Sinds een paar jaar heerst er een ware

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Sinds een paar jaar heerst er een ware"

Transcriptie

1 Veertiendaags tijdschrift Jaargang 54 nr februari 1999 ISSN in dit nummer... Internet Hefboom van de elektronische handel... 1 De millenniumbom Hoe ernstig is het ontploffingsgevaar? Internet hefboom van de elektronische handel? Sinds een paar jaar heerst er een ware Internet-rage. Het gebruik van het net is vanaf 1994 spectaculair gestegen. Bedrijven die zich op de ontwikkeling van het net als communicatie- en distributiekanaal toeleggen of nieuwe toepassingen bedenken, zagen hun aandelenkoersen fors uit de pan rijzen. Dat getuigt van wel zeer veel beleggersoptimisme over de toekomstige groeimogelijkheden van het net. Gezien de snelle technologische vooruitgang en de voordelen van Internet in vergelijking met traditionele distributiekanalen op het vlak van efficiëntie en gebruiksgemak voor zowel consumenten als verkopers, is er beslist nog veel groeipotentieel aanwezig. Maar voor minder betrokken waarnemers wekken de huidige beleggersverwachtingen toch een indruk van irrationele exuberantie, zeker omdat die verwachtingen in de praktijk alleen worden gestaafd door vrij schaarse, snel verouderde en slechts fragmentarisch beschikbare informatie. Daarenboven zullen nog vele onzekerheden, onder meer op technisch en juridisch vlak, allicht nog een tijdlang een snelle expansie van de elektronische handel in de weg staan. De handel via het Internet is de jongste telg in de familie van de verkoop op afstand (d.i. handel waarbij koper en verkoper elkaar niet in levenden lijve ontmoeten). Aan media-aandacht voor deze nieuwe verkoopsvorm heeft het zeker niet ontbroken. Belangrijke kenmerken in vergelijking met andere vormen van verkoop op afstand (postorderverkoop, callcenters, tv-boetieks,...) zijn dat bij de Internet-handel de koper gemakkelijk zelf het initiatief kan nemen en de grotere interactiviteit tussen koper en verkoper. Onder meer dankzij deze eigenschappen worden er in de Internet-handel hogere verwachtingen gesteld dan in de aanverwante formules. De doorbraak van het Internet kwam er pas in Toch gaat zijn oorsprong al terug tot het einde van de jaren zestig in de Verenigde Staten (VS). Het oorspronkelijke doel was van Economisch Financiële Berichten 1

2 militaire aard en bestond erin om computers met elkaar te verbinden op een wijze die technisch onafhankelijk van de gebruikte hard- en software-infrastructuur was. In 1994 werd het beheer van het netwerk aan commerciële instellingen overgedragen (1). Sindsdien onderging het Internet op zeer korte tijd een ware metamorfose, en wordt het behalve als instrument voor communicatie en uitwisseling van informatie, ook steeds meer als commercieel distributiekanaal gebruikt. In nauwelijks vier jaar vervijfvoudigde het aantal Internet-gebruikers tot een gemeenschap van wereldwijd meer dan 100 miljoen gebruikers, en die groei blijkt nog te versnellen. De voorzichtigste voorspelling gewaagt van 250 miljoen gebruikers vóór het einde van de eeuw (zie grafiek I). Op langere termijn voorspellen optimisten zelfs één miljard actieve gebruikers van het net tegen 2005 (2). Deze vooruitzichten werken voor een deel zelf de groei van de Internet-markt in de hand, aangezien zij steeds meer initiatieven uitlokken om Grafiek I Groei van het aantal Internet-gebruikers, in mln. Verenigde Staten Rest van de wereld dec 1995 dec 1996 dec 1997 dec 1998 dec 1999 dec 2000 Bron: Goldman Sachs KBC Bank HHX041 de commerciële mogelijkheden van het net te benutten. Bedrijven trachten via hun website producten te slijten, Internet-consumenten verenigen zich en pogen bedrijven tegen elkaar uit te spelen, zgn. neutrale partijen organiseren markten voor de verkoop van specifieke producten... Toch blijkt de handel nog relatief beperkt. De totale omzet op wereldschaal werd in 1998 geraamd op 32 miljard dollar, waarvan bijna 90 % in de VS. Alles bij elkaar is dat nog steeds minder dan één duizendste van de totale wereldhandel (zelfs in de VS bedraagt het aandeel niet meer dan 0,3 %). Dat de Amerikaanse markt de toon aangeeft, wekt weinig verwondering. Internet is er ontstaan en door de geografische grootte van de binnenlandse markt en de geringe bevolkingsdichtheid in sommige gebieden, is de verkoop op afstand er sterker ingeburgerd. Door de omvang van de binnenlandse markt zijn de traditionele distributriemarges er bovendien groter dan in Europa, en bijgevolg is er ook meer ruimte voor eventuele prijskortingen via het net. Ongeveer driekwart van de Internet-handel betreft transacties tussen bedrijven, en er is een sterke concentratie in enkele sectoren. Zo vertegenwoordigen computerproducten (hard- en software) wereldwijd ongeveer 30 % van alle Internet-verkopen, gevolgd door zakenreizen (21 %), boeken en tijdschriften (13 %), video s en cd s (14 %). Begin 1998 boden een 130-tal Belgische verkopers hun waar al via Internet aan (3). De verdeling over sectoren was grotendeels dezelfde als elders in de wereld: boekenhandelaars (met 23) en hard- en softwareverkopers (met 22) waren het talrijkst aanwezig. De 2

3 totale Belgische omzet werd in 1997 geschat op 100 miljoen BEF. Slechts op één derde van de Belgische sites kan momenteel effectief worden betaald, zodat meestal nog een ander distributie- of transactiekanaal noodzakelijk blijft om de verkoop volledig af te sluiten. Belgische Internet-verkopers zijn doorgaans kleine startende bedrijven. In de zomer van 1998 pakten evenwel ook de grote traditionele warenhuizen met Internet-initiatieven uit (4), en de meeste grote financiële instellingen zijn al sinds langer op het net aanwezig (zie kader blz. 4-5). Voordelen voor verkopers Internet-gebruikers blijken in doorsnee een commercieel interessante doelgroep. Zij zijn relatief jong, vrij hooggeschoold en uiteraard sterk computergericht. Vrouwen, in het begin sterk ondervertegenwoordigd (in 1994 slechts 5 %), nemen langzamerhand hun plaats in op het Internet (in 1998 al bijna 40 %), en het gebruik thuis wint aan belang ten koste van dit op het werk. In juni 1996 vertegenwoordigden de thuisaansluitingen in de VS 45 % van het totale aantal, begin 1998 was dit 64 % tegenover nog slechts 27 % in Europa (5). Door de combinatie van informatie- en telecommunicatietechnologieën, kunnen verkopers met Internet consumenten overal ter wereld bereiken, zonder in lokale aanwezigheidspunten te moeten investeren of plaatselijke distributeurs aan te spreken. Aangezien de Internet-markt in principe geen geografische grenzen kent, kunnen producten waarvoor de lokale markt te klein is via het net toch een groot afzetgebied vinden. Dat maakt de rendabele verkoop mogelijk van niche-producten die typisch zijn gericht op specifieke cliëntensegmenten. Voor gerantsoeneerde producten (bijvoorbeeld voetbal- of concertkaartjes) kan via het net een markt per opbod worden opgezet, waardoor de betaalde prijzen dichter bij de individuele consumentenvoorkeuren aansluiten en de winsten voor de verkopers hoger zijn. Verkopers kunnen korter op de bal spelen: brochures op het net bevatten steeds de recentste informatie, prijzen worden sneller aangepast en acties van concurrenten sneller beantwoord. Dat nu al gretig van deze mogelijkheden gebruik wordt gemaakt, blijkt onder meer uit het feit dat de via het net geafficheerde prijzen driemaal sneller worden aangepast dan hun klassieke tegenhangers. Ook in de kosten van de cliëntenservice kan worden gesnoeid, bijvoorbeeld door antwoorden op geregeld terugkerende vragen alvast op de website te plaatsen. Internet creëert niet alleen een geografisch ruimere markt, maar vergemakkelijkt binnen die markt tegelijk meer cliëntgerichte en selectieve verkoopsstrategieën. De opbouw van een cliëntendatabank vergt minder inspanningen, aangezien de invoer van gegevens automatisch kan verlopen of door de cliënt zelf kan worden uitgevoerd, en het gedrag van de gebruiker op de website biedt soms nuttige verkoopsinformatie. Zo kunnen boekenhandelaars bijhouden over welke auteurs hun Internet-cliënten ooit vragen hebben gesteld of in welke genres zij geïnteresseerd zijn, zonder dat die cliënten er ooit iets van gekocht hoeven te hebben. Voor elke gebruiker kan zelfs, met behulp van deze gegevens, een persoonlijk Nr. 4 /

4 Internet in de financiële sector De financiële instellingen openden al vrij vroeg websites. Lange tijd betrof het even een loutere aanwezigheidspolitiek op het net. De oorspronkelijke sites waren niet veel meer dan veredelde brochures, waarop elke instelling zichzelf en haar productenwaaier voorstelde en in het beste geval voor bepaalde van deze producten een aantal simulaties liet uitvoeren (bv. afbetalingsschema s van hypothecaire leningen). Tegenover het aanbod van Internet als transactiekanaal bestond veel terughoudendheid, deels wegens twijfels over de rendabiliteit, maar vooral door onzekerheid over de veiligheid. Om financiële stromen via het Internet te laten verlopen, is immers een waterdichte garantie vereist dat fraudeurs deze stromen niet naar hun eigen rekeningen kunnen afleiden. Bijkomend stelt de financiële instelling zich kwetsbaar op doordat zij, om het haar cliënten mogelijk te maken transacties via het net uit te voeren, haar computersysteem minstens gedeeltelijk extern moet openstellen. Door de introductie van het digitaal certificaat (een soort van elektronische handtekening) en van firewalls ter bescherming van het bancaire computersysteem krijgen deze veiligheidsproblemen echter hoe langer hoe meer een afdoende oplossing, zodat steeds meer instellingen toch de stap naar het transactioneel bankieren via Internet wagen. Initieel beperkte dit zich hoofdzakelijk tot betalingsverkeer, met elementaire verrichtingen zoals de opening van rekeningen, de opvraging van rekeningstanden en overschrijvingen. Vooral het voorbije jaar maakten vele financiële instellingen ook de verhandeling van aandelen, obligaties, kasbons en beleggingsfondsen en de real time -bewaking van de beleggingsportefeuille mogelijk. Hoe sterk ingeburgerd Internet-bankieren nu juist is, valt moeilijk in kaart te brengen, gezien de weinig systematische manier waarop gegevens hierover beschikbaar zijn, de vaak dubieuze kwaliteit van deze gegevens en de snelheid waarmee het hele Internet-gebeuren evolueert. Een enquête van Ernst & Young (oktober 1998) bij de 100 grootste banken wereldwijd geeft wel een indicatie, in die zin dat 26 % van de respondenten verklaarden een transactionele site te bezitten en 56 % de opening van een dergelijke site in 1999 planden. Ook in België neemt het aantal transactionele sites van banken stelselmatig toe. Oorspronkelijk betrof het vooral kleinere instellingen met een beperkt kantorennet, die aldus hun bereikbaarheid verruimden. De meeste grotere instellingen namen aanvankelijk een vrij afwachtende houding aan, mede doordat zij vaak eigen gesloten pc-bankierfaciliteiten aan hun cliënten aanboden. Momenteel bieden alle grootbanken wel een transactionele site aan, veelal met de mogelijkheid om naast het betalingsverkeer ook effectentransacties en beursverrichtingen uit te voeren. Wat het aantal particuliere Internetklanten betreft, schat Datamonitor dat zowat 2,6 miljoen Europeanen in 1998 hun bancaire verrichtingen minstens gedeeltelijk via het net afhandelden. Dit aantal zou de komende jaren exponentieel stijgen en eind 2001 bijna 10 miljoen bereiken. Hoe dan ook is het Internet voor de financiële sector, net zoals voor de meeste andere bedrijfstakken, een tweesnijdend zwaard. Langs de positieve kant springen voornamelijk de mogelijke kostenbesparingen in het oog. Uit onderzoek terzake blijkt dat een bancaire transactie uitgevoerd door middel van Internet gemiddeld minder dan 20 % zou kosten dan dezelfde transactie afgewikkeld via het kantoorloket. Probleem is evenwel dat deze gemiddelde 4

5 kostprijs aanvankelijk veel hoger zal uitkomen, zolang het Internet-bankieren nog niet op grote schaal is ingeburgerd. Bovendien is het zelden mogelijk om deze potentiële besparing (volledig) te realiseren, aangezien het traditionele kantorennet, en dus ook de hieraan verbonden kosten, blijven bestaan en de concurrentie bankiers gaandeweg ertoe zal verplichten om het kostenvoordeel van Internet-bankieren door te berekenen in lagere prijzen voor de cliënteel. Banken die over het comparatief voordeel van een dichte geografische nabijheid bij hun cliënten via een uitgebreid kantorennet beschikken, zien daarenboven dit voordeel bedreigd door de opkomst van Internet als alternatief, virtueel distributiekanaal. Via dit kanaal kunnen volledig virtuele banken, zonder enige fysieke aanwezigheid, hun verrichtingen laten verlopen tegen substantieel lagere kosten en dus met lagere prijzen. De eerste virtuele bank ( First Security Network Bank ) opende in de VS al in 1995 haar deuren. In Europa kan het potentieel van grensoverschrijdende marktverruiming, dat de euro biedt, via Internet worden benut zonder omvangrijke investeringen in kantoren. Dat schept de mogelijkheid om producten met relatief ruime marges, zoals afbetalingskredieten en kredietkaarten overal in de eurozone doelgericht en met lage kosten aan te bieden. Toch zal dit maar geleidelijk gebeuren. Het Internet-gebruik is immers zeker nog niet massaal ingeburgerd, en de distributie via deze kanalen op buitenlandse markten vergt belangrijke investeringen in naambekendheid, waardoor de toetredingsdrempel behoorlijk hoog blijft. Internet biedt ook de mogelijkheid aan nieuwe concurrenten uit andere sectoren om financiële diensten aan de man te brengen. Bedrijven met een omvangrijke cliëntendatabank, een geloofwaardig merkimago en de nodige technische kennis (zoals warenhuizen, softwarebedrijven, telecommunicatiebedrijven, toegangsleveranciers,...) blijken zich op deze wijze in de VS al toegang tot de markt van financiële dienstverlening aan particulieren te verschaffen. Internet verruimt verder de beschikbaarheid van prijs- en productinformatie, en sites die het aanbod van verschillende instellingen vergelijken (bv. Quicken.Mortgage voor het aanbod van hypothecaire leningen van de belangrijkste Amerikaanse banken) verscherpen de prijsconcurrentie. Naast de opkomst van nieuwe concurrenten, versterken de technologische mogelijkheden van het Internet ook de desintermediatie binnen de financiële sector. Via het net kunnen ondernemingen voor hun financiering zelf op zoek gaan naar tegenpartijen, zonder nog een beroep te moeten doen op de intermediaire rol en plaatsingscapaciteit van financiële instellingen. De eerste beursintroductie via Internet dateert van februari 1996, toen de Amerikaanse brouwerij Spring Street Brewery het net gebruikte om 1,6 miljoen USD verse middelen aan te trekken. Alles samen zal Internet-bankieren vermoedelijk toch nog lange tijd voorbehouden blijven aan een beperkt cliëntensegment, dat dit kanaal slechts voor een beperkt aantal financiële diensten zal gebruiken. Gevestigde consumentengewoontes worden niet meteen massaal omgeschakeld. Ook de perceptie van onveiligheid vormt nog steeds een drempel. Dat neemt niet weg dat retailbankieren, meer dan vele andere diensten, essentieel een kwestie van cliëntgerichte en efficiënte massadistributie is. Misschien geldt voor deze activiteit dan ook bij uitstek de uitspraak van Bill Gates dat analisten de impact van het net op korte termijn overschatten, maar op lange termijn onderschatten... Nr. 4 /

6 traject door de site worden opgesteld, met enkel producten of aanbiedingen waarin hij geïnteresseerd is, en met een prijs die op zijn maat is gesneden. Een andere mogelijkheid is dat de gebruiker zelf, bij zijn eerste bezoek aan de site, zijn eigen traject opstelt. Als hij zich bijvoorbeeld aanmeldt bij een Internet-warenhuis, kan hij aangeven of hij geïnteresseerd is in grote verpakkingen, witte producten,... Het Internet draagt niet alleen bij tot een fijnere doelgroepenafbakening en dus tot effectiever marketinginspanningen, maar werkt aan de vraagkant van de markt zelf het ontstaan van nieuwe doelgroepen in de hand. Nu al bestaan groepen van gebruikers of zgn. communities met gezamenlijke interesses (bijvoorbeeld golf, exotische reizen,...). Voor de verkopers bespaart dat de kosten om zelf de doelgroep te selecteren. Producten kunnen via Internet ook zeer goedkoop worden geleverd, zeker als zij digitaliseerbaar zijn zoals software, muziek, video, effecten,... Dan hoeven zij zelfs niet meer in een fysieke vorm te worden gegoten en verdwijnen de fysieke limieten van afstand en ruimte volledig. Eén website en databank volstaan om een wereldwijde aanwezigheid te verzekeren. Lokale verdeelpunten zijn niet meer nodig. De verkopers hoeven geen deel van hun marge meer af te staan aan distributeurs en besparen kosten op winkelinrichting, personeel en voorraden. In principe heeft het bedrijf geen fysieke locatie meer nodig. Zowel langs verkopers- als langs koperszijde kan de transactie volledig automatisch verlopen: van het inwinnen van informatie over het onderhandelen over de voorwaarden, de levering en de betaling tot de dienst na verkoop. Naast de distributie kan ook het hele productieproces efficiënter worden gestroomlijnd. Dit is bijvoorbeeld het geval als orders die binnenkomen bij de eindverkopers, via het net automatisch bestellingen genereren bij die toeleveranciers van onderdelen die op dat ogenblik de beste prijs-kwaliteitsverhouding bieden. De cliënt verneemt op het moment van de bestelling onmiddellijk de leveringstermijn en wordt, eenmaal de goederen geleverd, automatisch gefactureerd. Ook op grond- en hulpstoffen kan worden bespaard (5). Computertoepassingen die de Just-In-Time -productie bevorderen, zoals Electronic Data Interchange (d.i een techniek die de gegevensoverdracht tussen twee bedrijven efficiënter laat verlopen), dateren al van vóór de doorbraak van Internet, maar zij vragen grotere investeringen die bovendien bij alle leveranciers in overleg met de klant dienen te gebeuren. De Internet-oplossing is goedkoper en werkt multilateraal, waardoor de aankoper verschillende leveranciers tegen elkaar kan uitspelen. Beperkingen en nadelen voor de verkopers Veel van deze voordelen zijn evenwel nog theoretisch. In de praktijk bestaan immers nog obstakels die de ontwikkeling van de handel via Internet belemmeren. Zo remmen technische beperkingen de gebruiksvriendelijkheid van het net als transactiemedium af. Ondanks de snelle technologische ontwikkeling blijkt de capaciteit minder snel dan het Internetverkeer zelf toe te nemen. Dat veroorzaakt traagheid. Vooral voor toepassingen waarbij een snelle bereikbaarheid van belang is, zoals 6

7 het doorgeven van effectenorders, is dit een hinderpaal. Daarbij voegen zich nog een hele rits juridische onzekerheden. De toepasselijke rechtsregels, de bevoegde rechtbank en de rechtsgeldigheid van de handtekening vormen problemen waarvoor oplossingen niet gemakkelijk te vinden zijn, aangezien een wereldwijde regelgeving per definitie ontbreekt (7). Ook de bescherming van de privacy wordt als een probleem ervaren. Bijna een derde van de gebruikers blijkt dit het belangrijkste knelpunt van het Internet te vinden. Meer dan een derde gaf toe ooit foutieve gegevens te hebben doorgegeven en meer dan 70 % registreert zich niet op een site als zij niet weten waarvoor de gegevens zullen worden gebruikt (3). In Europa geldt sinds oktober 1998 wel een richtlijn van de EU die regelt wat verkopers met vertrouwelijke gegevens mogen doen, bijvoorbeeld onder welke voorwaarden zij die gegevens mogen doorverkopen, naar welke landen, enz. In de VS bestaat zo n regelgeving niet. Daar wordt meer geloof gehecht aan het zelfregulerend karakter van de Internet-markt. Voorts vergt de aanwezigheid op het net extra inspanningen inzake reclame en informatica. Om als verkoper zichtbaar te zijn op het net, moet reclame worden gemaakt op plaatsen waar veel gebruikers langskomen. De machtspositie van de eigenaars van deze plaatsen stelt hen in staat om daarvoor hoge tarieven aan te rekenen. Daarnaast vormt de kostprijs van de ontwikkeling van de website slechts een fractie van de totale informatiseringskosten die met distributie langs het net gepaard gaan. De kosten van de integratie in de bestaande systemen vormen vaak een veelvoud daarvan (koppeling met databanken, beveiligingsaspecten,...). De site moet van nabij worden gevolgd, d.w.z. alle informatie actueel houden, nagaan of er geen inbraakpogingen zijn, vragen van cliënten beantwoorden,... Het gemak waarmee digitale producten of diensten worden gekopieerd, leidt tot een toename van het illegaal kopiëren, en de verhoogde transparantie van de markt vergroot de concurrentie, wat een negatieve invloed op de opbrengsten kan hebben. Ten slotte kan een overgrote meerderheid van producten niet op digitale wijze worden geleverd. Zij kunnen wel via het net worden besteld, maar voor hun fysieke levering blijven lokale verdeelpunten nodig. Anderzijds maakt Internet wel een zekere besparing op deze verdeelpunten mogelijk, zodat het comparatieve voordeel van verkopers met een uitgebreid traditioneel distributienet gaandeweg dreigt te worden uitgehold. Dat geldt dan weer minder naarmate de snelheid van levering belangrijker is. Hoe korter de leveringstermijn, hoe meer lokale verdeelpunten immers nodig zijn en hoe kleiner bijgevolg het nuttige bereik van de site. Een pizzaverkoper zal minder voordeel uit het net halen dan een verkoper van handtassen. Bij adviesverlenende bedrijven hangt het nuttige bereik dan weer af van het streekgebonden karakter van het advies. Zo blijft het bereik van een site met fiscaal advies beperkt tot het land waar de desbetreffende belastingwet van toepassing is. Koperscomfort en -ongemak Voor de kopers biedt Internet het comfort van gemakkelijke bereikbaarheid. Zij dienen zich niet meer te verplaatsen naar de Nr. 4 /

8 winkel, met alle daaraan verbonden verkeersen parkeerproblemen, wachtrijen aan de kassa, enz. De winkel op het net is vierentwintig uur per dag en het hele jaar open. De bestelling gebeurt thuis via de computer, de levering aan huis of op een afgesproken plaats. Dat gemak voor de consument blijkt vooral een doorslaggevend element als het gaat om dagelijkse producten. Blijkens enquêtes in de VS wil 47 % van de bevolking en zelfs 55 % van wie jonger dan 34 jaar is, af van het routinebezoek aan de traditionele winkel dat voor dit soort courante producten nu nog noodzakelijk is (5). Naast de bereikbaarheid blijkt meer dan de helft van de gebruikers de afwezigheid van verkopersdruk één van de belangrijkste voordelen van Internet-winkelen te vinden. Agressieve verkoopstechnieken maken over Internet minder kans, want met één klik op de muis kan de consument de site verlaten. Impulsaankopen komen dan ook minder voor. Ook de verhoogde markttransparantie speelt normaal in het voordeel van de consument. De gebruikers kunnen zich gemakkelijker, met minder kosten en uitgebreider informeren en het aanbod vergelijken, soms zelfs op wereldwijde schaal. Een en ander beïnvloedt de onderhandelingspositie tussen consumenten en producenten in het voordeel van de consumenten, die een deel van de efficiëntiewinsten van de verkoper in de vorm van lagere prijzen kunnen inpikken. Dat heeft overigens niet alleen een impact op de prijzen op het net zelf. Door de concurrentie tussen de kanalen is er ook indirecte impact op de prijszetting via de traditionele distributiekanalen. In de VS bijvoorbeeld zagen de traditionele autoverkopers hun marges krimpen als gevolg van de concurrentie van de Internet-autohandelaars. Toch worden de mogelijkheden om de markt transparanter te maken nog lang niet ten volle benut. Verkopers blijken in de praktijk niet altijd bereid om alle informatie op het net te plaatsen, juist omdat een deel van hun macht voortvloeit uit de informatie-asymmetrie. Bovendien wordt de gebruiker overspoeld met informatie. Hoewel intelligent agents en nieuwe gegevensstandaarden het zoeken vergemakkelijken, houdt deze ontwikkeling geen gelijke tred met het nog sneller groeiende aanbod. In de toekomst zullen gespecialiseerde informatieleveranciers, die gegevens over specifieke onderwerpen verzamelen, daarom wellicht prominenter op het net aanwezig zijn. Naast de moeilijke vindbaarheid van relevante informatie, is de betrouwbaarheid ervan soms een probleem. Door de grote anonimiteit gebeurt het dat foutieve informatie langs het net wordt verspreid. Het gevolg is dat merknaam en reputatie op Internet steeds meer aan belang winnen, niet alleen ter ondersteuning van de verkoop van eigen producten, maar ook als een soort van kwaliteitslabel voor andere sites waaraan zij hun naam lenen. Ook de kosten voor aansluiting op het net vormen nog een toetredingsdrempel. In 1997 beschikte 47 % van de Belgische gezinnen over een computer, maar slechts 12 % over een modem. Dit wil zeggen dat maar een relatief beperkte groep geïnteresseerden zich tegen geringe bijkomende kosten op het net kan aansluiten. Vandaar dat naar alternatieve toegangsmogelijkheden wordt uitgekeken, zoals de televisie met aansluiting op de kabeldistributie. De penetratiegraad van de televisie ligt beduidend hoger dan die van de pc (8). Bijkomend voordeel van televisie is dat de band- 8

9 breedte van de kabel meer informatie kan dragen dan de telefoonlijn waarlangs nu op het net wordt aangesloten. De kabel moet dan wel worden aangepast van een eenrichtingskanaal (van de televisiedistributeur naar de huiskamer), naar een interactief communicatiekanaal. Er is ook een elektronische tussenschakel nodig, die in het najaar van 1998 op de Europese markt kwam, maar nog te duur is om snel een significante invloed op de markt te kunnen hebben. Om technische redenen (de televisie werkt met analoge signalen, Internet met digitale) zijn de mogelijkheden van televisie-internet voorlopig veel beperkter dan die van de computer. Veel meer dan wat nu op teletekst mogelijk is, valt in de beginfase niet te verwachten. De technische kloof tussen beide media zal in de toekomst echter gaandeweg kleiner worden. Ook liggen er initiatieven in het verschiet om zonder kabelaansluiting langs de televisie op het net te geraken. Eens de mogelijkheden van televisie en computer in één toestel verenigd, kan dit aan het Internet-gebruik een krachtige aanbodimpuls geven. Een andere impuls, op wellicht nog langere termijn, kan er komen als spraaktechnologie de toegang tot het net zou vereenvoudigen. Naast technische drempels beperken ook veiligheidsproblemen nog het gebruik van Internet als transactiemedium. Deze problemen hangen samen met het open karakter van het net. Alle aangesloten computers worden bereikbaar voor alle gebruikers. Verschillende technieken kunnen vertrouwelijke informatie wel afschermen, maar volledig waterdicht zijn ze (nog) niet. Ongeveer een derde van de gebruikers die via Internet geen transacties willen uitvoeren, geven juist de onveiligheid van de betaling als reden op (5). Dit gevoel van onveiligheid is voor een deel louter psychologisch. Veel gebruikers geven bijvoorbeeld niet graag hun kredietkaartnummer langs het net door, terwijl zij minder problemen hebben met het doorfaxen of doorbellen ervan, hoewel dat veel meer veiligheidsrisico s inhoudt. Tijdelijke paradox en toekomstperspectieven Gezien de mogelijke efficiëntiewinsten zou men verwachten dat de via Internet geafficheerde prijzen voor dezelfde producten lager liggen dan de prijzen van de klassieke distributiekanalen. Merkwaardig genoeg blijkt momenteel vaak het tegendeel waar. Bij de Internetwarenhuizen van GIB en Delhaize bijvoorbeeld liggen de prijzen 2 % tot 5 % hoger dan in de gewone winkels van deze ketens, en dan zijn de vervoerkosten nog niet meegerekend. Bovendien bestaan tussen de Internet-aanbieders grotere prijsverschillen dan tussen de traditionele kanalen. Ook dat is vreemd, gezien de potentieel grotere transparantie en dus betere vergelijkbaarheid van prijzen voor de consument. Deze paradox weerspiegelt de bereidheid van de huidige Internet-populatie om te betalen voor de meerwaarde van het gebruikscomfort, temeer daar deze populatie nu vooral nog bestaat uit kopers die het marginale nut van dat comfort het hoogst inschatten. Aan de aanbodzijde anderzijds is het aantal verkopers met goede reputatie nog relatief beperkt. Zij hebben een sterke positie op de markt en puren daaruit een zekere monopolierente. Consumenten zijn immers bereid een prijs te betalen voor de grotere zekerheid en betrouwbaarheid die deze verkopers bie- Nr. 4 /

10 den. Daartegenover staan Internet-verkopers die (nog) niet over een gevestigde reputatie beschikken en door lagere prijzen cliënten trachten te lokken, wat de grotere prijsverschillen op het net verklaart. De talrijke schattingen over de toekomstige ontwikkeling van de Internet-handel vertonen enkel overeenstemming over het feit dat de groei aanzienlijk zal zijn (zie tabel). De voorspellingen evolueren overigens al even snel als Internet zelf en naarmate de tijd vordert, blijken de verwachtingen steeds hoger. De divergentie zowel als de snelle aanpassingen van de voorspellingen weerspiegelen de onzekerheid over de verschillende determinanten die de toekomst van het net zullen bepalen. Naarmate het aantal gebruikers stijgt, zal de groei waarschijnlijk wel steeds meer zichzelf beginnen voeden. Hoe meer aansluitingen op het net, hoe meer consumenten kunnen worden bereikt en hoe meer ook de demonstratie-effecten het gebruik ervan zullen stimuleren. Eind 1998 was het Internet voor slechts 14 % van de gebruikers een transactiemedium (4). Wereldwijd kwam dit neer op een gemiddelde besteding van minder dan EUR per jaar per gebruiker. Aangezien verrichtingen tussen ondernemingen het grootste deel van deze transacties vertegenwoordigen, is het duidelijk dat zelfs bij wie nu al via het net handelt, nog een belangrijk groeipotentieel voor Internet als transactiemedium is weggelegd. Momenteel hindert een gebrek aan vertrouwen en aanbod nog de volledige benutting van dat potentieel. Dat gebrek aan vertrouwen stoelt voor een deel op onwetendheid en veroorzaakt terughoudendheid die zal wegebben naarmate de positieve ervaringen toenemen. Het gebrek aan aanbod anderzijds spruit voort uit de nog steeds relatief kleine markt die met het Internet wordt bereikt. Maar het succes van sommige kleine aanbieders op het net zet ook steeds meer grote verkopers aan tot Internet-initiatieven, terwijl uit de handel tussen ondernemingen eveneens nog positieve impulsen kunnen komen. In toenemende mate eisen bedrijven van hun toeleveranciers immers om hun commerciële contacten minstens voor een deel via het net te laten lopen. Al is het groeipotentieel dus groot, in de praktijk blijkt Internet-handel tot dusver zelden rendabel. De vele kleine bedrijven die zich exclusief of overwegend op distributie via dit kanaal toeleggen, missen de kapitaalbasis om een zeer lange periode van winstderving te overleven. De kans is dus groot dat vele van hen al even snel zullen verdwijnen als ze zijn gekomen, of zullen worden opgeslorpt door grote ondernemingen, om daar in een ruimere Snelle veroudering van de voorspellingen i.v.m. Internet-handel Bron Voorspelling begin 1998 Voorspelling eind 1998 International Data Corporation 430 mld. USD in mld. USD in 2002 Forrester Research 330 mld. USD in mld. USD in 2003 Wereldhandelsorganisatie (WTO) 300 mld. USD in 2008 US Department of Commerce (VS) 300 mld. USD in

11 multikanaalstrategie te worden ingepast. De belangrijkste winnaars van de hele Internetontwikkeling sinds 1994 waren tot dusver eigenlijk vooral de bedrijven die de infrastructuur van het netwerk verzorgen: hardware- en softwarebedrijven, providers die de toegang tot het netwerk leveren, en consultants die bedrijven bij de ontwikkeling van een Internetstrategie adviseren. Ook eigenaars van druk bezochte websites behoren al bij de winnaars. Zo verdient de provider America Online veel geld aan zijn naambekendheid, want om te adverteren op zijn website zijn bedrijven bereid veel te betalen (9). Dat voor deze Internet-bedrijven nog een mooie toekomst wordt verwacht, blijkt alvast uit de hoge waardering die zij de voorbije jaren op de Amerikaanse groeibeurs NASDAQ kregen. De Goldman Sachs Internet-index (10) is tussen midden 1994 en begin 1999 met meer dan dertig vermenigvuldigd, terwijl de algemene NASDAQ-index in dezelfde periode slechts vervijfvoudigde. Maar de spectaculaire koersstijgingen van de voorbije maanden, gedreven door een groot aantal kleine beleggers, namen wel buitensporige proporties aan die nog weinig verband houden met de economische realiteit. Veel Internet-bedrijven zouden om aan deze verwachtingen te voldoen op zijn minst de prestaties van Microsoft moeten evenaren (90 % marktaandeel met een winstmarge van 50 %). Het spreekt vanzelf dat niet alle bedrijven tegelijk aan deze verwachtingen kunnen beantwoorden. Gezien de machtsverschuiving naar de consument, zullen de meeste verkopers op het net trouwens met zeer dunne marges moeten rekening houden, zodat de te verwachten winstgroei zeker geen gelijke tred zal houden met de volumegroei. Grafiek II Indexontwikkeling 18/7/1994 = 100 Nasdaq 100 Goldman Sachs Internet-index Bron: Datastream. (1) MCI, Sprintlink en ANS. (2) In België waren er eind 1997 ongeveer aansluitingen en dit zou tegen eind 2000 volgens sommigen zelfs tot bijna één miljoen oplopen. (3) Bron: Paradigm. (4) GIB met Ready, Delhaize met Caddyhome. (5) Bron: Surveying team, Universiteit van Atlanta, een van de meest gereputeerde instellingen wat Internet-onderzoek betreft. (6) Door gebruik te maken van de mogelijkheden van Internet, heeft de computerfabrikant DELL bijvoorbeeld zijn voorraadniveau tot acht dagen kunnen terugbrengen (ter vergelijking: sectorgenoot Compaq heeft een voorraadniveau van 26 dagen). (7) België is hier een van de voorlopers: in België heeft een digitale handtekening dezelfde rechtsgeldigheid als de gewone handtekening. (8) Inzake fiscaliteit werd in oktober 1998 alvast overeengekomen om de belastingen op de afgesloten transacties te heffen in het land waar het product of de dienst geconsumeerd wordt. Wat onder waar het product of de dienst geconsumeerd wordt wordt verstaan, moet nog verder worden uitgewerkt. (9) Bron: Vlerick School voor Management. (10) Bv. Barnes&Noble 19 miljoen dollar per jaar, Amazon 40 miljoen dollar per jaar (beide boekhandels op Internet). (11) De volgende bedrijven zijn in de index opgenomen: America Online, Ascend Communications, Athome, Check Point Software Technologies, 3Com, Cisco Systems, E*Trade, Network Associates, Netscape Communications, Security Dynamics, Sterling Commerce, Sun Microsystems en Yahoo! KBC Bank HHX042 Nr. 4 /

12 De millenniumbom Hoe ernstig is het ontploffingsgevaar? Aan het einde van een eeuw, laat staan een millennium, zijn er altijd doemdenkers die ook het einde van de wereld nabij zien. Zij hebben nu wel een mooi, bijna wetenschappelijk argument om hun voorspelling kracht bij te zetten: het zgn. Y2K-probleem of de millenniumbom die in tal van computerprogramma s en microchips verscholen zit en op 1 januari 2000 zal ontploffen... Oudere computerprogramma s hebben, om geheugenruimte te sparen, de jaartallen van datums tot twee cijfers afgekort. Zonder aanpassing zullen deze programma s het volgende jaar 00 ofwel niet herkennen ofwel interpreteren als 1900 en niet als Daardoor zullen allerlei bewerkingen, zoals het sorteren op datum en het berekenen van tijdsintervallen, compleet de mist ingaan. In sommige toepassingen is evenmin rekening gehouden met het jaar 2000 als schrikkeljaar en is de datum 29 februari 2000 dus onbekend. Dit probleem beperkt zich niet alleen tot de zuivere computersystemen. Ook allerlei apparatuur waarin chips met datumgegevens zijn ingebouwd van koffiezetapparaten over automatische kassa s en telefooncentrales tot kernraketten kan mogelijk storingen ondervinden. De kans dat deze ingebouwde chips het laten afweten, wordt weliswaar laag ingeschat (tussen 1 % en 3 %), maar alleen al door hun aantal (ongeveer 25 miljard wereldwijd) kan dit toch voor talrijke praktische problemen zorgen. In recentere computerprogramma s doet het millenniumprobleem zich meestal niet voor. Maar toch kunnen oudere systemen, bijvoorbeeld oudere verwarmings- of alarminstallaties, soms minder problemen opleveren dan nieuwe doordat zij geen of veel minder elektronica gebruiken. Vele systemen werden ondertussen al aan het probleem aangepast, of zullen dat in de loop van dit jaar nog worden. Hoeveel millenniumbommen bij het begin van het jaar 2000 nog actief zullen zijn, kan zelfs bij benadering moeilijk worden gezegd. Bijgevolg zijn ook de mogelijke economische gevolgen hiervan nauwelijks in te schatten. Gevoelige sectoren Wel lijken bedrijfstakken die al sinds lang intensief gebruikmaken van IT-infrastructuur het meest kwetsbaar en bestaat er bijzondere bezorgdheid over sectoren waar de beveiligingssystemen van vitaal belang zijn, zoals de gezondheidszorg, de luchtvaart en de nucleaire energie. Tabel I deelt enkele sectoren in volgens hun mate van kwetsbaarheid en hun al gerealiseerde aanpassingen aan de millenniumproblematiek, zoals die door de OESO worden beoordeeld. Vooral sectoren die een hoge kwetsbaarheid combineren met een lage graad van aanpassing kunnen met storingen af te rekenen krijgen. 12

13 Tabel I Kwetsbaarheid en al gerealiseerde aanpassingen aan het jaar 2000 per sector in de OESO-landen Kwetsbaarheid Al gerealiseerde aanpassingen Hoog Middelmatig Laag Hoog financiële sector, telecommunicatie, andere overheidsluchtvaart verwerkende nijverheid, diensten, gezondheidszorg, meeste overheids- kleinhandel diensten, energie Middelmatig scheepvaart KMO s Laag landbouw, bouwnijverheid Bron: The year 2000 problem: impacts and actions, OESO, oktober Door de onderlinge verwevenheid van sectoren kunnen de negatieve effecten van een gebrekkige aanpassing in één bedrijfstak naar andere overslaan en zo zelfs de gehele economie beïnvloeden. Dat geldt bijvoorbeeld voor de energievoorziening en de telecommunicatie. In de financiële sector kan een technische storing bij enkele banken zich door het hele financiële systeem verspreiden. Dat kan ook een indirect negatief effect sorteren als deze verstoring of alleen al de verwachting hiervan zou leiden tot vertrouwensverlies bij de spaarders. De kans dat dit risico zich realiseert, is evenwel bijzonder klein, aangezien de financiële sector tot de pioniers behoort inzake de aanpak van het millenniumprobleem. Een andere sector met potentieel belangrijke risico s is de gezondheidszorg. Daar wordt frequent gebruik gemaakt van datumgegevens en tijdsintervallen (bijvoorbeeld voor doseringen en vervaldata van geneesmiddelen) en het aantal in medische apparatuur ingebouwde chips is aanzienlijk. Het is niet helemaal zeker welke chips in 2000 nog volledig normaal zullen werken, welke duidelijk zullen falen en welke op het eerste gezicht normaal zullen voortwerken, maar in feite verkeerde resultaten zullen opleveren. Vooral dit laatste is in de gezondheidszorg gevaarlijk. Bij de lijst van gevoelige sectoren horen ten slotte ook de verwerkende nijverheden met al sinds lang geautomatiseerde productiesystemen, en de groot- en kleinhandel met sterk geautomatiseerde voorraadsystemen. Mede onder invloed van de besparingstrends in de publieke financiën, hebben overheidsdiensten in vele OESO-landen nog een achterstand inzake de aanpassing van hun systemen aan het jaar Doemscenario s houden rekening met ernstige vergissingen en vertragingen bij de uitbetaling van ambtenarenweddes en sociale uitkeringen, verkeerde belastingberekeningen, mank lopende militaire installaties en urgentiediensten, en verlamde administraties. Ook deze scenario s zijn wellicht overdreven pessimistisch, al is het maar omdat de bewustwording van de problematiek bij vele overheden toch sterk is gegroeid. Dat laatste is nog altijd minder het geval bij vele KMO s. Nochtans zijn KMO s op vele vlakken kwetsbaar, bijvoorbeeld inzake boek- Nr. 4 /

14 houding en de daarmee verbonden processen zoals bestelling, betaling, etikettering en distributie. De situatie verschilt hier wel sterk naar gelang van de onderneming, en gezien hun kleinschaligheid zijn de negatieve overloopeffecten van mogelijke problemen bij KMO s op de rest van de economie over het algemeen beperkter. Gevoelige landen Net zoals voor bedrijfstakken, zijn ook voor landen de mogelijke gevolgen van de millenniumbom afhankelijk van de mate waarin IT-toepassingen er ingeburgerd zijn en van de al gerealiseerde aanpassingen van systemen. Tabel II geeft een rangschikking volgens de mate waarin landen in het najaar van 1998 waren gevorderd met de aanpak van het probleem. De Verenigde Staten en Australië zijn bij de koplopers. Ook België scoort behoorlijk hoog. Opvallend anderzijds is de achterstand die Duitsland blijkt te hebben. Minder ontwikkelde landen hebben tot dusver weinig prioriteit aan het probleem gegeven en bevinden Tabel II Indeling per land/regio volgens de al gerealiseerde aanpassingen (gaande van groep 1, voorop, tot groep 5, sterk achter) Status Groep 1 Groep 2 Groep 3 Groep 4 Groep 5 Land/regio VS, Australië Canada, VK, Zuid-Afrika, Israël, Ierland, Zweden, Nederland, België Frankrijk, Japan, Zwitserland, Italië Duitsland, Mexico, Maleisië Bron: Gartner Group (1998). China, Thailand, Filippijnen, India, Rusland, rest van het Midden-Oosten, Argentinië, Venezuela zich dan ook onderaan in de rangschikking. Volgens de Wereldbank had begin 1999 slechts 15 % van de ontwikkelingslanden al concrete maatregelen getroffen om het probleem op te lossen. De economische kosten van de millenniumproblematiek zijn van tweeërlei aard. Ten eerste zijn er de directe kosten om systemen aan te passen en te vervangen (fouten opsporen, herstelling, testen,...). Ten tweede, is er de mogelijke ontwrichting van de economische activiteit als gevolg van pannes of storingen van computersystemen. De ramingen van de directe aanpassingskosten lopen zeer sterk uiteen. De bedragen in tabel III lopen voor de hele wereld op tot ruim miljard dollar, waarvan het grootste deel, ook in verhouding tot het BBP, geconcentreerd is in de Verenigde Staten. Ook in Duitsland en het Verenigd Koninkrijk blijken de aanpassingskosten relatief hoog, terwijl België een middenpositie inneemt. De cijfers in tabel III moeten evenwel worden genuanceerd, in die zin dat zij de verhoudingen tussen landen wellicht correcter weergeven dan het werkelijke niveau van de kosten. Andere ramingen komen in totaal immers op lagere bedragen uit, met wereldwijd 300 tot 600 miljard dollar als meest gehanteerde vork, d.i. 1 % à 2 % van het totale BBP van de wereld. Bovendien zijn deze uitgaven economisch alleen maar een kostenpost als zij slaan op aanwendingen van middelen die anders productiever voor andere doeleinden zouden worden ingezet. Vaak gaat het evenwel over vooruitgeschoven investeringen met toevoeging van systeemverbeteringen die anders in een later stadium zouden hebben plaats- 14

15 gevonden. Dat kan dan per saldo zelfs een positieve invloed hebben op de productiviteit. Positief zijn ook de activiteitsboom in de ITsector, en de afgeleide gevolgen daarvan op de rest van de economie. Impact op economische groei De mogelijke effecten van pannes of technische storingen op de economische groei laten zich vrijwel niet kwantificeren. Een mogelijke aanwijzing is de invloed van twee vergelijkbare schokken die zich begin 1998 in Canada en Nieuw-Zeeland voordeden. In januari 1998 legde een zware ijsstorm grote delen van de Canadese economie lam, en een maand later zette een zware elektriciteitspanne de Nieuw-Zeelandse stad Auckland gedurende weken zonder stroom. Deze incidenten kostten Canada en Nieuw-Zeeland naar raming 0,2 % à 0,3 % BBP-groei in Zij hebben echter niet belet dat de totale economische groei over heel 1998 in Canada nog 3 % bedroeg, terwijl in Nieuw-Zeeland de groei vooral door andere factoren, zoals een lange droogteperiode en de negatieve gevolgen van de Azië-crisis, tot dicht bij het nulpunt werd teruggebracht. De impact van technische pannes of verstoringen op de totale activiteit kan dus weliswaar belangrijk zijn, maar meestal gaat het om tijdelijke schokken zonder duurzame invloed op de onderliggende dynamiek van de conjunctuurcyclus. Dat wil zeggen dat na het herstel van de panne of de storing de economische activiteit snel een inhaalbeweging zal inzetten, zodat over een periode van een Tabel III Totale directe kosten van het jaar 2000 Land In mld. In % van In % van USD IT-markt het BBP (1997) (1997) Verenigde Staten ,9 6,4 Duitsland ,8 4,2 Verenigd Koninkrijk ,9 4,0 Italië 16 94,7 1,4 Frankrijk 12 33,3 0,9 Nederland 9 84,1 2,5 België 6 101,7 2,5 Zweden 6 74,1 2,6 Noorwegen 3 78,9 2,0 Spanje 3 38,5 0,6 Finland 3 96,8 2,5 Denemarken 1 20,4 0,6 Bron: Cap Gemini, april jaar nauwelijks nog een impact op de BBPcijfers zichtbaar is. Als bepaalde millenniumrisico s zich realiseren, zal men de weerslag daarvan op het groeicijfer van 2000 dus ook ex post niet gemakkelijk terugvinden. De gevolgen van het millenniumprobleem verschillen wel van die van een lokale natuurramp of panne, doordat zij wereldwijd op vele plaatsen tegelijk kunnen toeslaan. Via de internationale handels- en kapitaalstromen kunnen zij elkaar dan in hun totale effect op de economische activiteit versterken. Daarenboven kan het millenniumprobleem, in tegenstelling tot een plotselinge ramp, de verwachtingen ex ante en daardoor ook het economisch gedrag beïnvloeden. De anticipatie van mogelijke problemen bij de jaarwisseling kan bijvoorbeeld consumenten in de laatste maanden van 1999 tot hamstergedrag aanzetten, iets wat het millenniumcomité Action 2000 in het Verenigd Koninkrijk trouwens aanraadt om zeker de eerste weken van Nr. 4 /

16 2000 te overleven. Op die manier kunnen een tijdelijke consumptieboom en inflatiedruk ontstaan. Verwachtingen met betrekking tot de millenniumbom kunnen eveneens tot uiting komen op de financiële markten, bijvoorbeeld in de vorm van een tijdelijke risicopremie in de rente of in de aandelenkoersen van bedrijven en sectoren die voor de problematiek het meest gevoelig worden geacht. Maar alles samen zijn de mogelijke macroeconomische gevolgen van het Y2K-probleem waarschijnlijk toch zeer beperkt, zelfs als bepaalde risico s zich zouden realiseren. De doemscenario s die hierover soms worden rondgestrooid, moeten dus met een korrel zout worden genomen, zeker als ze afkomstig zijn van IT-consultants die zelf veel geld verdienen met het oplossen van het probleem. Dat neemt niet weg dat bedrijven en overheden de analyse moeten maken van de risico s die zij lopen. En vermoedelijk is hier nog werk aan de winkel. Zo was in de herfst van 1998 wereldwijd nog bijna één op vier ondernemingen niet eens met voorbereidende werkzaamheden gestart (1). In België zou zich slechts de helft van de KMO s al echt bewust zijn van het probleem en slechts 15 % klaar zijn met het nodige testwerk. Een rem daarbij is juist het feit dat de omvang van het probleem en zijn mogelijke gevolgen niet gemakkelijk zijn af te bakenen. Dat is bijvoorbeeld een groot verschil met de technische ingrepen die in de landen van de Europese muntunie nodig waren om hun systemen aan de overgang naar de euro aan te passen. Zeer waarschijnlijk zullen dus een aantal problemen in het begin van 2000 zichtbaar worden. Dat betekent evenwel niet meteen dat een wereldcatastrofe in het verschiet ligt. Cassandra s zullen dus nog andere argumenten dan de millenniumbom moeten bedenken om hun voorspellingen over het einde van de wereld in het jaar 2000 hard te maken. (1) Bron: Gartner Group, zoals geciteerd door de OESO in The year 2000 problem: impacts and actions, oktober Hoofdartikel van het volgende nummer: «Japan - Het einde van een model?». Correspondentieadres: KBC Bank NV - Economisch Financiële Berichten, Arenbergstraat 7, B-1000 Brussel. Jaarabonnementen kunnen op elk ogenblik ingaan. Aanvraagformulieren zijn verkrijgbaar in elk KBC-bankkantoor (KB) of op het bovenvermelde adres. Betaling na ontvangst van het overschrijvingsformulier. Abonnements- of adreswijzigingen kunt u vermelden op de enveloppe, die u afgeeft in een KBC-bankkantoor (KB) of opstuurt naar het bovenvermelde adres. Prijs jaarabonnement: België: Nederlands of Frans (veertiendaags) - 18 euro (726 BEF) (9 euro voor houders van Banco-rekening); Engels of Duits (maandelijks) - 9 euro EU en rest Europa: Nederlands of Frans (veertiendaags) - 36 euro; Engels of Duits (maandelijks) - 18 euro Buiten Europa: Nederlands of Frans (veertiendaags) - 45 euro; Engels of Duits (maandelijks) - 22 euro Nadruk van artikelen of berichten is toegestaan onder opgave van de bron. De in dit blad voorkomende gegevens zijn ontleend aan door ons betrouwbaar geachte bronnen en worden alleen verstrekt bij wijze van inlichting. Voor de juistheid en volledigheid ervan kunnen wij echter niet instaan. Verantwoordelijke hoofdredacteur: Edwin De Boeck, Kardinaal Sterckxlaan 137, B-1860 Meise. Ce bulletin paraît également en français. English edition also available. Erscheint ebenfalls in Deutsch. 16

Veranderingen in de internationale positie van Nederlandse banken

Veranderingen in de internationale positie van Nederlandse banken Veranderingen in de internationale positie van Nederlandse banken De Nederlandse bancaire vorderingen 1 op het buitenland zijn onder invloed van de economische crisis en het uiteenvallen van ABN AMRO tussen

Nadere informatie

Factsheet 1 WAAROM EEN INVESTERINGSPLAN VOOR DE EU?

Factsheet 1 WAAROM EEN INVESTERINGSPLAN VOOR DE EU? Factsheet 1 WAAROM EEN INVESTERINGSPLAN VOOR DE EU? Als gevolg van de wereldwijde economische en financiële crisis heeft de EU met een laag investeringsniveau te kampen. Alleen met gezamenlijke gecoördineerde

Nadere informatie

Blijvende onrust op de beurs: hoe nu verder?

Blijvende onrust op de beurs: hoe nu verder? Blijvende onrust op de beurs: hoe nu verder? Zoals u waarschijnlijk weet, is de beurs nog steeds bijzonder nerveus en vooral negatief. De directe aanleiding is de tegenvallende groei in China waar wij

Nadere informatie

Internetbankieren nu en in de toekomst

Internetbankieren nu en in de toekomst Betalen via internetbankieren is populair geworden. Volgens het Centraal Bureau van de Statistiek bedroeg het aantal internetgebruikers dat online zijn bankzaken regelt 7,3 miljoen personen in 2006. De

Nadere informatie

M-commerce, sociale media en veranderend winkelgedrag beïnvloeden de ontwikkelingen in de globale retailmarkt. Dat blijkt uit de enquête

M-commerce, sociale media en veranderend winkelgedrag beïnvloeden de ontwikkelingen in de globale retailmarkt. Dat blijkt uit de enquête DigitasLBi presenteert nieuwe enquête over wereldwijd winkelgedrag en onthult enkele belangrijke trends voor Belgische markt Brussel, 24 april, 2014 M-commerce, sociale media en veranderend winkelgedrag

Nadere informatie

Sterke toename van beleggingen in Duits en Frans schuldpapier. Grafiek 1 - Nederlandse aankopen buitenlandse effecten

Sterke toename van beleggingen in Duits en Frans schuldpapier. Grafiek 1 - Nederlandse aankopen buitenlandse effecten Sterke toename van beleggingen in Duits en Frans schuldpapier Nederlandse beleggers hebben in 21 per saldo voor bijna EUR 12 miljard buitenlandse effecten verkocht. Voor EUR 1 miljard betrof dit buitenlands

Nadere informatie

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s In een globaliserende economie moeten regio s en ondernemingen internationaal concurreren. Internationalisatie draagt bij tot de economische

Nadere informatie

Hoe (slecht) gaat het met de conjunctuur? Edwin De Boeck Fedustria 13 oktober 2011

Hoe (slecht) gaat het met de conjunctuur? Edwin De Boeck Fedustria 13 oktober 2011 Hoe (slecht) gaat het met de conjunctuur? Edwin De Boeck Fedustria 3 oktober Grote Recessie was geen Grote Depressie Wereldhandel Aandelenmarkt 9 8 7 8 VS - S&P-5 vergelijking met crash 99 Wereld industriële

Nadere informatie

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - juni 2012

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - juni 2012 M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - juni 2012 Geachte relatie, Bijgaand ontvangt u de maandelijkse marktmonitor van Energy Services. De Marktmonitor is een maandelijkse uitgave van Energy Services.

Nadere informatie

Sectorupdate. Export bloemen en planten. 25 juni 2012. Economisch Bureau, Sector & Commodity Research

Sectorupdate. Export bloemen en planten. 25 juni 2012. Economisch Bureau, Sector & Commodity Research Sectorupdate Export bloemen en planten Economisch Bureau, Sector & Commodity Research 25 juni 2012 Exportgroei ondanks crisis in de eurozone Rusland vierde exportbestemming door sterke toename van de export

Nadere informatie

Country factsheet - Januari 2014 Verenigd Koninkrijk

Country factsheet - Januari 2014 Verenigd Koninkrijk Country factsheet - Januari 2014 Verenigd Koninkrijk Inkomsten uit e-commerce bedragen 109 miljard euro Aan superlatieven geen gebrek als we de e-commerce van het Verenigd Koninkrijk moeten kwalificeren!

Nadere informatie

De FOD Economie publiceert zijn Barometer van de informatiemaatschappij 2013

De FOD Economie publiceert zijn Barometer van de informatiemaatschappij 2013 De FOD Economie publiceert zijn Barometer van de informatiemaatschappij 2013 Brussel, 25 juni 2013 De FOD Economie publiceert jaarlijks een globale barometer van de informatiemaatschappij. De resultaten

Nadere informatie

Grafiek 1: Evolutie van de voornaamste aandelenindices in de VS, Eurozone, China en de groeilanden in vergelijking met de evolutie van de goudprijs.

Grafiek 1: Evolutie van de voornaamste aandelenindices in de VS, Eurozone, China en de groeilanden in vergelijking met de evolutie van de goudprijs. BEHEERSVERSLAG 31/3/2015 Macro & Markten, strategie Na de forse klim van de aandelenmarkten in 2014 zetten vooral de Zuidoost Aziatische en Europese aandelenmarkten deze trend in 2015 verder. Meer en meer

Nadere informatie

Autoprijzen: ondanks prijsconvergentie blijft kopen in buitenland vaak nog interessant

Autoprijzen: ondanks prijsconvergentie blijft kopen in buitenland vaak nog interessant IP/04/285 Brussel, 2 maart 2004 Autoprijzen: ondanks prijsconvergentie blijft kopen in buitenland vaak nog interessant Het jongste verslag over autoprijzen toont aan dat op alle markten de prijsconvergentie

Nadere informatie

Kans op Amerikaanse dubbele dip is klein

Kans op Amerikaanse dubbele dip is klein Kans op Amerikaanse dubbele dip is klein De Verenigde Staten gaan meestal voorop bij het herstel van de wereldeconomie. Maar terwijl een gerenommeerd onderzoeksburo recent verklaarde dat de Amerikaanse

Nadere informatie

Informatie met toegevoegde waarde over warranten voor Europese online beleggers.

Informatie met toegevoegde waarde over warranten voor Europese online beleggers. Brussel, 23 november 2000 Informatie met toegevoegde waarde over warranten voor Europese online beleggers. Citibank Warrants Belgium en VMS-Keytrade.com kondigen ondertekening van partnership aan. www.vms-keytrade.com,

Nadere informatie

= de ruilverhouding tussen 2 munten De wisselkoers is de prijs van een buitenlandse valuta uitgedrukt in de valuta van het eigen land.

= de ruilverhouding tussen 2 munten De wisselkoers is de prijs van een buitenlandse valuta uitgedrukt in de valuta van het eigen land. 1 De wisselmarkt 1.1 Begrip Wisselkoers = de ruilverhouding tussen 2 munten De wisselkoers is de prijs van een buitenlandse valuta uitgedrukt in de valuta van het eigen land. bv: prijs van 1 USD = 0,7

Nadere informatie

02/02/2001. 1. Aanwijzing van Belgacom Mobile NV als operator met een sterke marktpositie

02/02/2001. 1. Aanwijzing van Belgacom Mobile NV als operator met een sterke marktpositie ADVIES VAN HET BIPT OVER DE AANWIJZING VAN BELGACOM MOBILE NV ALS OPERATOR MET EEN STERKE POSITIE OP DE MARKT VOOR OPENBARE MOBIELE TELECOMMUNICATIENETWERKEN EN OP DE NATIONALE MARKT VOOR INTERCONNECTIE

Nadere informatie

Betalen in het eurogebied: nog niet alle wensen vervuld

Betalen in het eurogebied: nog niet alle wensen vervuld ers zijn over het algemeen positief over de bestaande betaalmogelijkheden, maar toch betaalt men in of naar het buitenland niet altijd zoals men zou willen. Zo is de tevredenheid over de acceptatie van

Nadere informatie

HOE BETAALT U? HOE ZOU U WILLEN BETALEN?

HOE BETAALT U? HOE ZOU U WILLEN BETALEN? HOE BETAALT U? HOE ZOU U WILLEN BETALEN? 2/09/2008-22/10/2008 Er zijn 329 antwoorden op 329 die voldoen aan uw criteria DEELNAME Land DE - Duitsland 55 (16.7%) PL - Polen 41 (12.5%) DK - Denemarken 20

Nadere informatie

Country factsheet - September 2013. Frankrijk

Country factsheet - September 2013. Frankrijk Country factsheet - September 2013 Frankrijk Frankrijk is een van de grootste e-commercemarkten ter wereld, met een enorm groeipotentieel. Wereldwijd staat het land op de 6e plaats en in Europa zijn alleen

Nadere informatie

Country factsheet - November 2014. Zweed

Country factsheet - November 2014. Zweed Country factsheet - November 2014 Zweed Wie Zweden zegt, zegt digitaal. En wie digitaal zegt, zegt e-commerce. Inderdaad, e-commerce maakt gewoonweg deel uit van de dagelijkse routine van de Zweed. De

Nadere informatie

Een introductie. Een introductie René Takens

Een introductie. Een introductie René Takens Een introductie Een introductie René Takens 3 X Goud 1 X Zilver Fiets van het jaar 2001 De meest toonaangevende Europese fietsgroep The Premier European Cycle Group Design, ontwikkeling, productie, marketing

Nadere informatie

Centraal Bureau voor de Statistiek

Centraal Bureau voor de Statistiek Centraal Bureau voor de Statistiek Persbericht PB09-068 27 oktober 2009 9.30 uur www.cbs.nl Consument koopt graag via internet Driekwart internetgebruikers koopt online Gemak en flexibiliteit belangrijkste

Nadere informatie

Betalingsachterstand bij handelstransacties

Betalingsachterstand bij handelstransacties Betalingsachterstand bij handelstransacties 13/05/2008-20/06/2008 408 antwoorden 0. Uw gegevens Land DE - Duitsland 48 (11,8%) PL - Polen 44 (10,8%) NL - Nederland 33 (8,1%) UK - Verenigd Koninkrijk 29

Nadere informatie

E-Newsletter Een Econocom newsletter met focus op leasing

E-Newsletter Een Econocom newsletter met focus op leasing in dit nummer Een Econocom newsletter met focus op leasing Nr 2 Operationele lease is altijd dan zelf kopen Een Econocom newsletter met focus op leasing In dit nummer Nr 2 sluiten 03 Inleiding 04 Verborgen

Nadere informatie

VLAAMS PARLEMENT VOORSTEL VAN RESOLUTIE. van de heren Paul Van Malderen, Eddy Schuermans en Jan Laurys en mevrouw Gisèle Gardeyn-Debever

VLAAMS PARLEMENT VOORSTEL VAN RESOLUTIE. van de heren Paul Van Malderen, Eddy Schuermans en Jan Laurys en mevrouw Gisèle Gardeyn-Debever Stuk 1525 (2002-2003) Nr. 1 VLAAMS PARLEMENT Zitting 2002-2003 21 januari 2003 VOORSTEL VAN RESOLUTIE van de heren Paul Van Malderen, Eddy Schuermans en Jan Laurys en mevrouw Gisèle Gardeyn-Debever betreffende

Nadere informatie

Hoeveel dragen onze bedrijven bij aan de schatkist en de sociale zekerheid?

Hoeveel dragen onze bedrijven bij aan de schatkist en de sociale zekerheid? vbo-analyse Hoeveel dragen onze bedrijven bij aan de schatkist en de sociale zekerheid? September 2014 I Raf Van Bulck 39,2% II Aandeel van de netto toegevoegde waarde gegenereerd door bedrijven dat naar

Nadere informatie

Michiel Verbeek, januari 2013

Michiel Verbeek, januari 2013 Michiel Verbeek, januari 2013 1 2 Eens of oneens? De bankiers zijn schuldig aan de kredietcrisis. De huidige economische crisis is het gevolg van de kredietcrisis van 2008. Als een beurshandelaar voor

Nadere informatie

Wederom onrust op de beurs: hoe nu verder?

Wederom onrust op de beurs: hoe nu verder? Wederom onrust op de beurs: hoe nu verder? Net als we vorig jaar meerdere keren hebben gezien, zijn de beurzen wederom bijzonder nerveus en vooral negatief. Op het moment van schrijven noteert de AEX 393

Nadere informatie

Digitale (r)evolutie in België anno 2009

Digitale (r)evolutie in België anno 2009 ALGEMENE DIRECTIE STATISTIEK EN ECONOMISCHE INFORMATIE PERSBERICHT 9 februari Digitale (r)evolutie in België anno 9 De digitale revolutie zet zich steeds verder door in België: 71% van de huishoudens in

Nadere informatie

Economie in 2015 Kans of kater?

Economie in 2015 Kans of kater? Economie in 2015 Kans of kater? Nico Klene Economisch Bureau Doorwerth 6 november 2014 Wat verwacht ú: - kans? - kater? 2 Opbouw - Buitenland: mondiale groei houdt aan - Nederland 3 VS: groei weer omhoog

Nadere informatie

Huishoudens bouwen hun effectenportefeuille af

Huishoudens bouwen hun effectenportefeuille af Huishoudens bouwen hun effectenportefeuille af Inleiding Door de opkomst van moderne informatie- en communicatietechnologieën is het voor huishoudens eenvoudiger en goedkoper geworden om de vrije besparingen,

Nadere informatie

1,9 miljoen Belgen hebben nog nooit een computer gebruikt; 2,6 miljoen Belgen hebben nog nooit op het internet gesurft.

1,9 miljoen Belgen hebben nog nooit een computer gebruikt; 2,6 miljoen Belgen hebben nog nooit op het internet gesurft. ALGEMENE DIRECTIE STATISTIEK EN ECONOMISCHE INFORMATIE PERSBERICHT 8 november 2006 1,9 miljoen Belgen hebben nog nooit een computer gebruikt; 2,6 miljoen Belgen hebben nog nooit op het internet gesurft.

Nadere informatie

2. Simulatie van de impact van een "centen i.p.v. procenten"-systeem

2. Simulatie van de impact van een centen i.p.v. procenten-systeem Bijlage/Annexe 15 DEPARTEMENT STUDIËN Impact van een indexering in centen i.p.v. procenten 1. Inleiding Op regelmatige tijdstippen wordt vanuit verschillende bronnen gesuggereerd om het huidige indexeringssysteem

Nadere informatie

Country factsheet - Mei 2015. Polen

Country factsheet - Mei 2015. Polen Country factsheet - Mei 2015 Polen Polen, dat in het hart van Centraal-Europa ligt, heeft de voorbije jaren een sterk economisch parcours afgelegd. Met positieve gevolgen voor de e-commerce. Dat bewijzen

Nadere informatie

rapportage Producentenvertrouwen kwartaal 1. Deze resultaten zijn tevens gepubliceerd in de tussenrapportage economische barometer (5 juni 2002)

rapportage Producentenvertrouwen kwartaal 1. Deze resultaten zijn tevens gepubliceerd in de tussenrapportage economische barometer (5 juni 2002) Rapportage producentenvertrouwen oktober/november 2002 Inleiding In de eerste Economische Barometer van Breda heeft de Hogeschool Brabant voor de eerste keer de resultaten gepresenteerd van haar onderzoek

Nadere informatie

SPEL '100.000 ste O Logis-lid' - Reglement-

SPEL '100.000 ste O Logis-lid' - Reglement- FEDERATION INTERNATIONALE DES LOGIS 83 avenue d'italie - 75013 Parijs Tel +33 (0)1 45 84 70 00 Fax +33 (0)1 45 83 59 66 Service-marketing@logishotels.com SPEL '100.000 ste O Logis-lid' - Reglement- Vanaf

Nadere informatie

Barometer van de informatiemaatschappij (2012) Bronvermelding

Barometer van de informatiemaatschappij (2012) Bronvermelding Bronvermelding GEZINNEN EN INDIVIDUEN Bl. 6 ICT-uitrusting - Huishoudens (tabel) Bl. 7 Apparaten met internetverbinding in het huishouden (grafiek) Beschikbaarheid van interactieve digitale televisie (idtv)

Nadere informatie

De buitenlandse handel van België - 2009 -

De buitenlandse handel van België - 2009 - De buitenlandse handel van België - 2009 - De buitenlandse handel van België in 2009 (Bron: NBB communautair concept*) Analyse van de cijfers van 2009 Zoals lang gevreesd, werden in 2009 de gevolgen van

Nadere informatie

Kostprijs van een zichtrekening in België Analyse voor de periode 2008 tot 2011

Kostprijs van een zichtrekening in België Analyse voor de periode 2008 tot 2011 Kostprijs van een zichtrekening in België Analyse voor de periode 2008 tot 2011 1 2 De voorwaarden scheppen voor een competitieve, duurzame en evenwichtige werking van de goederen- en Inhoud 1. Achtergrond

Nadere informatie

Goede zorg van groot belang. Nederlanders staan open voor private investeringen

Goede zorg van groot belang. Nederlanders staan open voor private investeringen Goede zorg van groot belang Nederlanders staan open voor private investeringen Index 1. Inleiding p. 3. Huidige en toekomstige gezondheidszorg in Nederland p. 6 3. Houding ten aanzien van private investeerders

Nadere informatie

Country factsheet - Februari 2015. Italië

Country factsheet - Februari 2015. Italië Country factsheet - Februari 2015 Italië Hoewel de Italiaanse e-commerce wat achterloop in vergelijking met de buurlanden, heeft ze toch veelbelovende cijfers te bieden: Eind 2013 waren er 14 miljoen online

Nadere informatie

Iedereen West-Vlaams!

Iedereen West-Vlaams! Iedereen West-Vlaams! / start: 2009 / West-Vlaamse identiteit + trots op eigen regio / - campagne met niet-west-vlamingen - verkiezing West-Vlaams woord en West-Vlaamse uitdrukking die niet mogen verdwijnen

Nadere informatie

CFD s van TradersOnly zijn OTC contracten die het rendement van het onderliggende aandeel, inclusief dividenden en corporate actions opleveren.

CFD s van TradersOnly zijn OTC contracten die het rendement van het onderliggende aandeel, inclusief dividenden en corporate actions opleveren. Wat zijn CFD s? CFD s van TradersOnly zijn OTC contracten die het rendement van het onderliggende aandeel, inclusief dividenden en corporate actions opleveren. Anders omschreven is het een overeenkomst

Nadere informatie

Handelsmerken 0 - DEELNAME

Handelsmerken 0 - DEELNAME Handelsmerken 29/10/2008-31/12/2008 391 antwoorden 0 - DEELNAME Land DE - Duitsland 72 (18.4%) PL - Polen 48 (12.3%) NL - Nederland 31 (7.9%) UK - Verenigd Koninkrijk 23 (5.9%) DA - Denemarken 22 (5.6%)

Nadere informatie

Artsenkrant wordt betalend Lancering AK Club FAQ (FREQUENTLY ASKED QUESTIONS)

Artsenkrant wordt betalend Lancering AK Club FAQ (FREQUENTLY ASKED QUESTIONS) Artsenkrant wordt betalend Lancering AK Club FAQ (FREQUENTLY ASKED QUESTIONS) Waarom wordt Artsenkrant betalend? Is 99 euro niet duur voor een krant die ik tot nu toe gratis ontving? Betaal ik onmiddellijk

Nadere informatie

Tarieven van de voornaamste effectenverrichtingen

Tarieven van de voornaamste effectenverrichtingen Tarieven van de voornaamste effectenverrichtingen 1 januari 2015 Orders Euronext... 2 Buitenlandse beurs... 3 Euro-obligaties... 4 KBC-Beleggingsfondsen... 4 KBC-Beleggingsproducten uitgegeven door KBC

Nadere informatie

FRANCHISE & E-COMMERCE KANSEN VOOR FRANCHISEGEVER & FRANCHISENEMERS

FRANCHISE & E-COMMERCE KANSEN VOOR FRANCHISEGEVER & FRANCHISENEMERS FRANCHISE & E-COMMERCE KANSEN VOOR FRANCHISEGEVER & FRANCHISENEMERS Exploderende groei E-commerce E-commerce is niet meer weg te denken uit onze economie. Al decennia lang is deze vorm van handelen via

Nadere informatie

Perscommuniqué. Het Federaal Planbureau evalueert de gevolgen van de duurdere dollar en de hogere olieprijzen voor de Belgische economie

Perscommuniqué. Het Federaal Planbureau evalueert de gevolgen van de duurdere dollar en de hogere olieprijzen voor de Belgische economie Federaal Planbureau Economische analyses en vooruitzichten Perscommuniqué Brussel, 15 september 2000 Het Federaal Planbureau evalueert de gevolgen van de duurdere dollar en de hogere olieprijzen voor de

Nadere informatie

ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA

ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA Presentatie door de heer J.M. Barroso, Voorzitter van de Europese Commissie, voor de Europese Raad van 4 februari 2011 Inhoud 1 I. Waarom energiebeleid ertoe doet II. Waarom

Nadere informatie

November 2014. FAQ: Breedband, eigenschappen en aanleg

November 2014. FAQ: Breedband, eigenschappen en aanleg November 2014 FAQ: Breedband, eigenschappen en aanleg ALGEMENE VRAGEN Wat is breedband? Breedband is de verzamelnaam voor snelle infrastructuur die het mogelijk maakt aan te sluiten op het internet (wereldwijde

Nadere informatie

#kpnjaarcijfers2011. Eelco Blok CEO KPN Eric Hageman CFO KPN a.i.

#kpnjaarcijfers2011. Eelco Blok CEO KPN Eric Hageman CFO KPN a.i. #kpnjaarcijfers2011 Eelco Blok CEO KPN Eric Hageman CFO KPN a.i. #hoofdpunten Turbulent 2011 Financiële doelen grotendeels gehaald Strategie neergezet voor komende jaren Internationaal gaat heel goed Nederland

Nadere informatie

Besluit van de directeur-generaal van de Nederlandse mededingingsautoriteit als bedoeld in artikel 37, eerste lid, van de Mededingingswet.

Besluit van de directeur-generaal van de Nederlandse mededingingsautoriteit als bedoeld in artikel 37, eerste lid, van de Mededingingswet. BESLUIT Besluit van de directeur-generaal van de Nederlandse mededingingsautoriteit als bedoeld in artikel 37, eerste lid, van de Mededingingswet. Zaaknummer 1139/CSS-CCN I. MELDING 1. Op 10 november 1998

Nadere informatie

Country factsheet - Oktober 2013. De Verenigde Staten

Country factsheet - Oktober 2013. De Verenigde Staten Country factsheet - Oktober 2013 De Verenigde Staten De Verenigde Staten zijn reeds lang nummer één op de international e-commercemarkt. Eind 2013 zal hen dat waarschijnlijk 193,3 miljard euro aan inkomsten

Nadere informatie

Bedrijfsoverdracht in Vlaanderen

Bedrijfsoverdracht in Vlaanderen Bedrijfsoverdracht in Vlaanderen Onderzoek over de planning van de bedrijfsoverdracht uitgevoerd met de steun van Agentschap Ondernemen: Executive summary Prof. dr. Tensie Steijvers drs. Ine Umans Universiteit

Nadere informatie

Internationale vorderingen Nederlandse banken onder druk

Internationale vorderingen Nederlandse banken onder druk Internationale vorderingen Nederlandse banken onder druk De vorderingen van Nederlandse banken op het buitenland zijn onder invloed van de financiële crisis en de splitsing van ABN AMRO in 2007 en 2008

Nadere informatie

Goede ICT-prestaties voor België volgens de Barometer van de Informatiemaatschappij 2015

Goede ICT-prestaties voor België volgens de Barometer van de Informatiemaatschappij 2015 Goede ICT-prestaties voor België volgens de Barometer van de Informatiemaatschappij 2015 Brussel, 16 juli 2015 De editie 2015 van de jaarlijkse Barometer van de Informatiemaatschappij kunt u nu raadplegen.

Nadere informatie

Rabobank Food & Agri. Druk op varkensvleesmarkt blijft. Kwartaalbericht Varkens Q2 2015

Rabobank Food & Agri. Druk op varkensvleesmarkt blijft. Kwartaalbericht Varkens Q2 2015 Rabobank Food & Agri Kwartaalbericht Varkens Q2 2015 Druk op varkensvleesmarkt blijft De vooruitzichten voor de Nederlandse varkenshouderij voor het tweede kwartaal 2015 blijven mager. Ondanks de seizoensmatige

Nadere informatie

Strategy Background Papers

Strategy Background Papers november 2013 Beleggen in vastgoed Huurder of eigenaar, iedereen krijgt in het dagelijkse leven te maken met vastgoed. De meeste eigenaars van een huis zien hun woning meer als een vorm van comfort dan

Nadere informatie

De Nederlandse concurrentiepositie in de internationale dienstenhandel

De Nederlandse concurrentiepositie in de internationale dienstenhandel De Nederlandse concurrentiepositie in de internationale handel De Nederlandse architect die gebouwen ontwerpt in Frankrijk en Portugal is net zoals de Bulgaarse datatypist die vanuit Sofia werkt voor een

Nadere informatie

TETRALERT - ONDERNEMING VOORSTEL TOT HERZIENING VAN DE RICHTLIJN AANDEELHOUDERSRECHTEN

TETRALERT - ONDERNEMING VOORSTEL TOT HERZIENING VAN DE RICHTLIJN AANDEELHOUDERSRECHTEN TETRALERT - ONDERNEMING VOORSTEL TOT HERZIENING VAN DE RICHTLIJN AANDEELHOUDERSRECHTEN 1. Inleiding Op 9 april 2014 maakte de Europese Commissie aan het Europees Parlement een voorstel van richtlijn over

Nadere informatie

Overeenkomst tussen gebruiker en izi4u

Overeenkomst tussen gebruiker en izi4u Overeenkomst tussen gebruiker en izi4u izi4u.com bestaat uit verscheidene websites en webpagina's die worden onderhouden door Electronic Gallery n.v. of door haar gelieerde bedrijven (zoals Ekivita) -

Nadere informatie

Beschaving. Lang, gezond en gelukkig leven? Horizon 2050, 25 september 2015. Edwin De Boeck Hoofdeconoom KBC Groep

Beschaving. Lang, gezond en gelukkig leven? Horizon 2050, 25 september 2015. Edwin De Boeck Hoofdeconoom KBC Groep Beschaving Lang, gezond en gelukkig leven? Horizon 25, 25 september 215 Edwin De Boeck Hoofdeconoom KBC Groep Meer welvaart = langer leven Bbp per capita en levensverwachting 6 55 5 45 4 Wereld 8 7 6 17

Nadere informatie

Olie en opkomende markten: Een tweesnijdend zwaard

Olie en opkomende markten: Een tweesnijdend zwaard Olie en opkomende markten: Een tweesnijdend zwaard Date : december 29, 2014 De olieprijs stortte dit jaar in elkaar als gevolg van de volatiliteit op de meeste markten en een tijdelijke onbalans tussen

Nadere informatie

Economic Research. Notes

Economic Research. Notes Economic Research Notes Jaargang 3 - nr. 11 Juli 5 Het effect van de gestegen olieprijzen op economische groei en inflatie U bent al KBC-Online-cliënt? Dan kunt u gratis Economic Research Notes ontvangen

Nadere informatie

Internationale handel visproducten

Internationale handel visproducten Internationale handel visproducten Marktmonitor ontwikkelingen 27-211 en prognose voor 212 Januari 213 Belangrijkste trends 27-211 Ontwikkelingen export De Nederlandse visverwerkende industrie speelt een

Nadere informatie

Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer - Tech Monitor Een verkenning van het ontvangen en betalen van digitale rekeningen door consumenten

Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer - Tech Monitor Een verkenning van het ontvangen en betalen van digitale rekeningen door consumenten Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer - Tech Monitor Een verkenning van het ontvangen en betalen van digitale rekeningen door consumenten 1. Introductie De laatste jaren zijn Nederlanders internet massaal

Nadere informatie

Gezondheid: uw Europese ziekteverzekeringskaart altijd mee op vakantie?

Gezondheid: uw Europese ziekteverzekeringskaart altijd mee op vakantie? MEMO/11/406 Brussel, 16 juni 2011 Gezondheid: uw Europese ziekteverzekeringskaart altijd mee op vakantie? Vakantie verwacht het onverwachte. Gaat u binnenkort op reis in de EU of naar IJsland, Liechtenstein,

Nadere informatie

Standaard Eurobarometer 80. DE PUBLIEKE OPINIE IN DE EUROPESE UNIE Najaar 2013 NATIONAAL RAPPORT BELGIË

Standaard Eurobarometer 80. DE PUBLIEKE OPINIE IN DE EUROPESE UNIE Najaar 2013 NATIONAAL RAPPORT BELGIË Standaard Eurobarometer 80 DE PUBLIEKE OPINIE IN DE EUROPESE UNIE Najaar 2013 NATIONAAL RAPPORT BELGIË Opiniepeiling besteld en gecoördineerd door de Europese Commissie, Directoraat-generaal Communicatie.

Nadere informatie

Examen HAVO. Economie 1

Examen HAVO. Economie 1 Economie 1 Examen HAVO Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs Tijdvak 2 Woensdag 21 juni 13.30 16.00 uur 20 00 Dit examen bestaat uit 31 vragen. Voor elk vraagnummer is aangegeven hoeveel punten met een goed

Nadere informatie

BUREAU VOOR DE STAATSSCHULD. Suriname Debt Management Office. Kosten en Risico analyse van de Surinaamse schuldportefeuille per ultimo 2014

BUREAU VOOR DE STAATSSCHULD. Suriname Debt Management Office. Kosten en Risico analyse van de Surinaamse schuldportefeuille per ultimo 2014 BUREAU VOOR DE STAATSSCHULD Suriname Debt Management Office Kosten en Risico analyse van de Surinaamse schuldportefeuille per ultimo 2014 Sarajane Marilfa Omouth Paramaribo, juni 2015 1. Inleiding De totale

Nadere informatie

Economie en financiële markten

Economie en financiële markten Economie en financiële markten Bob Homan ING Investment Office Den Haag, 11 oktober 2013 Vraag 1: Begraafplaats Margraten gesloten vanwege. 1. Bezuinigen bij de Nederlandse overheid 2. Op last van Europese

Nadere informatie

Zelfstandig ondernemer, een goede keus!

Zelfstandig ondernemer, een goede keus! Zelfstandig ondernemer, een goede keus! Cash Converters is uitgegroeid tot een enorm internationaal succes. Na de aanvankelijke introductie van het concept in Australië, zijn er inmiddels meer dan vijfhonderd

Nadere informatie

Eindexamen economie 1 vwo 2001-I

Eindexamen economie 1 vwo 2001-I Opgave 1 Hoge druk op de arbeidsmarkt Gedurende een aantal jaren groeide de economie in Nederland snel waardoor de druk op de arbeidsmarkt steeds groter werd. Het toenemende personeelstekort deed de vrees

Nadere informatie

Regionale economische vooruitzichten 2014-2019

Regionale economische vooruitzichten 2014-2019 2014/6 Regionale economische vooruitzichten 2014-2019 Dirk Hoorelbeke D/2014/3241/218 Samenvatting Dit artikel geeft een bondig overzicht van enkele resultaten uit de nieuwe Regionale economische vooruitzichten

Nadere informatie

Onderwijs en arbeidsmarkt: tweemaal actief

Onderwijs en arbeidsmarkt: tweemaal actief Onderwijs en arbeidsmarkt: tweemaal actief Organisation for Economic Coöperation and Development (2002), Education at a Glance. OECD Indicators 2002, OECD Publications, Paris, 382 p. Onderwijs speelt een

Nadere informatie

Impact Cloud computing

Impact Cloud computing Impact Cloud computing op de Nederlandse zakelijke markt De impact van Cloud Computing op de Nederlandse zakelijke markt De economische omstandigheden zijn uitdagend. Nederland is en bedrijven informatietechnologie

Nadere informatie

Instituut voor de nationale rekeningen

Instituut voor de nationale rekeningen Instituut voor de nationale rekeningen 2015-02-17 Links: Publicatie BelgoStat Online Algemene informatie Broos herstel in 2013 na krimp in 2012 in Brussel en Wallonië; verdere groeivertraging in 2013 in

Nadere informatie

De groei voorbij. Jaap van Duijn september 2007

De groei voorbij. Jaap van Duijn september 2007 De groei voorbij Jaap van Duijn september 2007 1 Een welvaartsexplosie Na WO II is de welvaart meer gestegen dan in de 300 jaar daarvoor Oorzaken: inhaalslag, technologische verandering en bevolkingsgroei

Nadere informatie

MiFID Een betere bescherming van uw vermogen

MiFID Een betere bescherming van uw vermogen MiFID Een betere bescherming van uw vermogen Inhoud MiFID, een betere bescherming van beleggers op Europees niveau............... 4 De verplichtingen van BIL tegenover haar cliënten-beleggers... 6 Classificatie

Nadere informatie

TREVI VASTGOEDINDEX OP 30/06/2012: Voorspellers kunnen zich vergissen. Cijfers liegen nooit.

TREVI VASTGOEDINDEX OP 30/06/2012: Voorspellers kunnen zich vergissen. Cijfers liegen nooit. PERSBERICHT 09 juli 2012 TREVI Group J. Hazardstraat 35 1180 Brussel Tel. +32 2 343 22 40 / Fax +32 2 343 67 02 TREVI VASTGOEDINDEX OP 30/06/2012: Voorspellers kunnen zich vergissen. Cijfers liegen nooit.

Nadere informatie

Bijdrage opruimingskosten in de jaarrekening

Bijdrage opruimingskosten in de jaarrekening Bijdrage opruimingskosten in de jaarrekening Verschillende overheidsregelingen eisen van ondernemingen financiële bijdragen voor de kosten van het opruimen van producten of productiefaciliteiten van die

Nadere informatie

Outlook 2016. Figuur 1: Invloed van Chinese groei op wereldwijde groei. (bron: Capital Economics) december 2015 Pagina 2 van 7

Outlook 2016. Figuur 1: Invloed van Chinese groei op wereldwijde groei. (bron: Capital Economics) december 2015 Pagina 2 van 7 Outlook 2016 Inleiding 2016 is in China het jaar van de aap. Apen zijn de genieën van de Chinese dierenriem. Ze leven in groepen, zijn intelligent en geestig. Niets is voor hen te moeilijk. Als het wel

Nadere informatie

TOPBEDRIJVEN UIT GROEISECTOREN

TOPBEDRIJVEN UIT GROEISECTOREN TOPBEDRIJVEN UIT GROEISECTOREN (november 2012 - auteur: Paul Hermans) Inleiding Excelco laat toe de groei van de verschillende sectoren op te volgen. We selecteren enkele groeisectoren en een beloftevol

Nadere informatie

PC Advocaten Nieuwsbrief DE NIEUWE RICHTLIJN BETALINGSACHTERSTAND. Contact ZZINLEIDING

PC Advocaten Nieuwsbrief DE NIEUWE RICHTLIJN BETALINGSACHTERSTAND. Contact ZZINLEIDING DE NIEUWE RICHTLIJN BETALINGSACHTERSTAND ZZINLEIDING Ongeveer 2,6% van alle facturen in de EU worden te laat of zelfs helemaal niet betaald. Vooral voor KMO s is dit problematisch gezien zij geen grote

Nadere informatie

ING Inflatie Protectie Note

ING Inflatie Protectie Note Protection Equity Interest Other Deze brochure is opgesteld voor de aanbieding van deze Note en is na sluiting van de inschrijvingsperiode niet meer geactualiseerd. Voor actuele informatie met betrekking

Nadere informatie

Gecoördineerde handhavingsmaatregelen voor betere naleving consumentenrechten op reiswebsites

Gecoördineerde handhavingsmaatregelen voor betere naleving consumentenrechten op reiswebsites #sweep2013 Gecoördineerde handhavingsmaatregelen voor betere naleving consumentenrechten op reiswebsites Brussel, 14 april 2014 In 2013 bleek uit een gezamenlijke, door de Europese Commissie gecoördineerde

Nadere informatie

Eindexamen economie 1-2 havo 2004-I

Eindexamen economie 1-2 havo 2004-I 4 Beoordelingsmodel Opmerking Algemene regel 3.6 is ook van toepassing als gevraagd wordt een gegeven antwoord toe te lichten, te beschrijven en dergelijke. Opgave 1 1 Een voorbeeld van een juist antwoord

Nadere informatie

Het 1 e kwartaal van 2015.

Het 1 e kwartaal van 2015. 1 Het 1 e kwartaal van 2015. Achteraf bezien was het eerste kwartaal van 2015, vooral in Europa, uiterst vriendelijk voor beleggers. Hoewel door Invest4You, ondanks de jubelverhalen in de pers een zekere

Nadere informatie

Examen VWO. Economie 1 (nieuwe stijl)

Examen VWO. Economie 1 (nieuwe stijl) Economie 1 (nieuwe stijl) Examen VWO Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 1 Donderdag 17 mei 13.30 16.30 uur 20 01 Voor dit examen zijn maximaal 65 punten te behalen; het examen bestaat uit

Nadere informatie

HALFJAARLIJKS ONDERZOEK. Conjunctuurenquête voorjaar 2015

HALFJAARLIJKS ONDERZOEK. Conjunctuurenquête voorjaar 2015 HALFJAARLIJKS ONDERZOEK Conjunctuurenquête voorjaar 2015 Samenvatting Uit de FME Conjunctuurenquête voorjaar 2015 wordt duidelijk dat veel bedrijven een gezonde uitgangspositie hebben om de uitdagingen

Nadere informatie

Waar liggen de kansen?

Waar liggen de kansen? Grip op je vermogen Waar liggen de kansen? Bob Homan ING Investment Office 20 april 2012 Welke economie is het snelst gegroeid na invoering van de euro?* a) Zwitserland b) Duitsland c) VS d) Griekenland

Nadere informatie

Digitale (r)evolutie in België anno 2010.

Digitale (r)evolutie in België anno 2010. ALGEMENE DIRECTIE STATISTIEK EN ECONOMISCHE INFORMATIE PERSBERICHT 23 februari 2011 Digitale (r)evolutie in België anno 2010. De digitale revolutie zet zich steeds verder door in België: 73% van de Belgische

Nadere informatie

Marktbeeld appels en peren

Marktbeeld appels en peren Afzet appels en peren door Russische boycot in de verdrukking Productie De appelproductie in de EU bedroeg in 215 ruim 12 miljard kilo. Dit was de op één na grootste EUoogst ooit. Bijna een derde van de

Nadere informatie

Enquête rond het familiebedrijf in België

Enquête rond het familiebedrijf in België www.pwc.be Enquête rond het familiebedrijf in België December 2010 Kernbevindingen 1. 1 op 2 respondenten ziet overheidsbeleid en regulering als één van de voornaamste externe uitdagingen voor hun onderneming.

Nadere informatie

Besluit van de directeur-generaal van de Nederlandse mededingingsautoriteit als bedoeld in artikel 37, eerste lid, van de Mededingingswet.

Besluit van de directeur-generaal van de Nederlandse mededingingsautoriteit als bedoeld in artikel 37, eerste lid, van de Mededingingswet. BESLUIT Besluit van de directeur-generaal van de Nederlandse mededingingsautoriteit als bedoeld in artikel 37, eerste lid, van de Mededingingswet. Zaaknummer 2647/Thermo King - Grenco I. MELDING 1. Op

Nadere informatie

Beleggingen institutionele beleggers met 7 procent toegenomen

Beleggingen institutionele beleggers met 7 procent toegenomen Publicatiedatum CBS-website: 1 oktober 27 Beleggingen institutionele beleggers met 7 procent toegenomen drs. J.L. Gebraad Centraal Bureau voor de Statistiek Voorburg/Heerlen 27 Verklaring der tekens. =

Nadere informatie

Onderwijs in Rusland. Jan Limbeek

Onderwijs in Rusland. Jan Limbeek Onderwijs in Rusland Een van de terreinen waar de Sovjet-Unie in uitblonk was onderwijs. Het onderwijs was toegankelijk, goed en gratis. Vergeleken met de Sovjet-Unie is de algemene indruk dat de situatie

Nadere informatie