Effectieve geschiloplossing in de bouw D. Vong

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Effectieve geschiloplossing in de bouw D. Vong"

Transcriptie

1 Effectieve geschiloplossing in de bouw D. Vong Scriptiebegeleiders: mr. N. Lavrijssen mr. dr. S. van Gulijk 1

2 Voorwoord Bij het noemen van de term geschiloplossing denkt men vaak meteen aan een gang naar de burgerlijke rechter. Wellicht ligt dit aan het beeld dat men heeft van juristen. Juristen zijn immers onlosmakelijk verbonden aan rechters en wetboeken. Als we hier een schuldvraag aan koppelen zouden we de media aan kunnen wijzen. Na nader filosoferen zal de schuld echter bij onszelf te vinden zijn. Wij creëren zelf het beeld door vrijwel elk juridisch advies te voorzien van een stap naar de rechter. Het maakt niet uit of het advies is gericht aan een cliënt of een vriend/vriendin/familielid; wij presenteren met trots een advies waar de rechter als stok achter de deur wordt gebruikt. Mogelijkerwijs is dit de reden waarom de meeste nietjuristen/contractspartijen/leken geen weet hebben van alternatieve geschiloplossingsmethoden. Hoewel juristen wel een helder beeld hebben van de verschillende vormen van geschiloplossing is voor ons ook niet altijd duidelijk welke methoden precies voorhanden zijn. Middels deze scriptie hoop ik een aantal vormen van geschilbeslechting in het bouwrecht inzichtelijk te maken. Tilburg, 22 augustus 2011 D. Vong 2

3 Inhoudsopgave Inleiding... 4 Hoofdstuk Inleiding De sturingsmechanismen De UAV-GC De Raad van Deskundigen De Nieuwe Regeling Mediation in het algemeen Mediation in de bouw Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering (Rv) Arbitrage Vergelijking van de sturingsmechanismen Tussenconclusie Hoofdstuk Inleiding Geschilbeslechting in het algemeen Het ontstaan van geschillen Wat is een goede omgang met conflicten? De analyse van de geschilbeslechtingsmethoden De analyse van arbitrage De analyse van mediation De analyse van de Raad van Deskundigen (DRB) Tussenconclusie Hoofdstuk Inleiding Med- arb De voor- en nadelen van med-arb Toetsing van med-arb aan de definitie van een goede omgang met conflicten Optimalisering en codificatie van reeds bestaande methodes Tussenconclusie Hoofdstuk Conclusies Aanbevelingen Aanbevelingen voor de Uniforme Administratieve Voorwaarden voor Geïntegreerde Contracten Aanbevelingen met betrekking tot med-arb Ter afsluiting Literatuurlijst Jurisprudentielijst Digitale verantwoording

4 Inleiding Voor samenwerkende partijen die met elkaar langdurige contracten aangaan in de bouwsector is de kwaliteit van de relatie een belangrijke factor die invloed heeft op het al dan niet slagen van een bouwproject. Een bouwwerk is immers het resultaat van samenwerkende partijen. 1 2 In het geval van een geschil zal moeten worden gekozen voor een manier om het conflict te beslechten. Dit ter voorkoming van escalatie, maar ook om samen de draad weer op te pakken en verder te werken aan het project. Partijen in de bouwsector, zoals aannemer en onderaannemer, kunnen preventieve maatregelen treffen, conflicten identificeren, slimme geschiloplossingsbepalingen schrijven en nadenken over welke vorm van geschiloplossing zij willen. 3 4 De vraag is in hoeverre deze maatregelen in sturingsmechanismen als codes, contracten en regelgeving terugkomen. In de wetenschap wordt gesteld dat het recht weinig specifieke prikkels tot het goed omgaan met conflicten in de bouw geeft en zelfs een aanleiding tot escalatie van conflicten kan zijn, waarbij de gevolgen kunnen bestaan uit verder oplopende kosten en vertraging van het bouwproject. 56 Deze stelling is mijns inziens voor discussie vatbaar en vormt dan ook de aanleiding voor dit onderzoek naar de geschiloplossingsmethoden van sturingsmechanismen in het bouwrecht. In dit onderzoek definieer ik sturingsmechanismen als juridisch afdwingbare bepalingen/voorwaarden/afspraken die de juridische verhoudingen tussen partijen reguleren en aansturen. Meer concreet houdt dit de door partijen onderling afgesproken reguleringen/regelingen in, zoals contracten, reglementen, protocollen en gedragscodes. Binnen 1 Y.P. Kamminga, Onderzoek naar effectieve sturingsmechanismen voor samenwerking: contracten(recht) en geschiloplossing, <http://www.tilburguniversity.edu/nl/over-tilburguniversity/schools/law/departementen/privaatrecht/onderwijs/scripties/circles/1.pdf>. 2 Y.P. Kamminga, Towards effective governance structures for contractual relations( doktoraalscriptie Tilburg UvT) 2008, p Y.P. Kamminga, Onderzoek naar effectieve sturingsmechanismen voor samenwerking: contracten(recht) en geschiloplossing, <http://www.tilburguniversity.edu/nl/over-tilburguniversity/schools/law/departementen/privaatrecht/onderwijs/scripties/circles/1.pdf>. 4 Y.P. Kamminga, Towards effective governance structures for contractual relations( doktoraalscriptie Tilburg UvT) 2008, p Y.P. Kamminga, Onderzoek naar effectieve sturingsmechanismen voor samenwerking: contracten(recht) en geschiloplossing,<http://www.tilburguniversity.edu/nl/over-tilburguniversity/schools/law/departementen/privaatrecht/onderwijs/scripties/circles/1.pdf>. 6 Y.P. Kamminga, Towards effective governance structures for contractual relations( doktoraalscriptie Tilburg UvT) 2008, p

5 deze definitie past ook de regelgeving van de wetgever, dat juridische bepalingen bevat omtrent de regulering van verhoudingen tussen partijen. Kenmerkend aan sturingsmechanismen is dat zij regels bieden die invloed hebben op gedragingen van partijen jegens elkaar en voor partijen over en weer gelden. In deze scriptie heb ik ervoor gekozen om mijn onderzoek te beperken tot de volgende drie sturingsmechanismen: de Uniforme Administratieve Voorwaarden voor Geïntegreerde Contracten 2005 (UAV-GC), De Nieuwe Regeling 2005 (DNR) en het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering (Rv). De drie genoemde mechanismen vallen binnen de definitie van sturingsmechanismen, omdat zij afdwingbare contracten en regelgeving zijn met inhoudelijke bepalingen/voorwaarden die de juridische relaties tussen de partijen in de bouw reguleren/aansturen. Hoewel de definitie van sturingsmechanismen veelomvattend is, waardoor ook mondelinge afspraken onder sturingsmechanismen kunnen vallen, kader ik het onderzoek af tot de bovengenoemde schriftelijke mechanismen. Ook is er gekozen voor het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering als sturingsmechanisme. Hoewel het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering niet geheel in de bouwrechtelijke wetgeving thuishoort, dient het wel te worden meegenomen. Zij reguleert immers de procedure van de meest ingestelde beslechtingsmethode in het bouwrecht in artikel 1020 Rv e.v., namelijk arbitrage. Ook fungeert Rv in het bouwrecht als vangnet. Alle zaken die niet door arbiters mogen worden beslecht komen bij de civiele rechter terecht. Het aanbestedingsrecht, vernietiging arbitraal vonnis, verlening van verlof tot tenuitvoerlegging van een arbitraal vonnis en de vraag of er contractueel wel arbitrage is afgesproken dan wel opgenomen behoren tot de onderwerpen die aan de civiele rechter moeten worden voorgelegd. 7 Om die redenen neem ik Rv in dit onderzoek op als sturingsmechanisme. Uitgangspunt bij het kiezen van de sturingsmechanismen is om een diverse selectie te hebben. Er is nu gekozen voor een meer complexe sturingsmechanisme als de UAV-GC, die toezien op het gehele bouwproces, een mechanisme (DNR) dat zich op één specifiek onderdeel van het bouwproject richt (het ontwerp) en een algemeen mechanisme (Rv). 7 M.A.M.C. van den Berg e.a., Bouwrecht in kort bestek, s- Gravenhage: Stichting Instituut voor Bouwrecht 2010, p

6 Ook zal in deze scriptie uitgebreid worden ingegaan op de manieren van geschilbeslechting die voortvloeien uit de bovengenoemde sturingsmechanismen. De methoden zijn in deze scriptie dus afgebakend tot die van de gekozen mechanismen, omdat een volledige bespreking van alle bouwrechtelijke geschiloplossingsmethoden buiten het bereik van het onderzoek valt. Het onderzoek gaat immers over de drie sturingsmechanismen en diens geschiloplossingsmethoden. De burgerlijke rechter zal in dit onderzoek als geschiloplossingsmethode buiten beschouwing worden gelaten. Dit omdat in de bouwwereld de rol van de burgerlijke rechter beperkt is. Partijen hebben de voorkeur om onderling contractueel af te spreken dat geschillen middels arbitrage worden beslecht. 8 De rol van de civiele rechter in de bouw is naar mijn mening dus te klein om onderzoek in het kader van deze scriptie naar te doen. In het bijzonder richt het onderzoek zich op de grote complexe bouwprojecten. Kleine projecten c.q. consumentenbouwprojecten worden buiten beschouwing gelaten. Grote complexe bouwprojecten zijn projecten met hoge investeringen, nauw overleg met vele interne en externe partijen, waarbij zij gedurende enkele jaren moeten samenwerken Hiervoor is gekozen omdat grote projecten met meerdere partijen meer belang hebben bij het effectief beslechten van een geschil. Dit met name gelet op de kosten en de duur van deze projecten. Complexe projecten beslaan een grotere tijdspanne dan een klein project. Omdat partijen gedurende de tijdspanne van het project met elkaar moeten samenwerken is het voorhanden hebben van een effectieve geschiloplossing noodzakelijk. Ook leiden complexere projecten sneller tot (kleine)frustraties/fouten/onduidelijkheden, wat kan escaleren tot een omvangrijk conflict. 11 Complexe grote projecten lenen zich ook eerder voor miscommunicatie, omdat het overzicht bij meerdere partijen met complexe bouwplannen moeilijker te behouden is dan bij de kleine projecten, met als gevolg hoge faalkosten. Faalkosten zijn kosten die gemaakt worden door gemaakte handelingsfouten tijdens de uitvoering van het werk. 12 Dit komt in de praktijk vaak 8 M.A.M.C. van den Berg e.a., Bouwrecht in kort bestek, s- Gravenhage: Stichting Instituut voor Bouwrecht 2010, p Y. P. Kamminga, Efficiënte en effectieve geschiloplossing bij grote bouwprojecten: zoeken naar een ideale mix van mediation en arbitrage, Br 2009, p < 11 Zie hoofdstuk M. Mobach, Een organisatie van vlees en steen, Assen: Koninklijke Van Gorcum 2009, p 18. 6

7 voor door afwijkingen in de uitvoering van het bouwplan. 13 In de bouw variëren deze faalkosten van 5% tot 35% van de omzet, wat veel druk legt op de partijen om deze kosten te reduceren. 14 Uit onderzoek van BouwKennis en USP Marketing Consultancy blijkt dat aannemers de faalkosten in 2011 in een specifieke sectie van de bouw, de Grond-, Weg- en Wegenbouw (GWW), lager inschatten dan in Zij schatten het op 10.5 % van de omzet tegenover de 11.2 % van Uit het onderzoek bleek tevens dat aannemers van mening zijn dat de oorzaak van de faalkosten in de (slechte) communicatie tussen partijen ligt. Hierbij kan aan informatieuitwisseling worden gedacht. 16 Een goede communicatie is naar mijn mening onlosmakelijk verbonden met een goede samenwerking. In 2009 is in het kader van het Bouwkennis jaarrapport 2009 /2010 door Bouwkennis een onderzoek gedaan naar de effecten van samenwerking op de vermindering van faalkosten. 17 Ruim 70% van de partijen gaven in het onderzoek aan dat een goede samenwerking de faalkosten zal laten afnemen. 18 Ook blijkt uit het onderzoek dat partijen open staan voor samenwerkingsvormen en het belang van een goede samenwerking inzien. Faalkosten en een slechte communicatie hangen dus nauw samen met de samenwerking. Gelet op de onderzoeken zou het belang van de onderlinge relatie c.q. samenwerking dan ook niet moeten worden onderschat. In de bouw wordt veel gesproken over de verschillende manieren van samenwerking tussen de contractspartijen, zoals een ketenintegratie 19, een consortium en een bouwteam 20, teneinde de faalkosten te reduceren. Mijns inziens past een goede geschiloplossingsmethode (dat ik in paragraaf zal beschrijven) dan ook binnen deze ontwikkelingen. Binnen zo n samenwerkingsvorm kunnen immers ook geschillen ontstaan, waarbij partijen na het geschil weer met elkaar verder moeten werken. 13 Ibid. 14 Bouwkennis, Ketenintegratie medicijn tegen faalkosten, 1 april 2010, < atie_medicijn_tegen_faalkosten>. 15 Bouwkennis, Faalkosten GWW sector dalen licht, 8 juni 2011, < gww_sector_dalen_licht>. 16 Ibid. 17 Bouwkennis, Samenwerking leidt tot reductie bouwkosten, oktober 2009 <http://www.bouwkennis.nl/database/ontwikkelingen_bouwketen/ontwikkelingen_bouwkolom/faalkosten/samenwer king_leidt_tot_reductie_faalkosten>. 18 Ibid. 19 Bouwkennis, Ketenintegratie medicijn tegen faalkosten, 1 april 2010, < atie_medicijn_tegen_faalkosten>. 20 Bouwkennis, Samenwerking leidt tot reductie bouwkosten, oktober 2009 <http://www.bouwkennis.nl/database/ontwikkelingen_bouwketen/ontwikkelingen_bouwkolom/faalkosten/samenwer king_leidt_tot_reductie_faalkosten>. 7

8 Het doel van dit onderzoek is om een analyse te maken van de drie sturingsmechanismen, om te bezien in welke mate zij (al) voorzien in het prikkelen van de partijen om goed om te gaan met conflicten. Naar aanleiding van de bevindingen zal worden bezien of de sturingsmechanismen aanpassingen of aanvullingen behoeven en zo ja, welke concrete aanpassingen of aanvullingen zij behoeven. De onderzoeksvraag luidt aldus: Behoeft de wijze van geschiloplossing van de UAV-GC, DNR 2005 en het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering aanpassing of aanvulling, mede gelet op het stimuleren van een goede geschiloplossing, en zo ja, hoe zou dit concreet moeten worden vormgegeven? In hoofdstuk 1 zal een juridisch kader worden gegeven, waarin de gekozen sturingsmechanismen en het bijbehorende procesrecht worden geanalyseerd. De geschiloplossingsmethoden die hieruit voortvloeien zullen de methoden zijn waar ik me in dit onderzoek op zal richten en worden tevens in hoofdstuk 1 beschreven. In hoofdstuk 2 volgt een analyse van de geschilbeslechtingsmethoden aan de hand van een uiteengezette definitie van een goede omgang met conflicten. Naar aanleiding van de uitkomst van hoofdstuk 2 zal in hoofdstuk 3 mogelijke alternatieve vormen en aanvullingen van geschilbeslechting worden beschreven. Ter afsluiting wordt bepleit welke aanpassingen of aanvullingen van de sturingsmechanismen eventueel nodig zouden zijn om de partijen te prikkelen goed om te gaan met conflicten. 8

9 Hoofdstuk 1 Wat is de huidige aanpak van conflicten in de UAV-GC, DNR en Rv? 1.1 Inleiding In dit hoofdstuk zullen de gehanteerde sturingsmechanismen, de UAV-GC, DNR 2005 en Rv worden onderzocht op de manier van omgang met conflicten. Uit elk van de sturingsmechanismen zullen geschiloplossingsmethoden voortvloeien, die ik gelijk na de bespreking van het bijbehorende mechanisme zal uiteenzetten. Allereerst zal in worden gegaan op het mechanisme dat is bestemd voor meerdere bouwfases, namelijk de UAV- GC. Daarna zal De Nieuwe Regeling 2005 voor overeenkomsten met architecten c.q. de ontwerpfase worden geanalyseerd. Als derde zal het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering besproken worden. Aan het einde van het hoofdstuk worden de sturingsmechanismen vergeleken, waarbij eventuele opmerkelijkheden worden besproken. 1.2 De sturingsmechanismen De UAV-GC De Uniforme Administratieve Voorwaarden voor geïntegreerde contracten 2005 (UAV-GC) bestaan uit de algemene voorwaarden die toepasselijk zijn bij een geïntegreerd contract. Daarin laat een opdrachtgever een bouwproject realiseren door een enkele opdrachtnemer, die het ontwerp, de uitvoer en het meerderjarig onderhoud voor zijn rekening neemt. 21 Hiermee wordt het geïntegreerd contracteren aangeduid. Gelet op de samenvoeging van taken in een enkele opdrachtnemer, zal het contract meer complexiteit vereisen dan in het geval van meerdere contracten met meerdere partijen/opdrachtnemers, waarop ook standaardvoorwaarden van toepassing zijn. 22 Het contract is met name complexer door de opname van meerdere taken, oftewel het gehele bouwproces, in één contract. Bij afzonderlijke contracten, bijvoorbeeld De Nieuwe Regeling 2005 voor architecten, betreft het contract slechts een gedeelte van het bouwproces, in dit geval het ontwerp. 21 Toelichting op de UAV-GC, <www.uavgc.nl>. 22 Ibid. 9

10 De UAV-GC 2005 zijn in de praktijk breed toepasbaar. Die brede toepasbaarheid leidt ertoe dat de UAV-GC geschikt zijn voor zowel grote complexe bouwprojecten, als kleine eenvoudige projecten. De opdrachtgever kan daarbij zelf de mate van betrokkenheid bepalen. 23 Bij het analyseren van het procesrecht speelt hoofdstuk 8, paragraaf 16 van de AUV-GC 2005 een belangrijke rol. Zij stelt namelijk regels met betrekking tot de geschiloplossing tussen partijen. Bij het lezen van de paragraaf blijkt dat er afstand wordt gedaan van de civiele rechter ten gunste van beslechting door de Raad van de Arbitrage voor de Bouw. Ook kunnen partijen eventuele geschillen door de Raad van Deskundigen laten beslechten, mits zij het in de Model Basisovereenkomst zijn overeengekomen. De Model Basisovereenkomsten dient, in tegenstelling tot de UAV-GC 2005, voorafgaande aan de ondertekening door partijen te worden aangevuld. 24 Dit gelet op de concrete specificatie van voorwaarden op de individuele projecten en partijen. Artikel 18 van de Model Basisovereenkomsten stelt de mogelijkheid open voor partijen om hun geschillen aan de Raad van Deskundigen voor te leggen. In combinatie met de UAV-GC 2005 kan worden geconcludeerd dat in beginsel zowel de Raad van Arbitrage als de Raad van Deskundigen in geïntegreerde contracten worden ingeschakeld. In de volgende paragraaf zal ik dan ook enig inzicht verschaffen in de Raad van Deskundigen. De arbitrageprocedure zal ik uiteenzetten bij de bespreking van het Wetboek van Rechtvordering in paragraaf Dit gelet op de wettelijke opname van arbitrage in Rv, waardoor een bespreking van de arbitrageprocedure meer thuishoort bij Rv dan bij de UAV-GC De Raad van Deskundigen De Raad van Deskundigen worden ook wel Dispute Review Boards genoemd. In het Model Basisovereenkomst en de UAV- GC zijn reeds bepalingen opgenomen omtrent de Dispute Review Boards. De leden van de Dispute Review Boards (hierna: DRB) bestaan uit deskundigen, die periodieke rondgangen maken langs de werkvloer, waarbij zij over alle zaken voorlichting ontvangen. 25 Zij worden gedurende de loop van het bouwproject ingesteld. 26 De DRB beschikken 23 Toelichting op de UAV-GC, <www.uavgc.nl> 24 Ibid. 25 M.A.M.C. van den Berg e.a., Bouwrecht in kort bestek, s- Gravenhage: Stichting Instituut voor Bouwrecht 2010, p

11 ook over alle stukken, bestaande uit contracten, bestanden en correspondentie, waarmee zij, gecombineerd met de voorlichting, een overzicht hebben van alle (mogelijke) problemen en geschillen die zich (kunnen) voordoen bij het bouwproject. Aan de hand van suggesties lossen zij tijdens hun inspectie ad hoc problemen op. 27 Deze nauwe betrokkenheid geeft hun de mogelijkheid om elk probleem, technisch of contractueel, direct op te lossen, aan de hand van actuele, nauwkeurige, persoonlijk waargenomen informatie/feiten. 28 In tegenstelling tot de arbiter of civiele rechter, nemen zij geen oordeel op basis van schriftelijke informatie of getuigenverklaringen over gebeurtenissen van enkele maanden tot jaren terug, maar nemen zij per direct, op basis van de kennis die is verworven door hun betrokkenheid, een beslissing. De kwesties die niet direct zichtbaar zijn worden door de leidinggevenden aan de orde gesteld. In het geval een geschil niet direct is op te lossen zal er door de DRB binnen zeer korte tijd een uitspraak worden gegeven. 29 Dit aan de hand van hoorzittingen, die informeel zijn van aard en zijn bedoeld om informatie (voor zover de DRB er nog niet mee bekend zijn) van partijen te achterhalen. Tevens kunnen DRB partijen in een informele beginfase bijeen roepen, zodat zij, onder leiding van de DRB, met elkaar in dialoog gaan en er onderling uit proberen te komen. 30 De toegevoegde waarde van een DRB ligt in de actieve betrokkenheid door het hele bouwproces heen en diens aanstelling bij de aanvang van het project, waarbij zij ook gedurende het verdere verloop ervan aangesteld blijven. Door hun aanwezigheid beïnvloeden zij het gedrag en de houding van partijen. Kenmerkend is de focus op het preventief aanleveren van adviezen, opmerkingen en suggesties om een (dreigend) conflict in een vroeg stadium op te lossen. 31 DRB zijn daarbij contractueel aangesteld en vinden hun bevoegdheden in de door partijen overeengekomen bepalingen. 32 De DRB s zijn reeds in de Verenigde Staten, Engeland, 26 J.P. Groton, R.A. Rubin, B. Quintas, A comparison of dispute review boards and adjudication, The international construction law review vol nr. 2, p Ibid. 28 P.H.J. Chapman, Dispute Boards, BR 2000, p M.A.M.C. van den Berg e.a., Bouwrecht in kort bestek, s- Gravenhage: Stichting Instituut voor Bouwrecht 2010, p J.P. Groton, R.A. Rubin, B. Quintas, A comparison of dispute review boards and adjudication, The international construction law review vol nr. 2, p P.H.J. Chapman, Dispute Boards, BR 2000, p J. Rozemond, De Raad van Deskundigen bij grote infrastructurele werken, Tijdschrift voor arbitrage (2000) nr. 4 p

12 Frankrijk, Zweden, Denemarken, Nieuw Zeeland, China, India, Hong Kong, Zuid Afrika, Bangladesh en Oeganda in gebruik bij complexe bouwprojecten, met een lange contractsduur. 33 In de bouwwereld van Engeland zijn de DRB in de jaren 90 geïntroduceerd, waar het sindsdien is ontwikkeld tot een succesvolle geschilbeslechtingsmethode. Partijen hebben er over het algemeen positieve ervaringen mee en zien een afname van het aantal geschillen dat bij de arbiter of rechter moet worden beslecht. 34 In 1996 zijn er in Engeland in totaal 300 conflicten, zonder arbitrage, met de DRB opgelost. 35 In 2007 zijn DRB in Engeland bij 1500 bouwprojecten ingesteld, waarvan slechts 2% van de conflicten in de 1500 bouwprojecten bij de arbiter moest worden beslecht. 36 Deze kostbare vorm van geschiloplossing is, indien partijen niet anders overeenkomen, in het algemeen niet bindend, en hebben het opleggen van ordemaatregelen als doel. Een gang naar de rechter of arbiter staat dan ook open. In Nederland komen de DRB in contracten voor als Raad van Experts, Raad van Deskundigen, of een Geschillencommissie De Nieuwe Regeling 2005 DNR 2005 is bestemd voor ontwerpende opdrachten, maar kan ook worden gebruikt om alle ontwerpende activiteiten onder een geïntegreerde opdracht te brengen. De inhoud van DNR bestaat uit de Rechtsverhouding, een Toelichting en een Model Basisopdracht. DNR 2005 is voornamelijk gericht op de overeenkomst tussen de opdrachtgever en de ontwerper/architect. 38 Artikel 58 bevat de geschillenbeslechting van DNR Arbitrage is naar lid 2 onderdeel van de geschilbeslechting, mits partijen het in de opdracht zijn overeengekomen. Partijen hebben de vrije keuze om hun geschillen, mits zij binnen de competentie van de rechtbank vallen, voor de civiele rechter te laten beslechten of de arbiter (lid 4). In het geval van arbitrage is de Raad van Arbitrage voor de Bouw de bevoegde instantie M.A.M.C. van den Berg e.a., Bouwrecht in kort bestek, s- Gravenhage: Stichting Instituut voor Bouwrecht 2010, p Y.P. Kamminga, Towards effective governance structures for contractual relations( doktoraalscriptie Tilburg UvT) 2008, p C. Matyas e.a., Construction Dispute Review Board Manual, New York, MacGraw-Hill Construction Series 1996, XII. 36 Y.P. Kamminga, Towards effective governance structures for contractual relations( doktoraalscriptie Tilburg UvT) 2008, p Ibid. 38 < 39 < 12

13 Hoofdstuk 13 van DNR spreekt van een geschilbeslechting, dat volgens artikel 58 lid 1 DNR zoveel mogelijk langs minnelijke weg moet worden beslecht, waarmee het doelt op mediation. In tegenstelling tot de zojuist besproken UAV-GC, kiest DNR 2005 niet standaard voor arbitrage, maar wordt specifiek mediation als het gewenste (voor)traject genoemd Mediation in het algemeen Alvorens de specifieke bouwmediationpraktijk wordt besproken zal ik eerst achtergrondinformatie verschaffen over mediation in het algemeen. Het fenomeen mediation is de laatste jaren sterk in opkomst. De actieve mediationpraktijk in Nederland is te danken aan het feit dat de afgelopen tien jaar de overheid veel aandacht heeft geschonken aan dit fenomeen. 41 In tegenstelling tot arbitrage en bindend advies, is mediation gericht op het zoeken van een oplossing door de partijen zelf. Een mediator is in deze procedure niet degene die de knoop doorhakt, maar slechts een procesbegeleider, waarbij er een voorkeur is om de oplossing door partijen zelf aan te laten dragen. Mediation legt de nadruk niet op de vorderingen, maar in de (achterliggende) belangen van partijen en het behoud van de onderlinge relatie tussen partijen. Er wordt gezocht naar overeenkomsten in die belangen, waarbij de mediator tracht compromissen uit te lokken. Partijen spelen dan ook de hoofdrol, met de mediator als procesbegeleider. Een mediator dient professioneel, onafhankelijk en onpartijdig te zijn. 42 Het zoeken naar gezamenlijke belangen en oplossingen dienen partijen te doen aan de hand van gedachtewisselingen. Belangrijk is dat een mediator daarbij niet de oplossing zelf aandraagt of partijen teveel in een bepaalde richting stuurt. Hij dient terughoudend te zijn en zich onder andere te beperken tot het samenvatten van belangen, het stellen van vragen die leiden tot de onthulling van een achterliggend belang en de orde te bewaken in het gesprek. Partijen zoeken/vinden zelf de oplossing, dat door hun goedgekeurd dient te worden. 43 Na goedkeuring van de oplossing door beide partijen wordt er een vaststellingsovereenkomst getekend, dat nagekomen dient te worden. De toegang tot de arbiter en de civiele rechter staat voor de partijen 40 Ibid. 41 Kamerstukken II 2010/2011, , nr 7, p A.F.M. Brenninkmeijer e.a., Handboek Mediation, Den Haag 2009, SDU Uitgevers, p Ibid. 13

14 open, indien er geen compromis kan worden gesloten via mediation. 44 In Nederland financiert de overheid het Nederlands Mediation Instituut (hierna NMI). Zij bewaken de kwaliteit van de mediationpraktijk in Nederland. Tevens bieden zij een basisopleiding tot mediator aan, dat voor elke aspirant-mediator die zich bij het NMI wil aansluiten verplicht is Mediation in de bouw In de bouw spreken we van een bouwmediator. De bouwmediator verschilt in essentie niet van een gewone mediator; hij heeft geen bijzondere bevoegdheden of plichten. Wel hanteert hij een andere strategie dan diens collega s. Het spiegelen van standpunten met belangen, alsmede het bereid zijn om naar de wens van partijen evaluaties te geven in bepaalde kwesties, behoort tot zijn aanpak. Deze oplossingsgerichte tactiek is een kenmerk van de bouwmediators. Tevens is in de bouw de onderlinge (zakelijke) relatie tussen partijen van doorslaggevend belang, daar deze vaak een aanleiding geeft voor partijen om zelf met constructieve oplossingen te komen. Niettemin is mediation in de bouw nog in de opkomst Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering (Rv) Het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering reguleert onder andere de gang van partijen naar de burgerlijke rechter. Omdat de civiele rechter in dit onderzoek buiten beschouwing wordt gelaten, zal ik een uitgebreide bespreking van de bepalingen omtrent de civiele rechter in Rv achterwege laten. Het deel van Rv dat wel specifiek van belang is voor deze scriptie is het vierde boek, namelijk arbitrage Arbitrage Het vierde boek van het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering, meer specifiek art tot en met 1076, regelt de arbitrage. Arbitrage wordt ook wel rechtspraak door leken genoemd. Toegespitst op het bouwrecht zou die zin voor discussie vatbaar zijn. Arbiters bestaan namelijk E. Schutte, J. Spierdijk, A.F.M. Brenninkmeijer, Juridische aspecten van mediation, Den Haag: SDU Uitgevers 2007, p <www.nmi-mediation.nl> 46 M.A.M.C. van den Berg e.a., Bouwrecht in kort bestek, s- Gravenhage: Stichting Instituut voor Bouwrecht 2010, p A. van Dam, H.E.A. Sprangers, J.A.M. de Wolf, Bouwmediation, Den Haag, SDU. 48 H.J. Sneijders, C.J.M. Klaassen, G.J. Meijer, Nederlands burgerlijk procesrecht, Deventer: Kluwer 2007, p

15 uit gekwalificeerde bouwkundigen en juristen. 49 Zij beslechten geschillen 50 die tussen partijen zijn/kunnen ontstaan uit een, al dan niet uit een overeenkomst voortvloeiende, rechtsbetrekking, aldus art lid 1 RV. Het derde lid bepaalt echter dat niet alle gevallen tot arbitrage kunnen leiden. Arbitrage mag namelijk niet leiden tot de vaststelling van rechtsgevolgen die niet ter vrije bepaling van partijen staan. De Tekst en Commentaar van het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering 51 geeft een aantal voorbeelden van rechtsgevolgen die niet ter vrije bepaling van partijen staan zijn. Zaken van openbare orde, bijvoorbeeld familiezaken, mogen niet aan arbitrage worden onderworpen. 52 Art Rv spreekt van een arbitrage overeenkomst indien er voorafgaand aan een geschil arbitrage is overeengekomen. Indien partijen arbitrage pas in een bestaand geschil overeenkomen, stelt art Rv dat er sprake is van een compromis. In de praktijk zien partijen ertoe dat een arbitraal beding in de algemene voorwaarden terugkomt. De geldigheid van het beding is gebonden aan een drietal vereisten om in overeenstemming te zijn met de wet, inhoudende dat de verwijzing naar de algemene voorwaarden in geschrift moet plaatsvinden, maar ook dat de algemene voorwaarden voorzien in arbitrage, waarbij de wederpartij het voorgaande, uitdrukkelijk of stilzwijgend heeft aanvaard. 53 Het aantal arbiters en de wijze van benoeming worden door de partijen bepaald. 54 Naar art Rv kan het scheidsgerecht uit één persoon of meerdere personen bestaan, op de voorwaarde dat er sprake is van een oneven aantal. Een alternatief is om het geschil voor te leggen aan een geïnstitutionaliseerd functionerend scheidsgerecht (institutionele arbitrage) M.A.M.C. van den Berg e.a., Bouwrecht in kort bestek, s- Gravenhage: Stichting Instituut voor Bouwrecht 2010, p Overigens dient ook te worden opgemerkt dat naar artikel 1020 lid 4 Rv, arbitrage kan worden gebruikt voor het vaststellen van de hoedanigheid/toestand van zaken. In deze scriptie concentreer ik mij echter op de geschilbeslechting. 51 A.I.M. van Mierlo, C.J.J.C. van Nispen, Tekst en Commentaar Burgerlijke Rechtsvordering, Kluwer Ibid. 53 M.A.M.C. van den Berg e.a., Bouwrecht in kort bestek, s- Gravenhage: Stichting Instituut voor Bouwrecht 2010, p Zie art Rv. 55 M.A.M.C. van den Berg e.a., Bouwrecht in kort bestek, s- Gravenhage: Stichting Instituut voor Bouwrecht 2010, p

16 Uit de wet, meer specifiek art Rv, blijkt dat partijen in persoon mogen verschijnen zonder vertegenwoordiging, wat is toegestaan om de reden dat het beginsel van de verplichte procesvertegenwoordiging niet bestaat in het arbitrageprocesrecht. Desondanks kent het arbitrale proces de comparitie (art Rv) en de mogelijkheid om getuigen en deskundigen naar voren te roepen (art lid 3 Rv). Tevens bestaat er naast de arbitrale bodemprocedure het arbitraal kort geding, dat in art Rv is terug te vinden. 56 De voor overheidsrechtspraak belangrijke hoofdbeginselen zijn gedeeltelijk toepasbaar op het arbitrageprocesrecht. De beginselen van hoor en wederhoor, onafhankelijkheid, het motiveringsbeginsel, behandeling binnen redelijke termijn en de partij-autonomie gelden ook voor het arbitrageprocesrecht, in tegenstelling tot de hoofdbeginselen van controle, eenheid en ontwikkeling, om de reden dat arbitraal appèl slechts is toegelaten als partijen dit overeengekomen zijn. Een arbitraal vonnis moet door de voorzieningenrechter van de rechtbank worden voorzien van een bevel tot tenuitvoerlegging, 57 alvorens het ten uitvoer kan worden gelegd. aldus art Rv. In het geval een dergelijk bevel kennelijk in strijd is met de openbare orde of de goede zeden, of de wijze waarop dit tot stand kwam kennelijk in strijd is met de openbare orde of de goede zeden, dan kan de rechter op grond van artikel 1063 lid 1 Rv weigeren het vonnis te voorzien van een bevel tot tenuitvoerlegging. Zo ook indien een arbitraal vonnis niet met redenen omkleed is, een geldige overeenkomst ontbreekt, het scheidsgerecht in strijd met de daarvoor geldende regels is samengesteld, het scheidsgerecht zich niet aan zijn opdracht hield of het vonnis niet is getekend (art Rv). 58 De Hoge Raad wijst de rechter in het Nannini arrest van 9 januari erop om bij zijn onderzoek terughoudend te zijn, om de reden dat de wetgever de mogelijkheid van aantasting van arbitrale gedingen beperkt wil houden. Partijen doen in de praktijk in toenemende mate een beroep op artikel 1065 Rv, meer specifiek een beroep op de reden dat een vonnis niet met redenen is omkleed. Een dergelijk ontoereikende motivering leidt echter nooit tot vernietiging. De gang naar de overheidsrechter mag niet worden gebruikt als een verkapt hoger beroep. 56 Ibid. 57 Dit wordt ook wel aangeduid als een exequatur. 58 M.A.M.C. van den Berg e.a., Bouwrecht in kort bestek, s- Gravenhage: Stichting Instituut voor Bouwrecht 2010, p HR 9 januari 2004, NJ 2005,

17 Slechts bij uitzondering is een arbitraal beding vatbaar voor ingrijpen. Art Rv treedt pas in op het moment wanneer de motivering in een arbitraal vonnis ontbreekt, niet in het geval van een ondeugdelijke motivering. De bevoegdheid is niet aan de rechter verleend om op basis van de vernietigingsgrond een arbitraal vonnis naar zijn inhoud te toetsen Vergelijking van de sturingsmechanismen Mijns inziens is de expliciete keuze voor mediation in de tekst van artikel 58 DNR opmerkelijk. Met name in vergelijking met de UAV-GC, die zoals eerder gezegd de voorkeur voor arbitrage hebben. Ook Rv bevat geen nadrukkelijke voorkeur voor mediation. Het uitgangspunt van DNR is dan ook vrij innovatief, waardoor artikel 58 DNR voor dit onderzoek een toegevoegde waarde heeft. DNR geeft mediation hier een aanmerkelijke betekenis door die methode de voorkeur te geven. De BNA en de NL-ingenieurs hadden hiermee beoogd de partijen er zelf eerst uit te laten komen, alvorens toevlucht te zoeken tot de arbiter/rechter. De mogelijkheid van arbitrage en de civiele rechtspraak staan hierbij nog steeds open. In paragraaf hebben we gezien dat Rv een uitgebreid juridisch kader biedt voor arbitrage. Naar mijn mening is het opmerkelijk dat er dan geen juridisch kader voor mediation binnen Rv bestaat. Een verklaring hiervoor is in de literatuur te vinden, namelijk dat mediation overeenkomstenrecht is en als zodanig niet in de wet is geregeld. 61 Eigenaardig is dan wel de opname van een juridisch kader voor arbitrage, wat immers ook overeenkomstenrecht is. 1.4 Tussenconclusie Concluderend treffen we in de drie sturingsmechanismen een drietal geschiloplossingsmethoden aan, arbitrage, mediation en de Raad van Deskundigen. Met deze constateringen zullen er in de volgende hoofdstukken dan ook dieper op deze manieren van geschiloplossing worden ingegaan. Uit het onderzoek zijn tevens een aantal opmerkelijkheden van de sturingsmechanismen geconstateerd. In Rv valt op dat er een wettelijk systeem voor arbitrage is, maar niet voor mediation. Dat terwijl in DNR mediation met name in de voorfase een belangrijke rol heeft. In DNR wordt van partijen verwacht dat ze eerst langs minnelijke weg, te weten mediation, een geschil dienen op te lossen alvorens een arbiter of rechter in te schakelen. De UAV-GC daarentegen kiezen juist arbitrage als de geschiloplossingsmethode bij uitstek. 60 HR 25 februari 2000, NJ 2000, E. Schutte, J. Spierdijk, A.F.M. Brenninkmeijer, Juridische aspecten van mediation, SDU Uitgevers: Den Haag

18 Hoofdstuk 2 In welke mate voorzien de geschilbeslechtingsmethoden van de UAV-GC, DNR en Rv in het prikkelen van de partijen om goed om te gaan met conflicten? 2.1 Inleiding In dit hoofdstuk zullen de geschiloplossingsmethoden worden geanalyseerd op het al dan niet prikkelen om goed om te gaan met conflicten. Daarvoor zal eerst worden uiteengezet wat een conflict is, gevolgd door de definitie van een goede omgang met conflicten. Aan de hand daarvan worden de drie methoden in het bouwprocesrecht van de sturingsmechanismen geanalyseerd. 2.2 Geschilbeslechting in het algemeen Het ontstaan van geschillen Ondanks de hulp van de moderne techniek, de verantwoorde arbeidstijden en de bescherming van de Arbeidsomstandighedenwet kunnen er op het werkveld frustraties ontstaan. Naast deze frustraties staan de serieuze beschuldigingen van nalatigheid of onprofessioneel gedrag. Een geschil is een juridische benadering van een conflict. 62 In dit onderzoek zullen de twee termen dan ook als synoniemen gebruikt worden. Voor een goed begrip van een conflict is het van belang om de definitie te achterhalen. Een conflict is in de literatuur gedefinieerd als: een proces dat begint als een individu of een groep ervaart dat een ander individu of groep iets doet of nalaat, of zal gaan doen of nalaten, dat negatieve gevolgen heeft voor de eigen belangen, opvattingen, normen en waarden. 63 Het ontstaan van conflicten is te bevatten in verschillende soorten conflictkwesties: 64 conflicten over schaarse middelen - in de bouw zal dit doorgaans gaan over de verdeling van werk tussen bijvoorbeeld aannemer en onderaannemer. Tijd is immers een schaars goed en de verdeling van werk kan dan een bron van conflicten worden. operationele of taakconflicten de gebruikelijke situatie bij deze conflicten is dat er onenigheid bestaat tussen partijen over de manier van uitvoering van het werk. 62 A.J. van den Berg e.a., Van geschil tot oplossing, Deventer: Kluwer 2009, p. 4 e.v. 63 A.J. van den Berg e.a., Van geschil tot oplossing, Deventer: Kluwer 2009, p E. Giebels en M. Euwema, Conflictmanagement, analyse, diagnostiek en interventie, Groningen: Wolters Noordhoff 2006, p

19 visie- of waardeconflicten het conflict beslaat de keuze van de richting waar men naartoe wil, op basis van diens waarden en normen. Op het moment dat de richting van het bouwproject bijgesteld wordt, is de mogelijkheid aanwezig dat de verschillende partijen (bijvoorbeeld de aannemer en de onderaannemer) zich niet kunnen vinden in de nieuwe visie. Dit kan een aanleiding geven tot een conflict. identiteitsconflicten deze conflictkwesties komen doorgaans voor als de eigen behoefte aan erkenning en respect gekwetst wordt door collega s, ondergeschikten, leidinggevenden of zakenrelaties. metaconflicten - een conflict, waarbij er een conflict is over het conflict zelf, alsmede over de manier van conflictoplossing. 65 Nu inzichtelijk is gemaakt hoe conflicten ontstaan, zal er worden gekeken naar hoe conflicten dienen te worden opgelost Wat is een goede omgang met conflicten? Gelet op de reductie van faalkosten is, naast de samenwerkingsvormen, een goede geschiloplossing gewenst. Partijen geven daarbij aan de samenwerking en communicatie met elkaar als belangrijk te ervaren. 66 Een goede geschiloplossing in de bouw is een geschiloplossing die, als men door het traject heen is, de situatie weer acceptabel voor beide partijen maakt. Beiden moeten het gevoel hebben dat hun belangen neutraal zijn afgewogen en dat naar hun belangen daadwerkelijk is geluisterd, ook door de tegenpartij. De sturingsmechanismen dienen daarbij spelregels te geven teneinde partijen ondersteuning te bieden in het inventariseren van belangen en oplossingen. Deze inventarisatie zou als voorfase gewenst zijn. Dat wil zeggen dat men voor het laten beslechten van een geschil een inventarisatie van zowel diens eigen belangen als de belangen van de wederpartij dient te maken, met aan de hand daarvan een inventarisatie van de best mogelijke oplossing(smethoden). 65 Ibid. 66 Bouwkennis, Samenwerking leidt tot reductie bouwkosten, oktober 2009 <http://www.bouwkennis.nl/database/ontwikkelingen_bouwketen/ontwikkelingen_bouwkolom/faalkosten/samenwer king_leidt_tot_reductie_faalkosten>. 67 J.M. Barendrecht & Y.P. Kamminga, Effectief conflicten oplossen, Amsterdam: Uitgeverij Business Contact 2004, p J.M. Barendrecht & E.J.M. Beukering- Rosmuller, Geschiloplossing in commerciële relaties, Nederlands Juristenblad 1998, p

20 Een beslechting van een geschil dient immers niet alleen om de (juridische) knoop door een derde persoon door te laten hakken. Daarmee is een oordeel van een derde gewezen, wat niet meebrengt dat alle partijen weer op gelijke voet verder kunnen werken aan het bouwproject. De samenwerking is dikwijls niet meer toereikend, daar partijen er niet met elkaar waren uitgekomen, maar een ander de oplossing heeft voorgelegd. Het gevoel van ontevredenheid en onwil jegens elkander hoeft niet door een beslissing van een derde te worden weggenomen, daar de belangen niet altijd worden meegewogen door een derde beslissende partij. 69 De ideale situatie is om partijen zelf de vrijheid te geven te zoeken naar oplossingen. Daarbij dienen ze niet alleen een inventarisatie te maken van de oplossingen, maar ook van alle belangen. Het doorgronden van elkaars belangen maakt het voor partijen makkelijker om tot een oplossing te komen dat de wederpartij zal accepteren. 70 Uiteraard zullen partijen niet altijd constructief na kunnen denken over oplossingen en belangen. Daarom is het van belang om de mogelijkheid tot het laten beslechten van een geschil door een derde open te laten. Maar vooralsnog is het, gelet op het belang van een goede onderlinge relatie bij het voorkomen van faalkosten, gewenst dat sturingsmechanismes partijen ondersteunen in het inventariseren van belangen en oplossingen, teneinde samen tot elkaar te komen. 2.3 De analyse van de geschilbeslechtingsmethoden Aan de hand van de bovenstaande definitie volgt een analyse van de drie geschilbeslechtingsmethoden. Hierbij dient te worden vermeld dat de methoden los van elkaar worden geanalyseerd De analyse van arbitrage Arbitrage wordt in de gespecialiseerde bouwwereld vaak geprezen om de deskundigheid van de arbiters. 71 Waar de burgerlijke rechter vanwege het gebrek aan technische kennis deskundigen moet horen, hebben arbiters geen behoefte aan deskundige voorlichting, aangezien zij zelf de 69 M. Pel, J.H. Emaus, Het belang van belangen, Sdu Uitgevers, Den Haag 2007, p M. Pel, J.H. Emaus, Het belang van belangen, Sdu Uitgevers, Den Haag 2007, p M. Loos, Toetsing van arbitrale bedingen in de bouw, BR 2000, p

21 expertise en deskundigheid bezitten. 72 Als we echter arbitrage toetsen aan de definitie van een goede omgang met conflicten zien we dat arbitrage ruimte kent voor verbetering. Arbitrage is namelijk niet op de toekomst van de relatie van partijen gericht. De uitspraken van de arbiters hebben betrekking op de vorderingen, maar houden geen rekening met de belangen van partijen. Van partijen wordt dan ook geen belangeninventarisatie verwacht, maar beargumenteerde vorderingen, waarbij geen rekening is gehouden met het feit dat partijen in toekomst nog moeten samenwerken. In een arbitrageprocedure an sich hebben partijen niet zelf de vrijheid om gezamenlijk oplossingen te zoeken, maar neemt de arbiter een beslissing. 73 De knoop wordt door de arbiter doorgehakt, waarna partijen moeten zien hoe zij de samenwerking weer moeten oppakken. Mijns inziens kan het in de praktijk lastig zijn om na een slepend conflict weer de draad op te pakken. De kans is groot dat de samenwerking en de communicatie niet optimaal zullen zijn, waardoor het risico op fouten groter is, met faalkosten als gevolg. 74 Hoewel arbitrage een directe en deskundige manier van conflictbeslechting is, laat het naar mijn mening niet veel ruimte over aan de partijen om een inventarisatie van belangen te maken. Ook zal een uitspraak een conflict enkel juridisch oplossen. Er wordt geen aandacht besteed aan de relaties en belangen tussen de partijen die na de arbitrageprocedure nog met elkaar moeten samenwerken. Een eventuele voorfase met een belangeninventarisatie ontbreekt dus De analyse van mediation Een veelgenoemd probleem van mediation is dat het succes van de procedure sterk afhankelijk is van de opstelling van partijen. Zij moeten bereid zijn om zich constructief op te stellen en mee te denken aan oplossingen. 75 De vraag is daarbij of mediation ook geschikt is voor de zakelijke bouwwereld. Deze vraag dient mijns inziens positief te worden beantwoord. Uit een onderzoek van Bouwwereld blijkt dat partijen open staan voor samenwerkingsvormen en het belang van een 72 J. Höweler, Een greep uit het dagelijks werk van het secretariaat van de Raad van Arbitrage voor de Bouwbedrijven in Nederland, BR 1983, p. 243/ A.F.M. Brenninkmeijer e.a., Handboek Mediation, Den Haag 2009, SDU Uitgevers, p Bouwkennis, Samenwerking leidt tot reductie bouwkosten, oktober 2009 <http://www.bouwkennis.nl/database/ontwikkelingen_bouwketen/ontwikkelingen_bouwkolom/faalkosten/samenwer king_leidt_tot_reductie_faalkosten>. 75 A.F.M. Brenninkmeijer e.a., Handboek Mediation, Den Haag 2009, SDU Uitgevers, p

22 goede samenwerking inzien om faalkosten te reduceren. 76 Hieruit is op te maken dat partijen in de bouw het belang van het behouden van een goede relatie met elkaar inzien. Dit om een voorspoedige samenwerking te behouden, ook na het conflict. Samenwerkingsvormen bevorderen weliswaar de samenwerking waardoor de kans op een geschil kleiner wordt 77, maar een geschil zal desondanks toch voor kunnen komen. Naar mijn mening zouden partijen bij het kiezen van een conflictbeslechtingsmethode dan ook open staan voor mediation. Mediation is immers gericht op het behoud van een goede relatie. Daar partijen het belang hiervan inzien, zullen zij bereid zijn om zich constructief op te stellen. Een ander probleem van mediation is de onzekerheid. Hoewel mediation partijen de oplossing laat voordragen en zich richt op een belangeninventarisatie, ontbreekt het bij een mislukt mediationtraject aan een voor de hand liggende vervolgprocedure. In tegenstelling tot arbitrage of de civiele rechter is er geen oordeel geveld waar partijen mee vooruit kunnen. Bij een geveld oordeel is er een oplossing geformuleerd in het geschil, waarover partijen het eens of oneens kunnen zijn. De keuze kan dan worden gemaakt om in hoger beroep te gaan of om zich bij het oordeel neer te leggen. Bij mediation bestaat er echter de kans dat partijen er samen niet uit kunnen komen. De mediation loopt dan vast en wordt stopgezet, waarna partijen nog steeds met elkaar in conflict zijn. Zij moeten een nieuwe geschilbeslechtingsmethode kiezen, waar zij nogmaals feiten en omstandigheden uiteen dienen te zetten. Deze (tussen)periode na een mislukte mediationprocedure kost extra tijd en geld, wat ten nadele komt van de efficiëntie van mediation. In de praktijk kunnen partijen tijdens een slotbijeenkomst afspraken maken omtrent het verdere verloop van het geschil, oftewel de keuze van beschilbeslechting. 78 Dit neemt niet weg dat er alsnog een nieuwe procedure moet worden opgestart met een uiteenzetting van het feitencomplex, waardoor er zowel tijd als geld onnodig is besteed Bouwkennis, Samenwerking leidt tot reductie bouwkosten, oktober 2009 <http://www.bouwkennis.nl/database/ontwikkelingen_bouwketen/ontwikkelingen_bouwkolom/faalkosten/samenwer king_leidt_tot_reductie_faalkosten>. 77 Bouwkennis, Samenwerking leidt tot reductie bouwkosten, oktober 2009 <http://www.bouwkennis.nl/database/ontwikkelingen_bouwketen/ontwikkelingen_bouwkolom/faalkosten/samenwer king_leidt_tot_reductie_faalkosten>. 78 E. Schutte, J. Spierdijk, A.F.M. Brenninkmeijer, Juridische aspecten van mediation, Den Haag: SDU Uitgevers 2007, p Y. P. Kamminga, Efficiente en effectieve geschiloplossing bij grote bouwprojecten:zoeken naar een ideale mix van mediation en arbitrage, Br 2009, p

23 Een geslaagde mediationprocedure, waarin partijen samen tot een oplossing zijn gekomen, is echter wel te kwalificeren als een goede manier van omgang met geschillen. Het uitgangspunt van mediation is namelijk dat partijen naar elkaar luisteren en in zoveel mogelijk in overeenstemming met elkaars belangen oplossingen bedenken. Een belangeninventarisatie is bij mediation dus sterk aanwezig, de nadruk ligt immers op belangen in plaats van vorderingen, die door beide partijen zijn afgewogen. 80 Tevens krijgen partijen bij mediation zelf de vrijheid om naar oplossingen te zoeken. De mediator is hierin de procesbegeleider en ondersteunt de partijen. Aan het einde van de mediationprocedure is, indien partijen tot een oplossing zijn gekomen, de situatie weer acceptabel voor beide partijen. De oplossing is immers door henzelf voorgedragen op basis van een belangeninventarisatie. Mediation is dus effectief als het slaagt, maar in het geval partijen er met mediation niet uitkomen is er mijns inziens te weinig nazorg voorhanden, wat ten koste gaat van de efficiëntie. Hier zou een regulering van de periode tussen mediation en de daarop volgende geschiloplossingsmethode gewenst zijn. Interessant hierbij zijn de bevindingen in de literatuur Daar wordt gesteld dat in de praktijk mediation als een voorafgaande procedure aan arbitrage kan worden ingezet. Wellicht dat daarmee de lacunes van zowel mediation als arbitrage kunnen worden opgevuld. Een dergelijke constructie zal ik dan ook in het volgende hoofdstuk analyseren De analyse van de Raad van Deskundigen (DRB) DRB zijn, gelet op de hoge kosten die zij met zich meebrengen, meer geschikt voor complexe bouwprojecten van meerdere jaren Wel zullen de partijen bij het instellen van een DRB van tevoren een goede inventarisatie moeten maken om de baten van een dergelijke DRB af te wegen tegen de kosten dat het met zich meebrengt. Hoewel de baten moeilijk zijn in te schatten, kan er een schatting worden gemaakt van de faalkosten en conflictbeslechtingskosten aan de hand van eerdere projecten van een soortgelijke omvang. Een indicatie van die kosten kan mijn inziens 80 A.F.M. Brenninkmeijer e.a., Handboek Mediation, Den Haag 2009, SDU Uitgevers, p E. Schutte, J. Spierdijk, A.F.M. Brenninkmeijer, Juridische aspecten van mediation, Den Haag: SDU Uitgevers 2007, p A.F.M. Brenninkmeijer e.a., Handboek Mediation, Den Haag 2009, SDU Uitgevers, p M.A.M.C. van den Berg e.a., Bouwrecht in kort bestek, s- Gravenhage: Stichting Instituut voor Bouwrecht 2010, p J. Rozemond, De Raad van Deskundigen bij grote infrastructurele werken, Tijdschrift voor arbitrage (2000) nr. 4 p

Arbitrage: de sleutel tot meer handel. prof. mr.dr. Rieme-Jan Tjittes

Arbitrage: de sleutel tot meer handel. prof. mr.dr. Rieme-Jan Tjittes Arbitrage: de sleutel tot meer handel prof. mr.dr. Rieme-Jan Tjittes Meer handel nationaal/internationaal Nationaal: minder volledige vooruitbetaling, maar leverancierskrediet ([langere] betaaltermijnen)

Nadere informatie

inachtneming van het bepaalde in artikel 4 voorlegt aan de geschillencommissie.

inachtneming van het bepaalde in artikel 4 voorlegt aan de geschillencommissie. Geschillenreglement VViN Artikel 1 - Definities In dit reglement gelden de volgende definities: 1. Eiser: de partij die een verzoek tot beslechting als bedoeld in lid 7 van dit artikel met inachtneming

Nadere informatie

SCHEIDSRECHTERLIJK INCIDENTEEL VONNIS in een geschil tussen. de besloten vennootschap A., hierna te noemen leverancier,

SCHEIDSRECHTERLIJK INCIDENTEEL VONNIS in een geschil tussen. de besloten vennootschap A., hierna te noemen leverancier, Essentie: Twee sets algemene voorwaarden cumulatief van toepassing, één met en één zonder arbitraal beding. Voor geen van beide is een duidelijke voorrang. De wederpartij wil beslechting door de rechter.

Nadere informatie

Nieuwsbrief Bouw & Projectontwikkeling

Nieuwsbrief Bouw & Projectontwikkeling Nieuwsbrief Bouw & Projectontwikkeling 10 april 2015 Contractvormen in de bouw Voorafgaand In een tijd waarin de bouwbranche voorzichtige tekenen van herstel vertoont, wil Hekkelman proberen daaraan een

Nadere informatie

Conflictoplossing. Jacques Honkoop

Conflictoplossing. Jacques Honkoop Conflictoplossing Jacques Honkoop In de ICT branche ontstaan regelmatig problemen tussen contractpartijen. Meestal hebben ze betrekking op de kwaliteit van het geleverde product, maar er zijn allerlei

Nadere informatie

Artikel 1; Algemeen. Artikel 2; Prijzen en betalingen. Artikel 3; Aansprakelijkheid

Artikel 1; Algemeen. Artikel 2; Prijzen en betalingen. Artikel 3; Aansprakelijkheid Artikel 1; Algemeen 1.1 Deze algemene voorwaarden zijn van toepassing op alle aanbiedingen en overeenkomsten van Mediation Nederland en op alle rechtsverhoudingen die daaruit voortvloeien. 1.2 Afwijkingen

Nadere informatie

Mediation in zakelijke geschillen

Mediation in zakelijke geschillen Mediation in zakelijke geschillen M r. P. v a n d e r V e l d * Inleiding Zowel bij de wetgever als in de rechtspraak en literatuur zijn de laatste tijd nogal wat ontwikkelingen op het gebied van mediation.

Nadere informatie

Mediation bij Onderwijsgeschillen

Mediation bij Onderwijsgeschillen Mediation bij Onderwijsgeschillen In goed overleg tot een oplossing komen Onderwijsgeschillen biedt mediation aan bij alle soorten conflicten in het onderwijs. Alle scholen die bij Onderwijsgeschillen

Nadere informatie

De aard en omvang van arbitrage en bindend advies in Nederland Samenvatting

De aard en omvang van arbitrage en bindend advies in Nederland Samenvatting De aard en omvang van arbitrage en bindend advies in Nederland Samenvatting Uitgevoerd door Research voor Beleid en het E.M. Meijers Instituut Een onderzoek in opdracht van Het Wetenschappelijk Onderzoeken

Nadere informatie

COMMENTAAR OP HET WETSVOORSTEL BEVORDERING VAN MEDIATION IN HET BURGERLIJK RECHT VAN 25 APRIL 2013

COMMENTAAR OP HET WETSVOORSTEL BEVORDERING VAN MEDIATION IN HET BURGERLIJK RECHT VAN 25 APRIL 2013 COMMENTAAR OP HET WETSVOORSTEL BEVORDERING VAN MEDIATION IN HET BURGERLIJK RECHT VAN 25 APRIL 2013 9 MEI 2013 Herengracht 551 Contactpersoon: 1017 BW Amsterdam Ellen Soerjatin T 020 530 5200 E ellen.soerjatin@steklaw.com

Nadere informatie

SCHEIDSRECHTERLIJK INCIDENTEEL VONNIS ter zake van het bevoegdheidsincident in een geschil tussen. A., hierna te noemen de adviseur,

SCHEIDSRECHTERLIJK INCIDENTEEL VONNIS ter zake van het bevoegdheidsincident in een geschil tussen. A., hierna te noemen de adviseur, Nr. 33.933 SCHEIDSRECHTERLIJK INCIDENTEEL VONNIS ter zake van het bevoegdheidsincident in een geschil tussen A., hierna te noemen de adviseur, e i s e r e s in de hoofdzaak, v e r w e e r s t e r in het

Nadere informatie

Overzicht. Conflictoplossingsdelta van de letselschade. Afwegingen bij resultaatgerichte keuze voor een vorm van conflictoplossing

Overzicht. Conflictoplossingsdelta van de letselschade. Afwegingen bij resultaatgerichte keuze voor een vorm van conflictoplossing 12e PIV-Jaarconferentie: Van strijdbijl naar vredespijp CONFLICTOPLOSSING BIJ LETSELSCHADE Dineke de Groot Overzicht Conflictoplossingsdelta van de letselschade Afwegingen bij resultaatgerichte keuze voor

Nadere informatie

Het belang van Arbitrage en Mediation voor Suriname

Het belang van Arbitrage en Mediation voor Suriname Het belang van Arbitrage en Mediation voor Suriname Burgerrechtelijke geschillen dienen volgens de bestaande wetgeving in beginsel door de Kantonrechter (overheidsrechter) te worden opgelost. In art. 500

Nadere informatie

REGLEMENT VAN DE GESCHILLENCOMMISSIE LUCHTVAART

REGLEMENT VAN DE GESCHILLENCOMMISSIE LUCHTVAART REGLEMENT VAN DE GESCHILLENCOMMISSIE LUCHTVAART Begripsomschrijving Artikel 1 In dit reglement wordt verstaan onder: stichting: de Stichting Geschillencommissies voor Consumentenzaken; commissie: de Geschillencommissie

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2008 2009 31 232 Wijziging van de Wet luchtvaart en de Luchtvaartwet ter implementatie van verordening (EG) nr. 2111/2005 inzake de vaststelling van een

Nadere informatie

Mediation, bindend advies, arbitrage of toch maar naar de overheidsrechter?

Mediation, bindend advies, arbitrage of toch maar naar de overheidsrechter? Mediation, bindend advies, arbitrage of toch maar naar de overheidsrechter? Nick Verboom 1 Inhoudsopgave Casus...3 Standpunt van de consument...3 Standpunt van de leverancier...3 Juridische aspecten van

Nadere informatie

2.6 De gerechtsdeurwaarder als doorverwijzer. Marco de Graaff Frans Spekreijse

2.6 De gerechtsdeurwaarder als doorverwijzer. Marco de Graaff Frans Spekreijse 2.6 De gerechtsdeurwaarder als doorverwijzer Marco de Graaff Frans Spekreijse De gerechtsdeurwaarder als doorverwijzer? De gerechtsdeurwaarder als doorverwijzer? sprekers: Marco de Graaff, lid KBvG, toegevoegd

Nadere informatie

Artikel 1. Artikel 2. Artikel 3

Artikel 1. Artikel 2. Artikel 3 Artikel 1 1. Dit verdrag is van toepassing op de erkenning en tenuitvoerlegging van scheidsrechterlijke uitspraken, gewezen op het grondgebied van een andere Staat dan die waar de erkenning en tenuitvoerlegging

Nadere informatie

REGLEMENT GESCHILLENCOMMISSIE VvE MANAGEMENT voor de zakelijke markt per 1 april 2013

REGLEMENT GESCHILLENCOMMISSIE VvE MANAGEMENT voor de zakelijke markt per 1 april 2013 REGLEMENT GESCHILLENCOMMISSIE VvE MANAGEMENT voor de zakelijke markt per 1 april 2013 Begripsomschrijving Artikel 1. In dit reglement wordt verstaan onder: stichting : de Stichting Geschillencommissies

Nadere informatie

: de Stichting Geschillen in de landbouw c.a.;

: de Stichting Geschillen in de landbouw c.a.; Reglement geschillen in de landbouwzorg Begripsomschrijving Artikel 1 In dit Reglement wordt verstaan onder: Stichting : de Stichting Geschillen in de landbouw c.a.; Commissie : de Geschillencommissie

Nadere informatie

COÖRDINATIE-OVEREENKOMST (MODEL I) Inzake de bouw van... (1) 1... (2) gevestigd te... (3) nader te noemen de opdrachtgever.

COÖRDINATIE-OVEREENKOMST (MODEL I) Inzake de bouw van... (1) 1... (2) gevestigd te... (3) nader te noemen de opdrachtgever. COÖRDINATIE-OVEREENKOMST (MODEL I) Coördinatie-overeenkomst met schadevergoedingsregeling. Inzake de bouw van... (1) Verklaren: 1.... (2) gevestigd te... (3) nader te noemen de opdrachtgever. 2.... (4)

Nadere informatie

Stichting Pensioenfonds voor Fysiotherapeuten

Stichting Pensioenfonds voor Fysiotherapeuten GESCHILLENREGELING EN REGLEMENT COMMISSIE VAN GESCHILLEN Stichting Pensioenfonds voor Fysiotherapeuten Datum: 16 september 2015 Versie: 2.0 1 Reglement Commissie van Geschillen als bedoeld in artikel 28

Nadere informatie

Mediation. Conflictoplossing als alternatief voor een juridische procedure.

Mediation. Conflictoplossing als alternatief voor een juridische procedure. Conflictoplossing als alternatief voor een juridische procedure. Mediation is een vorm van conflicthantering waarbij de betrokken partijen zélf onderhandelen over het oplossen van hun geschil onder procesbegeleiding

Nadere informatie

REGLEMENT GESCHILLENCOMMISSIE STICHTING PAARD 11 december 2013

REGLEMENT GESCHILLENCOMMISSIE STICHTING PAARD 11 december 2013 REGLEMENT GESCHILLENCOMMISSIE STICHTING PAARD 11 december 2013 Inhoudsopgave Afdeling 1: Algemene Bepalingen Afdeling 2: Geschillenbeslechting Bindend Advies Afdeling 3: Slotbepalingen Reglement geschillencommissie

Nadere informatie

Rapport. Datum: 15 december 2008 Rapportnummer: 2008/299

Rapport. Datum: 15 december 2008 Rapportnummer: 2008/299 Rapport Datum: 15 december 2008 Rapportnummer: 2008/299 2 Klacht Verzoekster klaagt erover, dat de gemeente Delft na 24 jaar de relatie met haar heeft beëindigd, zonder haar op een of andere wijze te compenseren

Nadere informatie

de Stichting Nederlands Mediation Instituut, statutair gevestigd te Rotterdam.

de Stichting Nederlands Mediation Instituut, statutair gevestigd te Rotterdam. KLACHTENREGELING NMI De Stichting Nederlands Mediation Instituut kent een klachtenregeling welke ten doel heeft het bevorderen van de kwaliteit van de dienstverlening inzake mediation in het algemeen,

Nadere informatie

Rapport. Rapport betreffende een klacht over Dienst Wegverkeer (RDW) te Zoetermeer. Datum: 4 september Rapportnummer: 2012/139

Rapport. Rapport betreffende een klacht over Dienst Wegverkeer (RDW) te Zoetermeer. Datum: 4 september Rapportnummer: 2012/139 Rapport Rapport betreffende een klacht over Dienst Wegverkeer (RDW) te Zoetermeer. Datum: 4 september 2012 Rapportnummer: 2012/139 2 Klacht Verzoeker klaagt erover dat de RDW informatie heeft verstrekt,

Nadere informatie

REGLEMENT GESCHILLENCOMMISSIE KNV BUSVERVOER ALGEMENE VERVOER- EN REISVOORWAARDEN

REGLEMENT GESCHILLENCOMMISSIE KNV BUSVERVOER ALGEMENE VERVOER- EN REISVOORWAARDEN REGLEMENT GESCHILLENCOMMISSIE KNV BUSVERVOER ALGEMENE VERVOER- EN REISVOORWAARDEN 1. Inleiding Volgens de Wet Personenvervoer 2000 dient de besloten busvervoerder te voorzien, al dan niet in samenwerking

Nadere informatie

Kiezen tussen rechter, arbiter, mediator of de bindend adviseur. in geval van ICT geschillen

Kiezen tussen rechter, arbiter, mediator of de bindend adviseur. in geval van ICT geschillen Kiezen tussen rechter, arbiter, mediator of de bindend adviseur in geval van ICT geschillen Inleiding ICT conflicten komen voor in alle vormen en maten. Doorgaans worden ze meteen op de werkvloer opgelost.

Nadere informatie

Gedragsregels voor de MfN-registermediator

Gedragsregels voor de MfN-registermediator Gedragsregels voor de MfN-registermediator Deze gedragsregels zijn een richtlijn voor het gedrag van de MfN-registermediator. Zij dienen tevens als informatievoorziening voor betrokkenen en als maatstaf

Nadere informatie

Geschillenregeling Raad van Bestuur en Raad van Toezicht

Geschillenregeling Raad van Bestuur en Raad van Toezicht Geschillenregeling Raad van Bestuur en Raad van Toezicht Vastgestelde versie 15 april 2014 Pagina 1 van 6 Vastgestelde versie 15 april 2014, Pagina 2 van 6 Definities In deze regeling wordt verstaan onder:

Nadere informatie

Inzake de bouw van (1) 1...(2) gevestigd te (17) gevestigd te.(5) nader te noemen de aannemer van de:. (6)

Inzake de bouw van (1) 1...(2) gevestigd te (17) gevestigd te.(5) nader te noemen de aannemer van de:. (6) COÖRDINATIE-OVEREENKOMST (MODEL) Coördinatie-overeenkomst zonder schadevergoedingsregeling. Inzake de bouw van (1) Verklaren: 1...(2) gevestigd te (3) nader te noemen de opdrachtgever. 2. (4) gevestigd

Nadere informatie

Mediation in goed overleg tot een oplossing komen

Mediation in goed overleg tot een oplossing komen Mediation in goed overleg tot een oplossing komen Voor de oplossing van klachten in het onderwijs biedt Onderwijsgeschillen mediation aan. Deze folder legt uit hoe mediation werkt. Als er een klacht is

Nadere informatie

Toelichting op het Woningborg Geschillenreglement 2015

Toelichting op het Woningborg Geschillenreglement 2015 Toelichting op het Woningborg Geschillenreglement 2015 Inhoudsopgave 1. Inleiding 1.1 Algemeen 1.2 Keuze RvA / gewone rechter 1.3 Overeenkomsten van vóór 1 januari 2010 met GIW waarborgcertificaat 2. Arbitrage

Nadere informatie

Mediation en bestuursrecht Congres vereniging gemeente mediation 12 november 2010

Mediation en bestuursrecht Congres vereniging gemeente mediation 12 november 2010 Congres vereniging gemeente mediation 12 november 2010 Ashley Terlouw Programma 1. Introductie 2. Wat is een conflict? 3. Hoe worden conflicten opgelost? 4. Voordelen van mediation (en nadelen) 5. Bestuursrechtelijke

Nadere informatie

Ontevreden over uw advocaat?

Ontevreden over uw advocaat? Ontevreden over uw advocaat? Natuurlijk probeert u eerst om in overleg met uw advocaat tot een oplossing te komen. Heel wat kantoren hebben tegenwoordig ook een interne klachtenregeling. Die houdt in dat

Nadere informatie

Gedeelde smart, halve smart? Over samenwerken in de bouw

Gedeelde smart, halve smart? Over samenwerken in de bouw Gedeelde smart, halve smart? Over samenwerken in de bouw mr. Marijn Nuijens PlasBossinade Legal Updates 8 oktober 2015 Faalkosten Krijgen we maar niet omlaag in de bouw. Al jarenlang 5 tot 35% van alle

Nadere informatie

EJEA ECLI:NL:RBDHA:2016:15833 Rechtbank Den Haag Datum uitspraak Datum publicatie ZaaknummerC/09/ KG ZA 16/1383

EJEA ECLI:NL:RBDHA:2016:15833 Rechtbank Den Haag Datum uitspraak Datum publicatie ZaaknummerC/09/ KG ZA 16/1383 EJEA 16-186 ECLI:NL:RBDHA:2016:15833 Rechtbank Den Haag Datum uitspraak23-11-2016 Datum publicatie21-12-2016 ZaaknummerC/09/521602 KG ZA 16/1383 RechtsgebiedenAanbestedingsrecht Bijzondere kenmerkenkort

Nadere informatie

PUBLICATIE NIEUWE NEN 3569; Wat zijn bouwbreed de gevolgen?

PUBLICATIE NIEUWE NEN 3569; Wat zijn bouwbreed de gevolgen? PUBLICATIE NIEUWE NEN 3569; Wat zijn bouwbreed de gevolgen? Bij het ter perse gaan van deze tweede nieuwsbrief ligt de ontwerp NEN 3569, handelend over vlakglas voor gebouwen, voor commentaar ter inzage.

Nadere informatie

Reflexiviteit in uw conflictmanagement

Reflexiviteit in uw conflictmanagement Reflexiviteit in uw conflictmanagement Luc Demeyere 27 maart 2014 Minervastraat 5 1930 ZAVENTEM T +32 (0)2 275 00 75 F +32 (0)2 275 00 70 www.contrast -law.be Wat is een conflict? Een conflict is een meningsverschil

Nadere informatie

Artikel 1 - Definities In dit reglement hebben de volgende woorden en uitdrukkingen de volgende betekenis:

Artikel 1 - Definities In dit reglement hebben de volgende woorden en uitdrukkingen de volgende betekenis: BIJLAGE 3 BIJ SAMENWERKINGSAFSPRAKEN NAM-EZ-NCG REGLEMENT ARBITER AARDBEVINGSSCHADE EERSTE AFDELING - ALGEMEEN Artikel 1 - Definities In dit reglement hebben de volgende woorden en uitdrukkingen de volgende

Nadere informatie

Mediationovereenkomst Mediation Unlimited - Breda KvK Breda 62171097

Mediationovereenkomst Mediation Unlimited - Breda KvK Breda 62171097 Mediationovereenkomst Mediation Unlimited - Breda KvK Breda 62171097 MEDIATION OVEREENKOMST De ondergetekenden: Mediator en partijen: A....... wonende te..... aan de......, hierna te

Nadere informatie

NMI Mediation Reglement 2008

NMI Mediation Reglement 2008 NMI Mediation Reglement 2008 Artikel 1 Definities In dit Reglement wordt verstaan onder: a. Kwestie: de in de Mediationovereenkomst omschreven kwestie. b. Certificerende Instelling: de instelling die certificaten

Nadere informatie

Geschillenbemiddeling en geschillenbeslechting B2B

Geschillenbemiddeling en geschillenbeslechting B2B Geschillenbemiddeling en geschillenbeslechting B2B Ngi IT-Recht 6 maart 2014 Agenda Bemiddelen of beslechten ADR De rechter Inschakeling van deskundigen Afdwingbaarheid Overzicht maart 2014 2 www.nvbi.nl

Nadere informatie

Voorwoord. Wassenaar, augustus 1989 M.A. van Wijngaarden. Voorwoord mr. R.G.T. Bleeker

Voorwoord. Wassenaar, augustus 1989 M.A. van Wijngaarden. Voorwoord mr. R.G.T. Bleeker Voorwoord Veel geschillen in de bouw worden veroorzaakt door onduidelijkheden of tegenstrijdigheden in het bestek of de aannemingsovereenkomst. Het doel van dit deel van Hoofdstukken Bouwrecht is in de

Nadere informatie

Dit reglement is getoetst aan de NEN-ISO norm 10002:2004:IDT Richtlijnen voor klachtenbehandeling in organisaties

Dit reglement is getoetst aan de NEN-ISO norm 10002:2004:IDT Richtlijnen voor klachtenbehandeling in organisaties KLACHTEN- EN GESCHILLENCOMMISSIE eherkenning p/a Lange Kerkdam 27 2242BN Wassenaar Klachten- en Geschillenreglement reglement Dit document is een nadere uitwerking van paragraaf 4.1.5 klachten- en geschillencommissie

Nadere informatie

Alle aanbiedingen van Hilversmediation zijn vrijblijvend, tenzij uitdrukkelijk anders bepaald.

Alle aanbiedingen van Hilversmediation zijn vrijblijvend, tenzij uitdrukkelijk anders bepaald. Algemene Voorwaarden Hilversmediation A. ALGEMEEN Artikel 1 Toepasselijkheid; totstandkoming Deze Algemene Voorwaarden, die bestaan uit een algemeen deel en een bijzonder deel (mediation), zijn van toepassing

Nadere informatie

Arbitragereglement Stichting Arbitrage Rechtspraak Nederland. Geldig vanaf 1 juli 2016

Arbitragereglement Stichting Arbitrage Rechtspraak Nederland. Geldig vanaf 1 juli 2016 Arbitragereglement Stichting Arbitrage Rechtspraak Nederland Geldig vanaf 1 juli 2016 1 Arbitragereglement StAR geldig vanaf 1 juli 2016 Inhoudsopgave AFDELING 1: ALGEMENE BEPALINGEN... 4 Artikel 1 - Begripsomschrijving...

Nadere informatie

Praktijkhandreiking 1108. Toegang tot relevante informatie voor de opvolgende accountant in het kader van een controle

Praktijkhandreiking 1108. Toegang tot relevante informatie voor de opvolgende accountant in het kader van een controle Toegang tot relevante informatie voor de opvolgende accountant in het kader van een controle Versie 1.0 Datum: 10 februari 2010 Herzien: Onderwerp: Van toepassing op: Status: Relevante wet en regelgeving:

Nadere informatie

Informatie over aanpassing van overeenkomsten in verband met het verdwijnen van de Wlz indiceerbaren uit de Wmo en de Jeugdwet

Informatie over aanpassing van overeenkomsten in verband met het verdwijnen van de Wlz indiceerbaren uit de Wmo en de Jeugdwet Informatie over aanpassing van overeenkomsten in verband met het verdwijnen van de 14.000 Wlz indiceerbaren uit de Wmo en de Jeugdwet 1. Algemeen Deze bijlage beschrijft een aantal mogelijkheden om de

Nadere informatie

REGLEMENT GESCHILLENCOMMISSIE KOUDE EN KLIMAAT

REGLEMENT GESCHILLENCOMMISSIE KOUDE EN KLIMAAT REGLEMENT GESCHILLENCOMMISSIE KOUDE EN KLIMAAT voor de zakelijke markt per 1 juli 2009 Begripsomschrijving ARTIKEL 1. In dit reglement wordt verstaan onder: stichting: de Stichting Geschillencommissies

Nadere informatie

ALGEMENE VOORWAARDEN STICHTING RECHTSWINKEL HOUTEN

ALGEMENE VOORWAARDEN STICHTING RECHTSWINKEL HOUTEN ALGEMENE VOORWAARDEN STICHTING RECHTSWINKEL HOUTEN 1. Toepasselijkheid 1.1 Stichting Rechtswinkel Houten is een stichting, opgericht naar Nederlands recht, met als doelstelling het verschaffen van gratis

Nadere informatie

Uitspraak Geschillencommissie Financiële Dienstverlening nr. 2014-213 d.d. 27 mei 2014 (mr. R.J. Paris en mevrouw mr. L.T.A. van Eck, secretaris)

Uitspraak Geschillencommissie Financiële Dienstverlening nr. 2014-213 d.d. 27 mei 2014 (mr. R.J. Paris en mevrouw mr. L.T.A. van Eck, secretaris) Uitspraak Geschillencommissie Financiële Dienstverlening nr. 2014-213 d.d. 27 mei 2014 (mr. R.J. Paris en mevrouw mr. L.T.A. van Eck, secretaris) Samenvatting Op de rekeningen van Consument en haar echtgenoot

Nadere informatie

Informatie, werkwijze en de meest gestelde vragen over mediation.

Informatie, werkwijze en de meest gestelde vragen over mediation. Informatie, werkwijze en de meest gestelde vragen over mediation. 1. Wat is mediation? Mediation is een door een mediator begeleid gespreksproces, waarin de betrokken partijen zelf verantwoordelijkheid

Nadere informatie

d. Met Mediation wordt bedoeld: de opdracht tot bemiddeling tussen Deelnemers die wordt verleend door Afnemer.

d. Met Mediation wordt bedoeld: de opdracht tot bemiddeling tussen Deelnemers die wordt verleend door Afnemer. Algemene voorwaarden Sapphire-mediation 1. Algemeen: a. Deze algemene voorwaarden maken deel uit van alle offertes en overeenkomsten van opdracht die ten doel hebben het verlenen van diensten door Sapphire

Nadere informatie

REGLEMENT GESCHILLENCOMMISSIE DEFENSIE GENEESKUNDIGE ZORG Per 1 januari 2016

REGLEMENT GESCHILLENCOMMISSIE DEFENSIE GENEESKUNDIGE ZORG Per 1 januari 2016 REGLEMENT GESCHILLENCOMMISSIE DEFENSIE GENEESKUNDIGE ZORG Per 1 januari 2016 Begripsomschrijving Artikel 1. In dit reglement wordt verstaan onder: stichting : de Stichting Geschillencommissies voor Consumentenzaken;

Nadere informatie

Algemene voorwaarden

Algemene voorwaarden Algemene voorwaarden Eigenhandje Coaching Artikel 1. Definities In deze algemene voorwaarden wordt verstaan onder Opdrachtnemer: Opdrachtgever: Behandelovereenkomst: Eigenhandje: Kind: Eigenhandje, De

Nadere informatie

Rapport. Rapport over een klacht over Dienst Wegverkeer (RDW) te Zoetermeer. Datum: 4 september 2012. Rapportnummer: 2012/140

Rapport. Rapport over een klacht over Dienst Wegverkeer (RDW) te Zoetermeer. Datum: 4 september 2012. Rapportnummer: 2012/140 Rapport Rapport over een klacht over Dienst Wegverkeer (RDW) te Zoetermeer Datum: 4 september 2012 Rapportnummer: 2012/140 2 Klacht Verzoekster klaagt erover dat de RDW informatie heeft verstrekt, op basis

Nadere informatie

Arbitragebedingen in algemene voorwaarden in contracten met consumenten

Arbitragebedingen in algemene voorwaarden in contracten met consumenten Arbitragebedingen in algemene voorwaarden in contracten met consumenten Een onderzoek naar de vraag of arbitragebedingen in algemene voorwaarden zonder meer onredelijk bezwarend zijn en in het verlengde

Nadere informatie

Opinie inzake Voorzieningenrechter Rechtbank Utrecht 17 augustus 2007, LJN: BB1867 (Sint Antonius Ziekenhuis)

Opinie inzake Voorzieningenrechter Rechtbank Utrecht 17 augustus 2007, LJN: BB1867 (Sint Antonius Ziekenhuis) Opinie inzake Voorzieningenrechter Rechtbank Utrecht 17 augustus 2007, LJN: BB1867 (Sint Antonius Ziekenhuis) mr. J.C. (Kees) van de Water, KW Legal, juli 2008 Aan de orde in onderhavige zaak is (mede)

Nadere informatie

Gedragsregels voor de MfN-registermediator

Gedragsregels voor de MfN-registermediator Gedragsregels voor de MfN-registermediator Deze gedragsregels zijn een richtlijn voor het gedrag van de MfN-registermediator. Zij dienen tevens als informatievoorziening voor betrokkenen en als maatstaf

Nadere informatie

BIJLAGE 3 BIJ SAMENWERKINGSAFSPRAKEN NAM-EZ-NCG REGLEMENT ARBITER BODEMBEWEGING EERSTE AFDELING - ALGEMEEN

BIJLAGE 3 BIJ SAMENWERKINGSAFSPRAKEN NAM-EZ-NCG REGLEMENT ARBITER BODEMBEWEGING EERSTE AFDELING - ALGEMEEN BIJLAGE 3 BIJ SAMENWERKINGSAFSPRAKEN NAM-EZ-NCG REGLEMENT ARBITER BODEMBEWEGING EERSTE AFDELING - ALGEMEEN Artikel 1 - Definities In dit reglement hebben de volgende woorden en uitdrukkingen de volgende

Nadere informatie

NOOT Inleiding Casus Prijsvastbeding

NOOT Inleiding Casus Prijsvastbeding NOOT Inleiding 1. Bijzonder is dat arbiters, zowel in eerste aanleg als in appel, oordelen dat het overeengekomen prijsvastbeding in de weg staat aan een beroep op artikel 7:753 BW (kostenverhogende omstandigheden).

Nadere informatie

INFORMATIE BROCHURE van MEDIATION

INFORMATIE BROCHURE van MEDIATION INFORMATIE BROCHURE van MEDIATION Centraal secretariaat: Veertien Hond 32 4003 GK TIEL T : 0344 695 900 E : info@rdta.nl I : www.rdta.nl BTW nr. NL8512.27.156B01 KvK nr. 54248671 1 Inhoudsopgave Algemeen

Nadere informatie

Na overleg met de gerechten, adviseert de Raad als volgt. 1

Na overleg met de gerechten, adviseert de Raad als volgt. 1 De Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties Dr. R.H.A. Plasterk Postbus 20011 2500 EA Den Haag bezoekadres Kneuterdijk 1 2514 EM Den Haag correspondentieadres Postbus 90613 2509 LP Den Haag

Nadere informatie

Mediation: effectieve conflictoplossing op maat, als alternatief voor een juridische procedure

Mediation: effectieve conflictoplossing op maat, als alternatief voor een juridische procedure Mediation: effectieve conflictoplossing op maat, als alternatief voor een juridische procedure Schilderij Het appeltje is speciaal gemaakt voor en eigendom van Randstad Mediation & Coaching Wie recht zoekt

Nadere informatie

Regel 2 De zaakwaarnemer dient te vermijden dat zijn vrijheid en onafhankelijkheid in de uitoefening van zijn beroep in gevaar zouden kunnen komen.

Regel 2 De zaakwaarnemer dient te vermijden dat zijn vrijheid en onafhankelijkheid in de uitoefening van zijn beroep in gevaar zouden kunnen komen. De gedragsregels brengen hedendaagse maatschappelijke normen en waarden onder woorden die naar de heersende opvatting van ProAgent behoren te worden inachtgenomen bij de uitoefening van het beroep van

Nadere informatie

REGLEMENT GESCHILLENCOMMISSIE TELECOMMUNICATIEDIENSTEN per 2 mei 2016

REGLEMENT GESCHILLENCOMMISSIE TELECOMMUNICATIEDIENSTEN per 2 mei 2016 REGLEMENT GESCHILLENCOMMISSIE TELECOMMUNICATIEDIENSTEN per 2 mei 2016 Begripsomschrijving Artikel 1. In dit reglement wordt verstaan onder: stichting : de Stichting Geschillencommissies voor Consumentenzaken;

Nadere informatie

de besloten vennootschap met beperkte aansprakelijkheid TAF B.V., gevestigd te Eindhoven, hierna te noemen Aangeslotene.

de besloten vennootschap met beperkte aansprakelijkheid TAF B.V., gevestigd te Eindhoven, hierna te noemen Aangeslotene. Uitspraak Geschillencommissie Financiële Dienstverlening nr. 2013-344 d.d. 26 november 2013 (mr. R.J. Verschoof, voorzitter, mr. E.M. Dil-Stork en mr. B.F. Keulen, leden en mr. M. van Pelt, secretaris)

Nadere informatie

NMI MEDIATION REGLEMENT 2001

NMI MEDIATION REGLEMENT 2001 Nederlands Mediation Instituut NMI MEDIATION REGLEMENT 2001 Artikel 1 - Definities In dit reglement wordt verstaan onder: NMI: de Stichting Nederlands Mediation Instituut, gevestigd te Rotterdam. Reglement:

Nadere informatie

Begripsomschrijving. Samenstelling en taak GESCHILLENREGLEMENT GESCHILLENCOMMISSIE BEROEPSCODE VOOR ERKEND HYPOTHEEKADVISEURS

Begripsomschrijving. Samenstelling en taak GESCHILLENREGLEMENT GESCHILLENCOMMISSIE BEROEPSCODE VOOR ERKEND HYPOTHEEKADVISEURS GESCHILLENREGLEMENT GESCHILLENCOMMISSIE BEROEPSCODE VOOR ERKEND HYPOTHEEKADVISEURS Begripsomschrijving Artikel 1 Beroepscode Commissie Consument Erkend Hypotheekadviseur Geschillencommissie Hypothecaire

Nadere informatie

Reglement Klachtencommissie

Reglement Klachtencommissie Reglement Klachtencommissie Artikel 1: Begrippen In dit reglement wordt verstaan onder: Corporatie Woonstichting VechtHorst, werkzaam als toegelaten instelling in de zin van artikel 70 van de Woningwet;

Nadere informatie

Bedrijfscommissiekamer voor de Overheid voor Rijk en Politie

Bedrijfscommissiekamer voor de Overheid voor Rijk en Politie Bedrijfscommissiekamer voor de Overheid voor Rijk en Politie Rolnummer: RP98.041 DE BEDRIJFSCOMMISSIEKAMER VOOR RIJK EN POLITIE, ADVISERENDE NAAR AANLEIDING VAN EEN VERZOEK OM BEMIDDELING INZAKE EEN GESCHIL

Nadere informatie

(versie geldend vanaf 01-01-2015)

(versie geldend vanaf 01-01-2015) (versie geldend vanaf 01-01-2015) REGLEMENT INZAKE BEMIDDELING ZORGVERZEKERING Door het bestuur van de Stichting Rechtspraak Zorgverzekering zetelende te Utrecht is het navolgende Reglement inzake Bemiddeling

Nadere informatie

Vastgoed-nieuws. 21 november 2013. Huur woonruimte naar zijn aard van korte duur

Vastgoed-nieuws. 21 november 2013. Huur woonruimte naar zijn aard van korte duur Vastgoed-nieuws 21 november 2013 Huur woonruimte naar zijn aard van korte duur Essentie Verhuurders proberen vaak op creatieve manier onder dwingendrechtelijke huur(prijs)beschermingsbepalingen uit te

Nadere informatie

Safety first in geval van een bouwgeschil: vaststelling van de staat van de werken

Safety first in geval van een bouwgeschil: vaststelling van de staat van de werken Safety first in geval van een bouwgeschil: vaststelling van de staat van de werken Op het ogenblik dat er een nieuw bouwproject, klein of groot, wordt opgestart, zijn alle betrokken partijen vol goede

Nadere informatie

ECLI:NL:RBMID:2011:BR4744

ECLI:NL:RBMID:2011:BR4744 ECLI:NL:RBMID:2011:BR4744 Instantie Rechtbank Middelburg Datum uitspraak 09-02-2011 Datum publicatie 10-08-2011 Zaaknummer 75196 / HA ZA 10-466 Rechtsgebieden Bijzondere kenmerken Inhoudsindicatie Civiel

Nadere informatie

Veroordeling tot betaling van kosten van juridische bijstand in NAI arbitrages

Veroordeling tot betaling van kosten van juridische bijstand in NAI arbitrages Veroordeling tot betaling van kosten van juridische bijstand in NAI arbitrages Handreiking voor arbiters. 1. Deze handreiking beoogt niet meer te zijn dan een notitie die arbiters van nut kan zijn als

Nadere informatie

Stichting Geschillenoplossing Automatisering

Stichting Geschillenoplossing Automatisering Stichting Geschillenoplossing Automatisering PProjecten op het gebied van informatie- en communicatietechnologie (ICT) kenmerken zich door een hoge mate TTeneinde te komen tot een kortdurende, onafhankelijke

Nadere informatie

Aedes bepleit, samenvattend, de door de Minister voorgestelde wettelijke regelingen die leiden tot de

Aedes bepleit, samenvattend, de door de Minister voorgestelde wettelijke regelingen die leiden tot de Datum 15 mei 2015 Kenmerk BBPZ/MCal/MGeo/15-063 Tweede Kamer der Staten-Generaal T.a.v. Algemene Commissie voor Wonen en Rijksdienst Koningin Julianaplein 10 2595 AA Den Haag Postbus 93121 2509 AC Den

Nadere informatie

REGLEMENT VOOR DE BEHANDELING VAN GESCHILLEN DOOR DE GESCHILLENCOMMISSIE ZAKELIJKE KLANTEN ENERGIEBEDRIJVEN (GESCHILLENCOMMISSIE ZAKELIJKE KLANTEN)

REGLEMENT VOOR DE BEHANDELING VAN GESCHILLEN DOOR DE GESCHILLENCOMMISSIE ZAKELIJKE KLANTEN ENERGIEBEDRIJVEN (GESCHILLENCOMMISSIE ZAKELIJKE KLANTEN) REGLEMENT VOOR DE BEHANDELING VAN GESCHILLEN DOOR DE GESCHILLENCOMMISSIE ZAKELIJKE KLANTEN ENERGIEBEDRIJVEN (GESCHILLENCOMMISSIE ZAKELIJKE KLANTEN) Begripsomschrijvingen Artikel 1 In dit reglement wordt

Nadere informatie

Inzake de bouw van (1) 1...(2) gevestigd te.. (3) nader te noemen de opdrachtgever. gevestigd te (17) nader te noemen de aannemer van de:. (6) 3..

Inzake de bouw van (1) 1...(2) gevestigd te.. (3) nader te noemen de opdrachtgever. gevestigd te (17) nader te noemen de aannemer van de:. (6) 3.. COÖRDINATIE-OVEREENKOMST (MODEL) Coördinatie-overeenkomst met schadevergoedingsregeling. Inzake de bouw van (1) Verklaren: 1...(2) gevestigd te.. (3) nader te noemen de opdrachtgever. 2. (4) gevestigd

Nadere informatie

Betrokkene Een natuurlijke persoon waarop een door de stichting verwerkt persoonsgegeven betrekking heeft.

Betrokkene Een natuurlijke persoon waarop een door de stichting verwerkt persoonsgegeven betrekking heeft. REGLEMENT GESCHILLENCOMMISSIE BKR Oktober 2013 Uitgave: Bureau Krediet Registratie Dodewaardlaan 1 4006 EA Tiel Tekst: Afdeling Juridische Zaken Lay out: Afdeling Relatiemanagement Ingangsdatum: 1 oktober

Nadere informatie

MEMORANDUM ALGEMENE VOORWAARDEN. 1 Inleiding

MEMORANDUM ALGEMENE VOORWAARDEN. 1 Inleiding MEMORANDUM ALGEMENE VOORWAARDEN 1 Inleiding 1.1 In Nederland wordt in de praktijk door ondernemingen veel gebruik gemaakt van algemene voorwaarden ( AV ). Hoewel het gebruik van AV over het algemeen als

Nadere informatie

meest gestelde vragen over De Proeftijd De Gier Stam &

meest gestelde vragen over De Proeftijd De Gier Stam & meest gestelde vragen over De Proeftijd De Gier Stam & De 10 meest gestelde vragen over De Proeftijd De Gier Stam & Colofon De Gier Stam & Advocaten Lucasbolwerk 6 Postbus 815 3500 AV UTRECHT t: (030)

Nadere informatie

Convenant met BSA Schaderegelingsbureau B.V. inzake het standaardiseren van processen van werkgeversregres

Convenant met BSA Schaderegelingsbureau B.V. inzake het standaardiseren van processen van werkgeversregres Convenant met BSA Schaderegelingsbureau B.V. inzake het standaardiseren van processen van werkgeversregres Convenant tussen BSA en Verbond van Verzekeraars Overwegingen: BSA pleegt voor werkgevers (waaronder

Nadere informatie

Mediation: effectieve conflictoplossing als alternatief voor een juridische procedure

Mediation: effectieve conflictoplossing als alternatief voor een juridische procedure Mediation: effectieve conflictoplossing als alternatief voor een juridische procedure Schilderij Het appeltje is speciaal gemaakt voor en eigendom van Randstad Mediation & Coaching Wie recht zoekt moet

Nadere informatie

Hoe kan het vernieuwde arbitragerecht van Nederland een aantrekkelijker arbitrageland kan maken?

Hoe kan het vernieuwde arbitragerecht van Nederland een aantrekkelijker arbitrageland kan maken? Hoe kan het vernieuwde arbitragerecht van Nederland een aantrekkelijker arbitrageland kan maken? Mr. Drs. D.A.M.H.W. Strik, advocaat en partner Linklaters LLP Lezing gehouden op uitnodiging van NAI Jong

Nadere informatie

Panta Rhei Zorg BV & Panta Rhei Beheer en Bewind BV, gevestigd in Emmeloord. Hierna te noemen Panta Rhei.

Panta Rhei Zorg BV & Panta Rhei Beheer en Bewind BV, gevestigd in Emmeloord. Hierna te noemen Panta Rhei. KLACHTENREGLEMENT Panta Rhei Zorg BV & Panta Rhei Beheer en Bewind BV kennen een klachtenreglement welke ten doel hebben het voorzien in een procedure om op klachten binnen zo kort mogelijke termijn adequaat

Nadere informatie

SCHEIDSGERECHT GEZONDHEIDSZORG

SCHEIDSGERECHT GEZONDHEIDSZORG SCHEIDSGERECHT GEZONDHEIDSZORG Kenmerk: 03/14 Arbitraal vonnis in de zaak van: A., oogarts, wonende te Z., eiser, gemachtigde: mr. P.J.M. von Schmidt auf Altenstadt, tegen de stichting B. Ziekenhuis, gevestigd

Nadere informatie

Samenvatting. 1. Procedure

Samenvatting. 1. Procedure Uitspraak Geschillencommissie Financiële Dienstverlening nr. 2012-08 d.d. 5 januari 2012 (mr. R.J. Paris, voorzitter, mr. W.F.C. Baars en mr. H.J. Schepen, leden, en mr. E.P.A. Bogers, secretaris) Samenvatting

Nadere informatie

...arbeidsconflict? mediation!

...arbeidsconflict? mediation! ...arbeidsconflict? mediation! De persoonlijke aanpak van een Mediatior werkt vele malen sneller en leidt minder vaak tot kostbare en langdurige beroepszaken en hoorzittingen. Bron: Laatste nieuws (Novum/ANP)

Nadere informatie

ARBITRAGEREGLEMENT (geldig vanaf 1 juli 2008)

ARBITRAGEREGLEMENT (geldig vanaf 1 juli 2008) ARBITRAGEREGLEMENT (geldig vanaf 1 juli 2008) (artikel I artikel XIV) I. Aanmelding van arbitrage Benoeming van arbiters 1. Arbitrage dient schriftelijk met een omschrijving van het geschil te worden aangemeld

Nadere informatie

NATIONALE KAMER VAN NOTARISSEN

NATIONALE KAMER VAN NOTARISSEN NATIONALE KAMER VAN NOTARISSEN Deontologische Code inzake notariële bemiddeling Aangenomen door de algemene vergadering op 7 oktober 2003 Gewijzigd door de algemene vergadering op 24 oktober 2006) Art.

Nadere informatie

ALGEMENE VOORWAARDEN CREATIEF BUREAU NEDERLAND 2014

ALGEMENE VOORWAARDEN CREATIEF BUREAU NEDERLAND 2014 ALGEMENE VOORWAARDEN CREATIEF BUREAU NEDERLAND 2014 LAATSTE WIJZIGING 01 FEBRUARI 2013 TYPE- EN/OF DRUKFOUTEN VOORBEHOUDEN Artikel 1 Definities! Creatief Bureau: Opdrachtnemer. Leverancier van diverse

Nadere informatie

Klachtenregeling. U ontvangt zorg van een zorgaanbieder. Hiermee bedoelen we iemand die beroepsmatig zorg verleent, niet een mantelzorger.

Klachtenregeling. U ontvangt zorg van een zorgaanbieder. Hiermee bedoelen we iemand die beroepsmatig zorg verleent, niet een mantelzorger. Klachtenregeling Er is iets misgegaan.nl U bent cliënt 1 U ontvangt zorg van een zorgaanbieder. Hiermee bedoelen we iemand die beroepsmatig zorg verleent, niet een mantelzorger. Om wat voor reden dan ook

Nadere informatie

Stichting Mediation en Arbitrage Gezondheidszorg Driebergseweg 16 c 3708 JB Zeist Telefoon: 030-23 64 655

Stichting Mediation en Arbitrage Gezondheidszorg Driebergseweg 16 c 3708 JB Zeist Telefoon: 030-23 64 655 Stichting Mediation en Arbitrage Gezondheidszorg Driebergseweg 16 c 3708 JB Zeist Telefoon: 030-23 64 655 Stichting Mediation en Arbitrage Gezondheidszorg (SMAG) Wat doet SMAG? Wat is mediation? Wat is

Nadere informatie

STATUUT VAN DE HAAGSE CONFERENTIE VOOR INTERNATIONAAL PRIVAATRECHT

STATUUT VAN DE HAAGSE CONFERENTIE VOOR INTERNATIONAAL PRIVAATRECHT STATUUT VAN DE HAAGSE CONFERENTIE VOOR INTERNATIONAAL PRIVAATRECHT De Regeringen van de hierna genoemde landen: De Bondsrepubliek Duitsland, Oostenrijk, België, Denemarken, Spanje, Finland, Frankrijk,

Nadere informatie

- [ ] of (bijvoorbeeld) [naam gemeente/organisatie] = door gemeente in te vullen, zie bijvoorbeeld artikel 1.

- [ ] of (bijvoorbeeld) [naam gemeente/organisatie] = door gemeente in te vullen, zie bijvoorbeeld artikel 1. Voorbeeld Regeling melden vermoeden misstand (Interne klokkenluidersregeling [naam gemeente/organisatie]) BIJLAGE BIJ ECWGO/U201601078 Leeswijzer modelbepalingen - [ ] of (bijvoorbeeld) [naam gemeente/organisatie]

Nadere informatie