Defensie en het millennium

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Defensie en het millennium"

Transcriptie

1 Defensie en het millennium Rik van der Linden We need every state and local government, and every business large and small, to make sure Y2K is remembered as the last headache of the 20th century - not the first crisis of the 21st. President Bill Clinton, tijdens het uitspreken van de State of the Union, 19 januari 1999 Zelfs de meest fervente computer-xenofoben hebben inmiddels tussen de oren zitten dat het nieuwe millennium, naast een feestelijk gebeuren, ook een spannend moment is. De eeuwwende lijkt in de ogen van sommige goeroes garant te staan voor neerstortende vliegtuigen, weigerende liften, kostbare computersystemen die van het ene op het andere moment uitvallen, instortend geldverkeer en ernstige voedseltekorten. Hoewel deze doemscenario s door de meeste deskundigen fors worden afgezwakt, is een belangrijk deel van de IT-wereld toch hard bezig om de belangrijkste risico s in kaart te brengen en in ieder geval de meest noodzakelijke aanpassingen te verrichten. In dit artikel wordt een voorzichtige inventarisatie gemaakt van de impact die het millenniumvraagstuk (in het Engels ook regelmatig aangeduid als Year 2000' of Y2K ) heeft op defensie-organisaties. Na een introductie op het probleem zal een vergelijking worden gemaakt tussen de huidige stand van zaken ten aanzien van de inventarisatie en oplossing van het millenniumprobleem in de strijdkrachten van Nederland, de VS en Rusland. Hierbij zal tevens worden geprobeerd de meest relevante veiligheidsrisico s te beschrijven. Het millenniumvraagstuk: oorzaken, effecten en oplossingen Oorzaken De oorzaak van het millenniumprobleem is eenvoudig: in veel gevallen zijn datumcodes in de computerprogrammatuur voorzien van twee cijfers in plaats van vier; een computer ziet dus geen verschil tussen 1901 of Dit kan ernstige gevolgen hebben voor het functioneren, bijvoorbeeld doordat apparatuur uitvalt of verkeerde gegevens genereert - wat op zich weer een keten aan problemen te weeg kan brengen. Dit probleem is in de jaren zestig wel onderkend, maar men verwachtte dat de computers die toen werden geïnstalleerd na een jaar of tien wel vervangen zouden zijn. Zo ontstond de routine om data tweecijferig te programmeren (zie kader Y2K: technische aspecten). Effecten Het millenniumvraagstuk is geen hypothetisch probleem. Over de mogelijk optredende effecten van falende computersystemen is al veel geschreven; en van tijd tot komen al voorbeelden beschikbaar. Aardige, op het eerste gezicht onschuldige voorbeelden zijn de 99-jarige man die op een kinderafdeling van een ziekenhuis terechtkwam, of de 106-jarige vrouw die een uitnodiging kreeg om de lagere school te bezoeken. Ernstiger was het feit dat, toen de Amerikaanse autofabrikant Chrysler één van haar fabrieken wilde testen op millenniumbestendigheid, de automatische deuren niet eens meer opengingen. Deze voorbeelden maken duidelijk dat Y2K op allerlei plekken in de maatschappij een probleem kan vormen. Individuele problemen kunnen bovendien een domino-effect veroorzaken en zo, volgens de zwartste scenario s, een wereldcrisis tot gevolg hebben. 1

2 De oplossing van het probleem is duur en tijdrovend. De inschatting voor de totale kosten die nodig zijn om alle systemen aan te passen lopen uiteen van 300 à 600 miljard dollar tot, recent, zo'n anderhalf biljoen dollar. Bovendien is er een aantal technische moeilijkheden. Zo zijn veel grote computersystemen in de jaren zestig en zeventig geprogrammeerd in talen die nu niemand meer kent. Ook is becijferd dat alleen al in de Verenigde Staten ongeveer extra programmeurs nodig zijn om de noodzakelijke aanpassingen te verrichten (op dit moment zijn er in de hele VS ongeveer programmeurs). Een andere moeilijkheid is dat veel leveranciers van computers, apparatuur, software etc. ook zelf pas in een laat stadium begonnen zijn hun eigen inventarisaties. Informatie komt dus vaak laat beschikbaar. Oplossingsstrategie Het is van belang vast te stellen dat het millenniumvraagstuk in de meeste gevallen geen technisch, maar een puur organisatorisch probleem is. De principiële oorzaak is bekend, en hier zijn allerlei oplossingen voor bedacht. Het probleem wordt gevormd door het feit dat dit veel tijd, geld en moeite kost. Y2K wordt wel het enige project ter wereld met een keiharde deadline genoemd. Iedere oplossing begint met een gedegen aanpak. Door veel grote IT-consultants, en ook door het Amerikaanse ministerie van Defensie 1, wordt een model gehanteerd dat bestaat uit de volgende fasen: awareness (bewustwording). Tot voor enige tijd kostte het moeite bedrijven te overtuigen van de ernst van het probleem; managers besteden hun geld immers liever aan IT-projecten die iets nieuws opleveren - het maximale dat een millenniumproject oplevert is een systeem dat na 2000 net zo functioneert als daarvoor. assessment (inventarisatie en beoordeling). Dit is een belangrijk onderdeel; het wijst uit hoe groot het werkelijke probleem is en welke onderdelen moeten worden getest, aangepast en/of gerepareerd. Na afronding van deze fase bestaat een goed inzicht in de problemen, maar is er nog niets gebeurd aan de oplossing ervan. renovation (aanpassing). Uitvoering van de eigenlijke werkzaamheden volgens een na afloop van de tweede fase opgesteld projectplan. validation (testen). Vooral waar grote systemen met elkaar moeten samenwerken is dit een complex en tijdrovend karwei; bijvoorbeeld wanneer blijkt dat een aanpassing die binnen een systeem is gedaan tot gevolg heeft dat er niet meer kan worden gecommuniceerd met een ander systeem. implementation (implementatie van het aangepaste systeem in de bedrijfsomgeving) Inmiddels is veel ervaring opgedaan met de aanpak van het millenniumprobleem. Een van de lessen hieruit is dat een eenmaal begonnen inventarisatie vaak veel meer verdachte onderdelen oplevert dan van tevoren werd verwacht; en bovendien dat het testen van oplossingen veel meer tijd kost dan voorzien. Bovendien blijken ook de kosten in veel gevallen enorm op te lopen. Toch is, met een goed uitgevoerde inventarisatie, al veel gewonnen. Er is immers een inzicht in de mogelijke problemen, zodat in ieder geval noodplannen kunnen worden gemaakt. Het millenniumvraagstuk en defensie Defensie-organisaties hebben voor een groot deel met exact dezelfde vraagstukken te kampen als andere overheidsinstellingen, bedrijven en particulieren. Ook binnen Defensie zijn grote bedrijfsprocessen gaande. Er wordt informatie opgeslagen en uitgewisseld, er worden lonen en pensioenen uitbetaald, goederen vervoerd, enz. Binnen al deze processen kunnen zich millenniumproblemen voordoen in de computers, de software die wordt gebruikt, de databases waar informatie uit wordt gehaald, of anders vanwege het feit dat relatief onverdachte apparaten als liften, boormachines, telefooncentrales of faxen het niet blijken te 2

3 doen. Over de aanpak van deze vragen is hierboven al het een en ander geschreven; dit is een tijdrovend, complex en deels ook saai karwei. Op zichzelf kunnen de optredende problemen echter al ernstig genoeg zijn om de gehele organisatie (tijdelijk) te verlammen. De meeste aandacht gaat vanzelfsprekend uit naar commando-, controle-, communicatie- en informatiesystemen (C3I-systemen) en natuurlijk naar de wapensystemen zelf. Vooral binnen deze systemen zullen eventuele problemen immers grote gevolgen hebben voor de operationele inzetbaarheid van de krijgsmacht. Recent is een door de Assemblée van de West-Europese Unie (WEU) een rapport opgesteld dat een goed inzicht biedt in de stand van zaken ten aanzien van de onderkenning van de mogelijke problemen in alle WEU-landen (inclusief geassocieerde leden, geassocieerde partners en waarnemers). 2 De huidige stand van zaken ten aanzien van het millenniumvraagstuk is dat de meeste landen in hun inventarisatiefase zitten. Wel zijn grote verschillen aan te wijzen tussen de verschillende groepen landen. De meest pregnante conclusie is nog wel dat juist de meest moderne strijdkrachten de grootste problemen hebben, en bij het niet goed onderkennen hiervan op 1 januari van het volgend jaar een fors gedevalueerde strijdmacht zouden kunnen hebben. In de woorden van een anonieme commentator op een van de discussiepagina's van internet: "Red China will be the big winner. It has the largest army on earth and a huge, World War II navy. After January 1, 2000, a World War II navy will be the most advanced navy on earth." 3 Dit zou wel een heel wrede variant op de wet van de remmende voorsprong zijn. Tegelijkertijd geven landen als Bulgarije, Litouwen, Letland en Roemenië in hetzelfde rapport aan geen problemen te hebben; ofwel omdat ze geen gedigitaliseerde systemen in hun bezit hebben, ofwel omdat deze zo nieuw zijn dat het probleem niet bestaat. Een vergelijking: Nederland, de VS en Rusland Nederland Binnen de Nederlandse overheid wordt het millenniumprobleem geïntegreerd onderzocht en aangepakt. Van alle ministeries heeft Defensie de meeste problemen. Er is een inventarisatie gemaakt die uitwijst dat er in totaal zo n items zijn met een (mogelijk) probleem. Dit kan variëren van problemen in de aansturing van stand alone personal computers tot het verstoren van grote communicatie- en wapensystemen. Uit een rapportage die vorig jaar juni aan de Tweede Kamer is verzonden, blijkt dat Defensie bezig is met het afronden van de inventarisatiefase. 4 Ten aanzien van veel onderdelen is nog overleg gaande met de fabrikant (o.a. met de producenten van het vliegende materieel van de luchtmacht). Voor een aantal onderdelen is duidelijk dat de tijdsplanning krap wordt; van onder meer de marine-fregatten wordt aangegeven dat deze ergens in de eerste helft van 1999 millenniumbestendig zullen zijn. De afhankelijkheid van derden (lees vooral: producenten) wordt als het grootste risico aangemerkt, mede in het licht van de ketenproblematiek. Gezien deze stand van zaken lijkt het niet zeker dat de gehele krijgsmacht per 1 januari 2000 millenniumbestendig is; aandacht voor noodprocedures is dan ook geen overbodige luxe. De Verenigde Staten De grootste strijdmacht ter wereld is tevens één van de meest technologie-gedreven organisaties ter wereld. De Amerikaanse krijgsmacht is de laatste vijftien jaar bezig geweest al haar voer-, vaar- en vliegtuigen en bijbehorende zaken zodanig aan elkaar te koppelen, dat het slagveld geheel gedigitaliseerd zou kunnen worden. Op deze wijze is nu al een complex geheel ontstaan van C3I-systemen. Bovendien zijn ook de wapens zelf in veel gevallen voorzien van allerlei gecomputeriseerde functies. Een klein voorbeeld kan wellicht zowel het belang als de afhankelijkheid van high tech in moderne wapensystemen duidelijk maken. In de software voor het F16-gevechtsvliegtuig was men vergeten ergens een - teken te programmeren. Gevolg hiervan zou zijn geweest 3

4 dat het toestel, na het passeren van de evenaar, onmiddellijk een draai zou maken en op zijn kop verder zou vliegen (het probleem werd voortijdig ontdekt in een vluchtsimulator). 5 Het uitvallen van een schakel in een commando- of communicatiestructuur kan gevolgen hebben voor heel deze structuur. Het is, gezien het bovenstaande, geen wonder dat het Amerikaanse ministerie van Defensie al sinds medio 1995 bezig is met de aanpak van het millenniumprobleem. Voor de coördinatie van alle lopende federale projecten is een Presidentiële Raad ingesteld, The President s Council on Year 2000 Conversion. Ondanks alle aandacht die er aan Y2K wordt besteed maakt het aanvankelijke optimisme de laatste anderhalf jaar plaats voor onzekerheid. De formele doelstelling is dat de Amerikaanse strijdkrachten op 1 november van het komend jaar geheel millennium-proof moeten zijn; dit zal echter zeker niet lukken voor de gehele strijdmacht. In de praktijk wordt er met name naar gestreefd dat de zgn 'mission critical systems' tijdig zijn aangepast. Dit is naar alle waarschijnlijkheid wel mogelijk; in januari jl. waren 1736 van de 2300 kritieke systemen aangepast. Dit gaat echter wel met enorme kosten gepaard; de huidige schatting gaat uit van zo n vier miljard dollar. Rusland In schril contrast met de VS is de Russische defensie (net als de Russische economie) veel minder gecomputeriseerd. De problemen zijn dan ook minder veelomvattend. Cruciaal en zeer verontrustend is echter wel de status van de nucleaire defensie, inclusief de C3I-systemen. Tot medio vorig jaar was het Russische standpunt dat er geen problemen te verwachten waren, en dat eventuele optredende storingen na 1 januari 2000 zouden worden opgelost. Er werd dan ook weinig aandacht aan het millenniumvraagstuk geschonken. Dit was een schrikbeeld voor - met name- Amerikaanse defensiekringen. In mei vorig jaar stelde premier Kirijenko al dat een gezamenlijke aanpak nodig was. Pas onlangs echter heeft premier Primakov een speciale millennium bug -raad ingesteld. Alleen al dit feit maakt duidelijk dat Rusland te laat is om zijn defensie op orde te hebben per 1 januari De coördinatie van de Russische aanpak is in handen van de Centrale Telecommunicatie Commissie. De leider van deze commissie, Alexander Kroepnov, gaf medio vorig jaar aan ongeveer miljoen dollar nodig te hebben voor aanpassingen; recent schatte hij de totale kosten echter al op drie miljard dollar. Dit is een teken dat ook in Rusland de bewustwording op gang is gekomen en een eerste indruk ontstaat van de problematiek. Positief is dat er tekenen zijn dat Rusland bereid is tot samenwerking bij de inventarisatie en oplossing van nog te constateren problemen. Zowel de NAVO als het Pentagon hebben hulp aangeboden; de European Bank for Reconstruction and Development (EBRD) heeft enkele honderdduizenden dollars beschikbaar gesteld voor bewustwording en inventarisatie van de problematiek. Zoals hierboven al aangeduid is dit een eerste stap naar de oplossing van problemen. Wanneer het inzicht groeit dat er echt iets aan de hand is kunnen er nog noodmaatregelen worden genomen. Belangrijk is dat informatie wordt uitgewisseld en dat er vertrouwenwekkende maatregelen worden afgesproken tussen de VS en Rusland. Te denken valt hierbij aan een no first use -verklaring voor rond de eeuwwisseling. Ook is absolute zekerheid nodig over de status van de wapensystemen zelf. De veiligheidsrisico s: een voorzichtige inschatting Veel vragen blijven onbeantwoord, maar een aantal zaken is duidelijk. Allereerst is het uitgesloten dat alle (westerse zowel als Russische) defensiesystemen geheel millenniumbestendig zullen zijn per 1 januari De kans dat er, als gevolg van foute datum-informatie in de systemen, een Russische raket wordt afgeschoten, wordt, ondanks hardnekkige berichten, door de meeste deskundigen niet erg hoog ingeschat. De kans is veel groter dat systemen geheel plat gaan en dus geen informatie meer leveren. Naar aanleiding van deze verwachting merkte de voorzitter van de hierboven al aangehaalde 4

5 Presidentiële Raad, John Koskinen, op: The chances of world peace are greater than ever. Toch is dit maar de vraag. Vaak leidt een gebrek aan informatie immers tot onzekerheid, paniekreacties of verkeerde keuzen. Wanneer alle schermen op zwart gaan is het onzeker wat een dienstdoende officier besluit te doen. Deze redenering kan echter ook worden omgedraaid: iedereen weet dat op 1 januari, even na uur, dergelijke calamiteiten zich kunnen voordoen. Voor een doemscenario lijkt hier dan ook geen plaats te zijn. Een geheel ander soort risico s echter - met een hoger realiteitsgehalte en potentieel even ernstige gevolgen - wordt gevormd door de maatschappelijke onrust die kan ontstaan doordat inderdaad voedselketens worden verstoord, energietekorten ontstaan, telefooncentrales uitvallen en talloze apparaten niet meer werken. Wanneer midden in een strenge winter opeens energie- en voedselschaarste ontstaat kan dit gevolgen hebben voor de maatschappelijke stabiliteit, en het vertrouwen in een herstel van de economie kan opnieuw een ernstige knauw krijgen. Dit probleem speelt niet alleen in Rusland, maar is wereldwijd aan de orde. Conclusie De conclusie is dan ook dat ten aanzien van de risico s die zijn verbonden met het millenniumvraagstuk grote vraagtekens overblijven. Niemand kent de totale omvang van het probleem; niemand heeft een volledig overzicht over de totale effecten. Een belangrijke conclusie is dat paniek de zaak alleen verergert. Wanneer in de loop van dit jaar, bijvoorbeeld als gevolg van steeds herhaalde berichten over de onbetrouwbaarheid van het betalingsverkeer, een kwart van de mensen hun geld van de bank haalt, stort het geldverkeer inderdaad in. Nuchtere communicatie over de essenties van het probleem moet worden gecombineerd met nauwe samenwerking tussen betrokken overheden. Het millenniumprobleem is ook een voorbode van de toekomst. Inmiddels zijn zoveel onderdelen van de maatschappij gecomputeriseerd, dat het technisch falen van systemen onmiddellijke invloed heeft op ons dagelijks leven. Y2K is dan ook een voorbeeld van een geheel nieuw soort veiligheidsproblemen, namelijk de digitale veiligheid. Dit maakt het ook zo belangrijk dat Y2K (en soortgelijke vraagstukken die ons in de 21e eeuw zullen bezighouden) niet wordt overgelaten aan computer-geeks. Het verdient een structurele plaats in de hoofden van beleidsmakers en politici. Noten Drs. H. van der Linden is organisatieadviseur. 1. Zie: Year 2000 Management Plan (Department of Defense, Office of the Assistant Secretary of Defense Command, Control, Communications and Intelligence; version 1.0, April 1997). 2. The Millennium Bug: Its Consequences for European Defence (Report submitted on behalf of the Technological and Aerospace Committee by Mr Atkinson, Rapporteur. Assembly of Western European Union, forty fourth session; 5 november 1998). 3. Commentaar op de Gary North's Y2K Links and Forums internet-pagina (categorie: militair). Dit is één van de vele internet-sites die gewijd is aan het millenniumvraagstuk. Bereikbaar via 4. Rapportage Defensie aan de Tweede Kamer over de millenniumproblematiek (Ministerie van Defensie, Den Haag, juni 1998). 5. Voorbeeld aangehaald door John Huntress in Computer Problems Similar to The Millennium Bug That Have Already Happened (te vinden op 5

6 Y2K: ENKELE TECHNISCHE ASPECTEN Een deel van de weerzin die veel mensen hebben tegen het millenniumvraagstuk komt voort uit hun onbegrip met de technische aspecten ervan. In essentie is dit echter doodeenvoudig: vanaf de jaren vijftig/zestig (toen geheugenruimte in computers schaars was) zijn jaartallen tweecijferig weergegeven in programmatuur; dit kan betekenen dat op 1 januari 2000 een groot aantal computers denkt dat het 1 januari 1900 is. De consequentie hiervan kan zijn dat de computer storingen gaat vertonen, verkeerde berekeningen maakt, of uitvalt. Dit probleem kan zich op vele terreinen voordoen: in de systeemklok van de computer, in de besturingssoftware (die ook geheel datumonafhankelijke software aanstuurt), in de toepassingssoftware en zelfs in de bestanden zelf (vooral in databases). Een specifiek probleem vormen de apparaten die voorzien zijn van een chip met een klein stukje ingebakken software ; de zgn. embedded systems. Er zijn tientallen miljarden chips in omloop; naar schatting 1 à 2% hiervan heeft een datumprobleem. Het is echter onmogelijk om deze chips van binnen te bekijken. Verdachte chips kunnen zich onder meer bevinden in liften, kopieermachines, raketten, satellieten, auto's, etc. Naast dit tweecijferig jaartal -probleem zijn er nog drie varianten mogelijk van Y2K: het schrikkeljaarprobleem (sommige computers herkennen 2000 niet als schrikkeljaar, terwijl het dat wel is). problemen rond specifieke data, zoals 9/9/99 (veel gebruikt voor speciale toepassingen in computerprogramma s). problemen met het beperkte datumbereik van een aantal embedded systems. Een aantal producten (waarvan het Global Positioning System (GPS) het bekendste is; een satellietsysteem bestemd voor plaatsbepaling, navigatie, etc.) houdt via een relatief eenvoudig telsysteem bij hoeveel tijd het al in de lucht is. In het geval van het GPS is deze teller vol op 21 augustus 1999 (GPS functioneert dan 1024 weken); de teller begint dan opnieuw en geeft aan dat het 1983 is. De consequentie hiervan kan zijn dat een aantal ontvangers die via GPS worden aangestuurd verkeerd gaan werken en/of uitvallen. GPS wordt onder meer gebruikt om kruisraketten naar hun doelen te geleiden. Het Amerikaanse ministerie van Defensie heeft als doelstelling om in 2000 alle vliegtuigen, schepen, tanks etc. van dit systeem te hebben voorzien. Er is een groot aantal oplossingen mogelijk voor geconstateerde problemen. De meest voor de hand liggende, maar niet altijd realistische opties zijn: niets doen (en afwachten wat er gebeurt) of het verdachte item vervangen. Wanneer toch besloten wordt tot een inventarisatie naar de mogelijke problemen, en deze worden opgespoord, is het allereerst mogelijk de tweecijferige jaaraanduiding viercijferig te maken. Er zijn echter nog veel meer programmeringsmogelijkheden, zoals bijvoorbeeld de veel toegepaste techniek van het "windowing". Hierbij wordt een extra stuk software ingebouwd, dat alle jaartallen tussen 00 en 19 als laat lezen, en alle jaartallen tussen 20 en 99 als Op deze wijze worden de problemen twintig jaar uitgesteld. HET MILLENNIUMPROBLEEM EN INTERNET Het millenniumprobleem is bij uitstek een thema waarvoor veel informatie op het internet te vinden is. Veel leveranciers van IT-systemen en software geven via internet informatie over hun producten en diensten. Een aantal stelt testprogramma s of zelfs aanpassingsprogramma's ( patches ) beschikbaar, om zo de indertijd geleverde systemen of software millenniumbestendig te maken. Ook voor informatie over de millenniumstatus van defensie-organisaties is het internet een goede bron. Tekenend voor het verschil in probleemperceptie is het feit dat over de millenniumvraagstukken binnen de Amerikaanse strijdkrachten tientallen officiële links te vinden zijn, met vooral veel informatie over de manier waarop het probleem wordt aangepakt. Informatie over de Russische situatie is vooral afkomstig uit persberichten en krantenartikelen. Het ideale startpunt voor een zoektocht over het world wide web wordt gevormd door de website van een Canadese Y2K-goeroe; Peter de Jager (internetadres: Op zijn site is een enorm archief beschikbaar van gepubliceerde artikelen; uiteraard zijn er ook de nodige links (enkele tientallen) te vinden naar andere sites op dit terrein. Over de stand van zaken in Nederland kan het beste worden gezocht op de site van het ministerie van Defensie (www.mindef.nl). Ook in nieuwsgroepen wordt gediscussieerd over alle aspecten van Y2K. Zoektermen als y2k, nuclear, Russian, defence, etc. leveren gegarandeerde hits op. 6

HOE WEET MIJN TOMTOM DE WEG TE VINDEN...? BAREND KÖBBEN

HOE WEET MIJN TOMTOM DE WEG TE VINDEN...? BAREND KÖBBEN HOE WEET MIJN TOMTOM DE WEG TE VINDEN...? BAREND KÖBBEN Hoe weet mijn TomTom de weg te vinden...? 2 Hoe weet mijn TomTom de weg te vinden...? Omdat het een apparaat is dat 3 Hoe weet mijn TomTom de weg

Nadere informatie

GPS. Global Positioning System, werking en toepassingen. Maarten Mennes Mei 2006.

GPS. Global Positioning System, werking en toepassingen. Maarten Mennes Mei 2006. GPS. Global Positioning System, werking en toepassingen. Maarten Mennes Mei 2006. GPS is de afkorting voor Global Positioning System. In dit werkstuk zal ik uitleggen hoe het systeem werkt en wat je ermee

Nadere informatie

7 november 2014. Onderzoek: Wapenindustrie

7 november 2014. Onderzoek: Wapenindustrie 7 november 2014 Onderzoek: Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 30.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van een online onderzoek. De uitslag van de

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Bewust willen en kunnen 4. Performance Support 5. Informele organisatie 5. Waarom is het zo moeilijk? 6

Inhoudsopgave. Bewust willen en kunnen 4. Performance Support 5. Informele organisatie 5. Waarom is het zo moeilijk? 6 Inleiding De afgelopen vijftien jaar hebben we veel ervaring opgedaan met het doorvoeren van operationele efficiencyverbeteringen in combinatie met ITtrajecten. Vaak waren organisaties hiertoe gedwongen

Nadere informatie

Testen en BASEL II. Dennis Janssen. Agenda. Wat is BASEL II? Testen van BASEL II op hoofdlijnen

Testen en BASEL II. Dennis Janssen. Agenda. Wat is BASEL II? Testen van BASEL II op hoofdlijnen Testen en BASEL II Dennis Janssen Test Research Centre LogicaCMG 1 Agenda Wat is BASEL II? Testen van BASEL II op hoofdlijnen BASEL II als hulpmiddel om positie testen te versterken Samenvatting 2 1 Basel

Nadere informatie

Naar gezonde financiële verhoudingen en vertrouwen

Naar gezonde financiële verhoudingen en vertrouwen Naar gezonde financiële verhoudingen en vertrouwen Geen renteniersland maar een vermogende toekomst Arnoud W. A. Boot Universiteit van Amsterdam Utrecht, Grip op je vermogen, 24 april 2015 Zijn economen

Nadere informatie

de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Plein 2 2511 CR Den Haag Datum Betreft F-35 programma en Nederlandse testtoestellen

de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Plein 2 2511 CR Den Haag Datum Betreft F-35 programma en Nederlandse testtoestellen > Retouradres Postbus 20701 2500 ES Den Haag de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Plein 2 2511 CR Den Haag Plein 4 MPC 58 B Postbus 20701 2500 ES Den Haag www.defensie.nl Betreft F-35

Nadere informatie

Alfresco's Simple Records Management

Alfresco's Simple Records Management Alfresco's Simple Records Management Het e erste open source dossie r beh eersysteem Ee nvoudig beheer van dossiers Nieuwe wetten, regelgeving en normen hebben voor veel verandering gezorgd in hoe verslagen

Nadere informatie

U als bestuurder - bent de laatste die het weet en dat dwingt u tot bezuinigen!

U als bestuurder - bent de laatste die het weet en dat dwingt u tot bezuinigen! U als bestuurder - bent de laatste die het weet en dat dwingt u tot bezuinigen! In organisaties zit véél méér vermogen dan er gegeven de omstandigheden uit komt. Wel aanwezig maar niet meer ingezet collectief

Nadere informatie

2. Wat zijn per sector/doelgroep de algemene inzichten ten aanzien van de inhoud van de continuïteitsplannen?

2. Wat zijn per sector/doelgroep de algemene inzichten ten aanzien van de inhoud van de continuïteitsplannen? Samenvatting Aanleiding en onderzoeksvragen ICT en elektriciteit spelen een steeds grotere rol bij het dagelijks functioneren van de maatschappij. Het Ministerie van Veiligheid en Justitie (hierna: Ministerie

Nadere informatie

VERENIGINGSWIJZER.NL FINAL DOCUMENT

VERENIGINGSWIJZER.NL FINAL DOCUMENT Vrije Universiteit Amsterdam Faculteit der Exacte Wetenschappen Project Multimedia Peter van Ulden Studentnr. 1494759 VERENIGINGSWIJZER.NL FINAL DOCUMENT INHOUDSOPGAVE 1 Inleiding...3 2 Aanpak & Techniek...4

Nadere informatie

Windows Update. PC'S ONDERHOUDEN & UPGRADEN Windows bijwerken

Windows Update. PC'S ONDERHOUDEN & UPGRADEN Windows bijwerken 2 Windows bijwerken Windows Update Microsoft heeft voor haar Windows-klanten een uitstekende service op internet staan: de website Windows Update. Op deze website kunt u eenvoudig aan de meest recente

Nadere informatie

Hieronder worden enkele creatieve technieken beschreven aan de hand van fictieve cases.

Hieronder worden enkele creatieve technieken beschreven aan de hand van fictieve cases. Creatieve technieken Dit document biedt je een leidraad om te komen tot creativiteit, namelijk door het doorbreken van vastgestelde denkpatronen. Om je op weg te helpen, beschrijven we enkele creatieve

Nadere informatie

Persbericht ABP, eerste halfjaar 2008

Persbericht ABP, eerste halfjaar 2008 Persbericht ABP, eerste halfjaar 2008 Hoofdpunten Rendement over eerste helft 2008 is 5,1%. De dekkingsgraad is medio 2008 uitgekomen op 132%. De kredietcrisis eist zijn tol. Vooral aandelen en onroerend

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2015 2016 26 396 Vervanging pantservoertuigen M577 en YPR Nr. 108 LIJST VAN VRAGEN EN ANTWOORDEN Vastgesteld 15 juni 2016 De vaste commissie voor Defensie

Nadere informatie

Onderzoeksresultaten infosecurity.nl

Onderzoeksresultaten infosecurity.nl Onderzoeksresultaten infosecurity.nl Pagina 1 Introductie Tijdens de beurs infosecurity.nl, die gehouden werd op 11 en 12 oktober 2006, heeft Northwave een onderzoek uitgevoerd onder bezoekers en exposanten.

Nadere informatie

To e-cf or not to e-cf? Jose de Leeuwe-Wisniewski 6 maart 2014

To e-cf or not to e-cf? Jose de Leeuwe-Wisniewski 6 maart 2014 To e-cf or not to e-cf? Jose de Leeuwe-Wisniewski 6 maart 2014 Programma e-cf Korte introductie e-cf Nut en noodzaak Stand van zaken in Europa In Nederland e-cf in de praktijk Ronde tafel discussie Het

Nadere informatie

Zwarte zwanen in de nacht. Organisatievragen

Zwarte zwanen in de nacht. Organisatievragen Zwarte zwanen in de nacht Toekomstvoorspelling Gutenberg (uitvinder boekdrukkunst) verwachtte niet meer dan een handvol bijbels te zullen drukken Boston Post 1865: Welingelichte lieden weten dat het onmogelijk

Nadere informatie

Springboard to knowledge. Ephorusplagiaatcontrole

Springboard to knowledge. Ephorusplagiaatcontrole Springboard to knowledge Ephorusplagiaatcontrole 1 Inleiding... 3 Waar vinden plagiaatplegers hun materiaal?... 3 Hoe kan it s learning plagiaat voorkomen?... 3 Hoe werkt de plagiaatcontrole?... 4 Welke

Nadere informatie

Concept Agendapunt: 06 Lijsten met open standaarden Bijlagen: College Standaardisatie

Concept Agendapunt: 06 Lijsten met open standaarden Bijlagen: College Standaardisatie Forum Standaardisatie Wilhelmina v Pruisenweg 104 2595 AN Den Haag Postbus 84011 2508 AA Den Haag www.forumstandaardisatie.nl COLLEGE STANDAARDISATIE Concept CS10-05-06C Agendapunt: 06 Lijsten met open

Nadere informatie

MINDSTORM LEGO ROBOTS

MINDSTORM LEGO ROBOTS MINDSTORM LEGO ROBOTS Les 1: Robot basis, en programma aanpassen Les 2: Eigen robot maken & programmeren Les 3: Eigen robot maken & geschiedenis robot opzoeken Les 4: Eigen robot maken & start film maken

Nadere informatie

DigiNotar certificaten

DigiNotar certificaten DigiNotar certificaten Onlangs is duidelijk geworden dat er digitaal is ingebroken bij het bedrijf Diginotar. Daarmee worden alle DigiNotar certificaten niet meer als veilig geaccepteerd. Certificaten

Nadere informatie

Whitepaper. Outsourcing. Uitbesteden ICT: Wat, waarom, aan wie en hoe? 1/6. www.nobeloutsourcing.nl

Whitepaper. Outsourcing. Uitbesteden ICT: Wat, waarom, aan wie en hoe? 1/6. www.nobeloutsourcing.nl Uitbesteden ICT: Wat, waarom, aan wie en hoe? 1/6 Inhoud Uitbesteden ICT: Wat, waarom, aan wie en hoe? 3 Relatie tussen ICT en 3 Outsourcen ICT: Wat? 3 Cloud Services 3 Service Level Agreement 3 Software

Nadere informatie

Digikoppeling adapter

Digikoppeling adapter Digikoppeling adapter Versie 1.0 Datum 02/06/2014 Status Definitief Van toepassing op Digikoppeling versies: 1.0, 1.1, 2.0, 3.0 Colofon Logius Servicecentrum: Postbus 96810 2509 JE Den Haag t. 0900 555

Nadere informatie

GPS. Global Positioning system

GPS. Global Positioning system GPS Global Positioning system Waarom GPS Problemen nauwkeurigheid met Plaatsbepaling Navigatie Oudere methodes voldeden niet meer Landmarks, Dead Reckoning, Celestial OMEGA, LORAN, SatNav Het begin van

Nadere informatie

Business Continuity Management

Business Continuity Management Business Continuity Management Aart Bitter - 14 januari 2014 SAFER, SMARTER, GREENER Praktijk case Wij zijn als bierbrouwerij voorgedragen om onze producten te leveren aan het Holland House tijdens het

Nadere informatie

Redundancy, spareparts of onderhoudscontract? Maarten Oberman, Albert Molenaar

Redundancy, spareparts of onderhoudscontract? Maarten Oberman, Albert Molenaar Redundancy, spareparts of onderhoudscontract? Maarten Oberman, Albert Molenaar Redundancy is een technische oplossing voor systeem falen in hardware of software en daarom van belang voor de optimalisatie

Nadere informatie

Geschreven taal is een belangrijk middel om te communiceren en is het meest effectief als deze geschreven is in de moedertaal van de lezer.

Geschreven taal is een belangrijk middel om te communiceren en is het meest effectief als deze geschreven is in de moedertaal van de lezer. Editorial Geschreven taal is een belangrijk middel om te communiceren en is het meest effectief als deze geschreven is in de moedertaal van de lezer. Daarom kan Tasma Productions de veiligheidsboodschap

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2013 2014 33 763 Toekomst van de krijgsmacht Nr. 27 BRIEF VAN DE MINISTER VAN DEFENSIE Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Den Haag,

Nadere informatie

Bijlage 9. UNI 120621.9 REB GD. Releasebeleid

Bijlage 9. UNI 120621.9 REB GD. Releasebeleid Releasebeleid Ondanks alle aan de samenstelling van de tekst bestede zorg, kan Newway Retail Solutions bv (Newway) géén enkele aansprakelijkheid aanvaarden voor eventuele directe en/of indirecte schade,

Nadere informatie

Kans op Amerikaanse dubbele dip is klein

Kans op Amerikaanse dubbele dip is klein Kans op Amerikaanse dubbele dip is klein De Verenigde Staten gaan meestal voorop bij het herstel van de wereldeconomie. Maar terwijl een gerenommeerd onderzoeksburo recent verklaarde dat de Amerikaanse

Nadere informatie

Welkom op dit symposium met de pakkende titel Cybercrime, de digitale vijand voor ons allen.

Welkom op dit symposium met de pakkende titel Cybercrime, de digitale vijand voor ons allen. Speech Erik Akerboom, Secretaris-generaal Ministerie van Defensie Symposium KVNRO Cybercrime, de digitale vijand voor ons allen Donderdag 20 november, KMA te Breda Dames en heren, Welkom op dit symposium

Nadere informatie

MINDSTORM LEGO ROBOTS

MINDSTORM LEGO ROBOTS MINDSTORM LEGO ROBOTS Les 1: Robot basis, en programma aanpassen Les 2 & 3 & 4 : Eigen robot bouwen Les 5 & 6 : Robot programmeren Les 7: Geschiedenis opzoeken robots Les 8 & 9 & 10 : Film maken en op

Nadere informatie

de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Plein 2 2511 CR Den Haag

de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Plein 2 2511 CR Den Haag > Retouradres Postbus 20701 2500 ES Den Haag de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Plein 2 2511 CR Den Haag Ministerie van Defensie Plein 4 MPC 58 B Postbus 20701 2500 ES Den Haag www.defensie.nl

Nadere informatie

Omdat er schakelkasten zijn waar absoluut niks mis mee mag gaan.

Omdat er schakelkasten zijn waar absoluut niks mis mee mag gaan. Omdat er schakelkasten zijn waar absoluut niks mis mee mag gaan. NOFIQ heeft een uniek en innovatief concept om branden in schakelkasten te voorkomen en hiermee de continuïteit van kritisch-efficiënte

Nadere informatie

Digital Independence. Plan Today to be ready for Tomorrow. Grip op uw continuïteit! Information Security and Continuity Services

Digital Independence. Plan Today to be ready for Tomorrow. Grip op uw continuïteit! Information Security and Continuity Services Digital Independence Grip op uw continuïteit! Plan Today to be ready for Tomorrow Information Security and Continuity Services Digital Independence Grip op uw continuïteit! Weet u welke risico s uw bedrijf

Nadere informatie

4 HELP! IK HEB GEEN LOZE LEIDINGEN... 7 4.1 KABELS?... 7 4.2 POWERLINE... 7 4.3 VERBINDINGEN... 7 5 GEBRUIK VAN EEN WIFI REPEATER...

4 HELP! IK HEB GEEN LOZE LEIDINGEN... 7 4.1 KABELS?... 7 4.2 POWERLINE... 7 4.3 VERBINDINGEN... 7 5 GEBRUIK VAN EEN WIFI REPEATER... Inhoudsopgave File: Project_09.doc 16 september 2015 1 PROBLEEM... 2 1.1 WONING BESCHRIJVING... 2 1.2 ROUTER... 3 2 WLAN EN LAN UITBREIDINGEN... 4 2.1 NIEUWE SITUATIE 1... 4 2.2 NIEUWE SITUATIE 2... 5

Nadere informatie

Zorginstelling Reinier de Graaf Groep realiseert solide business intelligence-systeem

Zorginstelling Reinier de Graaf Groep realiseert solide business intelligence-systeem Zorginstelling Reinier de Graaf Groep realiseert solide business intelligence-systeem Overheid en verzekeraars willen dat zorginstellingen efficiënter en kosteneffectiever functioneren. Met standaard Microsoft-technologie

Nadere informatie

Spreektekst staatssecretaris Jack de Vries voor de werkconferentie van de Management Development training van het ministerie van Defensie.

Spreektekst staatssecretaris Jack de Vries voor de werkconferentie van de Management Development training van het ministerie van Defensie. Spreektekst staatssecretaris Jack de Vries voor de werkconferentie van de Management Development training van het ministerie van Defensie. Dames en heren, Ik ben nu ruim een jaar staatssecretaris van Defensie.

Nadere informatie

Tim Akkerman - Head of Mobile

Tim Akkerman - Head of Mobile Tim Akkerman - Head of Mobile Emesa is the largest e-commerce company for searching, comparing and booking travel and leisure packages in the following categories: Holidays - Other accommodations - Hotels

Nadere informatie

Kwaliteitsbewaking en testen in ICT beheerorganisaties

Kwaliteitsbewaking en testen in ICT beheerorganisaties DKTP Informatie Technologie Veembroederhof 1 1019 HD Amsterdam Telefoon 020 427 52 21 Kwaliteitsbewaking en testen in ICT beheerorganisaties Voor de meeste projectgroepen die software ontwikkelen vormt

Nadere informatie

Talentmanagement in tijden van crisis

Talentmanagement in tijden van crisis Talentmanagement in tijden van crisis Drs. Bas Puts Page 1 Copyright Siemens 2009. All rights reserved Mission: Achieving the perfect fit Organisatie Finance Sales Customer Engineering Project management

Nadere informatie

Oplossingen voor niet-functionerende Bridgemate

Oplossingen voor niet-functionerende Bridgemate Document revisie: 1.1 Publicatiedatum: juli 2004 Oplossingen voor niet-functionerende Bridgemate Het kan voorkomen dat een Bridgemate niet functioneert naar behoren. Er kunnen hier verschillende oorzaken

Nadere informatie

Service Niveau Overeenkomst Digikoppeling

Service Niveau Overeenkomst Digikoppeling Service Niveau Overeenkomst Digikoppeling Versie 1.3 Datum 26 mei 2015 Status Definitief Colofon Logius Servicecentrum: Postbus 96810 2509 JE Den Haag t. 0900 555 4555 (10 ct p/m) e. servicecentrum@logius.nl

Nadere informatie

MICROSOFT EDGE INTERNET

MICROSOFT EDGE INTERNET MICROSOFT EDGE INTERNET 2015 Computertraining voor 50-plussers PC50plus computertrainingen Eikbosserweg 52 1214AK Hilversum tel: 035 6213701 info@pc50plus.nl www.pc50plus.nl Microsoft Edge Internet COMPUTERTRAINING

Nadere informatie

Risk & Requirements Based Testing

Risk & Requirements Based Testing Risk & Requirements Based Testing Tycho Schmidt PreSales Consultant, HP 2006 Hewlett-Packard Development Company, L.P. The information contained herein is subject to change without notice Agenda Introductie

Nadere informatie

Medisch Oproepsysteem kinderafdeling Jeroen Bosch Ziekenhuis

Medisch Oproepsysteem kinderafdeling Jeroen Bosch Ziekenhuis Medisch Oproepsysteem kinderafdeling Jeroen Bosch Ziekenhuis Vroeger werden patiënten in een ziekenhuis veelal verpleegd in zaaltjes. Iedereen kent het beeld wel van zo n zaaltje, links en rechts een rij

Nadere informatie

Hoeveel budget moet ik uittrekken voor een Field Service Automation project?

Hoeveel budget moet ik uittrekken voor een Field Service Automation project? Hoeveel budget moet ik uittrekken voor een Field Service Automation project? Slechts 10 per maand per gebruiker, geen verborgen kosten, onmiddellijk ROI eenmaal u online een aantal field force automation

Nadere informatie

Acceptatiemanagement meer dan gebruikerstesten. bridging it & users

Acceptatiemanagement meer dan gebruikerstesten. bridging it & users Acceptatiemanagement meer dan gebruikerstesten bridging it & users Consultancy Software Training & onderzoek Consultancy CEPO helpt al meer dan 15 jaar organisaties om integraal de kwaliteit van hun informatiesystemen

Nadere informatie

Rotor doet meer met minder mensen en met minder kopzorgen

Rotor doet meer met minder mensen en met minder kopzorgen Rotor doet meer met minder mensen en met minder kopzorgen Met de komst van een nieuw management nam Rotor een ingrijpende beslissing: ITmaatwerk vervangen door standaardsoftware. Onder het motto Follow

Nadere informatie

Geen verrassingen meer... ENTERPRISE EDITION. NoWorries!

Geen verrassingen meer... ENTERPRISE EDITION. NoWorries! Geen verrassingen meer... ENTERPRISE EDITION NoWorries! S Y S T E E M B E H E E R IK MAAK MIJ GEEN ZORGEN MEER OVER ONZE IT SINDS NoWorries! HET BEHEER VERZORGT Wat is systeembeheer eigenlijk... Volgens

Nadere informatie

Wij maken op onze site, gebruik van cookies. Hieronder lees je alles over deze cookies en over ons privacy beleid.

Wij maken op onze site, gebruik van cookies. Hieronder lees je alles over deze cookies en over ons privacy beleid. Cookies en Privacy Wij maken op onze site, gebruik van cookies. Hieronder lees je alles over deze cookies en over ons privacy beleid. Wanneer je onze site bezoekt, gaan wij ervan uit dat je akkoord gaat

Nadere informatie

Wij zijn er van bewust dat u vertrouwen stelt in ons. Wij zien het dan ook als onze verantwoordelijkheid om uw privacy te beschermen

Wij zijn er van bewust dat u vertrouwen stelt in ons. Wij zien het dan ook als onze verantwoordelijkheid om uw privacy te beschermen Privacybeleid Wij zijn er van bewust dat u vertrouwen stelt in ons. Wij zien het dan ook als onze verantwoordelijkheid om uw privacy te beschermen Op deze pagina laten wij u weten welke gegevens wij verzamelen

Nadere informatie

Herstel Service. Gegevens Relatie: Naam:... Adres... Postcode / Woonplaats:... Status:... concept Versie:... 1.00 Contractnummer:... Datum:...

Herstel Service. Gegevens Relatie: Naam:... Adres... Postcode / Woonplaats:... Status:... concept Versie:... 1.00 Contractnummer:... Datum:... Herstel Service Gegevens Relatie: Naam:... Adres... Postcode / Woonplaats:... Status:... concept Versie:... 1.00 Contractnummer:... Datum:... Inhoud HERSTEL SERVICE... 3 INLEIDING HERSTEL SERVICE... 3

Nadere informatie

Training Within Industry - Job Instruction

Training Within Industry - Job Instruction Training Within Industry - Job Instruction Inleiding In veel bedrijven worden problemen opgelost door doelgericht aan die problemen te werken. Achteraf hadden deze problemen voorkomen kunnen worden, door

Nadere informatie

Notitie Programma Digitaal Werken

Notitie Programma Digitaal Werken Notitie Programma Digitaal Werken Onderwerp Programma Digitaal Werken: aanschaf en implementatie Zaaksysteem Suite en Suite voor Vergunningen, Toezicht & Handhaving. Huidige situatie Amstelveen werkt met

Nadere informatie

Reactie op rapport loov en ADD over ICMS

Reactie op rapport loov en ADD over ICMS Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-eneraal 6;^ Datum DV/CB Inlichtingen mr. M.S. van Eek T 070.4268844 F Uw kenmerk Onderwerp op rapport

Nadere informatie

EMC. Geen probleem voor machinefabrikanten? Rinus Simonis Trainer / Coach machineveiligheid en vicevoorzitter Vereniging FME-RNCM

EMC. Geen probleem voor machinefabrikanten? Rinus Simonis Trainer / Coach machineveiligheid en vicevoorzitter Vereniging FME-RNCM EMC Geen probleem voor machinefabrikanten? Rinus Simonis Trainer / Coach machineveiligheid en vicevoorzitter Vereniging FME-RNCM Machinefabrikant vroeger en nu elektrotechnicus werktuigbouwkundige elektricien

Nadere informatie

Werken met SNAP pakketten in Ubuntu 16.04

Werken met SNAP pakketten in Ubuntu 16.04 Werken met SNAP pakketten in Ubuntu 16.04 Eén van de nieuwe zaken die Canonical in zijn Ubuntu-reeks heeft geïntodruceerd zijn SNAP packages. Met convergency in het achterhoofd (zelfde look & feel zowel

Nadere informatie

Integratie. 60 procent managers onderschat IT-integratie. Giezeman

Integratie. 60 procent managers onderschat IT-integratie. Giezeman Integratie 60 procent managers onderschat IT-integratie Giezeman Eerste 100 dagen cruciaal 60 procent managers onderschat it-integratie Vijftig tot tachtig procent van de fusies en overnames creëert geen

Nadere informatie

De migratie naar SEPA

De migratie naar SEPA De migratie naar SEPA De overgang: complex en tijdrovend? Advies: Begin op tijd ING ondersteunt u! Utrecht, 20 november 2012 VAP Themadag 2012 Peter Hardeman Programma Historie Wat gaat er veranderen Overzicht

Nadere informatie

de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Plein 2 2511 CR Den Haag

de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Plein 2 2511 CR Den Haag > Retouradres Postbus 20701 2500 ES Den Haag de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Plein 2 2511 CR Den Haag Ministerie van Defensie Plein 4 MPC 58 B Postbus 20701 2500 ES Den Haag www.defensie.nl

Nadere informatie

UNIT SCENARIO TRAINING

UNIT SCENARIO TRAINING UNIT SCENARIO TRAINING "Difficile est tenere quae acceperis nisi exerceas" Het is moeilijk te onthouden wat je hebt geleerd tenzij je oefent Inleiding De Unit Scenario Training (UST) is een groep ervaren

Nadere informatie

Opzet en invoering van programma management Case bespreking separatie ABN/RBS. DHV Amersfoort, 23 februari 2010

Opzet en invoering van programma management Case bespreking separatie ABN/RBS. DHV Amersfoort, 23 februari 2010 Opzet en invoering van programma management Case bespreking separatie ABN/RBS DHV Amersfoort, 23 februari 2010 Hoofdsponsors Sponsors IPMA-NL Jaarsponsors Opzet en invoering van programma management Case

Nadere informatie

MH17 ramp: een aantal juridische vragen beantwoord

MH17 ramp: een aantal juridische vragen beantwoord MH17 ramp: een aantal juridische vragen beantwoord Antoinette Collignon heeft voor de LSA, de Nederlandse vereniging voor Letselschade Advocaten een aantal veel gestelde juridische vragen over de vliegtuigramp

Nadere informatie

GPS uitgelegd - Motorfreaks. Geschreven door Edwin Loos vrijdag 09 april 2004 11:40. Geschiedenis

GPS uitgelegd - Motorfreaks. Geschreven door Edwin Loos vrijdag 09 april 2004 11:40. Geschiedenis Geschiedenis Zoals veel uitvindingen is GPS ontstaan uit een militaire toepassing. Het Amerikaanse leger wilde een systeem waardoor haar troepen precies wisten waar zij, maar ook de vijand, zich bevonden.

Nadere informatie

Echt duurzaam hoeft niet duur te zijn!

Echt duurzaam hoeft niet duur te zijn! Echt duurzaam hoeft niet duur te zijn! Roadmap DURABILIT Drivers and barriers Refurbishment, hergebruik en grondstoffen Footprint reductie door hergebruik Value matrix Succesfactoren Discussie DURABILIT

Nadere informatie

ad Matres Upgrade Functioneel Beheer Word in drie maanden functioneel beheerder Benut je werkervaring Leren in de praktijk Persoonlijke begeleiding

ad Matres Upgrade Functioneel Beheer Word in drie maanden functioneel beheerder Benut je werkervaring Leren in de praktijk Persoonlijke begeleiding Upgrade Functioneel Beheer Leren in de praktijk Benut je werkervaring Opleiding op maat Persoonlijke begeleiding Word in drie maanden functioneel beheerder Upgrade Functioneel Beheer Als je - optimaal

Nadere informatie

INSTALLATIEGIDS TV adapter

INSTALLATIEGIDS TV adapter INSTALLATIEGIDS TV adapter 3 Inhoudsopgave Doel van deze gids 4 Productoverzicht van de TV adapter 5 Aansluiten op netstroom 6 Aansluiten op de TV 7 Optionele adapter voor aansluiten op de TV 8 SoundGate

Nadere informatie

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa)

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Lees ter voorbereiding onderstaande teksten. Het milieu De Europese Unie werkt aan de bescherming en verbetering van

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2013 2014 31 460 Project SPEER Nr. 36 LIJST VAN VRAGEN EN ANTWOORDEN Vastgesteld 5 november 2013 De vaste commissie voor Defensie heeft een aantal vragen

Nadere informatie

Software Test Documentation

Software Test Documentation FACULTEIT INGENIEURSWETENSCHAPPEN & WE- TENSCHAPPEN DEPARTMENT OF COMPUTER SCIENCE AND APPLIED COMPUTER SCIENCE Software Test Documentation Software Engineering Nicolas Carraggi, Youri Coppens, Christophe

Nadere informatie

Webshopkoppeling versie 1

Webshopkoppeling versie 1 Webshopkoppeling versie 1 Technische beschrijving voor het koppelen van een eigen webshop met Wilmar Retail Document versie: 1.3 Sure IT b.v. 2011, Sure IT b.v. Het Wilmar logo en Wilmar Infosystems zijn

Nadere informatie

Accelerometer project 2010 Microcontroller printje op basis van de NXP-LPC2368

Accelerometer project 2010 Microcontroller printje op basis van de NXP-LPC2368 Accelerometer project 2010 Microcontroller printje op basis van de NXP-LPC2368 Handleiding bij het gebruik van een microcontroller in het Accelerometerproject (Project II) Er zijn speciaal voor het Accelerometerproject

Nadere informatie

Introductie. Eric Jan van Putten Regional Marketing Manager Sitecore. Erik van den Berg Sales Manager Iquality 1998 2001 2012

Introductie. Eric Jan van Putten Regional Marketing Manager Sitecore. Erik van den Berg Sales Manager Iquality 1998 2001 2012 Webinar e-commerce Agenda Webinar Introductie moderator & spreker Adaptive to change Over Iquality & Sitecore Het begint met Waarom E-commerce & Conversie in B2B VelopA: Functionele, Technische & Strategische

Nadere informatie

Interactief lesgeven / presenteren met Shakespeak

Interactief lesgeven / presenteren met Shakespeak Interactief lesgeven / presenteren met Shakespeak Disclaimer: Ik ben niet verbonden aan Shakespeak of het bedrijf dat Shakespeak produceert. Deze handleiding is geschreven op basis van mijn eigen ervaringen

Nadere informatie

Stel de Trevler module niet bloot aan water of andere vloeibare substanties om gevaar voor u en schade aan het apparaat te voorkomen.

Stel de Trevler module niet bloot aan water of andere vloeibare substanties om gevaar voor u en schade aan het apparaat te voorkomen. Handleiding WAARSCHUWING Stel de Trevler module niet bloot aan water of andere vloeibare substanties om gevaar voor u en schade aan het apparaat te voorkomen. Open de behuizing van uw Trevler nooit, om

Nadere informatie

Speech ter gelegenheid van de ontvangst van Nederlandse ambassadeurs door de Staten-Generaal, d.d. donderdag 29 januari 2015 Anouchka van Miltenburg, Voorzitter Tweede Kamer Het gesproken woord geldt Geachte

Nadere informatie

1 Internet. 1.1 Korte geschiedenis

1 Internet. 1.1 Korte geschiedenis 1 Internet 1.1 Korte geschiedenis Een netwerk bestaat uit twee of meer computers die met elkaar zijn verbonden. Internet is een wereldwijd netwerk van computers. De verbinding tussen die computers is meestal

Nadere informatie

Businesscase WAO. 1. Inleiding. 2. Pilot en uitvoerbaarheid

Businesscase WAO. 1. Inleiding. 2. Pilot en uitvoerbaarheid Businesscase WAO 1. Inleiding In de begrotingsafspraken 2014 van de regeringspartijen met D66, CU en SGP is het volgende afgesproken: Het UWV maakt een businesscase over hoe en voor welke groepen de kansen

Nadere informatie

Positionering Nokia N76-1

Positionering Nokia N76-1 Nokia N76-1 2007 Nokia. Alle rechten voorbehouden. Nokia, Nokia Connecting People, Nseries en N76 zijn handelsmerken of gedeponeerde handelsmerken van Nokia Corporation. Namen van andere producten en bedrijven

Nadere informatie

Bedrijfscontinuïteit met behulp van een BCMS

Bedrijfscontinuïteit met behulp van een BCMS Bedrijfscontinuïteit met behulp van een BCMS 26 november 2014 Aart Bitter@ISGcom.nl www.information-security-governance.com Disaster Recovery Plan 2 The Bitter Brew Case To Brew or not to Brew, That s

Nadere informatie

Docentenbijlage An Eye-Opener Eureka!Cup 2010: Movin On! Beste docent(e),

Docentenbijlage An Eye-Opener Eureka!Cup 2010: Movin On! Beste docent(e), Docentenbijlage An Eye-Opener Eureka!Cup 2010: Movin On! Beste docent(e), Voor u ligt de specifieke docentenbijlage behorende bij de opdracht An Eye- Opener van de Eureka!Cup 2010: Movin On! Voordat u

Nadere informatie

Twee bedrijven, één team!

Twee bedrijven, één team! cableassembly Connecting solutions Wij geloven in Connecting solutions Eén of miljoenen Klanten Twee bedrijven, één team. Zo zou je 2E Interconnection en Connecting solutions is voor ons een begrip dat

Nadere informatie

POCKET PCS WERELDWIJDE GARANTIEVERKLARING EN TECHNISCHE ONDERSTEUNING

POCKET PCS WERELDWIJDE GARANTIEVERKLARING EN TECHNISCHE ONDERSTEUNING POCKET PCS WERELDWIJDE GARANTIEVERKLARING EN TECHNISCHE ONDERSTEUNING Algemene voorwaarden BEHALVE VOORZOVER UITDRUKKELIJK VERMELD IN DEZE GARANTIEVERKLARING, VERLEENT HP GEEN ANDERE GARANTIES OF VOORWAARDEN,

Nadere informatie

Cloud adoptie in Europa:

Cloud adoptie in Europa: Public Briefing / Maart 2015 Cloud adoptie in Europa: Angst voor onveiligheid en gebrek aan kennis temperen implementaties Door: Maurice van der Woude 1 In december 2014 heeft EuroStat, een orgaan van

Nadere informatie

Trevler AIR handleiding. Opmerkingen

Trevler AIR handleiding. Opmerkingen AIR Handleiding WAARSCHUWING Stel de Trevler module niet bloot aan water of andere vloeibare substanties om gevaar voor u en schade aan het apparaat te voorkomen. Open de behuizing van uw Trevler nooit,

Nadere informatie

Oplossen van problemen na een foutieve update van Panda

Oplossen van problemen na een foutieve update van Panda Oplossen van problemen na een foutieve update van Panda Dit document beschrijft het oplossen van problemen na een foutieve update van de detectie in Panda Antivirus beveiliging op 11 maart 2015. Oorzaak

Nadere informatie

Upgrade of Her-implementatie PeopleSoft FMS bij DNB

Upgrade of Her-implementatie PeopleSoft FMS bij DNB Upgrade of Her-implementatie PeopleSoft FMS bij DNB Release cq support status 2002 Europese aanbesteding 2003 Implementatie 4 modules (GL,AP,PO,IN) Huidige versie 8.8 (upgrade 2005) uitbreiding modules.

Nadere informatie

OFFSHORE OUTSOURCING Het benutten van nieuwe kansen?

OFFSHORE OUTSOURCING Het benutten van nieuwe kansen? OFFSHORE OUTSOURCING Het benutten van nieuwe kansen? Paul Tjia GPI Consultancy Universiteit Twente, 15 december 2004 Trend 1: aandacht in de pers Trend 2: groeiend gebruik van offshore diensten In Nederland

Nadere informatie

Zie de uitgebreide uitleg in de Nederlandse handleiding is te downloaden vanaf de Out of Memory website pagina Nederlands.

Zie de uitgebreide uitleg in de Nederlandse handleiding is te downloaden vanaf de Out of Memory website pagina Nederlands. Zie de uitgebreide uitleg in de Nederlandse handleiding is te downloaden vanaf de Out of Memory website pagina Nederlands. Hoe bent u op het idee gekomen om dit product te ontwikkelen? Inleiding, hoe het

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2013 2014 33 750 X Vaststelling van de begrotingsstaten van het Ministerie van Defensie (X) voor het jaar 2014 Nr. 48 BRIEF VAN DE MINISTER VAN DEFENSIE

Nadere informatie

RISK ASSESSMENTS. A Must Do, or.

RISK ASSESSMENTS. A Must Do, or. RISK ASSESSMENTS A Must Do, or. NCSC LIAISON CSA Waar gaan we naar toe Mobile Social Cloud Big Data By 2016 smartphones and tablets will put power In the pockets of a billion global consumers Millennials

Nadere informatie

Information security officer: Where to start?

Information security officer: Where to start? 1 Information security officer: Where to start? The information security policy process is a continuous and cyclic process 2 1. PLAN: establish ISMS CREATE Information Security Policy (ISP) Inventarise

Nadere informatie

ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA

ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA Presentatie door de heer J.M. Barroso, Voorzitter van de Europese Commissie, voor de Europese Raad van 4 februari 2011 Inhoud 1 I. Waarom energiebeleid ertoe doet II. Waarom

Nadere informatie

INSTALLATIEGIDS Telefoon adapter

INSTALLATIEGIDS Telefoon adapter INSTALLATIEGIDS Telefoon adapter 3 Inhoudsopgave Introductie 4 Productoverzicht van de telefoon adapter 5 Aansluiten op netstroom 6 Aansluiten van de telefoonlijn 7 SoundGate voorbereiden voor het luisteren

Nadere informatie

Veel gestelde vragen kwartaalcijfers pensioenfondsen

Veel gestelde vragen kwartaalcijfers pensioenfondsen Veel gestelde vragen kwartaalcijfers pensioenfondsen 1. De kwartaalcijfers van de pensioenfondsen zijn negatief. Hoe komt dat? Het algemene beeld is dat het derde kwartaal, en dan in het bijzonder de maand

Nadere informatie

de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Plein 2 2511 CR Den Haag

de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Plein 2 2511 CR Den Haag > Retouradres Postbus 20701 2500 ES Den Haag de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Plein 2 2511 CR Den Haag Ministerie van Defensie Plein 4 MPC 58 B Postbus 20701 2500 ES Den Haag www.defensie.nl

Nadere informatie