Ecolabels Hoe kan ik eenvoudig duurzame producten aankopen? Overzicht presentatie Voordelen/nadelen labels Voorwaarden voor een label Bruikbare labels Labels en overheidsaankopen Praktische hulpmiddelen

Nadere informatie

RAAD VOOR HET VERBRUIK ADVIES

RAAD VOOR HET VERBRUIK ADVIES RVV- 478 RAAD VOOR HET VERBRUIK ADVIES Over een ontwerp van koninklijk besluit betreffende de vermalers en over een ontwerp van koninklijk besluit betreffende de producten die ontwikkeld zijn om via de

Nadere informatie

Handschoenen als PBM. Ann Van den Borre Technical Manager EMEA

Handschoenen als PBM. Ann Van den Borre Technical Manager EMEA Handschoenen als PBM Ann Van den Borre Technical Manager EMEA Beknopte samenvatting Wetgeving rond PBM-handschoenen Europese normen EN420, EN388, EN374 Handschoenmaterialen Beschermingshandschoenen in

Nadere informatie

VRAAGBAAK MIGRATIE VAN BISPHENOL A VAN VERPAKKING NAAR VOEDSEL. Door. De Bont, R., Van Larebeke, N.

VRAAGBAAK MIGRATIE VAN BISPHENOL A VAN VERPAKKING NAAR VOEDSEL. Door. De Bont, R., Van Larebeke, N. VRAAGBAAK MIGRATIE VAN BISPHENOL A VAN VERPAKKING NAAR VOEDSEL Door De Bont, R., Van Larebeke, N. 2004 Luik 1: Beleidsondersteuning MIGRATIE VAN BISPHENOL A UIT VERPAKKINGSMATERIAAL NAAR VOEDSEL EN DRANK

Nadere informatie

VIOS: Veiligheid In en Om School (Safety In and Around Schools)

VIOS: Veiligheid In en Om School (Safety In and Around Schools) VIOS: Veiligheid In en Om School (Safety In and Around Schools) Kim Kranenborg TNO Human Factors P.O Box 23 3769 ZG Soesterberg +31 346 356267 kranenborg@tm.tno.nl Knowledge for business VIOS: Veiligheid

Nadere informatie

1148-CPR-20080603. SAFETY-PRODUCT nv Beverlosesteenweg 100 B-3580 BERINGEN EN 40-5:2002

1148-CPR-20080603. SAFETY-PRODUCT nv Beverlosesteenweg 100 B-3580 BERINGEN EN 40-5:2002 Keizerinlaan 66 B-1000 BRUSSEL Certificaat van prestatiebestendigheid 1148-CPR-20080603 Overeenkomstig de Verordening 305/2011/EU van het Europees Parlement en de Raad van 9 maart 2011 (de Bouwproductenverordening

Nadere informatie

Fish Based Assessment Method for the Ecological Status of European Rivers (FAME)

Fish Based Assessment Method for the Ecological Status of European Rivers (FAME) Fish Based Assessment Method for the Ecological Status of European Rivers (FAME) Overleg i.v.m. verdere verfijning en validatie van de nieuw ontwikkelde visindex op Europese schaal (EFI = the European

Nadere informatie

De ecologische keuze van bouwmaterialen: aandachtspunten en basisbegrippen

De ecologische keuze van bouwmaterialen: aandachtspunten en basisbegrippen De ecologische keuze van bouwmaterialen: aandachtspunten en basisbegrippen Opleidingscyclus 'De ecologische keuze van bouwmaterialen' 21 april 2009 1 Inhoud: 1. Enkele cijfers 2. Grijze energie: een basisbegrip

Nadere informatie

Cleaneo plafondsystemen 05/2007. Cleaneo akoestische designplaten absorberen geluid en zuiveren de lucht

Cleaneo plafondsystemen 05/2007. Cleaneo akoestische designplaten absorberen geluid en zuiveren de lucht Cleaneo plafondsystemen 05/2007 Cleaneo akoestische designplaten absorberen geluid en zuiveren de lucht Knauf, uw partner in afbouw Knauf is een producent voor innoverende afbouwmaterialen en systemen

Nadere informatie

: A.C. de Jong, S.G.T. Koekoek, E. Landman (gemeente Soest) : Alex Bouthoorn (Royal HaskoningDHV) : Ramon Nieborg (Royal HaskoningDHV)

: A.C. de Jong, S.G.T. Koekoek, E. Landman (gemeente Soest) : Alex Bouthoorn (Royal HaskoningDHV) : Ramon Nieborg (Royal HaskoningDHV) HaskoningDHV Nederland B.V. Logo MEMO Aan Van Kopie Dossier Project Betreft Ons kenmerk Datum : 3 april 2015 Classificatie : Openbaar : A.C. de Jong, S.G.T. Koekoek, E. Landman (gemeente Soest) : Alex

Nadere informatie

Exposure Control Efficacy Library (ECEL)

Exposure Control Efficacy Library (ECEL) ary (ECEL) Development and Evaluation 2 Wat is ECEL? MS Access database - brede scala van RMMs - kwantitatieve effectiviteitswaarden - inhalatoire blootstelling aan stoffen Oorspronkelijk ontwikkeld voor

Nadere informatie

Dr. van Deenweg 13 8025 BP Zwolle tel: 038-8458376 mail: info@nanoservices.nl

Dr. van Deenweg 13 8025 BP Zwolle tel: 038-8458376 mail: info@nanoservices.nl Blad: 1/5 1. Identificatie van de stof of het preparaat en van de onderneming Productnaam: Gebruik: Toepassingen: Importeur: Environ-X Hydro-synthetische nanocoating De coating is werkzaam in de mineralisatie

Nadere informatie

Process Mining and audit support within financial services. KPMG IT Advisory 18 June 2014

Process Mining and audit support within financial services. KPMG IT Advisory 18 June 2014 Process Mining and audit support within financial services KPMG IT Advisory 18 June 2014 Agenda INTRODUCTION APPROACH 3 CASE STUDIES LEASONS LEARNED 1 APPROACH Process Mining Approach Five step program

Nadere informatie

Materialen uit kunststof bestemd voor direct contact met voeding: Wat is de impact voor de laboratoria van de recente Verordening (EU) 10/2011?

Materialen uit kunststof bestemd voor direct contact met voeding: Wat is de impact voor de laboratoria van de recente Verordening (EU) 10/2011? Materialen uit kunststof bestemd voor direct contact met voeding: Wat is de impact voor de laboratoria van de recente Verordening (EU) 10/2011? Els Van Hoeck, Tina N Goy, Caroline Evrard en Fabien Bolle

Nadere informatie

Definitie. Wat is Duurzaamheid?

Definitie. Wat is Duurzaamheid? Duurzaamheid Definitie Wat is Duurzaamheid? Waarom is duurzaamheid belangrijk? Bevolkingsgroei 7naar 9Miljard Waarom is duurzaamheid belangrijk? Grondstofschaarste Waarom is duurzaamheid belangrijk? Ontbossing

Nadere informatie

Uitdagingen Chemische Analyses

Uitdagingen Chemische Analyses Uitdagingen Chemische Analyses Koen De Cremer WIV-ISP Afdeling Biomonitoring Wetenschappelijk Instituut Volksgezondheid, Elsene Partners: 1 Uitdagingen Zijn de labo-analyses betrouwbaar en vergelijkbaar?

Nadere informatie

Aan welke vereisten rond GMP dient een Medical Device Manufacturer te voldoen? Hoe gaan we te werk bij de certificatie?

Aan welke vereisten rond GMP dient een Medical Device Manufacturer te voldoen? Hoe gaan we te werk bij de certificatie? Aan welke vereisten rond GMP dient een Medical Device Manufacturer te voldoen? Hoe gaan we te werk bij de certificatie? Denis Sterckx, Senior Lead Assessor LRQA Leo Lenaerts, Business Development Manager

Nadere informatie

Levenscyclusanalyse en de bouw Streven naar een meetbare en berekenbare duurzaamheid van gebouwen

Levenscyclusanalyse en de bouw Streven naar een meetbare en berekenbare duurzaamheid van gebouwen Levenscyclusanalyse en de bouw Streven naar een meetbare en berekenbare duurzaamheid van gebouwen Pieter Van Laere - Sustainable Development Manager Saint-Gobain Construction Products - ISOVER De kers

Nadere informatie

REACh-GHS/CLP in de praktijk

REACh-GHS/CLP in de praktijk REACh-GHS/CLP in de praktijk Sharon Sriram 8 december 2015 www.kluthe.nl 1 REACh EU wetgeving Registratie, Evaluatie, Autorisatie van Chemische stoffen R=Registration E=Evaluation Registratie van geproduceerde

Nadere informatie

Adaptieve thermisch comfort richtlijnen in het buitenland

Adaptieve thermisch comfort richtlijnen in het buitenland Adaptieve thermisch comfort richtlijnen in het buitenland ir. Atze Boerstra, BBA Boerstra Binnenmilieu Advies ISSO symposium Thermisch Binnenklimaat 10 november 2005 Rigide eis oude normen: Winter binnen:

Nadere informatie

Luchtfilters, binnenmilieu & gezondheid

Luchtfilters, binnenmilieu & gezondheid ISSO-studiedag - 'Luchtfilters voor comfortinstallaties 6 oktober 2005 MediaPlaza te Utrecht Luchtfilters, binnenmilieu & gezondheid ir. Atze Boerstra BBA Boerstra Binnenmilieu Advies bba@binnenmilieu.nl

Nadere informatie

Hierbij gaat voor de delegaties document D038234/02 - Bijlage.

Hierbij gaat voor de delegaties document D038234/02 - Bijlage. Raad van de Europese Unie Brussel, 2 maart 2015 (OR. en) 6685/15 ADD 1 ENV 138 BEGELEIDENDE NOTA van: de Europese Commissie ingekomen: 27 februari 2015 aan: Betreft: het secretariaat-generaal van de Raad

Nadere informatie

Opleiding voor een ecologische keuze van bouwmaterialen

Opleiding voor een ecologische keuze van bouwmaterialen Opleiding voor een ecologische keuze van bouwmaterialen Leefmilieu Brussel Afd. Energie, Lucht, Klimaat et Geluid Dpt Ecoconstructie Sophie Duterne 21/04/09 Opleiding voor een ecologische keuze van bouwmaterialen

Nadere informatie

SYNTHESE RAPPORT Projecten EV/35/6A en EV/35/6B Antropogene en biogene invloeden op de oxiderende capaciteit van de atmosfeer

SYNTHESE RAPPORT Projecten EV/35/6A en EV/35/6B Antropogene en biogene invloeden op de oxiderende capaciteit van de atmosfeer SYNTHESE RAPPORT Projecten EV/35/6A en EV/35/6B Antropogene en biogene invloeden op de oxiderende capaciteit van de atmosfeer J.F. Müller, IASB-BIRA (coordinator) C. Vinckier, KULeuven Context De oxiderende

Nadere informatie

Juillet Août 2012 Juli Augustus 2012

Juillet Août 2012 Juli Augustus 2012 A découvrir Om te ontdekken Juillet Août 2012 Juli Augustus 2012 Brochures Guide pratique à l intention des membres du Conseil d Entreprise Janvier 2012-671 p. Guide pratique pour le comité pour la prévention

Nadere informatie

Oude verven voor gebruik op hout in monumentaal interieur en exterieur

Oude verven voor gebruik op hout in monumentaal interieur en exterieur Oude verven voor gebruik op hout in monumentaal interieur en exterieur Niels Lutke Schipholt SHR Introductie Oude verven bevatten veel VOS Moderne verven bevatten weinig of geen VOS Regelgeving samenstelling

Nadere informatie

Technische fiche. Classificatie brandgedrag

Technische fiche. Classificatie brandgedrag Technische fiche Classificatie brandgedrag en U-classificatie vormt de standaard evaluatie voor het brandgedrag van bouwmaterialen. Het uropese classificatiesysteem voor brandbestrijding werd goedgekeurd

Nadere informatie

Binnenmilieu, binnenluchtkwaliteit en de vloer

Binnenmilieu, binnenluchtkwaliteit en de vloer White paper binnenmilieu Forbo Flooring Binnenmilieu, binnenluchtkwaliteit en de vloer Introductie Al vele jaren zijn het binnenmilieu en daaraan verwante zaken zoals de luchtkwaliteit, onderwerp van gesprek

Nadere informatie

Methode en data in Europees perspectief

Methode en data in Europees perspectief Methode en data in Europees perspectief SBK-symposium Nationale Milieudatabase 24 februari 2011 Agnes Schuurmans (vz normcie 351 281 / lid SBK-TIC / Rockwool) Europese ontwikkelingen waarvoor milieu-informatie

Nadere informatie

Leidraad voor de CE-markering van luiken, rolluiken en zonweringen ir.-arch. Christophe Cornu

Leidraad voor de CE-markering van luiken, rolluiken en zonweringen ir.-arch. Christophe Cornu Leidraad voor de CE-markering van luiken, rolluiken en zonweringen ir.-arch. Christophe Cornu Voordracht met de steun van de Federale Overheidsdienst Economie, K.M.O., Middenstand en Energie Luiken, rolluiken

Nadere informatie

Planning van de Eurocodes en actuele situatie in België

Planning van de Eurocodes en actuele situatie in België Planning van de Eurocodes en actuele situatie in België November 2009 Gauthier Zarmati NormenAntenne Eurocodes www.normen.be/eurocodes WTCB Wetenschappelijk en Technologisch Centrum voor het Bouwbedrijf

Nadere informatie

CIR-Isolatie Raad vzw

CIR-Isolatie Raad vzw 15 de ISOLATIEDAG energetisch renoveren bestaande gebouwen Georges Timmermans gti@skynet.be CIR-Isolatie Raad vzw koepel Belgische isolatiesector Duurzame Bouwsystemen 1 CIR-Isolatie Raad vzw jaarlijkse

Nadere informatie

kenmerk Error! Bookmark not defined. datum 2016-05-25 pagina 1/6 Commissieplan 2016 Normcommissie 381184

kenmerk Error! Bookmark not defined. datum 2016-05-25 pagina 1/6 Commissieplan 2016 Normcommissie 381184 kenmerk Error! Bookmark not defined. datum 2016-05-25 pagina 1/6 Commissieplan 2016 Normcommissie 381184 6 NORMCOMMISSIE NEN Kennis- & Informatiediensten Postbus 5059 2600 GB Delft Vlinderweg 6 2623 AX

Nadere informatie

Een ETA kan worden verleend indien aan één van de volgende voorwaarden voldaan is:

Een ETA kan worden verleend indien aan één van de volgende voorwaarden voldaan is: Vaak horen we dat bio-ecologische isolatiematerialen geen technische goedkeuring in ons land (ATG) hebben. Voor de meerderheid van de bio-ecologische isolatiematerialen klopt dit. Maar al deze materialen

Nadere informatie

GECONTROLEERDE BLOOTSTELLING? TOON HET AAN! 13 april 2016

GECONTROLEERDE BLOOTSTELLING? TOON HET AAN! 13 april 2016 GECONTROLEERDE BLOOTSTELLING? TOON HET AAN! 13 april 2016 Agenda REACH - Zorgstoffen Eisen aan het blootstellingscenario Onderbouwing met meetgegevens Conclusies Zorgstoffen onder REACH SVHC: substance

Nadere informatie

De BIM gegevens : "Lucht - Basisgegevens voor het Plan" November 2004 INZAKE VERSCHAFFING VAN GEGEVENS

De BIM gegevens : Lucht - Basisgegevens voor het Plan November 2004 INZAKE VERSCHAFFING VAN GEGEVENS 5. DE INTERNATIONALE OVEREENKOMSTEN EN DE GEVOLGEN ERVAN INZAKE VERSCHAFFING VAN GEGEVENS DE POLLUENTEN OPGEVOLGD IN HET BRUSSELS HOOFDSTEDELIJK GEWEST 1.Meting van de luchtkwaliteit.1.1.inleiding De internationale

Nadere informatie

Opleiding Duurzaam gebouw:

Opleiding Duurzaam gebouw: Opleiding Duurzaam gebouw: Energiebeheer (energieverantwoordelijke) Leefmilieu Brussel Functie en rol van de energieverantwoordelijke Emmanuel Hecquet ICEDD Opleiding Duurzame gebouwen: ENERGIE Module

Nadere informatie

FORMATION BÂTIMENT DURABLE : SANTE ET CONFORT OPLEIDINGBOUW DUURZAME GEBOUWEN : GEZONDHEID EN COMFORT 1

FORMATION BÂTIMENT DURABLE : SANTE ET CONFORT OPLEIDINGBOUW DUURZAME GEBOUWEN : GEZONDHEID EN COMFORT 1 OPLEIDINGBOUW DUURZAME GEBOUWEN : GEZONDHEID EN COMFORT 1 De Groene Ambulance RCIB Voordracht in het kader van de opleiding Duurzaam gebouw : GEZONDHEID)EN)COMFORT) Sandrine BLADT 19 April 2012 Doelstelling

Nadere informatie

Management IT tool & Services. voor REACH en GHS. Bereidt U vandaag reeds voor op REACH en GHS met flexibele HEMMIS IT tools

Management IT tool & Services. voor REACH en GHS. Bereidt U vandaag reeds voor op REACH en GHS met flexibele HEMMIS IT tools Bereidt U vandaag reeds voor op REACH en GHS met flexibele HEMMIS IT tools Management IT tool & Services voor REACH en GHS REACH en GHS Management tool oplijsten van chemicaliën (pre) registratie autorisatie

Nadere informatie

Risk & Requirements Based Testing

Risk & Requirements Based Testing Risk & Requirements Based Testing Tycho Schmidt PreSales Consultant, HP 2006 Hewlett-Packard Development Company, L.P. The information contained herein is subject to change without notice Agenda Introductie

Nadere informatie

PM-problematiek, invloed van diffuus

PM-problematiek, invloed van diffuus PM-problematiek, invloed van diffuus Febem Infodag inerte materialen februari 2010 Mirka Van der Elst Mirka.vanderelst@lne.vlaanderen.be 02 553 11 23 Inhoud 1. Wat is beleidsmatig relevant stof? 2. Oorsprong

Nadere informatie

De juiste requirements juist

De juiste requirements juist De juiste requirements juist Een voorwaarde voor succesvolle applicatie ontwikkeling Arno van Herk Managing partner Synergio B.V. a.van.herk@synergio.nl 2011 Een brug naar onze presentatie Uniface is Compuware's

Nadere informatie

Handleiding. Investigational Medicinal Product Dossier (IMPD)

Handleiding. Investigational Medicinal Product Dossier (IMPD) Handleiding Investigational Medicinal Product Dossier (IMPD) Inhoudsopgave Afkortingen... - 3 - Wat is het IMPD?... - 4 - Beslisschema inhoud IMPD... - 5 - Beschrijving inhoud IMPD... - 6 - Overzicht hoofdstukken

Nadere informatie

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG. Datum 23 november 2015 Betreft Kamervragen. Geachte voorzitter,

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG. Datum 23 november 2015 Betreft Kamervragen. Geachte voorzitter, > Retouradres Postbus 20350 2500 EJ Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Bezoekadres: Parnassusplein 5 2511 VX Den Haag T 070 340 79 11 F 070 340

Nadere informatie

BREEAM NL en de relatie tot bodemenergie

BREEAM NL en de relatie tot bodemenergie BREEAM NL en de relatie tot bodemenergie Edwin van Noort Dutch Green Building Council Inleiding tot BREEAM NL DGBC is opgericht in juni 2008 Marktinitiatief: zorg voor 1 gemeenschappelijke taal in vastgoed

Nadere informatie

Bijlage 3 Overzicht meetmethoden voor omgevingsmetingen bij bodemsaneringen

Bijlage 3 Overzicht meetmethoden voor omgevingsmetingen bij bodemsaneringen Bijlage 3 Overzicht meetmethoden voor omgevingsmetingen bij bodemsaneringen In deze bijlage wordt een overzicht gegeven van de meest gangbare meetmethoden die worden gebruikt voor luchtconcentratiemetingen

Nadere informatie

VERBETER UW RESULTAAT MET COMFORTABEL BOUWEN

VERBETER UW RESULTAAT MET COMFORTABEL BOUWEN VERBETER UW RESULTAAT MET COMFORTABEL BOUWEN Sept. - Nov. 2015 ir. Atze Boerstra BBA Binnenmilieu ab-bba@binnenmilieu.nl www.binnenmilieu.nl ing. Joost Valk Vital Places jvalk@vitalplaces.eu www.vitalplaces.nl

Nadere informatie

Opleiding Duurzaam Gebouw:

Opleiding Duurzaam Gebouw: Opleiding Duurzaam Gebouw: Diagnosetools voor renovatie Leefmilieu Brussel Diagnose van de isolatie van de luchtichteid Gauthier KEUTGEN ICEDD Doelstelling(en) van de presentatie De aandacht vestigen op

Nadere informatie

Binnenlucht kwaliteit in verpleegtehuizen en het effect op de verspreiding van infectieziekten

Binnenlucht kwaliteit in verpleegtehuizen en het effect op de verspreiding van infectieziekten Binnenlucht kwaliteit in verpleegtehuizen en het effect op de verspreiding van infectieziekten Marije te Kulve BEZO 14-10-2013 Supervisors: Prof.dr. H.S.M. Kort, TU/e Dr.ir. M.G.L.C. Loomans, TU/e Ir.

Nadere informatie

FIJN STOF EN PLANTEN: EEN BOEIENDE INTERACTIE

FIJN STOF EN PLANTEN: EEN BOEIENDE INTERACTIE FIJN STOF EN PLANTEN: EEN BOEIENDE INTERACTIE Roeland SAMSON Siegfried DENYS Laboratory of Environmental and Urban Ecology (EUREC A!) roeland.samson@uantwerpen.be siegfried.denys@uantwerpen.be Structuur:

Nadere informatie

presentatie voor de contactgroep KAM-Infra, de KAM-dag Donderdag 8 november 2012, Bouw- en Infra Park te Harderwijk

presentatie voor de contactgroep KAM-Infra, de KAM-dag Donderdag 8 november 2012, Bouw- en Infra Park te Harderwijk CPD CPR presentatie voor de contactgroep KAM-Infra, de KAM-dag Donderdag 8 november 2012, Bouw- en Infra Park te Harderwijk voorstellen Coördinator CE markerings activiteiten van Kiwa Nederland B.V. als

Nadere informatie