REDE EN MACHT IN DE MODERNE TIJD

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "REDE EN MACHT IN DE MODERNE TIJD"

Transcriptie

1 of Van Hoe recht positief recht werd anderzijds, Rechtsfilosofie gaat vaste, oudsher onweerlegbare dan door om werden onderzoekt rechtsbeginselen filosofen recht uitgangspunten als vooral logisch rede, ontdekken evidente enerzijds, kunnen koppeling koppelingen dienen recht te politiek formuleren voor beschouwd. het en rede. macht, denken die Het als maakten over grond interpersoonlijke Het het de het van idee vroege oplossingen recht dergelijke was al Keizerrijk1 geschillen. ook van voor de Romeinse de het Dat de grote juridisch kan is het praktijk men iuris idee verscheidenheid redeneren consulti hopen van gebracht het samenhang natuurrecht. oordelen toen late van te zij Republiek zelf. concrete brengen kennis Op allesomvattende meer expliciet uiteraard benadering Middeleeuwen zelfbewust met Griekse kosmische karakter door de filosofie gaven Kerk orde). door en (vooral Het haar haar werd theologen theoretische ideeën opgepikt van die de grondslagen de uitgewerkt Stoa praktijk over allesomvattende voorwerp niet beriep langer zich van in op onderzoek een een Stoïcijns meer te genuanceerde perspectief. maken. Dat De analyse gebeurde Christelijke van dan een tot in ethiek rechtstheorie disciplines van waren Voor belang. een kunnen politieke eigen Plato zich orde plaats ontwikkelen. als en filosofie (zij Rousseau zelfstandige hebben noemde is vooral ondernamen (zie die theoretische hieronder), de koppeling Schepping ) analyses (d.w.z. politiek rechtsfilosofie die waarin beschouwende) gemotiveerd en macht en satie van door macht de vraag: (politiek) is het recht mogelijk en rede middels te verwerkelijken, maatschappelijke en zo organi- ja, hoe 1 Inleiding REDE EN MACHT IN DE MODERNE TIJD 1 De iuris consulti ( juridische adviseurs ) gaven beredeneerde opinies over concrete gevallen zowel aan de partijen in een conflict als aan magistraten. Zij waren geen ambtenaren maar onafhankelijke particulieren met een groot intellectueel gezag en een talent voor rechtvaardigheid. Sommige van hun opinies zijn bewaard gebleven in de Digesta, een onderdeel van het Corpus iuris civilis, een compilatie van juridische opinies en keizerlijke wetgeving door de Byzantijnse (Oostromeinse) Keizer Justinianus ( ). Niet veel later werd het Grieks de overheidstaal van Byzantium. Het Corpus werd echter door toedoen van de Kerk een basiswerk in het Middeleeuwse Westen. Het was lange tijd het referentiewerk bij uitstek aan de universiteiten (waar rechtsgeleerdheid en theologie de oudste faculteiten waren). In Engeland bleef de invloed ervan beperkt door de grotendeeld autonome ontwikkeling van de Common Law.

2 zou op fysieke omgevingen, dergelijke). controleurs, indoctrinatie, zo n ingrepen politiek stelsel dus (genetica, op het dan vermogen training, moeten uitzien? het controle denken Bij over beiden manipuleren leer- lag de en nadruk andere Dit intimidatie, veronderstelt gewenning, een systeem straffen van propagandisten, beloningen, leraars leef- via kingsmacht Ten kant. aan Uiteraard kant, moeten en leerlingen mensen in de gecontroleerden, eerste groep beschik- aan en (en houden. dus gronde versterking) lost hebben zo n over van systeem macht anderen, dus om niets macht hoewel op. te Het controleren zij veronderstelt evenzeer en mensen in organisatie toom zijn. de opvoeders richting: maar Het natuurrechtsdenken Vandaar niet op? organisatie vragen, zocht Wie (concentratie, bewaakt een antwoord monopolisering) de bewakers? in een geheel Wie van voedt andere macht te natuurlijke onafhankelijke and later politiek. houden, balances ). het Het [natuurrechtelijke] verspreiding rechtorde komt machten Dat was een ervan op elkaar het aan horizontale, klassieke uitgangspunt lost in maatschappelijke evenwicht het liberale gedecentraliseerde politieke voor kunnen denken het organisaties probleem Middeleeuwse houden over orde recht ( checks klein op: waarin en heid structuren. van zodat hun Natuurrechtelijk leiders persoonlijke en bestuurders beschouwd verantwoordelijkheid niet zijn verdwijnen maatschappijen in aansprakelijk- ingewikkelde immers te beantwoordt geen aansprakelijkheid rechtssubjecten maar berusten middelen noodzakelijk van mensen. bij Verantwoordelijkheid functie. niet verantwoordelijk Noteer bij conventionele dat, het aansprakelijk natuurrechtelijke of contractuele is dan constructies. perspectief, drogreden. natuurlijke De wereldlijke maatschappij personen, bestaansreden: geen maatschappelijke Het instituut aan een voor wereldlijke organisatie de samenleving is macht maar een heeft van institutie mensen een eigen (instelling), noodzakelijke finaliteit macht die of is maar invulling bepaalde wil grond wereldlijke een plaats die praktische mensen macht bewaking aan die georganiseerd kwestie. functie van organisaties de geven Dat orde dient adequaat wil op van een niet te samenleven. worden of bepaald zeggen zelfs is rechtmatig moment, dat Of geen de principiële zo concrete op is. ja Het hoe voorwaarden op grond wel van zeggen van een van subjectieve institutionele dat samenleven het functioneren meningen finaliteit, dient en beoordeeld van voorkeuren.2 dus die op mensen grond te worden van organisaties inzicht zeker in niet een op de 2 2 Bij wereldlijke macht denken wij nu vooral aan de staat, maar er waren en zijn andere organisatievormen die dezelfde functie al naargelang de omstandigheden even goed of beter kunnen vervullen. Er zijn uiteraard andere instituties (bijvoorbeeld, opvoeding van kinderen, ethische vorming, ziekenzorg, handel) die wij associëren met gezin en familie, kerken, hospitalen, en bedrijven. De natuurrechtstheorie veronderstelt daarom een specifieke ethiek voor wie zich geroepen voelt zo n institutionele functie te vervullen. Daar gaan we hier niet op in.

3 ontwikkelingen institutionele Het idee dat dimensie althans hebben, sommige dat organisaties hun bestaansreden en maatschappijen dus buiten geringe sfeer als zingen, oog onbegrijpelijk voor van opiniepeilingen populaire die institutionele geworden. opinies het of Westerse ander dimensies.3 Democratische passies marktonderzoek intellectuele ligt, hierna voor legitimering leven beschreven velen heeft zijn vandaag weinig daar door historische zo of in verkie- goed geen niet de hoe antwoord ondergeschikt Rousseau s Kan mate geconcentreerde, verantwoordelijk centraal voor. irrelevant: dan ook gerechtvaardigd worden? geleide Voor politieke Plato en machtsuitoefening houden. in macht quasi-goddelijke principe te maken rechtvaardigt positief, aan Wetgever). althans wijsheid zichzelf als (de Voor men door koning-filosoof Hobbes erin zichzelf zou Rousseau was slagen in bij stand was Plato, vraag het denken wijsheid voor (beginnend Dat (die kwam was kennis de voor in wetenschap de en velen zeventiende deugd een in brug (kennis eeuw) te ver. zonder verenigt). niet Toch terug besef greep In naar de het de deugd) plaats notie moderne naar van te In keling ontstaan bovenop het denken deze als van tekst ultieme die nemen moderne rechtvaardigingsgrond wij denkwijze enkele momenten onder van en loep, aspecten politieke in het van maatschappij. van de verzelfstandiging van moderne wetenschap, bijzonder ontwik- stroom Christelijke over van recht een geloof. wetenschapscultus en politiek Voor ons van zijn belang. die zich vooral Evenwel aandiende implicaties was als de uitdager actieve voor en daar van het intellectuele een De juristen van en ideeën politieke die filosofen buiten veeleer hun specifiek beperkt. Zij aandachtsgebied dreven mee op rol moment, Noteer gespecialiseerde dat discussies wetenschap, bezigheid bepaalde. inclusief is maar de ook natuurwetenschap, evolueert. De uitdrukking niet alleen wetenschap en meestal staat dus voor altijd wat hoogstens intellectuelen voor de van de dag (die van van het de Beoefenaars uitzonderingen wetenschap menselijke in ban zou leven tot vaak van houden, een na, opeist. weinig pseudo-religie niet wetenschappen De geen beziggehouden benul wetenschapscultus, product hebben) die hebben van gezag met wetenschappelijk over over de zich, die ontwikkeling alle zoveel op aspecten enkele intellectuelen onderzoek. geloven. van notoire het 3 3 Wat de kiezers willen is niet noodzakelijk een beleid dat beantwoordt aan de eisen van de wereldlijke macht als institutie van samenleven. Een belangrijk aspect van de idee van een substantieel constitutionele staat was dat de populaire opinies en passies van het moment niet per se uitdrukking moeten of mogen krijgen in wetgeving en rechtspraak. De staat zou zich integendeel moeten houden aan beginselen die inherent zijn aan het instituut wereldlijke macht, ook en vooral wanneer het Volk het anders wil. Ook economische legitimering door succes op de markt heeft geen noodzakelijk verband met institutionele dimensies.

4 De fenomenale successen van moderne natuurwetenschap in de 16de, krachten, 17de een weliswaar 18de eeuw indirect (Kepler, maar Copernicus, ingrijpend effect Galileo, op het Newton, denken e.a.) over hadden argumenten, rechtsleer, onze politiek. aandacht politieke Het richten verband waardenleer op tussen tegenstelling natuurwetenschap theologie tussen wordt macht pas studies duidelijk (een als spel ethica, als recht van De natuurwetenschappen die die sterk in een of andere zwak werden kunnen zin sterk geacht zijn) of zwak niets kunnen rede anders (een zijn). dan afweging een spel van wij die methode waarnemingen. wetenschap onafhankelijk zich krachten geheel buiten bestuderen: het denken fysische voltrekken. verschijnselen De rede natuurkrachten en rede) om kan de van Zo waarnemen; de ontstond waarnemer te leren wat kennen kenbaar opvatting, van zijn door is bestaat kenbaar methodes analyse echter en is van alleen is ordening wel waarnemen slechts objectief, wat van een uit inwerken analyseren. van werd mechanismen hier dus De gedacht menselijke van als blinde inbreng een louter krachten, (waarnemen passieve die factor; en op analyseren, de zintuigen actie gaat moeten kennisleer door pelijke aanwezig politieke tal worden. van die zo filosofen in de de Dat geest zeventiende (o.a. was voeden Locke) grondgedachte met die ideeën achttiende nog die prille van dan eeuw nog het natuurwetenschap- ontwikkeld alleen empirisme, geordend zijn activiteit implicatie wat er op niet van voet eerst dat idee volgden. via werd zintuigen al Er vrij is niets vroeg is in opgemerkt: binnengekomen. de menselijke kinderen werd geest De believen voorwaarde onderwijs Rationalisme. staat als op een mensen schrijven onbeschreven kon wat maken zij blad; willen. die hun hij Dat wilde opvoeders leidde maken tot kunnen of de nodig overtuiging daar had naar stroomversnelling uiteraard dat hij de volledige controle over opvoeding dat empirische handen De eerste kon krijgen. filosofische reactie op de wetenschappelijke op of waarnemingsaspect werd evenwel van geïnspireerd natuurwetenschap niet zozeer als door wel door het en Anders van studieterreinen geometrisch eeuw grote dan rede. rol van Allerhande wiskunde pogingen het experiment meetkunde werden was ondernomen in theorievorming. Spinoza meetkundige te ordenen. dan die De van zeventiende natuurwetenschap eeuw wordt daarom wiskundig om het wel terrein Euclides, van de Rede of de eeuw andere de uit een beperkt ( ) een volledig wijze), aantal schreef waarin stelsel axioma s van hij, een en ethische naar Ethica postulaten. 4van het waarheden more model het Rationalisme geometrico van trachtte de meetkunde af (ethiek genoemd. te leiden van op De wetenschappelijke revolutie

5 grond Het de zeventiende rationalisme en had een achttiende enorme invloed eeuw. Grotius het natuurrechtsdenken kringen stelling zijn 4 een ook breuk voor Het in ethiek met Protestantse natuurrecht de en oudere recht kringen zou voluntaristische kan hetzelfde ingang zijn dan zijn doen opvatting zelfs Gods vinden. als wil. ( ) dat er Daar geen In er geen Katholieke betekende God had andere zou o.a. participeert hun Bijbelse De Thomas redelijke was die van natuur de uitspraak eeuwige Aquino daar hield wet al kennis lang immers dat gemeengoed. van bijgevolg kunnen in dat ook Het hebben, mens niet-gelovigen intellectualisme door ook als zijn zij door rede van vermogen werkt: slechts rede zij openbaring was oordeelt, dat bij nooit Thomas ervan treedt onafhankelijk van en op Aquino de als Christelijke innerlijke van evenwel andere verlossingsleer rechter, een menselijke natuurlijk als geweten, verwerpen. vermogens menselijk niet rede standigd oordelend, als sociaal In als Protestantse een logische interpretatie calculus of rekenwijze. leiden. axioma s echter wezen ) tot vermogen. als of De postulaten Rede, het daaruit ware een Het louter uit volstond deductief aanvaarden deductief menselijke van dan hele een (bijvoorbeeld, uitspraak ethische en aantal natuur rekenend, van algemene en gelicht wetsstelsels Grotius De dus mens niet uitspraken werd verzelf- langer is af een de tische klassieke verband soldaat Door met natuurrecht zijn de kleinste louter formele onbeperkt feite details had methode (bijv., het rechtsnormen niets op kon hoeveel meer dat zogeheten genereren, laarzen maken rationalis- heeft met zelfs een het in te 1754) de Immanuel David Samuel recht?).5 vlag achttiende was Pufendorff laatste eeuw grote snel ( ) aanzien naam in verloor. zette deze stroming de Zij trend; stierf die Christian een tegen stille het Wolff dood einde (1679- Empirisme Hume Kant (zie( ) hieronder) op aandacht talrijke moral vestigde systems op de die kritiek onder toen van ren. reflectie schap. van Een op groot Rede en empirische Verlichting. deel van (experimentele) deden. wat Een moderne ander lot filosofie aspecten was het van heet empirisme de te natuurweten- zijn bescho- is een de onweerstaanbaar 18de schappen Het gehele eeuw, De Verlichtingsdenken zichtbaar menselijke verleiding eeuw om van geworden werkelijkheid. was conclusies volgde groot Verlichting. was: een zoals lang Dat van patroon was gevestigde we die een reflectie zullen dat belangrijke in opinies zien, de toe natuurweten- te voor zijn passen factor velen soms op in 5 4 Hugo de Groot (Grotius), De jure belli ac pacis (1625). Dat werk wordt algemeen beschouwd als een van de belangrijkste intellectuele bronnen van het klassieke internationaal recht. Dar gaan we hier niet op in. 5 Niet verwonderlijk is dat er in de marge van dit rationalistisch natuurrecht een rijke utopische literatuur bloeide met literaire beschrijvingen van maatschappijen waarin alles tot in de details volgens de rede geregeld was.

6 gevestigde domein hoe Kon aantoonbaar werpen vallen opinies verkeerd sneller ter discussie dan ( de lichte ). zon stellen, draait Dat werd ook rond gezien die de welke aarde, als een geheel zware reden buiten om voorwetenschappen van zou de kunnen natuurwetenschap aantonen of vielen. zo n opinie Het probleem juist dan wel daarbij onjuist was was. wel alle Revolutionair men de empirische ook elders toepassen? experimentele methoden van natuur- het bestond revoluties) zijn. de achttiende Dat erin was op zonder het en voorgrond uitgangspunt nog vooruitgangsgeloof. meer meer te traden, stellen van de niet negentiende dat revolutionaire alleen Een gevestigde als meer eeuw intellectuele stromingen radicale opinies (de eeuw verkeerd oefeningen hieronder). einde alle het maar waarden, oude van ook Gnosticisme als Die negentiende zelfs politieke revolutionaire van een (eerste bewegingen: eeuw ontwaarding twee aspecten eeuwen men re-volutie van sloten spreken na alle Christus), = aan waarden van om-kering. bij een het (nihilisme, een omkering patroon Tegen respons die van die het zie van oordelen waren voor progressieve Omdat Bijbel als Bijbelse zij waarheid omkeerde geassocieerd religies, poneren. door werden het bijzonder ontkenning met traditie het Christendom, van gevestigde daarin dan gestelde opinies religie bevrijden een Gnosticisme De zaak; en hand werkbare hem intellectuelen liggende openstellen alternatieven doelwitten voor die toekomst. mens bieden voor van revolutionaire een Evenwel: zijn andere. verleden ontkennen Zoals wilden andere ook telijk. dynamiek Als voorraad De slechts vlucht zo oude was kan heilige vooruit ook behouden het huisjes revolutionaire leidt om door er omver dan haar denken te eigen trappen dat kinderen de essentieel is revolutie niet op parasitair. onuitput- te eten. haar het is hebben herleid In kan de het moderne tot altijd begrippen het tijd nu, natuurwetenschap, dus als tot verleden verandering opinies en in toekomst en / vernieuwing het passies bijzonder van geen het / zin de verjonging moment. quantumfysica, alles is wordt dan langer volledig waarneming om te het stand dogma passief gebeurt, houden. van is en de gaat Het alleen klassieke niet idee op registreert dat fysica in de gevallen wetenschappelijke van wat Galileo waarin onafhankelijk de energie Newton waarneming van nodig niet hun De veranderen. iets waarneming [veronderstelde] Dat nemen interfereert is baan bijvoorbeeld groot rond genoeg met de kern het datgene wanneer wat men men elektronen waarneemt de 6waargenomene van een atoom wil vandaar, waarnemen. het Grenzen van de empirische methode

7 onzekerheidsprincipe 6 Heisenberg dieren hebben status Gelijkaardige en mensen. ( ). fenomenen Het geformuleerd besef doen zich voor door bij de de Duitse empirische worden fysicus kan studie Werner Milgram dat en op Experiment gezag het gedrag van de van lees waarnemer het hierover waargenomen spelen op het een Internet). object. rol (cf. Persoonlijkheid, Algemeen het beroemde invloed geldt van menten mensen torium eisen wetenschappelijk psychologische, speelt buiten weinig zich de betrouwbare de context sociale geschiedenis en van informatie economische een af laboratorium. en die geven of beantwoordt speltheoretische over Buiten het nooit gedrag het labora- experitigste van een controleerbaar, laat staan effectief gecontroleerd, aan van gepland eeuw, effectief waar experiment. gecontroleerd althans Zelfs in theorie was, de gingen totalitaire alles dingen staten wetenschappelijk mis van de moesten twin- de eeuwse daarom cratische maar beschikbaar dat ook de planning en groot plannen politieapparaten, beslag en voortdurend leggen die niet op niet bijgesteld schaarse gratis alleen zijn: middelen worden. intern zij vereisen weinig (Bovendien dus logge efficiënt niet bureau- bleek sciëntisme. In 1) feite Verlichtingsgeloof dat halen Het zijn sciëntisme voor deze andere inzichten veronderstelt onderuit: doeleinden.7) een van wetenschapscultus8 peilers van het achttiende- of meer zijn menselijke (objectieve manipulatie) (exacte toepassing natuurwetenschap aangelegenheden kennis zal van opleveren empirische en mogelijkheden en als technologie); dezelfde in methoden studie spectaculaire tot in van beheersing de dode studie resultaten materie van het In 2) dat economische studieobjecten de beoefenaars wetenschappen (mensen) van staan dezelfde als psychologische, beoefenaars verhouding sociale tot van hun en kloof geeft beide soorten natuurwetenschappen etc.) beoefenaar van zij bestuderen. van wetenschap tot zou de dingen dus scheiden dezelfde (deeltjes, van fundamentele zijn golfbewegingen, object. zijns- Dat de experimenteren uiteraard onmiddellijk met mensen ethische geoorloofd problemen: alleen maar is manipuleren omdat het weten- van / 7 6 Bepaalde paren van fysische eigenschappen van partikels, zoals positie en impuls, kunnen niet gelijktijdig worden gemeten met een willekeurig hoge graad van precisie. M.a.w., hoe preciezer men het ene aspect wil meten, hoe onzekerder informatie over het andere wordt. (Heisenberg definieerde het onzekerheidsbeginsel in 1927) 7 Over de irrationaliteit van de planeconomie, L. von Mises, "Economic Calculation in the Socialist Commonwealth" (1920), F.A. von Hayek, The Use of Knowledge in Society (1945) 8 De wetenschapscultus gaat terug op een utopische fantasie van de filosoof Francis Bacon ( ), New Atlantis (1627), over een eiland geregeerd door een genootschap van geleerden (Het Huis van Salomon). Bacon wordt beschouwd als een grondlegger van de empirische, inductieve methode in de wetenschap.

8 schappelijk de Toch pelijke wetenschap? heeft intellectuele is? cultus Hebben van discussie mensen de niet geen noemenswaardig rechten wetenschap ongeacht geleden in hun maatschap- positie onder die in synthese inzichten middens een ander wortel limieten idee schoot: dat van in de de empirische wetenschap tijd van methode. Verlichting heeft behoefte Dat in heeft intellectuele noch maken grondslagen metafysica snel geloof werd zijn van dit noch onverzoenlijk in de een aan Westerse aantal geloof beschaving kringen (zie (in het hieronder).9 Westen, nog doorbroken. sterker het Daarmee uitgedrukt: Christelijke Disciplines werd wetenschap geloof). als grote recht Zeer aan met kwam ethiek metafysica, bleven als in theologie hun verweesd historische en achter. religie. verschijningsvormen Zij In waren Bijbelse, immers Christelijke innig zowel verbonden in religies hun wet, De ting, over mens oordeel, dat een er gereduceerd centrale niets rechtvaardigheid, anders plaats tot is toe (of waarneembaar aan kan schuld, essentieel zijn) vergiffenis, dan juridische wat lichaam. e.d. waarnemende noties De radicale als verbond, dat die wetenschappelijk de praten kan wetenschap vinden, illusie impliceerde of snel waandenkbeeld overtuigend dat al het is. onwaarneembare Men zou kunnen sprak bewijzen verwachting mensen weten- opvat- processen belang denkbeelden (ziektes, verklaard geen hallucinogene bestaande kunnen substanties) dingen worden beantwoorden als of gevolgen van psychologische10 van fysische dat aan uit hechtte of (inzichtloze geloof aan gewenning, dergelijke geconditioneerde onwetenschappelijke reflexen). denkbeelden Wie enig zij is detecteren. had en In het was bijzonder [geestes]ziek de Godsidee of een slachtoffer kwam daarbij van onder een foute vuur opvoeding. gehele immers dergelijke). (de ziel, geen Dat Geen natuurwetenschappelijke was geest, ook natuurwetenschappelijke zo vrije voor wil, alles goed wat en methode kwaad, ethiek verklaring? om rechten en het recht te goddelijke en liggen Dan plichten, maken is het er geen illusie! recht; Westerse dus Wie kan traditie dat men idee van recht onderschreef noemen en ethiek moest wat op men wel fabeltjes concluderen wil. Het berustte. recht dat Er kan de is 8 Zinloosheid en maakbaarheid 9 Auguste Comte ( ) trok hieruit de logische consequentie: er moet een Religie van de Mensheid komen waarin de positieve wetenschap elk beroep op metafysica en Godsgeloof overbodig maakt. Dat was de grondslag van het moderne Humanisme (niet te verwarren met het Christelijke humanisme van de Renaissance, bijvoorbeeld van Erasmus en Thomas Morus). 10 De empirische of experimentele psychologie werd gelanceerd door Wilhelm Wundt ( ). Wundt geloofde dat de experimentele psychologie slechts oppervlakkige verschijnselen kon bestuderen (zoals de kwijlreflexen van de hond van Pavlov ) en niet deugde om de menselijke ziel (psychè) bloot te leggen. Zijn Amerikaanse volgelingen, i.h.b.. de zogeheten behavioristen (J. Watson, B.F. Skinner), ontkenden echter dat er zoiets als een menselijke ziel was. Voor hen was de mens een zwarte doos : het zichtbare gedrag daarvan was relevant; wat zich daarbinnen afspeelde kon alleen het voorwerp van ongefundeerde, metafysische speculatie of van [bij]geloof zijn.

9 nooit oordelen. opinies, was Evolutie! geheel een meer vrijbrief Evenwel opinies zijn voor dan van zijn rechtspositivisme. een de alleen heersers opinie, de afdwingbare zeker van Recht geen maatschappelijk is opinies objectieve machtige -- willekeur. grond belang. heersende voor economische mislukking andere Dergelijke hoek. In noties kregen achttiende ook eeuw nog ondersteuning kwamen sociale uit Dat leven gekoppeld en welke aan (verlies) selectieprocessen verdwijnen.11 bepalen eeuwenoude welke In onder praktijk negentiende initiatieven aandacht: van (ondernemingen) eeuw gericht succes werd kweken dit (winst) inzicht over- een en is voorlopige accidentele variëteiten worden moderne om van verder planten evolutie12 : kweken, en dieren, en ongewenste alles waarbij wat gewenste leeft vernietigd. (of variëteiten bestaat) Zo onstond bewaard was geïnterpreteerd aan het zijn idee variatie omgeving en tijdelijke van Charles blijft natuurlijke uitkomst leven Darwin selectie, (bestaan) kunnen ( ).13 waarin zijn survival van alleen of blind Het wat the aangepast proces werd fittest. zou snel Dat van de worden van accidentele moderne als voorlopige als variatie evolutieleer, Alles en (wat en natuurlijke tijdelijke die leeft tegen of uitkomst selectie. bestaat) het einde kan Dat van van effectief werd een de blind negentiende het verklaard dogma proces Nihilisme. eeuw propaganda universiteiten van Thomas begon Huxley, te veroveren bijgenaamd (o.a. Darwin s door de bulldog). effectieve bevestiging mens orde natuurlijke van was zijn; niet selectie Het langer hij evolutiedogma geëlimineerd was, een zoals bewijs alles, werd product van niet vrijwel het meer bestaan onmiddellijk toevallige dan van een een variaties.14 nog gezien metafysische niet als door De verklaring de Daaruit ( Niets niet redeloze absolute ontstond leek van beweging, zinloosheid te een bij bieden oud veel een pseudo-religieus van intellectuelen voor spel alles van alles impliceerde blinde (vandaar een idee krachten ) fascinatie ( Alles religie) (vandaar is voor maar dat redeloze pseudo-religie). weliswaar het tegelijkertijd nihilisme materie maar vinden; doen heeft waar je zin ) moet je of zelf voor in zin hebt ). de geven meer populaire en aangezien variant er geen ervan zin ( Zin is, moet kun een je 9 11 O.a. bij Bernard Mandeville ( ), The Fable of The Bees (1705) 12 Letterlijk betekent evolutie ontwikkeling. De moderne (Darwinistische) betekenis is echter de ontkenning van ontwikkeling: ontwikkeling is een illusie van continuïteit; in feite is er enkel sprake van discontinue variaties. Volgens de moderne evolutieleer mag men niet zeggen dat de mens zich ontwikkeld heeft uit apen, wel dat de eerste mens een [genetisch] accident in de apenfamilie was. 13 Darwin, On the origin of species by means of natural selection, or the preservation of favoured races in the struggle for life (1859) 14 Dat deze hypothese weinig bijdraagt tot een begrip van wat mensen tot mensen maakt is duidelijk. Om dit hiaat te vullen werden later pogingen ondernomen om ook de psychologische en sociologische aspecten van mensen volgens het evolutieschema te verklaren: evolutionaire psychologie, sociobiologie, en dergelijke. Die disciplines veronderstellen echter een geheel ander mechanisme van variatie en selectie dan de op erfelijkheid gebaseerde theorie van Darwin.

10 Het nihilisme (o.a. van Friedrich Nietzsche, ) richtte zich goed expliciet Nietzsche tegen predikte een traditionele Herrenmoral grondslagen voor de van Übermenschen recht en ethiek. Sklavenmoral moraal subjectieve of van kwaad slecht macht onderscheid uitstijgt uitkomt). die boven enkel tussen Die het nog Herrenmoral ethische goed rekening slecht Bijbelse houdt stelde (wat met onderscheid hij superieure het tegenover utilistische tussen mens een berusting van het Christendom een moraal van troost zijn menschen drijvende heidsorganisatie Een directe kracht voor dus echo het ook en van gewone eerste vooruitgang Nietzsche Secretaris-generaal volk15 weerklonk van (de de Untermenschen) mensheid bij van Brock in de Wereldgezond- Chisholm, die weg de stond. Über- [menselijke] zullen programma ras uiteengezet (opgericht bevrijden uit in een 1947).16 de verlammende artikel Deze in Psychiatry Canadese last van (1946): psychiater goed en Om kwaad had het de menswetenschappen het menselijke psychiaters ras het zal moet voortouw zijn. de Niemand psychiatrie moeten anders nemen... beslissen kan Samen wat dat." de met Het toekomst doel andere was gevangen moraal goed definitief Het nihilisme kwaad, uit religie wissen. dat sprak vervangen de basis veel, geweest meestal door de jonge17 is voor wetenschap intellectuelen het africhten om het aan van begrip die kinderen, van nen kunst vindicatie maatschappij. rechtspraak, zaten in vonden in Waren een van web zij hun van niet frustraties domme Übermenschen over conventies hun miskenning van tradities morgen door gespon- een het door en kwezels de soms literatuur met onwetenden? expliciete (André Gide verwijzingen Het en nihilisme zijn naar acte liet Nietzsche. gratuit) sporen na Tijdens in die ( ) proces tegen met Leopold succes dat en Loeb het (1924), onrechtvaardig pleitte Clarence zou zijn Darrow twee kwaadaardige twintigjarige veertienjarige Leopold waarin gelegenheid reden... geen er en dus tot motief. studenten Loeb jongen. moordenaars "geen wreedheid een Waarom Daarom, greintje ter "zinloze, dood zijn. was... onrechtvaardig? zo haat... Integendeel, te besloot nutteloze, Er veroordelen was geen hij, absoluut zij greintje konden doelloze Volgens voor waren geen de zijn boosheid... slachtoffers Darrow daad" moord cliënten doel... gepleegd hadden op geen van een Eerder al had Karl Marx ( ) de religie de opium van het volk genoemd. 16 Chisholm was vermoedelijk ook de auteur van utopische en totalitaire definitie van het begrip gezondheid en het fundamentele mensenrecht op gezondheid in de statuten van de WGO: Gezondheid is een toestand van volledig lichamelijk, geestelijk en sociaal welzijn en niet alleen de afwezigheid van ziekte of gebrek. Blijkbaar lag er niets buiten het competentiebereik van de WGO en de staten en medische en andere industrieën die zij vertegenwoordigt. Over de politieke pretenties van de psychiatrie, zie de vele boeken van Thomas Szasz. 17 In 1904 voerde de psycholoog en pedagoog Stanley Hall het begrip adolescentie in ter aanduiding van een voordien onbekende levensfase tussen kind en volwassene. Volgens Hall was adolescentie een product van de vermaatschappelijking van arbeid (verbod van kinderarbeid) en onderwijs (langere schoolplicht), waardoor veel jonge mensen tot verplichte nutteloosheid, afhankelijkheid en subordinatie werden gedwongen.

11 Westerse Nietzsche. intellect ondermaats houding natuur van geschiedenis Volgens (erfelijkheid), intellect wie Leopold Darrow veronderstellen" (de sociale Eerste geleerd was Nietzsche omstandigheden Wereldoorlog), had en die "een "morele hem man en (rijke een overwegingen met de "minachtende filosofie een ouders), prachtig van onderwezen strop "filosofische die leven"?18 willen ingeprent als veroordelen belangrijk had alleen in tegenover het maar leven. omdat alles Wie wat hij zou in de een de ban jongeren jongeman was van wordt Sociaal niet bedoeld droom was die door weliswaar iedereen meer worden of minder toegepast waarheid in het bevat, dagelijkse tot maar een allerhande nihilisten een [genetische inferieure overlevingsstrijd Darwinisme. zagen. maatschappelijke Het woedt sociaal Het tussen evolutiedogma Darwinisme denkers dragers die zichzelf leerde van werd superieure dat hoegenaamd ook in de opgepikt en maatschappij inferieure niet door invloedrijke of andere] kenmerken, waarbij het gevaar bestaat dat als dat mensen kenmerken gemiddelde risico zo af kenmerken talrijk kwaliteit onder Francis uit een zijn volgende Galton van statistisch hebben superieure generaties ( , mensheid zij principe: een veel wel te kenmerken een verspreiden. doordat moeten grotere kozijn kans dalen, van overvleugelen. Daardoor minderwaardige Darwin) hun althans inferieure zal leidde als De Monkey) geen programma s maatregelen die genomen voorhielden worden. dat Dat overheid argument leidde toekomst tot politieke achtergrond. mensheid sociaal-economische tische In een benadeling trial ander kan van en beroemd van 1925, moet technieken minderwaardige speelde bepalen proces dat (sterilisatie, door van sociaal-darwinistische Clarence toepassing mensensoorten). isolatie, Darrow, van abortus, eugenetische motief Skopes systema- van in (of en de wetenschap bijgevolg ongeldig biologiehandboek hoewel zijn. democratische Daar (c.q., Het betoogde ging evolutieleer) om wetten het Darrow, gebruik, die boven de deze wetenschap de keer een democratie lokale zonder school, succes, de staat weg van dat staan een de ras de wet dat waarin verbood. evolutieleer Het boek, als Civic leerstof Biology: was Presented opgenomen, dat mensen om toe, gestichten problems superieur te maar voorkomen lagere (van we G.W. was dieren hebben aan dat Hunter, waren ze alle wel zich andere. 1914), dan andere voortplanten. zouden bevatte Over remedies: inferieure we o.a. Menselijkheid ze de de waarschijnlijk stelling mensen: seksen dat staat scheiden Als het afmaken dit blanke zulke niet in huwelijken zich uitgeprobeerd bestendigt. of in andere voorkomen Europa Rechtsmiddelen plaatsen, krijgen te verschillende beletten manieren om gemengde in 11 nu van ook dit dat meer zo'n soort en laag meer zijn en succes met ontaard succes in ras dit 18 Citaten uit MS Lief, B. Bycel & H. Caldwell, Ladies and Gentlemen of The Jury. Greatest Closing Arguments in Modern Law, New York, 1998, hoofdstuk 5.

12 land. Europese Zuidwest tegen instellingen proces dergelijke (p.263) Afrika. koloniën, en Niet bewegingen. wetenschappelijke Vrijwel alleen niet het Europa, Latere enige minst uiteraard, nog praktijken mythevorming min [Belgisch] of maar kwam meer ook Kongo rond effectieve van en vooral Christelijke het en [Duits] Skopes verzet in de achterwege. media. gecovered, klein Hoewel Daar (vooral Darrow werd de film de het grond Inherit proces van the verloor, de wind, zaak (inbreuk had 1959) hij liet succes op deze in schoolwet) context nationale echter William Democratische rekening: provinciestadje Jennings wel de show Bryan, tijdens die een sterpleiter een gewezen debat Darrow over presidentskandidaat geloof had opgevoerd en evolutie van in met niet Partij. De rechter hield met dat debat terecht geen vervolgde] Nature pers het het wetenschap Skopes had geen proces en betrekking obscurantistisch voor als op een confrontatie grond [maar van machtig] van zaak. verlichte geloof.19 Toch [maar stelde dergelijke jaren kringen gieën, dimensie 1930 versus en, waren heel via nurture. hun populair aan associatie het Ideeën eind intellectuele van met van de xenofobie rasverbetering, negentiende (reactionaire nationalistische eeuw raszuiverheid én en progressieve) tot ideolo- in en vonden De ook oude aan in opvattingen brede notie lagen van over van maakbaarheid de bevolking. van Zij leefden mens gaven en evenwel een maatschappij. geheel voort. nieuwe Zij deden, primitieve bepaald, praktijken, gische of zoals steun want genetische zeden volkeren): culturele de andere en verschillen.20 wereld gewoonten, al empirische het antropologie vindt menselijke Hevige die wetenschappen niet een (beschrijving debatten is afhankelijk cultureel grote werden verscheidenheid (door van die zijn gevoerd toen exotische opvoeding) van opgeld biolo- over van en als een kerkelijk proces tegen de wetenschap in het algemeen, niet tegen een lid (en protégé) van de Kerk dat zich in nesten had gewerkt door de publicatie op aanmoediging van de Paus! van een voor het grote publiek bestemde, niet wetenschappelijk onderbouwde Dialoog over de twee wereldsystemen (1632). Daarin stelde Galileo de hypothese van Copernicus ( De Aarde draait rond de zon ) voor als ware het een vaststaand feit, ofschoon daar op dat moment nog geen sluitend bewijs voor was. Ook negeerde hij de verschillende standpunten binnen de Kerk (dus ook die van zijn kerkelijke supporters) door een bekrompen figuur, 12 Simplico, de simpele, op te voeren als de enige woordvoerder van de Kerk geen verstandige zet voor wie zich in het territorium bevond waar de Kerk rechtstreekse jurisdictie had. Kardinaal Bellarminus, het intellectuele zwaargewicht van de Kerk, vertolkte al in 1615 de kerkelijke positie t.a.v. de controverse rond Galileo s aanvaarding van het Copernicaanse stelsel:...als er een bewijs zou zijn dat de zon in het centrum staat en de Aarde in de derde sfeer... dan moeten we met grote omzichtigheid te werk gaan bij het verklaren van passages van de Schrift die het tegendeel schijnen te leren... Maar ik denk niet dat er sprake is van een bewijs; ik heb er nog geen gezien... Zolang er twijfel is, kunnen we de traditionele interpretatie van de Kerkvaders niet zonder meer overboord gooien. Galileo schreef zijn belangrijkste wetenschappelijk werk overigens pas na zijn veroordeling: Twee nieuwe wetenschappen (1638), kinematica en materiaalkunde, waar hij de eretitel vader van de experimentele fysica aan dankt. Het gaf geen aanleiding tot controverse met de Kerk. 20 Beroemd is het onderzoek (in 1925) van Margaret Mead op de Samoa eilanden. Later bleek dat haar enthousiaste rapporten over vrije sex, vrije liefde, en harmonie, die in het Westen zoveel opzien hadden gebaard en die de basis van haar lange academische carrière vormden, gebaseerd waren op verhalen die eilandbewoners verzonnen om de 19 Zo werd vooral na de Tweede Wereldoorlog ook het Galileo proces (1633) voorgesteld

13 de zogeheten maatschappelijke Daaruit vraag wat Nature kwamen nu problemen versus het discussies zwaarst Nurture (bijv. woog: voort debat criminaliteit) de over (natuur genen de versus vraag of moest de of opvoeding). gezocht de oorzaak worden van het voorbereiding, in nissen) medische of / psychologische sociologische / factoren economische (ziektes, factoren persoonlijkheidsstoorten armoede) dus, of moest investeren in medische (discriminatie, of economische het zoekinspanningen.21 werden, spel zoals onderzoekinstellingen ondersteuning financiering De scholen deur stond en van facilitering rechtbanken, open universitaire voorzieningen. van allerhande ingeschakeld opleidingen beleid. Er De onderzoek stond of universitei- als in en veel sociaal- agents onder- ter op Maakbaarheid. het objectieve relevante change, beleidshefbomen. culturele grootste debat ingrepen, vraag waarheid Nature De is versus dan: gemeenschappelijke in de menselijke wie nurture heeft is was hoe aangelegenheden. Alles dan macht noemer ook is om relatief van maakbaar. zijn Via beide biologische partijen De is enige geen of in naar maatschappij eigen deel selecties inzicht van en door wereld prioriteiten voeren? was dat ingrijpen De koloniale politieke de overheid door haar beheerde kon in dus het Nu Nature waarin van worden die oude gewenste discussies zin te overschaduwd ontwikkelen door (te verwestersen ). benaderingen evenwel debat (milieuproblematiek, dezelfde thema s aan bod save-the-planet komen. Ook campagnes, hier het staat Man versus organisaties maakbaarheid (niet alleen van mens en maatschappij maar zelfs e.d.), heidsorganisatie, planeet als Tweede geheel) ondergebracht Wereldoorlog centraal. in werden verschillende zowel grote Nature internationale als Nurture idee voor onder Unicef, koepel Unesco, van enzovoort, Verenigde die Naties zelf (Wereldgezond- koepels waren van De grote, bovendien aanbieden maakbaarheidsthesis tal gezaghebbende, van nationale, goed regionale kreeg gefinancierde wereldwijde lokale professionele ambities. organisaties Zij kon organisaties industrieën). Rechten dus hadden (onder van hun zij producten ook Mens, nieuwe allemaal 1948). en definitie Alle diensten mensen van bij als de te hadden mensenrechten Universele dragen tot Verklaring de op financiering rekenen die mochten dingen, van die op op zou vlotte hebben verspreiding en welke concrete ervan. Waar plichten iemand hem in in concreto naam van dan de wel rechten 13 goedgelovige jonge wetenschapper in het ootje te nemen. ( Interferentie van waarnemer en waargenomen object heet dat.) Zie Derek Freeman, Margaret Mead and Samoa, Voor zover dat nog niet het geval was werden de meeste hogere opleidingen afhankelijk van overheidssubsidies, 1) door de overgang, tijdens en na de Eerste Wereldoorlog, naar een inflatoire, op kredietexpansie drijvende economie en 2) door het inzicht dat controle over de hoger opgeleiden noodzakelijk was om gecoördineerd nationaal beleid mogelijk te maken.

14 van politiek dat over anderen moest het geheel zouden beantwoorden. kan worden beslissen Maakbaarheid opgelegd en beschikken dat veronderstelt waren dat vragen centrum een centrum die kon de enkel in bureaucratie Het de is evident moderne zijn. dat denkwijze maakbare alleen mens de geen politieke eigen rechten overheid heeft; hij haar generaties Rechters beoordeeld doelen zelf grondstof van dienen te het worden kweken. beleid. voor ervoor al de Eigen Waar naargelang elites de rechten die zorgen wet zich hun hen komen het dat overeenstemming daartoe recht aanspraken alleen niet toe-eigenen verplicht, de van met makers de individuen de dienen volgende hogere toe. zij is activism, spraak). immanente transcendente In van nieuwe hun vermaatschappelijking discretionaire religie van bevoegdheid vooruitgang instrumentalisering gebruik van de mensheid maken van de ( judicial god (de wetenschap van het moment) plaats in nam van recht- Huxley: zullen Tweede Wereldoorlog, god van weleer. van In zijn een Brave voorwoord New World, bij schreef heruitgave, Aldous een geluk politici grote, De de belangrijkste deelnemende overheid Manhattan gesponsorde wetenschappers Projecten22 onderzoeken 'het probleem van zijn de toekomst naar van wat het na de slavernij. gereduceerd voorbehouden. zijn? Wie makers Naar noemen gaat wiens tot echter rol Wie maakbaar beeld hoe toe in is mensen die geroepen zal van die zetel object? oudsher nieuwe doen van de Schepper De houden aan mens maakbaarheidsthesis makers God, geschapen van van dus hun de zitten? aan Nieuwe dienstbaarheid worden? geen Wie mens, dicht Mens Wie wordt was aan te is / erop gedoemd worden? niet Van de meer wetenschap dan de klei moest te zijn waaruit geen coherent hij geboetseerd antwoord zal makers die Lewis23, De vragen dat beste The verwachten. maakbaarheid korte Abolition kritiek of Man van veronderstelt, (1944, maakbaarheidsthesis nog altijd dat verkrijgbaar). na de vinden eerste Lewis we generatie in wijst C.S. op generatie overgeleverd geen willekeur. ander geen ontzegt richtsnoer is Bovendien verdere zij immers wil hebben vooruitgang de moet ban elk dan zij van gezag die haar toegestaan het vooroordelen verleden eigen subjectieve / wat verbreken. mogelijk onverminderd uit het vooroordelen is. Zij Die verleden kan eerste aan dus Het oorspronkelijk Manhattan Project was de ontwikkeling van een atoombom voor het Amerikaanse leger tijdend de Tweede Wereldoorlog. Vele vooraanstaande fysici verleenden hun medewerking. Hiroshima en Nagasaki waren de bewijzen van het succes van deze samenwerking van politiek en wetenschap. 23 Bij het grote publiek beter bekend als de auteur van de Narnia verhalen (o.a., The Lion, Immanente goden en rechteloze mensen The Witch, and the Wardrobe)

15 haar immers voorbehoudt experimenteren moeten zichzelf opvolgers neer op doorgeven. met dat basis mensen. elke van volgende Als Aanhangers dat haar niet vooroordelen lukt van dan makers komt maakbaarheidsthesis en zich willekeur het recht er Overigens de dus makers wel beschouwen van de eerste als onfeilbaar. generatie meestal bedoelen zij te wetenschap was een verzinsel de zogeheten dat pas onverzoenlijke in twintigste tegenstelling eeuw bredere geloof kring staat, opgang Staat: Bismarcks maakte als Kulturkampf bijproduct tegen van Katholieke vele conflicten kerk tussen in Duitsland, Kerk en tische mocht gedegradeerd schoolstrijd notie die zijn dat in alleen negentiende worden,24 terwijl meeste religion alle Europese en eeuw dergelijke. andere civile had landen, (staatverering) religies opgezadeld De theorie door tot met Rousseau een privé-zaak van tal publieke de van geïnspireer- soevereine nationalis- moesten religie de Kerk) kwesties niet van Christendom volgens dat ideologieën, van burgers goed wispelturige sloot een kwaad nu hogere eenmaal criteria in het soeverein licht uit van dat van voorhield politiek een eeuwigheid instituut of een de meerderheid zou beoordeelt, zijn (de Westers dag. en wetenschap. Knappe koppen waren nooit een die (het welbepaalde verklaring. eens en Christelijke Westelijke monopolie, Vrijwel periode Christendom, alle maar (de wetenschapshistorici toch late Middeleeuwen) was de invloedssfeer de wetenschap zijn ontstaan. van het maar er Rome), op nu Dat één wel behoeft in plaats reflectie zeventiende dat wortels geloof eeuw lagen, van in de het in wetenschappelijke Westen het bijzonder historisch in de revolutie systematische, logisch van in het de zestiende Bijbelse, geleerde over één der het materiële daaromtrent universum, ( theologie 25). een begrijpelijke Dat alles wat en ten bestaat, dele in kenbare het bijzon- orde 15 Theologie en wetenschap 24 De bovengenoemde conflicten hadden tot gevolg dat in veel landen het oude principe van Scheiding van Kerk en Staat (geestelijke macht en wereldlijke of politieke macht) geheel werd opgeheven. Weliswaar werd de scheiding tussen staat en christelijke kerken alsmaar sterker benadrukt, maar de keerzijde hiervan was wel dat de staat naast zijn wereldlijke alsmaar meer geestelijke functies (i.h.b. onderwijs, opvoeding) verwierf. De Staat zelf was Kerk geworden. Dit herstel van het beginsel van caesaropapisme (eenheid van wereldlijke en geestelijke macht) werd verhuld door het gebruik van termen als laïcisering en secularisering. De verwerping van het caesaropapisme was nochtans altijd al aangeduid als het beslissende kenmerk van de Europese beschaving en de uitzonderlijke dynamiek ervan. 25 Niet alle godsdiensten hebben naast en ter ondersteuning van godsdienstige praktijken ook een theologie. De Middeleeuwse Kerk was meer dan een aanwezigheid in alle dorpen en steden; zij was ook en niet het minst een geleerdenkerk. De Kerk was naast de organisator van de universiteiten ook lange tijd de belangrijkste mecenas van de zuivere wetenschap. De politieke (wereldlijke) autoriteiten sprongen pas later op de kar, toen de praktische, technologische toepassingen van de wetenschap duidelijk werden (navigatie-instrumenten, wapentechnologie) en hun belangstelling voor magie en alchemie als machtsmiddelen begon te tanen. Toegepaste wetenschap was magie die werkt. (Belangstelling voor magie was een bijproduct van de Renaissance en werd actief bestreden door de Kerk, ook door de protestantse kerken.)

16 Gods Bijbelse gekomen vertoont; gewicht, te zoeken beeld lengte omdat geordend in en God getal ; het is de materiële en allesomvattende zonder vooral universum dat theologische het waarheid niet alles zinloos interpretatie geordend is naar mens waarheid is van naar Romeinen dat ideeën zijn. De zou Oude Westerse Grieken waren wetenschap uitmuntende nooit tot wiskundigen; ontwikkeling goden knappe ingenieurs. Zij kwamen echter niet los van het idee die onderscheid (fysica), dezelfde kosmische mensen maken beheerst. onder wetmatigheid relaties Dat maakte de tussen bewegingen het mens hun moeilijk van materiële de theoretisch sterren, natuur ruimte nische tegen zuiver Het vast Westerse voor mens morele aan natuurwetenschap de geloof stelling bekommernissen mens (ethiek, dat de daarbij recht), was theologie noch horende er dus mens God niet. los theologie noch van god dier praktische, (theologie). hielden was, noch daaren- tech- Veel tenschap, het redelijk theologie wezen en noch menswetenschap een zuiver fysisch hadden verschijnsel. elk hun eigen Natuurwe- plaats een De waarneembare schema. natuurwetenschap Materie < trachtte de natuurlijke Mens > (fysische) oorzaak God in overgeleverde Aarde). onderzoeksprincipe fysiologie26). tegenstrijd Voor zover opvattingen verschijnselen was de ook met mens op (bijvoorbeeld, enig te een achterhalen mens waarneembaar geloofspunt worden over een toegepast de maar verschijnsel onderneming bewegingen wel (geneeskunde, is, vaak kon die van met niet dat het specifiek van meer op De die geloof. is wetenschapscultus vraag. dan Het een De Dat zintuiglijk is geesten antwoord echter scheidden ontwikkelde ook waarneembaar is onverenigbaar inderdaad zich zich echter verschijnsel. principieel uit met over het het de negatieve onverenigbaar vraag feit dat of antwoord de meest mens verklaring de pen, de wiskunde menselijke hebben. of Het activiteiten de negatieve empirische (van antwoord ethisch wetenschap oordelen maakte zelf) dus tot geen niet het empirische alleen beoefenen met enkel werkt voortgebracht. wetenschapscultus theologie kwesties nog kijk vastklampen maar van maar Om blind van met naar alle geloof, aan dat de wetenschappen, een criterium technologische zonder pragmatisch iets grondslag te ook criterium: wonderen kunnen of natuurwetenschap- zin. doen Men de die moest kon zij heeft zich van was veel evenwel langer gediend de niet evolutionaire zo evenwel dan eenvoudig. enige voorhouden wetenschap pragmatische Geloof dat immers het geloof veel niet meer werkt. mensen Dat de 16had toetsen gedaan, van en had natuurlijke dus ook en al 26 Discussies over abortus, euthanasie, contraceptie, genetische manipulatie, en dergelijke zijn recente ontwikkelingen zoals ook de min of meer veilige technieken voor die ingrepen recent zijn.

17 nutsselecties beslissend van wetenschapscultus er de andere had en doorstaan bestempeld. geloof begeeft. elkaar Dat Wel toetsen tegenspreken was kon echter die men de vrij niet als wetenschapscultus het gemakkelijk de ene zin zich van op aantonen de het door zelf terrein als enige Parallellie geen gezag terrein van kan claimen. wetenschap is waarover geponeerde de onverzoenbaarheidsthesis, theologie. natuurwetenschap Als men niet de menselijke het die hoogste inhield rede dat en kunst, kan de achterhalen. alle de wetenschap) empirische menselijke vermogens wetenschap tot die nooit louter daarop meer teren dan een (zin iets halve kan voor reduceren waarheid ethiek, recht, alle mens oorzaak onthullen. van Dat die is evenzeer Om niet-fysische het mensbeeld een zoektocht (metafysische) te vervolledigen naar aspecten een beginsel, moet van dat de mens voor over ook dan fysische natuurwetenschap waarnemingen theoretisch dezelfde De mensen twee verschijnselen geldt, zoektochten en probeert analyses als gelden. zoektocht lopen alle weren storende parallel, naar teneinde natuurwetten, volgens subjectieve een zo dezelfde factoren zuiver die eisen. voor mogelijk uit haar alle fysisch zuiver mogelijk beginsel manier begrip storende moet van ook materie en de subjectieve het zoektocht (de specifiek fysische factoren van natuur) de weren te verwerven. te om naar komen. tot zijn een niet- Op De De zo ervan natuurwetenschap maar technologische In menselijke de wel andere conceptueel toepassing een richting zoekt beginsel ervan natuurwetten zoekt bestaan dat echter zelf in in niet de het die de menselijke zelf fysische beginsel iets geen menselijk orde fysische van geest kan het dingen ingrijpen). (die maar specifiek door zijn traditionele niet-biologische, conceptueel zoenlijkheid in naam bestaat orde van van de dat het menselijke beginsel menselijke was geest God bestaan (die(de door hemelse kan ethische ingrijpen). Vader, toepassing wel zij de De door de van aanhangers niet-materiële geloof en van wetenschap oorzaak wetenschapscultus kwam van het er specifiek uiteindelijk geponeerde menselijke).27 op neer onver- dat De interpreteren (anders Bijbel, dan het overgrote bijzonder meerderheid het scheppingsverhaal, van de Christelijke letterlijk theologen) gingen de interpretatie tie even theologische wel misplaatst bepaalde onwetenschappelijk zoektocht om dan naïviteit Christelijke met als veel het van misplaatst omhaal zo n sekten is. volksgeloof Nu aan en leeft zou als die tonen zijn volkgeloof, uit letterlijke de te dat talrijke spelen die maar interpreta- letterlijke tegen sciëntis- het de is Men kan het bestaan van de rechterpool (God) van het Christelijke basisschema niet empirisch bewijzen. Evenmin kan men het bestaan van enige oermaterie (de linkerpool van het schema) bewijzen. Hedendaagse natuurkundige theorieën berusten op veronderstellingen over materie ( modellen van atomen, kosmische strings, Big Bang, parallelle universa, e.d.) die principieel niet empirisch verifieerbaar zijn. Weinig dingen zijn zo metafysisch als de hedendaagse theoretische fysica!

18 tische de Religie dan bibliotheek getuigenissen, wetenschappelijke het en van slechts populaire rede; een misvattingen zoektocht religie bladzijde tellende aan over macht. wetenschap voeren. scheppingsverhaal. De Bijbel als argumenten is overigens Hij is tegen naam van boeken van poëzie en proza, wijsheden meer menselijke genoemde mythes mensen, hun min conflicten of meer historische en gewetensvragen, verhalen waarin met een zin subjectiviteit daden onderwerpen vertekend, aan zuiver de oordeel. toets van Slechts een in niet eerste door zij en verschrikkelijk niet schepping dat van is geen Schrift van lofzang, te de wordt zijn. materie Over want een god die haar de schepper fysische schepper heet wordt eigenschappen van donker, verder materie niets chaotisch genoemd wordt gezegd: zelfs en de Die Schrift bij god de zes plaatsmaken van dagen de duistere, van voor de blinde schepping andere geteld. [de moet Bijbelse] al in God. tweede Diens zin eerste van zou daad ( licht ) is inzicht goed is. ( licht ) Hij schept brengen; geen materie zijn eerste uit het oordeel niets, is, wel dat inzicht inzicht pen begrip verschijnen. (logos) De zijn, interpretatie waardoor en en de In rede die (ratio). dingen hoedanigheid zin volgens is en de dewelke Bijbel mensen verantwoordelijk hij in basis een ook van kenbaar, schepper voor religie geordend haar van eigenschap- de het verband materie woord en solide creationisme ) protestantse Materie wijze Christelijke (in aan basis het / Gods Mens gemeenschappen bijzonder, wil leeft tekst. onderworpen. God : wel Die natuurkrachten sterk mens interpretatie (en Maar het materie volksgeloof, Islam). dat en (religie was natuurrampen), zijn Daar niet van op vooral het de essentieel is fysieke het schema in basisschema heeft een almacht, dezelfde waar aantal geen iets De sische naar anders crisis dimensie van moesten theologie het van zijn Europese het dan menselijke gebaseerd verschijnselen geweten. wezen was en De van liet waarin amputatie kracht nog ethiek enkel of van macht. en de zoektocht recht metafy- wel veelheid Europese Avondland, theoretische ondermijning Westerse materiële, van geweten, zielloos diagnoses fysische morele materialisme, oorzaken van hoogdravende crisissen, speculaties overeind. e.d. Dat de Het over speculaties. gaf ondergang bleef de aanleiding echter crisis De van niet tot gestage een het evolutieleer twintigste revolutionaire stedelijke en van vooruitgangsgeloof, het intelligentsia, Christendom leidde in de zijn al naam slavenmoraal de eerste van helft wetenschap, door van bij (o.a. bleken eeuw tot fascinatie ook terreur al Nazi-Duitsland snel en slavenmaatschappijen maatschappelijke wreedheid werden Sovjet experimenten aangewend de 18 Unie, enthousiasme zijn, het waarin voormalige om een naast deel nieuwe Rusland). grootschalige indoctrinatie van mens Europa Dat en

19 een geëxporteerd voltrokken: inzicht aanvechtbaar het nieuwe Westen willekeur de maatschappij naar politieke de het overgang Verre maatschappelijke meerderheid te Oosten van scheppen. rechtsstaat (Japan, van regelingen Dezelfde het China). naar moment beleidsstaat ideeën vast Tegelijkertijd stelt werden die naar zijn resoluut eigen werd ook traditionele het ale mom van rechten op ontwikkelingssamenwerking grond van van individuele eventuele mensen strijdigheid of werden gemeenschappen. met in fundamentele de postkoloni- Onder niet nergens De periode realiteit duidelijker ook van die ideeën tot crisis uiting grote van dan het schaal in Westerse de geëxporteerd. twee wereldoorlogen geweten kwam echter (beide of oorspronkelijk twintigste Verenigde verwikkeld militaire veel macht. toepassingen Staten eeuw, Als waren Europese zingever van (en Amerika, van stelde nog geopolitieke oorlogen) wetenschap. altijd zij die echter bijna en zijn) en later, De niet permanent en militaire wetenschap veel in massaal voor. tweede in avonturen diverse investeerden gaf helft inderdaad oorlogen van 19

20 Geconfronteerd aanhangers het empirische kunnen immanente leven aantonen. van (voor bedenken met hen Dat wetenschapscultus de moest eerste een enige zin dus tekenen waarvan wetenschappelijke) wel een zich van in zij genoodzaakt de die het menselijke gewetenscrisis bestaan methoden zelf bovendien werkelijkheid een zagen zouden met van zingever. lang De beeld ontwijken Zij zin genot vonden zijn, zonder zoeken hun gading transcendente, (hedonisme). in neiging Die metafysische neiging van was mensen zingeving uiteraard pijn of bijverschijnselen nieuwigheid bekend was was ten dat volle men verrekend alle andere in menselijke klassieke neigingen natuurrechtsleer. buiten idee liet ofwel van zonder die ene meer fundamentele wegredeneerde neiging. als Zo niet kon meer men dan het al vindt behandeld. utilitarisme), zo Pijn eenvoudig behouden men immers genot Men ofschoon is dat als ging werden indicaties mens dan waarneming empirische desondanks spreken niets van pijn- speciaals over van waarneming spoedig genotervaringen. pijn nut is: ook op bij onnut daarvan een andere abstracter (zie uiteraard wellicht diersoorten hieronder, niveau zelfs kon onmogelijk. markt is Ook onpersoonlijk hier speelde selectiemechanisme het inzicht van dat economen beslist over een winst rol: stellen verlies het gemakkelijk lijkt blijft morele men waarbij behouden; het een karakter wel link (zo zonder wat stelde gemaakt van zonder men) ethiek worden klanten nut alleen lijkt andere met het wordt tevredenheid verschil metafysische evolutieleer: verworpen.28 maakt. maar wat disciplines Misschien zeker Zo nuttig kon niet Dat democratische wanneer toegepast. of uitgangspunt idee noemt die vervangen men legitimering, wel door economisme. economische waarvan Het het vertoont winst-en-verliesrekeningen? het economische het Voor daarvan zonder rechtenstudenten analyse meer was: van het op geldende het instituties (positieve) vooral recht de van een is zogeheten recht efficiënt verschijningsvorm samenleven hetzelfde van als rechtseconomie belang. alleen euvel wordt Het als als is, Tot behoort door de in welvaart de achttiende (meestal eeuw uitgedrukt werd Westerse dollars) filosofie maximeert. andere waarin overtuiging wat soorten zij hij op zijn. met de gedeelde dat De ene andere mens of rede vermogens diersoorten is andere het mens leidende wijze door gemeen zijn beginsel redelijke heeft van gedomineerd vermogens, de ook mens die is door niet met en 20 zijn specifiek onder menselijk invloed van de rede- mate Een in de natuur immanente ethiek? Hume en de doorbraak van het utilitarisme 28 Uiteraard is er hier geen sprake van natuurlijke selectie. Integendeel, de economische selector bestaat uit de subjectieve waarderingen van andere mensen. Niet wat nuttig is maar wat nuttig lijkt overleeft / blijft bestaan.

11 De ontdekking van de mens en de wereld - internet oefentoets

11 De ontdekking van de mens en de wereld - internet oefentoets 11 De ontdekking van de mens en de wereld - internet oefentoets Opdracht 1 Wat is de Sokratische methode? Opdracht 2 Waarom werd Sokrates gedwongen de gifbeker te drinken? Opdracht 3 Waarom zijn onze zintuigen

Nadere informatie

geloof en wetenschap Prof.dr. Cees Dekker Kavli Institute of NanoScience Delft http://www.mb.tn.tudelft.nl

geloof en wetenschap Prof.dr. Cees Dekker Kavli Institute of NanoScience Delft http://www.mb.tn.tudelft.nl geloof en wetenschap Prof.dr. Cees Dekker Kavli Institute of NanoScience Delft http://www.mb.tn.tudelft.nl Utrecht, 16-6-2006 1. Is het waar, dat recente vondsten in de wetenschap Godsgeloof verzwakken?

Nadere informatie

Eindexamen filosofie vwo 2010 - II

Eindexamen filosofie vwo 2010 - II Opgave 2 Religie in een wetenschappelijk universum 6 maximumscore 4 twee redenen om gevoel niet te volgen met betrekking tot ethiek voor Kant: a) rationaliteit van de categorische imperatief en b) afzien

Nadere informatie

Geloven en redeneren. Religie en filosofie

Geloven en redeneren. Religie en filosofie Geloven en redeneren Religie en filosofie Historisch overzicht Pantheïsme en polytheïsme De spiltijd Het oosten Boeddhisme Confucianisme Taoïsme Het westen Jodendom, christendom, islam Filosofie Het begin

Nadere informatie

Eindexamen filosofie vwo 2011 - I

Eindexamen filosofie vwo 2011 - I Beoordelingsmodel Opgave 1 Het bestaan van God en het voortbestaan van religie 1 maximumscore 3 een uitleg hoe het volgens Anselmus mogelijk is dat Pauw en Witteman het bestaan van God ontkennen: het zijn

Nadere informatie

Politieke Filosofie Oudheid en Middeleeuwen

Politieke Filosofie Oudheid en Middeleeuwen Politieke Filosofie Oudheid en Middeleeuwen Geschiedenis en politieke filosofie Geschiedenis Beschrijving feitelijke gebeurtenissen. Verklaring in termen van oorzaak en gevolg of van bedoelingen. Politieke

Nadere informatie

Tijd van pruiken en revoluties 1700 1800

Tijd van pruiken en revoluties 1700 1800 Onderzoeksvraag: Op welke gebieden wilden de Verlichtingsfilosofen de bestaande maatschappij veranderen? Rationalisme = het gebruiken van gezond verstand (rede/ratio) waarbij kennis gaat boven tradities

Nadere informatie

Ter inleiding (tot een inleiding)

Ter inleiding (tot een inleiding) Inhoud Voorwoord 3 Aanvullende lectuur 4 Ter inleiding (tot een inleiding) 1. Wijsbegeerte, haar begin(sel) en doelstelling 5 2. Waarom filosofie altijd een inleiding blijft 7 3. Waarom een historische

Nadere informatie

Karel Poma: Het is nu aan de jongere generaties!

Karel Poma: Het is nu aan de jongere generaties! Karel Poma: Het is nu aan de jongere generaties! Karel Poma Laat mij in de eerste plaats toe om u te danken voor uw aanwezigheid. Uw belangstelling voor de Verlichting bewijst dat deze visie op de maatschappij,

Nadere informatie

Humanisme en het Avondland

Humanisme en het Avondland bw Vanheste, humanisme hd 18-12-2007 13:53 Pagina 3 Humanisme en het Avondland De Europese humanistische traditie Jeroen Vanheste DAMON bw Vanheste, humanisme hd 18-12-2007 13:53 Pagina 5 Inhoud Woord

Nadere informatie

COMPENDIUM VAN DE SOCIALE LEER VAN DE KERK

COMPENDIUM VAN DE SOCIALE LEER VAN DE KERK COMPENDIUM VAN DE SOCIALE LEER VAN DE KERK INHOUDSTAFEL INLEIDING Een integraal en solidair humanisme a) Bij het aanbreken van het derde millennium 1 b) De betekenis van dit document 3 c) Ten dienste van

Nadere informatie

Hoofdstuk 1: Recht. Alternatieven voor recht

Hoofdstuk 1: Recht. Alternatieven voor recht Hoofdstuk 1: Recht Alternatieven voor recht Recht is zoals al gezegd een instrument om de maatschappij te ordenen. Alles is recht, kan een bepaalde houding zijn (die dan nog eens intrinsiek op alles toepasbaar

Nadere informatie

TIJD VAN PRUIKEN EN REVOLUTIES

TIJD VAN PRUIKEN EN REVOLUTIES TIJD VAN PRUIKEN EN REVOLUTIES Hoofdstuk 4 PARAGRAAF 4.1 Pruikentijd Standenmaatschappij De verlichting VERVAL EN RIJKDOM In de 17 e eeuw was Nederland het rijkste land ter wereld Van stilstand komt achteruitgang

Nadere informatie

Dit proefschrift betoogt dat een veel ruimere blik nodig is op de historische ontwikkeling van de Verenigde Staten om te begrijpen waarom het testen

Dit proefschrift betoogt dat een veel ruimere blik nodig is op de historische ontwikkeling van de Verenigde Staten om te begrijpen waarom het testen Samenvatting In dit proefschrift staat de vraag centraal waarom de gestandaardiseerde intelligentiemeting in Amerika zo'n hoge vlucht heeft genomen en tot zulke felle debatten leidt. Over dit onderwerp

Nadere informatie

De Jefferson Bijbel. Thomas Jefferson

De Jefferson Bijbel. Thomas Jefferson De Jefferson Bijbel Thomas Jefferson Vertaald en ingeleid door: Sadije Bunjaku & Thomas Heij Inhoud Inleiding 1. De geheime Bijbel van Thomas Jefferson 2. De filosofische president Het leven van Thomas

Nadere informatie

Eindexamen filosofie vwo 2011 - I

Eindexamen filosofie vwo 2011 - I Opgave 3 Vreemder dan alles wat vreemd is 12 maximumscore 3 de twee manieren waarop je vanuit zingevingsvragen religies kunt analyseren: als waarden en als ervaring 2 een uitleg van de analyse van religie

Nadere informatie

Met welk doel wil God Zijn kinderen leiden?

Met welk doel wil God Zijn kinderen leiden? Scholen die door Samuel zijn gesticht. Met welk doel wil God Zijn kinderen leiden? Psalm 23:3 3 Hij verkwikt mijn ziel, Hij leidt mij in het spoor van de gerechtigheid, omwille van Zijn Naam. De Here zelf

Nadere informatie

Proeftentamen 2010-2011 deel Wetenschapsfilosofie. 20102011proef_deel_Wetenschapsfilosofie.pdf

Proeftentamen 2010-2011 deel Wetenschapsfilosofie. 20102011proef_deel_Wetenschapsfilosofie.pdf Proeftentamen 2010-2011 deel Wetenschapsfilosofie 20102011proef_deel_Wetenschapsfilosofie.pdf Tilburg University Sociale Filosofie en Wetenschapsfilosofie Proeftentamen Sociale Filosofie en wetenschapsfilosofie

Nadere informatie

Nederlands (nieuwe stijl) en Nederlands, leesvaardigheid (oude stijl)

Nederlands (nieuwe stijl) en Nederlands, leesvaardigheid (oude stijl) Nederlands (nieuwe stijl) en Nederlands, leesvaardigheid (oude stijl) Examen VWO Vragenboekje Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 1 Maandag 19 mei 9.00 12.00 uur 20 03 Voor dit examen zijn

Nadere informatie

Voorwoord 9. Inleiding 11

Voorwoord 9. Inleiding 11 inhoud Voorwoord 9 Inleiding 11 deel 1 theorie en geschiedenis 15 1. Een omstreden begrip 1.1 Inleiding 17 1.2 Het probleem van de definitie 18 1.3 Kenmerken van de representatieve democratie 20 1.4 Dilemma

Nadere informatie

AANTEKENINGEN WAAROM WERD GOD EEN MENS?

AANTEKENINGEN WAAROM WERD GOD EEN MENS? AANTEKENINGEN Alles draait om de visie op Jezus Christus. Door de eeuwen heen is er veel discussie geweest over Jezus. Zeker na de Verlichting werd Hij zeer kritisch bekeken. De vraag is waar je je op

Nadere informatie

De taal van God van Francis S. Collins

De taal van God van Francis S. Collins Onderstaande is de tekst van mijn voorwoord voor het boek De taal van God van Francis S. Collins Uitgeverij Ten Have 2006 ISBN10: 9025957218 ISBN13: 9789025957216 Woord vooraf De EO formuleerde het 25

Nadere informatie

God bestaat en Hij is belangrijk We hebben God nodig in ons leven Jezus: Zijn leven Jezus: Zijn dood Jezus: Zijn opstanding De Heilige Geest

God bestaat en Hij is belangrijk We hebben God nodig in ons leven Jezus: Zijn leven Jezus: Zijn dood Jezus: Zijn opstanding De Heilige Geest Basiscursus Christelijk geloof Module 1 Les 1: Les 2: Les 3: Les 4: Les 5: Les 6: Les 7: Les 8: God bestaat en Hij is belangrijk We hebben God nodig in ons leven Jezus: Zijn leven Jezus: Zijn dood Jezus:

Nadere informatie

SOEFISME IN HET DAGELIJKS LEVEN

SOEFISME IN HET DAGELIJKS LEVEN SOEFISME IN HET DAGELIJKS LEVEN Een leerling van Hazrat Inayat Khan (Een kopie van de uitgave van) The Sufi International Headquarters Publishing Society 1 Liefde ontwikkelt zich tot harmonie en uit harmonie

Nadere informatie

Over de website en de boodschappen

Over de website en de boodschappen Over de website en de boodschappen De website De website is opgericht om een reeks goddelijke boodschappen te publiceren waarvan een getrouwde moeder van een jong gezin, woonachtig in Europa, zegt dat

Nadere informatie

Eindexamen filosofie vwo 2009 - I

Eindexamen filosofie vwo 2009 - I Beoordelingsmodel Opgave 1 Religieuze ervaring 1 maximumscore 5 een bruikbare definitie van religie 1 drie problemen die zich kunnen voordoen bij het definiëren van religie 3 meerdere religieuze tradities;

Nadere informatie

Bewijzen voor een atheïst dat Allah (God) bestaat

Bewijzen voor een atheïst dat Allah (God) bestaat Bewijzen voor een atheïst dat Allah (God) bestaat [لونلدية - dutch [nederlands - dr. Zakir Naik revisie: Yassien Abo Abdillah bron: www.uwkeuze.net, geprikt door broeder Hamid 2014-1435 إثبات وجود االله

Nadere informatie

Op reis door het rijk der Letteren en der Godgeleerdheid

Op reis door het rijk der Letteren en der Godgeleerdheid History Christiane Simone Stadie Op reis door het rijk der Letteren en der Godgeleerdheid Herinneringen van mijne academiereis in 1843 (Abraham Des Amorie van der Hoeven Jr.) Seminar paper Christiane

Nadere informatie

Inleiding geschiedenis Griekenland

Inleiding geschiedenis Griekenland Europa rond de Middellandse Zee rond 500 v. Chr. Sint-Janslyceum s-hertogenbosch, Theo Manders Inleiding geschiedenis Griekenland Rond 2000 v. Chr. Stedelijke centra: Op Kreta, Minoische cultuur Op Griekse

Nadere informatie

GELOOF EN WETENSCHAP. Modellen over de relatie tussen geloof en (natuur)wetenschap in historisch perspectief.

GELOOF EN WETENSCHAP. Modellen over de relatie tussen geloof en (natuur)wetenschap in historisch perspectief. GELOOF EN WETENSCHAP Modellen over de relatie tussen geloof en (natuur)wetenschap in historisch perspectief. 1. HET HARMONIEMODEL De leer van de twee boeken Het Ptolemaeïsche of Aristotelische wereldbeeld

Nadere informatie

Higgs-deeltje. Peter Renaud Heideheeren. Inhoud

Higgs-deeltje. Peter Renaud Heideheeren. Inhoud Higgs-deeltje Peter Renaud Heideheeren Inhoud 1. Onze fysische werkelijkheid 2. Newton Einstein - Bohr 3. Kwantumveldentheorie 4. Higgs-deeltjes en Higgs-veld 3 oktober 2012 Heideheeren 2 1 Plato De dingen

Nadere informatie

Openingstoespraak Debat Godsargument VU Faculteit der Wijsbegeerte 11 April 2012. Emanuel Rutten

Openingstoespraak Debat Godsargument VU Faculteit der Wijsbegeerte 11 April 2012. Emanuel Rutten 1 Openingstoespraak Debat Godsargument VU Faculteit der Wijsbegeerte 11 April 2012 Emanuel Rutten Goedemiddag. Laat ik beginnen met studievereniging Icarus en mijn promotor Rene van Woudenberg te bedanken

Nadere informatie

Techniekfilosofie in de Dual Nature traditie. Peter kroes

Techniekfilosofie in de Dual Nature traditie. Peter kroes Techniekfilosofie in de Dual Nature traditie Peter kroes Traditionele techniekfilosofie Techniek als geheel en de invloed van techniek op de samenleving Normatief standpunt Focus op morele kwesties Joseph

Nadere informatie

Het laboratorium in je hoofd. Pim Lemmens

Het laboratorium in je hoofd. Pim Lemmens Het laboratorium in je hoofd Pim Lemmens Oefening 1 Stel, het is mogelijk om mensen vrijwel instantaan te beamen van de ene plaats naar de andere (vgl. Star Trek) We vormen samen een ministerraad die wetgeving

Nadere informatie

Wat zegt Paulus in Romeinen 7:7-12?

Wat zegt Paulus in Romeinen 7:7-12? Wat zegt Paulus in Romeinen 7:7-12? Romeinen 7:7. Paulus stelt weer een vraag, die het voorafgaande mogelijk oproept bij mensen. Hij zei immers, dat de wet (vroeger) zondige hartstochten in ons opriep

Nadere informatie

De socratische methode. Iets meer over Socrates

De socratische methode. Iets meer over Socrates De socratische methode De kunst van het vragen stellen Het is vaak beter om goede vragen te stellen dan zelf goede antwoorden te geven. Met vragen beweeg je anderen tot onderzoek van eigen ervaringen en

Nadere informatie

Over Plantinga s argument voor de existentie van een noodzakelijk bestaand individueel ding. G.J.E. Rutten

Over Plantinga s argument voor de existentie van een noodzakelijk bestaand individueel ding. G.J.E. Rutten 1 Over Plantinga s argument voor de existentie van een noodzakelijk bestaand individueel ding G.J.E. Rutten Introductie In dit artikel wil ik het argument van de Amerikaanse filosoof Alvin Plantinga voor

Nadere informatie

INHOUDSOPGAVE 5 DEEL I KENNIS... 6 DEEL II WETENSCHAP... 76

INHOUDSOPGAVE 5 DEEL I KENNIS... 6 DEEL II WETENSCHAP... 76 INHOUDSOPGAVE 5 DEEL I KENNIS... 6 DEEL II WETENSCHAP... 76 Vergeten... 7 Filosofie... 9 Een goed begin... 11 Hoofdbreker... 13 Zintuigen... 15 De hersenen... 17 Zien... 19 Geloof... 21 Empirie... 23 Ervaring...

Nadere informatie

ASO - studierichtingen in VIA-TIENEN

ASO - studierichtingen in VIA-TIENEN ASO - studierichtingen in VIA-TIENEN De onderwijsvorm ASO is een breed algemeen vormende doorstroomrichting waarin de leerlingen zich voorbereiden op een academische of professionele bacheloropleiding.

Nadere informatie

Commentaar. Wetenschappelijke rechtsfilosofie?

Commentaar. Wetenschappelijke rechtsfilosofie? Commentaar Wetenschappelijke rechtsfilosofie? Jaap Hage* 1. Hoe het met andere lezers van dit tijdschrift staat weet ik niet, maar zelf heb ik het gevoel dat er aan veel bijdragen in R&R en aan rechtsfilosofische

Nadere informatie

Meisleiding van het Brein Het Fundamentalisme. Prof. John A. Dick

Meisleiding van het Brein Het Fundamentalisme. Prof. John A. Dick Meisleiding van het Brein Het Fundamentalisme Prof. John A. Dick Inleiding 1. Een Amerikaan in Vlaanderen 2. Sprekend over het fundamentalisme kan verrassingen brengen 3. Fundamentalisme verschijnt soms

Nadere informatie

Toetsvragen Geschiedenis toelating Pabo. Tijdvak 7 Toetsvragen

Toetsvragen Geschiedenis toelating Pabo. Tijdvak 7 Toetsvragen Tijdvak 7 Toetsvragen 1 In de Tijd van Pruiken en Revoluties hielden kooplieden uit de Republiek zich bezig met de zogenaamde driehoekshandel. Tussen welke gebieden vond deze driehoekshandel plaats? A

Nadere informatie

Wat is realiteit? (interactie: vraagstelling wie er niet gelooft en wie wel)

Wat is realiteit? (interactie: vraagstelling wie er niet gelooft en wie wel) Wat is realiteit? De realiteit is de wereld waarin we verblijven met alles wat er is. Deze realiteit is perfect. Iedere mogelijkheid die we als mens hebben wordt door de realiteit bepaald. Is het er, dan

Nadere informatie

Hoofdstuk 3. Geloof, waarden, ervaringen

Hoofdstuk 3. Geloof, waarden, ervaringen Hoofdstuk 3 Geloof, waarden, ervaringen Kennis en geloof Kennis is descriptief Heeft betrekking op feiten Is te rechtvaardigen Geloof is normatief Heeft betrekking op voorschriften Is subjectief Geldt

Nadere informatie

8*. Na de dood van Karel de Grote werd de eerste grondslag gelegd voor Grenzen in Europa. Leg uit.

8*. Na de dood van Karel de Grote werd de eerste grondslag gelegd voor Grenzen in Europa. Leg uit. Gebruik bron 1 en 2 In 1897 werd in de venen bij Yde het lijk van een ongeveer zestienjarig meisje gevonden. Deze vondst gaf aanleiding tot twee voorlopige conclusies over de leefwijze van het volk waartoe

Nadere informatie

Inleiding geschiedenis Griekenland

Inleiding geschiedenis Griekenland Europa rond de Middellandse Zee rond 500 v. Chr. Sint-Janslyceum s-hertogenbosch, Theo Manders Inleiding geschiedenis Griekenland Rond 2000 v. Chr. Stedelijke centra: Op Kreta, Minoische cultuur Op Griekse

Nadere informatie

Kapstok. Proces van Geestelijke Groei. Dick Slikker

Kapstok. Proces van Geestelijke Groei. Dick Slikker Kapstok Proces van Geestelijke Groei Dick Slikker 1 Inhoud 1 Komt het weer goed tussen mens en God? 5 2 In Sync met God 11 3 Uitdaging van de Leerschool 17 4 Onze waarom vragen als God het net anders doet

Nadere informatie

Wonderen, Werk & Geld

Wonderen, Werk & Geld Wonderen, Werk & Geld Marianne WilliaMson UitGeverij de Zaak oorspronkelijke titel: the law of divine Compensation, On Work, Money and Miracles Copyright 2012 Marianne Williamson Published by arrangement

Nadere informatie

Toelichting bij de Korte Verhandeling van Spinoza Nummer 4

Toelichting bij de Korte Verhandeling van Spinoza Nummer 4 Toelichting bij de Korte Verhandeling van Spinoza Nummer 4 Deel 1, Hoofdstuk 3 Dat de Natuur de oorzaak is. Rikus Koops 15 juni 2012 Versie 1.0 In de vorige toelichting heb ik de organisatie van de Natuur

Nadere informatie

Kennis, hoe te benaderen en hoe te funderen..? Violette van Zandbeek Social research Datum: 15 april 2011

Kennis, hoe te benaderen en hoe te funderen..? Violette van Zandbeek Social research Datum: 15 april 2011 Kennis, hoe te benaderen en hoe te funderen..? Naam: Violette van Zandbeek Vak: Social research Datum: 15 april 2011 1 Kennis, hoe te benaderen en hoe te funderen..? Als onderdeel van het vak social research

Nadere informatie

20120826 Rom. 12:1-2 cultuur van leren - in de serie over cultuur :)

20120826 Rom. 12:1-2 cultuur van leren - in de serie over cultuur :) 20120826 Rom. 12:1-2 Rom. 12:1 Ik roep jullie er [daarom] toe op, broeders, door de ontfermingen van God, om jullie lichamen aan God te wijden als een levend offer, heilig en voor God welgevallig: dat

Nadere informatie

UNIVERSELE VERKLARING VAN DE WARE NATUUR VAN DE MENS

UNIVERSELE VERKLARING VAN DE WARE NATUUR VAN DE MENS UNIVERSELE VERKLARING VAN DE WARE NATUUR VAN DE MENS PREAMBULE Overwegende dat de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens uit 1948 in feite een verklaring is van Verlichting, van het hoogste dat

Nadere informatie

Het begrip natuur in techniek, filosofie en religie. Deel I: Van voormodern naar modern denken

Het begrip natuur in techniek, filosofie en religie. Deel I: Van voormodern naar modern denken Het begrip natuur in techniek, filosofie en religie Deel I: Van voormodern naar modern denken 1. Inleiding 2. Franciscus 3. Descartes 4. Pascal 5. Conclusies Inleiding Lynn White in Science (1967): Christendom

Nadere informatie

Wat moeten we aan met schijnbare tegenstrijdigheden in de Bijbel?

Wat moeten we aan met schijnbare tegenstrijdigheden in de Bijbel? J.G. Fijnvandraat Sr. Wat moeten we aan met schijnbare tegenstrijdigheden in de Bijbel? - 1. Heeft de Bijbel nog gezag? Deze vraag is een beetje misleidend. De kwestie waar het om gaat is niet of de Bijbel

Nadere informatie

Een ander domein is de wetenschap. Wetenschap kan men als volgt omschrijven:

Een ander domein is de wetenschap. Wetenschap kan men als volgt omschrijven: Pagina B 1 Samenvatting inleidende les ethiek 8/02/06 ETHIEK. Filosofie is denken, hard nadenken over vanalles en nog wat, en hoort eigenlijk bij ethiek. Ethiek zelf kan me ook een beetje vergelijken met

Nadere informatie

Waarom welzijn? Over de ethiek van diergebruik en de waarde van welzijn

Waarom welzijn? Over de ethiek van diergebruik en de waarde van welzijn Waarom welzijn? Over de ethiek van diergebruik en de waarde van welzijn Dr. Franck L.B. Meijboom Ethiek Instituut & Faculteit Diergeneeskunde Universiteit Utrecht Welzijn We zijn niet de eerste! Welzijn

Nadere informatie

Profeetschap in de Islam

Profeetschap in de Islam Profeetschap in de Islam Allah (God), de Schepper van het universum en alles daarin, heeft de mens geschapen voor een nobel doel: om Hem alleen te aanbidden en om een deugdzaam leven te leiden op basis

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Voorwoord 5. Inleiding 11

Inhoudsopgave. Voorwoord 5. Inleiding 11 Inhoudsopgave Voorwoord 5 Inleiding 11 1 Eerste verkenning 15 1.1 Waarom is kennis van religie belangrijk voor journalisten? 16 1.2 Wat is religie eigenlijk? 18 1.2.1 Substantieel en functioneel 18 1.2.2

Nadere informatie

Profilering derde graad

Profilering derde graad De leerling heeft in de 1ste en de 2de graad, de gelegenheid gehad zijn/haar interesses te ontdekken en heeft misschien al enig idee ontwikkeld over toekomstige werk- of studieplannen. Vaardigheden, inzet,

Nadere informatie

INLEIDING Over verwondering, contingentie en denken-als-ordenen 13

INLEIDING Over verwondering, contingentie en denken-als-ordenen 13 INHOUD VOORWOORD 11 INLEIDING Over verwondering, contingentie en denken-als-ordenen 13 HOOFDSTUK 1. Op zoek naar een stabiele werkelijkheid. De Oudheid (6 de eeuw v.c. 6 de eeuw n.c.) 25 1. Het ontstaan

Nadere informatie

Doel van Bijbelstudie

Doel van Bijbelstudie Bijbelstudie Hebreeën 4:12 Want het woord Gods is levend en krachtig en scherper dan enig tweesnijdend zwaard en het dringt door, zó diep, dat het vaneen scheidt ziel en geest, gewrichten en merg, en het

Nadere informatie

Levenskunst. Oosters denken

Levenskunst. Oosters denken 1 Oosters denken Misverstand op de vensterbank opende een recent artikel in NRC Handelsblad. De Boeddha maakt al jaren een opmars in Nederlandse huiskamers en voortuinen, maar veel mensen weten niet precies

Nadere informatie

Spinoza over de vrije wil. Miriam van Reijen Academisch Genootschap Eindhoven 15 februari 2013

Spinoza over de vrije wil. Miriam van Reijen Academisch Genootschap Eindhoven 15 februari 2013 Spinoza over de vrije wil Miriam van Reijen Academisch Genootschap Eindhoven 15 februari 2013 Benedictus de Spinoza 1632 (Amsterdam) 1677 (Den Haag) Spinoza is als tweede generatie allochtoon in Amsterdam

Nadere informatie

Oosterse filosofie. Over de denktradities in India en China

Oosterse filosofie. Over de denktradities in India en China Oosterse filosofie Over de denktradities in India en China Inhoudsopgave Geschiedenis - Ontstaan van de filosofie India en het hindoeisme De leer van de Boeddha Mahayana, de leer van de leegte China en

Nadere informatie

Geschiedenis van China

Geschiedenis van China Geschiedenis van China Periodes: Shang dynastie 1766 1046 v.chr. Zhou dynastie 1046 256 v.chr. Han 206 v. Chr. 220 n.chr. Tang dynastie 618 907 Song dynastie 960 1279 Ming dynastie 1368 1644 Qing dynastie

Nadere informatie

Eindexamen Filosofie vwo 2001 - I

Eindexamen Filosofie vwo 2001 - I Eindexamen Filosofie vwo 00 - I 3 Antwoordmodel Opgave Het ontstaan van leven Een juist antwoord bevat de volgende elementen: een goede uitleg van wat inductie is; een goede uitleg van het inductieprobleem

Nadere informatie

Faculteit der Filosofie, Theologie en Religiewetenschappen ONDERWIJS- EN EXAMENREGELING FFTR 2014-2015

Faculteit der Filosofie, Theologie en Religiewetenschappen ONDERWIJS- EN EXAMENREGELING FFTR 2014-2015 Faculteit der Filosofie, Theologie en Religiewetenschappen ONDERWIJS- EN EXAMENREGELING FFTR 2014-2015 Deel 2 Opleidingsspecifiek deel: Master Theologie Deze onderwijs- en examenregeling (OER-FFTR) treedt

Nadere informatie

Een hoop genavelstaar. Rijmcanon van de Oosterse wijsbegeerte

Een hoop genavelstaar. Rijmcanon van de Oosterse wijsbegeerte Een hoop genavelstaar Rijmcanon van de Oosterse wijsbegeerte Schrijver: Jaap van den Born Coverontwerp: Jaap van den Born ISBN: 9789461933676 Uitgegeven via: mijnbestseller.nl Print: Printforce, Alphen

Nadere informatie

Big Ideas Great STEM. Katrien Strubbe

Big Ideas Great STEM. Katrien Strubbe + Big Ideas Great STEM Katrien Strubbe (Natuur)wetenschappen: doelen 2 Natuurwetenschappen geven leerlingen een fundamenteel en duurzaam inzicht in de structuren en processen die de mens, de natuur en

Nadere informatie

1. Met andere ogen. Wetenschap en levensbeschouwing. De wereld achter de feiten

1. Met andere ogen. Wetenschap en levensbeschouwing. De wereld achter de feiten 1. Met andere ogen Wetenschap en levensbeschouwing De wereld achter de feiten Dit boek gaat over economie. Dat is de wetenschap die mensen bestudeert in hun streven naar welvaart. Het lijkt wel of economie

Nadere informatie

Voorstel van de Taakgroep Vernieuwing Basisvorming voor nieuwe kerndoelen onderbouw VO

Voorstel van de Taakgroep Vernieuwing Basisvorming voor nieuwe kerndoelen onderbouw VO Voorstel van de Taakgroep Vernieuwing Basisvorming voor nieuwe kerndoelen onderbouw VO Voorstel van de Taakgroep Vernieuwing Basisvorming voor nieuwe kerndoelen onderbouw VO Onderdeel van de eindrapportage

Nadere informatie

Tegelzetter of Tovenaar? Jan Koster

Tegelzetter of Tovenaar? Jan Koster Tegelzetter of Tovenaar? Jan Koster 1 Overzicht inhoud 1. De tegelzetter en de tovenaar 2. De rol van het laat-middeleeuwse nominalisme 3. Nihilisme in de 20 e eeuw en de terugkeer van de metafysica 4.

Nadere informatie

De Linkeroever. werkplaats voor levende spiritualiteit. Vier avonden over de vraag wat dat is, en wat ervoor nodig is om een spiritueel mens te zijn

De Linkeroever. werkplaats voor levende spiritualiteit. Vier avonden over de vraag wat dat is, en wat ervoor nodig is om een spiritueel mens te zijn Spiritualiteit? [Ralf Grossert] M1 Iets voor mensen die graag zweverig doen? Of moet je met je beide benen op de grond staan om spiritueel te kunnen zijn? En welke spiritualiteit past bij mij? Er is zoveel

Nadere informatie

De drie-engelenboodschap, ACTUEEL!

De drie-engelenboodschap, ACTUEEL! De drie-engelenboodschap, ACTUEEL! Missie De missie van de Kerk van de Zevende-dags Adventisten is de verkondiging van het eeuwig evangelie zoals verwoord in de drieengelenboodschap van Openbaring 14:6-12.

Nadere informatie

Weten het niet-weten

Weten het niet-weten Weten het niet-weten Over natuurwetenschap en levensbeschouwing Ger Vertogen DAMON Vertogen, Weten.indd 3 10-8-10 9:55 Inhoudsopgave Voorwoord 7 1. Inleiding 9 2. Aard van de natuurwetenschap 13 3. Klassieke

Nadere informatie

PROCESDOEL 1 VRIJ EN ZELFSTANDIG LEREN DENKEN EN HANDELEN

PROCESDOEL 1 VRIJ EN ZELFSTANDIG LEREN DENKEN EN HANDELEN PROCESDOEL 1 VRIJ EN ZELFSTANDIG LEREN DENKEN EN HANDELEN Bijzondere procesdoelen 1.1. Groei naar volwassenheid 1.2. Zelfstandig denken 1.3. Zelfstandig handelen 1.4. Postconventionele instelling 1.1 Groei

Nadere informatie

Methoden van het Wetenschappelijk Onderzoek: Deel II Vertaling pagina 13 25

Methoden van het Wetenschappelijk Onderzoek: Deel II Vertaling pagina 13 25 De beginselen van de moderne psychologie: de introspectiepsychologie 2 verschillende beginjaren van de psychologie Wundt (1876) Eerste psychologische laboratorium voor onderzoek William James (1879) Eerste

Nadere informatie

Mediasociologie Hoorcollege Iedereen is vrij! Theo Ploeg

Mediasociologie Hoorcollege Iedereen is vrij! Theo Ploeg Mediasociologie Hoorcollege Iedereen is vrij! Theo Ploeg 1 2 wat ga ik behandelen? wat is mediasociologie bij CMDA/IAM? wat gaan we doen en hoe doen we dat? wat is sociologie eigenlijk en hoe zien wij

Nadere informatie

Waarom zou ik geloven?

Waarom zou ik geloven? Waarom zou ik geloven? Een uitnodiging om na te denken over je geloof Philip Nunn - De Bron Deel #1: 1 nov 2015 Deel #2: 22 nov 2015 Mijn doel met de 2 toespraken Ik probeer je te laten zien dat het christelijke

Nadere informatie

Dordtse Leerregels. Hoofdstuk 3 en 4. Artikel 1 t/m 4

Dordtse Leerregels. Hoofdstuk 3 en 4. Artikel 1 t/m 4 Dordtse Leerregels Hoofdstuk 3 en 4 Artikel 1 t/m 4 Werkboek 7 Dordtse Leerregels hoofdstuk 3 en 4 artikel 1 t/m 4 Hoofdstuk 3 en 4 gaat over de bekering. Hoofdstuk 3 en 4 heeft 17 artikelen. In dit werkboek

Nadere informatie

Profilering derde graad

Profilering derde graad De leerling heeft in de 1ste en de 2de graad, de gelegenheid gehad zijn/haar interesses te ontdekken en heeft misschien al enig idee ontwikkeld over toekomstige werk- of studieplannen. Vaardigheden, inzet,

Nadere informatie

Dit product wordt u aangeboden door ComputerBijbel (http://www.computerbijbel.com) ComputerBijbel Alle rechten voorbehouden 1/5

Dit product wordt u aangeboden door ComputerBijbel (http://www.computerbijbel.com) ComputerBijbel Alle rechten voorbehouden 1/5 ComputerBijbel Alle rechten voorbehouden 1/5 STROMINGEN IN HET JUDAISME. De verschillende afdelingen of denominaties binnen het Judaisme worden over het algemeen stromingen genoemd. De verschillen zijn

Nadere informatie

Stel jezelf niet onder de Wet!

Stel jezelf niet onder de Wet! Dit document is een script van onderwijs dat is bedoeld om via video te worden getoond. In de video worden relevante tekst, dia s, media en afbeeldingen getoond om de presentatie te vereenvoudigen. Daarom

Nadere informatie

Weten waar we goed in zijn 1

Weten waar we goed in zijn 1 Inburgering als voortdurend proces voor allen Lezing ter gelegenheid van de Conferentie Burgerschapsvorming. Islamitisch Onderwijs Ingeburgerd. Jaarbeursgebouw Utrecht Zaterdag 4 juni 2005. A.M.L. van

Nadere informatie

Toelichting bij de Korte Verhandeling van Spinoza Nummer 5

Toelichting bij de Korte Verhandeling van Spinoza Nummer 5 Toelichting bij de Korte Verhandeling van Spinoza Nummer 5 Deel 1, Hoofdstuk 4 en 6 De volmaakte natuur en het niet bestaan van toeval Rikus Koops 24 juni 2012 Versie 1.0 Hoewel het vierde hoofdstuk op

Nadere informatie

De klassieke tijdlijn

De klassieke tijdlijn De klassieke tijdlijn In de lessen geschiedenis heb je waarschijnlijk al gehoord over de tijdlijnen, of de historische periodes en waarschijnlijk ook over exacte datums zoals 476. In dit documentje kom

Nadere informatie

Verantwoord Bijbelgebruik

Verantwoord Bijbelgebruik Deze beknopte samenvatting heeft tot doel een indruk te geven van de cursus Verantwoord Bijbelgebruik. Het boek Verantwoord Bijbelgebruik van John Boekhout is prima geschikt om als basis in de cursus gebruikt

Nadere informatie

07.2014 Deze studie bouwt voort op de studies God schiep de mens - Adam 1 en God schiep de vrouw - Eva 2 uit de studie Het ontstaan van de wereld.

07.2014 Deze studie bouwt voort op de studies God schiep de mens - Adam 1 en God schiep de vrouw - Eva 2 uit de studie Het ontstaan van de wereld. 07.2014 Deze studie bouwt voort op de studies God schiep de mens - Adam 1 en God schiep de vrouw - Eva 2 uit de studie Het ontstaan van de wereld. God schiep de vrouw, Eva, omdat Hij het niet goed vond

Nadere informatie

RESULTATEN VAN DE ENQUETE 'GELOVEN IN BENNEKOM' - eerste wijk - Inleiding. Resultaten. 1. Kerklidmaatschap en kerkbezoek

RESULTATEN VAN DE ENQUETE 'GELOVEN IN BENNEKOM' - eerste wijk - Inleiding. Resultaten. 1. Kerklidmaatschap en kerkbezoek RESULTATEN VAN DE ENQUETE 'GELOVEN IN BENNEKOM' - eerste wijk - Inleiding De enquête waarvan de resultaten hier gepresenteerd worden, is georganiseerd door de Christelijke Gereformeerde Kerk en de Vrije

Nadere informatie

a) (1p)Normale wetenschap, de activiteit waarmee de meeste wetenschappers onvermijdelijk hun meeste tijd aan besteden, is gebaseerd op de aanname dat

a) (1p)Normale wetenschap, de activiteit waarmee de meeste wetenschappers onvermijdelijk hun meeste tijd aan besteden, is gebaseerd op de aanname dat Proefwerk Wetenschapsfilosofie Duur 50 minuten Dit proefwerk telt zes opgaven. Je kunt 19 punten verdienen. Heel veel succes! Opgave 1 (dyslectici overslaan) Wie schreef? (filosofen kunnen meer dan eens

Nadere informatie

Keurmerk: Duurzame school

Keurmerk: Duurzame school Keurmerk: Duurzame school Doorlopende leerlijn voor duurzame ontwikkeling van basisonderwijs (PO) t/m voortgezet onderwijs (VO) PO-1 Kennis en inzicht (weten) Vaardigheden (kunnen) Houding (willen) Begrippen

Nadere informatie

Inhoud. Deel een: Een radicale heling 1 Het verhaal van Jill 17

Inhoud. Deel een: Een radicale heling 1 Het verhaal van Jill 17 Fragment uit Colin Tipping Radicaal Vergeven (opmaak is anders dan in het boek zelf) Inhoud Voorwoord bij de Nederlandse uitgave 7 Woord vooraf 9 Inleiding 11 Deel een: Een radicale heling 1 Het verhaal

Nadere informatie

Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 2 Dinsdag 21 juni 13.30 16.30 uur

Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 2 Dinsdag 21 juni 13.30 16.30 uur Nederlands Examen VWO Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 2 Dinsdag 21 juni 13.30 16.30 uur 20 05 Vragenboekje Voor dit examen zijn maximaal 49 punten te behalen; het examen bestaat uit 19

Nadere informatie

Van Rechtswege(n) Politìeke en rechtsfilosofische stromingen door de eeuwen heen & DIEDERIK VANDENDRIESSCHE ACADEMIA PRESS

Van Rechtswege(n) Politìeke en rechtsfilosofische stromingen door de eeuwen heen & DIEDERIK VANDENDRIESSCHE ACADEMIA PRESS Van Rechtswege(n) Politìeke en rechtsfilosofische stromingen door de eeuwen heen KOENRAES & DIEDERIK VANDENDRIESSCHE ACADEMIA PRESS Inhoudstafel Woord vooraf. Deell HlSTORISCH OVERZICHT VAN DE BELANGRIJKSTE

Nadere informatie

ROMANTIEK. het tijdperk van de. Sturm und Drang

ROMANTIEK. het tijdperk van de. Sturm und Drang ROMANTIEK het tijdperk van de Sturm und Drang Friedrich von Schiller leest Die Räuber voor Goethe & Schiller (1749-1832 / 1759-1805) Johann Gottfried von Herder (1744-1803) Johann Georg Hamann (1730-1788)

Nadere informatie

Moral Misfits. The Role of Moral Judgments and Emotions in Derogating Other Groups C. Wirtz

Moral Misfits. The Role of Moral Judgments and Emotions in Derogating Other Groups C. Wirtz Moral Misfits. The Role of Moral Judgments and Emotions in Derogating Other Groups C. Wirtz Mensen die als afwijkend worden gezien zijn vaak het slachtoffer van vooroordelen, sociale uitsluiting, en discriminatie.

Nadere informatie

De machinemens in de medische geschiedenis en in de huidige medische praktijk

De machinemens in de medische geschiedenis en in de huidige medische praktijk De machinemens in de medische geschiedenis en in de huidige medische praktijk Nel van den Haak Filosofisch Café Zwolle 19 januari 2015 Aandachtspunten: Wat zijn metaforen? De machinemens in de historische

Nadere informatie

De schepping van de mens Studieblad 6

De schepping van de mens Studieblad 6 -1- GODS PLAN MET MENSEN Dit is een uitgave van de Volle Evangelie Gemeente Immanuël Breda Auteur: Cees Visser (voorganger) De schepping van de mens Studieblad 6 Inleiding Mensbeeld Uitgangspunt Stof In

Nadere informatie