Themamiddag SER-advies Toekomstvisie. 27 februari 2015

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Themamiddag SER-advies Toekomstvisie. 27 februari 2015"

Transcriptie

1 Themamiddag SER-advies Toekomstvisie 27 februari 2015

2 Welkom Kick van der Pol voorzitter Pensioenfederatie

3 SER Advies Toekomst Pensioenen Kees Goudswaard Themamiddag, Den Haag, 27 februari 2015 Faculteit der Rechtsgeleerdheid Afdeling Economie Leiden University. The university to discover.

4 Adviesvraag kabinet hoe kijkt de SER aan tegen de toekomst van de aanvullende pensioenen en de transitiepaden die daarvoor nodig zijn? specifiek wordt visie gevraagd op de volgende thema's: collectiviteit, keuzevrijheid en maatwerk risicodeling en / of herverdeling vermogensopbouw voor pensioen, wonen en zorg Leiden University. The university to discover.

5 Sterke punten stelsel collectiviteit en risicodeling maar: welvaartswinst collectieve risicodeling is wel minder geworden (Netspar Brief 1) Nederland scoort nog goed op toereikendheid pensioenen maar: er zijn wel grote verschillen in pensioenopbouw (Netspar Brief 2) relatief lage uitvoeringskosten Leiden University. The university to discover.

6 Zwakke punten stelsel 1 nominale pensioentoezeggingen leveren geen koop-krachtbestendig pensioen op gedaald vertrouwen als gevolg van (indexatie)kortingen ondoorzichtige en soms moeilijk te rechtvaardigen herverdeling weinig transparantie Leiden University. The university to discover.

7 Zwakke punten stelsel 2 onvoldoende aansluiting bij ontwikkelingen op de arbeidsmarkt weinig ruimte voor maatwerk en keuzevrijheid pro cyclische economische effecten (grote rente-gevoeligheid) Leiden University. The university to discover.

8 Toetsingscriteria scenario's pensioenresultaat (toereikendheid) aansluiting op maatschappelijke trends (transparantie, mogelijkheden tot maatwerk / keuzevrijheid, aansluiting op arbeidsmarkt, evenwicht tussen generaties) economische effecten transitie (hoe kom je bij het eindbeeld) Leiden University. The university to discover.

9 Vier varianten 1. Uitkeringsovereenkomst met degressieve opbouw; twee subvarianten: a. nominaal b. voorwaardelijk / gericht op geïndexeerd pensioen 2. Nationale pensioenregeling uitkeringsregeling voor alle werkenden doorsneesystematiek blijft bestaan Leiden University. The university to discover.

10 Vier varianten 3. Persoonlijk pensioenvermogen met vrijwillige risicodeling persoonlijke kapitaalsopbouw risicodeling zeer beperkt maximale keuzevrijheid / flexibiliteit 4. Persoonlijk pensioenvermogen met collectieve risicodeling persoonlijke kapitaalsopbouw verplichte deling langlevenrisico collectieve risicodeling met verschillende opties, biometrisch, beleggingsrisico's met bestaande generaties, idem met toekomstige generaties Leiden University. The university to discover.

11 Beoordeling variant 4 scoort goed op toereikendheid, aansluiting maatschappelijke trends, economische effecten scoort slecht op transitie; dubbele transitie: overstappen op degressieve opbouw overstappen van uitkeringsovereenkomst op persoonlijke kapitaalsopbouw conclusie: 'interessant, maar onbekend' Leiden University. The university to discover.

12 Keuzevrijheid diverse onderzoeken: meerderheid mensen willen meer keuzevrijheid in beginsel welvaartsverhogend en kan betrokkenheid met pensioen vergroten maar: van bestaande keuzemogelijkheden wordt niet veel gebruik gemaakt en de vraag is of mensen in staat zijn verantwoorde pensioenkeuzes te maken; in ieder geval goede keuze-architectuur noodzakelijk (standaardkeuzes) Leiden University. The university to discover.

13 Uitruilen meer keuzevrijheid beperkt risicodeling, geeft hogere uitvoeringskosten en kan ten koste gaan van toereikendheid pensioen de SER is daarom enigszins terughoudend als het gaat om meer keuzevrijheid dat ligt anders bij maatwerk, zoals bijv risicoprofiel meer afstemmen op leeftijd; hier geen uitruil met risicodeling en toereikendheid Leiden University. The university to discover.

14 Pensioen, wonen en zorg betere verbindingen kunnen voordelen bieden (meer integrale benadering van pensioen) nadere doordenking is nodig, want het wordt al snel erg ingewikkeld en ook hier zijn uitruilen met risicodeling en toereikendheid aan de orde voorbeeld: deel pensioen als lump sum opnemen tbv aanpassen eigen woning uitruil met delen langleven-risico; gevaar van later een groter beroep op publieke middelen Leiden University. The university to discover.

15 ZZP en pensioen zelfstandigen hebben relatief vaak een ontoereikend pensioen zzp'ers vormen zeer heterogene groep: een deel kan en wil zelf voor pensioen zorgen, voor ander deel is dat moeilijk meer inzicht in pensioenpositie onderscheiden groepen nodig advies schetst al wel diverse mogelijkheden om pensioen zzp'ers te verbeteren, maar maakt in dit stadium nog geen keuze Leiden University. The university to discover.

16 Verkenning variant 4 overgangsprobleem 1: kan er een evenwichtig transitiepad voor afschaffen doorsneesystematiek worden gekozen, dat ook jurisch houdbaar is? overgangsprobleem 2: kunnen oude en nieuwe rechten bij elkaar worden gehouden? de mogelijkheid om risico's tussen generaties te blijven delen de vorm van verplichtstelling die passend is bij de mate van risicodeling die sociale partners afspreken Leiden University. The university to discover.

17 WORDT VERVOLGD Leiden University. The university to discover.

18 Reactie op SER advies: Persoonlijke Pensioen met Risicodeling (PPR) Theo Nijman Tilburg University 27 februari 2015

19 Inleiding SER analyseert vier varianten voor pensioenstelsel van toekomst Analyse SER gedegen; argumentatie herkenbaar Afscheid doorsneesystematiek via introductie NDC ontbreekt Heldere eigendomsrechten en aanpassingsregel (publiek PPR) Over vierde variant wordt o.a. gezegd: Kan een interessante maar nog onbekende variant zijn voor de toekomst. De raad gaat de nadere invulling en de vraag hoe daar eventueel te komen verder verkennen Kern deze presentatie: werking van die vierde variant ( PPR ) 19

20 Opzet presentatie Wat zijn bezwaren van nieuwe FTK contract? Wat probeert PPR voorstel te bereiken? Hoe werkt een PPR? Welke verschillen t.o.v. nieuwe FTK uitkeringsovereenkomsten? Transparantie en daarmee herstel van vertrouwen Angel uit de rekenrentediscussies Maatwerk en flexibiliteit Ouderen lopen niet langer renterisico s in belang van jongeren Vereenvoudigt flexibele inleg (b.v. zzp-ers) en opname (b.v. aanpassingen aan eigen huis) Transitievragen 20

21 Pensioenproblemen nu Lange tijd niet indexeren in nieuw FTK Grote gevoeligheid nominale rente Ouderen dragen renterisico van jongeren Destabiliserende macroeconomische effecten Complexiteit, onduidelijke relatie inleg en uitkering en ad hoc aanpassingen regelgeving eroderen vertrouwen Ingebouwde conflicten jongeren en ouderen Beleggingsspagaat: tegenstelling ouderen en jongeren Risicosegmentatie net als segmentatie in communicatie Verdeling collectieve vermogen: rekenrente discussie Overheid schrijft pensioenproduct in FTK gedetailleerd voor Uit angst voor intergenerationele strijd over indexatie en korting. Nauwelijks keuzeruimte fondsbestuur 21

22 PPR combineert collectief.. Collectief beleggen Expertise Toegang tot andere asset classes Lage kosten Risico s delen die op financiële markten niet gedeeld kunnen worden Langlevenrisico (micro en macro) Eventueel: delen beleggingsrisico met nieuwe opbouw Fondsbestuur bepaalt keuzemenu deelnemers Verplichte deelname aan collectief (+ inleg, +verzekeringssolidariteit) Levenslange uitkering, uitruil partnerpensioen, Keuze ingangsdatum, hoog-laag Hooguit zeer beperkte vrijheid beleggingsbeleid Inzetten pensioen voor aanpassen eigen woning, zorg, arbeidsongeschiktheid.. Discretie pensioenfondsbestuur tbv macroeconomische dynamiek 22

23 ..met individueel Persoonlijke PensioenRekening behoudt gewenste collectieve elementen en voegt toe Vertrouwen door eenvoud en transparantie Helder eigendomsrecht en angel uit rekenrente discussie Maatwerk door risicosegmentatie PPR betekent NIET dat mensen in de toekomst hun eigen pensioen moeten regelen door zelf te beleggen (KNVG/NVOG) 23

24 Persoonlijke Pensioen met Risicodeling

25 Persoonlijk Pensioen met Risicodeling Persoonlijk: Specificeert de waarde die voor jou is opgebouwd Transparant waardoor jouw waarde verandert Maatwerk in risicobeheer Pensioen: Levenslange uitkering Betaalbaar omdat bij overlijden niet vervalt aan nabestaanden Blijf primair communiceren in termen inkomen Risicodeling: Langleven risico individu Stijging levenverwachting Eventueel ook intergenerationeel etc. 25

26 Persoonlijk Pensioen met Risicodeling (PPR) Financiëel rendement Biometrisch rendement Resultaat onderlinge solidariteitsafspraken Individueel vermogen uit vorige periode Individueel vermogen voor volgende periode Inleg Uitbetaling 26

27 Toelichting overlevingsrendement. Situatie voor overlijden 27

28 Toelichting overlevingsrendement. Situatie na overlijden Voor overlijden Na overlijden 5 * 4 muntjes; 4 * 5 muntjes; 28

29 29

30 Ontvlechten functies pensioenen Ontvlecht wirwar van functies en maak knoppen die fondsbestuur en/of individu kunnen instellen 30

31 Nieuwe combinaties: pensioeninnovatie Education Working Retired 31

32 Het projectierendement in PPR PPR kent geen collectieve dekkingsgraad Aanpassing rekenrente verschuift geen waarde tussen deelnemers Wel is er een projectierendement: Kies dit rendement zo dat levenslange uitkering duurzaam is Fondsbestuur kiest projectierendement Nominale versus reële ambitie Overheid stelt randvoorwaarden Koester levenslange karakter 32

33 Rekenrente in uitkeringsregelingen en PPR Rekenrente in uitkeringsregelingen heeft twee rollen: Waardering van aanspraken (inclusief intergenerationele verdeling) Snelheid waarmee uitgekeerd wordt Aanpassing rekenrente en indexatieregels verschuift waarde tussen generaties Private pensioenen gepolitiseerd Overheid schrijft uitkeringsregelingen gedetailleerd voor PPR ontvlecht: projectierente alleen tweede rol Ander projectierendement ( rekenrente ) verschuift waarde van individu in tijd maar verschuift geen waarde tussen individuen Kern argument tegenstanders macrostabiele projectierente van tafel 33

34 Voordelen PPR Bevordert transparantie en vertrouwen Heldere link inleg, beleggingsrendement en uitkering Vereenvoudigt waardeoverdracht Geen externe effecten collectieve of individuele keuzes Pensioen wordt weer privaat Flexibiliteit en maatwerk Meer maatwerk en discretie in beleggingsprofiel Welk renterisico afdekken (hoe reëel is het contract)? Meer collectieve discretie in solidariteitsafspraken Verschillende vormen PPR: meer of minder risicodeling Hoe delen macro langlevenrisico? Delen schokken met toekomstige opbouw? 34

35 Beoordeling varianten SER Transitievragen van groot belang 35

36 Transitievragen In deze presentatie niet stil gestaan bij doorsneesystematiek Ook complicatie voor SER varianten I en III SER rapport weinig aandacht aan veelbelovende NDC variant Ontvlecht publieke (omslag, IGR, zzp) en private verantwoordelijkheden Als gekozen wordt voor PPR is er nog een transitievraag aan de orde Omzetten van rechten of oude rechten in apart system Benut regels FTK om oude rechten te waarderen Zie ook (met name rapport projectgroep 18 december 2014) 36

37 Hoe verder? Hoofdlijnennotitie SZW toegezegd voor mei 2015 PPR sluit goed aan bij vijf rode draden uit Pensioendialoog PPR direct beschikbaar voor verbeteren uitkeringsfase premieregelingen (hoofdlijnennotitie december 2014) Nadere verkenning in komende maanden Meerwaarde PPR over uitkeringsregelingen kwantificeren PPR met uitgebreide risicodeling Transitievragen naar PPR voor uitkeringsovereenkomsten NDC variant: niet nog meer sparen (vgl. DNB) 37

38 Mission Netspar contributes to the ongoing improvement of financing opportunities for the old age of Dutch and European citizens through network development, formulating and executing scientific research and knowledge transfer programs.

39 PPR en Rode draden 1 en 2 Pensioendialoog Maak de pensioenen transparanter en beter uitlegbaar In PPR is er heel directe link tussen inleg, vermogen en uitkering Solidariteit transparant Veranderende arbeidsmarkt vereist hervorming pensioenstelsel Overdraagbaar, persoonlijk vermogen (gekoppeld aan individu) Flexibele inleg mogelijk door heldere waarde (zzp) Indien gewenst vermogen inzetbaar persoonlijke omstandigheden en bedrijf (zzp) 39

40 PPR en Rode draden 3 en 4 Pensioendialoog Roep om meer aansluiting bij individuele behoeftes Deelnemers verschillende omstandigheden en voorkeuren Deelnemers kunnen veel keuzes niet overzien Fondsbestuur kiest welk keuzemenu beschikbaar is voor deelnemers en kiest standaardoptie Keuzes moeten niet ten koste kunnen gaan van anderen Solidair, maar hoe en met wie Verzekeringssolidariteit wezenlijk Levenslange uitkering van belang voor individu en overheid Verplichtstelling moet kunnen blijven, ook zonder doorsneesystematiek Maatwerk ( keuze!) waar het kan, blijf collectief verzekeren 40

41 PPR en Rode draad 5 Pensioendialoog Verantwoordelijk maar wie? Ontvlechten maakt herschikking verantwoordelijkheden mogelijk Wie gaat (in PPR) waar over? Overheid alleen randvoorwaarden Levenslange uitkering, maximale gefaciliteerde inleg, maximale IGR ( doorschuiven rekening naar toekomst ) Sociale partners Inleg, ambitie (reëel/nominaal), solidariteitselementen, waaronder risicodeling met toekomst Pensioenfondsen/verzekeraars Keuzemenu beleggingen, uitkeringen (projectierendement) Collectieve inkoop Individu: keuzes binnen keuzemenu 41

42 Event Netspar, Pensioenfederatie en Verbond van Verzekeraars 27 feb 2015 Jan Tamerus

43 Blij met het SER advies We moeten in beweging komen De premieovereenkomst lijkt de nieuwe maatschappij beter te accommoderen Maar levert die wel een goed pensioen op voor opeenvolgende generaties? We hebben ook veel te verliezen Dus grondige verkenning nodig Kunnen we er onze waarden voor een goed pensioen in kwijt? Hoe transparant en rationeel kunnen we collectief risicodelen maken? Kan het dan nog en willen we het dan nog? En (hoe) gaan we dan de stap maken? Dus verstandig dat we die verkenning nu eerst gaan doen 43

44 Blijven zitten is geen optie: De omgeving (het werk, de mens) verandert QE extreem lage rente economie demografie A Nieuw FTK: Financiële Houdbaarheid arbeidsmarkt maatschappij Klijnsma: Maatschappelijke Houdbaarheid 44

45 Dat vraagt om een nieuw huis Flexibiliteit Aanpasbaar voor schokken Aanpasbaar voor unknown unknowns Grote rentegevoeligheid moet minder Herbezinning op risicoprofiel en (toe)deling risico s Werkgever trekt zich terug als risico-sponsor In welk contract stappen nieuwe generaties nog in? Maatwerk over de levensfase of levensloop In risicoprofiel: lost generatiespanning op In overgang naar pensionering en uitkeringsprofiel In premie-inleg Keuzevrijheid Ja, maar.gereguleerd, default, keuzestress, kosten, zorgplicht Transparantie 45 Eenvoud en uitlegbaarheid: zien, begrijpen en vertrouwen Disciplineert beleidskeuzes en beheer

46 maar de fundamenten zijn nog goed Bescherming tegen het niet of onvoldoende zelf regelen van pensioen; geldt voor alle werkenden, in individueel en maatschappelijk belang Welvaartsvaste AOW is basis, maar niet genoeg Inkomensgerelateerd, koopkrachtbestendig en levenslang Pensioen is voor pensioen en dus voor later Werkgever en werkende zorgen samen voor voldoende premie Stabiliteit: macrostabiliteit; stabiele premie; stabiele uitkering Risicodeling binnen en tussen generaties Lange termijn beleggingsbeleid voor het beste resultaat Verplichtstelling maakt risicodeling, lange termijn focus en collectiviteit mogelijk Lage kosten door schaalgrootte, eenvoud en het werken 46 zonder winstoogmerk

47 De premieovereenkomst wordt verbeterd ?? Huidige wetgeving Nieuwe wet: verbeterde premieovereenkomst (resultaat van TOCO) Collectieve premieovereenkomst met aanvullende risicodeling Progressieve premiestaffel Verplichte inkoop bij pensionering Zonder collectieve risicodeling Doorbeleggen na pensionering Geleidelijke inkoop in collectief mogelijk Beperkte risicodeling binnen collectief Ruimere risicodeling tussen generaties (bijv. collectieve buffer) Mogelijkheid van een leeftijdsonafhankelijke ( vlakke ) premie? Hoofdlijnennota SZW 19/12/2014 SER-advies variant IV-C 47 spoor 1 spoor 2

48 Dat biedt kansen om te vernieuwen en verbinden Reële uitkeringsovereenkomst (macrostabiele discontovoet) Collectieve premieovereenkomst met risicodeling Verbeterde premieovereenkomst Nominale uitkeringsovereenkomst (Nieuw FTK) Ontbrekende waarden: Indexeringsperspectief LT beleggen Rentespagaat (stabiliteit) Ontbrekende waarden: Risicodeling Verplichtstelling (?) Individuele premieovereenkomst Ontbrekende waarden: Risicodeling Voldoende premie LT beleggen Stabiliteit Verplichtstelling (?) 48 Kritiek: Doorsneesysteem Geen maatwerk Geen keuzevrijheid ZZP Arbeidsmarkt Gebrek aan transparantie Verkenning: Kan het met risicodeling? Kan het met behoud verplichtstelling? Levert het een goed pensioen?

49 De premieovereenkomst met collectieve risicodeling Model SER IV-C = doorontwikkeling verbeterde premieovereenkomst Vlakke premie of progressieve staffel? Vastgesteld vanuit een pensioendoel! bij/af: bijdrage risicodeling Voorwaardelijke levenslange uitkering (koopkracht!) collectief rendement uit life-cycle 49

50 Collectiviteit, risicodeling en verplichtstelling zijn essentieel, maar alleen waar men het wil en het kan Collectiviteit geeft schaal en toegang tot risicodeling Voor kanssolidariteit (jij leeft langer dan ik) Voor kostenefficiency (uitvoering en betere en goedkopere toegang tot lange termijn beleggen) Pensioenfondsen kunnen meer dan financiële markten Langleven, inflatie, risico delen tussen generaties Belang van collectieve risicodeling is groot Doel: betaalbaar inkomensgerelateerd en koopkrachtbestendig pensioen Dat vraagt om rendement en dus: risico nemen Dat risico wil je spreiden en delen (Wat is hierin de optimale mix?) Omwille van stabiliteit, genoeg=genoeg, dempen pech en geluk Geeft welvaartswinst voor individu en BV Nederland En niemand verschaft zekerheid: risicodeling is het nieuwe fundament Verplichtstelling geeft continuïteit aan risicodeling en benutten lange termijn beleggen APF biedt nieuwe mogelijkheden op risico delende collectieven, mits ook verplicht gestelde BPF-en 50 daar in kunnen

51 Pensioeninnovatie gloort: van anonieme/emotionele naar transparante/rationele risicodeling Schokken uitsmeren Geeft stabiliteit (vertrouwen!) Maar uitsmeren met jezelf is geen risicodeling Dus: werk met een open AFS : de toekomst is nodig Collectieve buffer voor gemene rekening Dempen: geluk nu (deels) bewaren voor pech straks Genoeg=genoeg (sowieso afgedwongen door fiscus) Opvangen unknown unknowns (discretionaire ruimte) Werkkapitaal voor actuariële resultaten Vergroot robuustheid stelsel Interne swapmarkt invullen 51 Macro langleven en inflatie Niet-verhandelbare risico s, dus subjectiviteit onontkoombaar Kunnen beprijzing longevity en inflation linked bonds helpen?

52 (Hoe) komen we de sloot over? Premie- overeenkomsten Uitkerings- overeen komsten 52 Vooral ook een politieke vraag en een vraag van vertrouwen

53 Heeft verkenning kans van slagen? Vanuit hun waarden kiezen werknemers voor: Model IB: uitkeringsovereenkomst zonder zekerheidsmaat en met macro stabiele discontovoet In lijn met Pensioenakkoord en met Sociaal akkoord Geeft goed pensioen en is adequaat antwoord op financiële houdbaarheid Geen antwoord op arbeidsmarkt- en maatschappelijke houdbaarheid Vraag: zijn macro stabiele discontovoet (subjectief) en invaren haalbaar??? 53 SER IV C: premieovereenkomst met collectieve risicodeling, ook met de toekomst en via buffers en met verplichtstelling Wel de sloot over, maar met behoud van de huidige sterkmakers Goed antwoord op arbeidsmarkt- en maatschappelijke houdbaarheid Vraag: geeft dit een voldoende goed pensioen? Vraag: is echte risicodeling in te bouwen in de premieovereenkomst??? Vraag: is de transitie haalbaar?

54 Zonder water bij de wijn gaat het niet lukken Marktwaarde-denkers Accepteer transparant en legitiem bepalen interne marktprijzen voor risicodeling tussen de persoonlijke vermogenspotjes Accepteer transparant gemanagede buffers als dak erboven Genoeg = genoeg en wie bewaart heeft wat (Kahneman) IORP is sociale instelling die opereert op financiële markten (zoals een coöperatie, een onderlinge, een VvE) Werkgevers Deel de inspanning en zorg voor goed pensioen Stop er voldoende premie in Betaal mee aan de transitie Het is ook jullie oudedagsverzekering! Overheid Faciliteer en geef ruimte, ook voor de transitie; zet niet te vroeg hekken Bied een wenkend perspectief; nodig uit tot de sprong 54

55 En werknemers dan? Accepteer de andere arbeidsmarkt Accepteer de deelnemersvraag: wat zit er voor mij in de pot? Dus naar een actuarieel faire combi inleg-opbouw Accepteer de kwetsbaarheid voor transparantie Het kan juist helpen in de bestuurlijke discipline Accepteer dat de doorsneesystematiek niet langer past en accepteer dat de transitie geld kost Werk aan je legitimiteit; verdien die opnieuw 55

56 Zonder water bij de wijn gaat het niet lukken Dat geldt ook voor de transitie Doorsneesystematiek Actuarieel fair: hoe doen we dat? Wie gaat het betalen? Verken ook deze: Werkgeverspremie leeftijdonafhankelijk Werknemerspremie (gematigd) progressief Van aanspraken naar vermogen Rentegevoeligheid verminderen Snelle transitie Mag dat/kan het? Zo niet: oud en nieuw in APF met afspraken over risicodeling? 56

57 Als we de sprong niet wagen: hybride contract als (politiek) compromis? Uitkeringsovereenkomst Sterk afgetopt en lagere opbouw Met nominale zekerheidseis en grote rentegevoeligheid Met handhaven doorsneesystematiek Met handhaven verplichtstelling? Zzp-ers er in halen Wordt dat de nationale regeling (SER II)? Daarbovenop de verbeterde premieovereenkomst van Klijnsma Vrijwillig? Arbeidsvoorwaarde? Fiscale facilitering? Leeftijdsonafhankelijke premie of progressieve staffel? Is in feite een stilzwijgende gedeeltelijke afschaffing van de 57 doorsneesystematiek, maar dan zonder compensatie

58 Samen wonen in een eigentijds pensioenhuis Collectieve Buffer Individueel appartement Collectieve Buffer Individueel appartement Collectieve Buffer Individueel appartement AOW AOW AOW 58

59 Reactie op SER-advies en visie op de toekomst Gerard Riemen directeur Pensioenfederatie.

60 Mee met de tijd Netspar-bijeenkomst 27 februari 2015 SER-advies toekomst aanvullende pensioenen belicht

61 Vasthouden aan oude overtuigingen? 61

62 Overstap nieuw DC maakt stelsel toekomstvast Nieuwe DC-regelingen: sluiten goed aan op een dynamische arbeidsmarkt en economie zijn transparant: aanspraken gelijk aan de financiële waarde bieden mogelijkheid tot synergie met de domeinen zorg en eigen woning in de uitkeringsfase zijn beter bestand tegen vergrijzing 62

63 Schrikbeelden over DC? Zelf beleggen? Geen enkele vorm van solidariteit? Engelse toestanden? Elementen die breed onderkend worden als must-haves: Collectiviteit Deling biometrische risico s 63

64 Vormgeving en architectuur: aandachtspunten Eenvoud! Herkenbaarheid Keep in mind: vergrijzing, flexibilisering en outsourcing van arbeid. 64

65 Vormgeving en architectuur: keuzevrijheid Terugtredende overheid Technologie Individualisering Individuele Keuzevrijheid? Flexibele arbeidsmarkt Meer eenpersoonshuishoudens 65

66 Vormgeving en architectuur: optimalisering DC Conversiemoment: lage rentestand Optimalisering opbouwfase Nu al ingezet: innovatie hoeft niet te wachten Korte termijn: optimalisering DC Lange termijn: inbedding in hele stelsel 66

67 Competitie bevordert klantgerichte innovatie! 67

68 Afsluiting Kick van der Pol

Netspar 14 nov 2014 - Jan Tamerus 1

Netspar 14 nov 2014 - Jan Tamerus 1 Netspar 14 nov 2014 - Jan Tamerus 1 Brug mogelijk tussen twee werelden? Collectieve risicodeling, je moet het niet willen! Bijna geen meerwaarde meer Complex Niet te waarderen Je doet aan herverdeling

Nadere informatie

Persoonlijk Pensioen met aanvullende Risicodeling. Theo Nijman (met Lans Bovenberg) Maart 2015

Persoonlijk Pensioen met aanvullende Risicodeling. Theo Nijman (met Lans Bovenberg) Maart 2015 Persoonlijk Pensioen met aanvullende Risicodeling Theo Nijman (met Lans Bovenberg) Maart 2015 Stand van zaken 2 Vandaag PPR biedt meer mogelijkheden voor fondsen en verzekeraars om in te spelen op wensen

Nadere informatie

Het pensioenstelsel van de toekomst

Het pensioenstelsel van de toekomst Het pensioenstelsel van de toekomst Pensioen Event Euroforum, Utrecht, 30 juni 2016 Kees Goudswaard Faculteit der Rechtsgeleerdheid Afdeling Economie Vier toekomstvarianten SER 2015 1) Uitkeringsovereenkomst

Nadere informatie

Opmerkingen bij: Naar een solide en solidair pensioenstelsel: bouwstenen voor een hervorming. Theo Nijman Tilburg University en Netspar Januari 2014

Opmerkingen bij: Naar een solide en solidair pensioenstelsel: bouwstenen voor een hervorming. Theo Nijman Tilburg University en Netspar Januari 2014 Opmerkingen bij: Naar een solide en solidair pensioenstelsel: bouwstenen voor een hervorming Theo Nijman Tilburg University en Netspar Januari 2014 Inleiding Rapport vraagt aandacht voor toekomstbestendigheid

Nadere informatie

De toekomst van ons pensioen

De toekomst van ons pensioen De toekomst van ons pensioen Verdieping inbreng in De Nationale Pensioendialoog Peter Borgdorff PFZW 18 maart 2015 L e a d e r s h i p E n t r e p r e n e u r s h i p Ste wa r d s h i p info@nyenrode.nl

Nadere informatie

Blik op de toekomst: verschil tussen DB en DC vervaagt. dr. Roel Mehlkopf Tilburg University & Netspar 8 oktober 2015, Amsterdam

Blik op de toekomst: verschil tussen DB en DC vervaagt. dr. Roel Mehlkopf Tilburg University & Netspar 8 oktober 2015, Amsterdam Blik op de toekomst: verschil tussen DB en DC vervaagt dr. Roel Mehlkopf Tilburg University & Netspar 8 oktober 2015, Amsterdam Wat vindt de generatie Einstein van een pensioenuitkering die beweegt met

Nadere informatie

Keuzevrijheid en maatwerk in nieuwe pensioencontracten

Keuzevrijheid en maatwerk in nieuwe pensioencontracten Keuzevrijheid en maatwerk in nieuwe pensioencontracten Theo Nijman GAK hoogleraar Risicomanagement Pensioenvoorzieningen Universiteit van Tilburg Januari 2017 Agenda Waarom één van de beste stelsels ter

Nadere informatie

I. Uitkeringsovereenkomst met degressieve opbouw (zowel een nominale (1A) als een reële variant (1B));

I. Uitkeringsovereenkomst met degressieve opbouw (zowel een nominale (1A) als een reële variant (1B)); Notitie BC Public Affairs Doel: Ter informatie Datum 28 januari 2015 Onderwerp Analyse SER Advies Afzender Jurre de Haan / GSB Aanleiding en achtergrond Samenvatting Gevraagde besluit Op 24 januari presenteerde

Nadere informatie

Argumenten voor en tegen actuele SER varianten: belang afstemming tussen economen en juristen. Theo Nijman September 2016

Argumenten voor en tegen actuele SER varianten: belang afstemming tussen economen en juristen. Theo Nijman September 2016 Argumenten voor en tegen actuele SER varianten: belang afstemming tussen economen en juristen Theo Nijman September 2016 Doelstelling Perspectiefnota identificeert twee interessante SER contracten I-B:

Nadere informatie

Nieuwe FTK: is het beter en kan het nog beter? Theo Nijman Tilburg University 26 Juni 2014

Nieuwe FTK: is het beter en kan het nog beter? Theo Nijman Tilburg University 26 Juni 2014 Nieuwe FTK: is het beter en kan het nog beter? Theo Nijman Tilburg University 26 Juni 2014 Structuur Waar staan we vijf jaar na het Goudswaard rapport en de pensioenakkoorden van 2010 en 2011? Wat brengt

Nadere informatie

PENSIOEN IN BEWEGING! KLAAR VOOR DE TOEKOMST? SAMEN DELEN, EEN STERKE KEUZE

PENSIOEN IN BEWEGING! KLAAR VOOR DE TOEKOMST? SAMEN DELEN, EEN STERKE KEUZE PENSIOEN IN BEWEGING! KLAAR VOOR DE TOEKOMST? SAMEN DELEN, EEN STERKE KEUZE PENSIOEN IS AANVULLING OP AOW Lijfrente Salaris 100% Pensioen Staatspensioen (AOW) 2 AOW, VOLKSVERZEKERING (1) Voorziet in MINIMUM

Nadere informatie

Op koers blijven voor een goed pensioen: een update van het bestuur

Op koers blijven voor een goed pensioen: een update van het bestuur Op koers blijven voor een goed pensioen: een update van het bestuur Agenda Stand van zaken PPF APG: kerngegevens, beleggingsresultaten dekkingsgraadontwikkeling Deelnemerstevredenheidsonderzoek Effecten

Nadere informatie

Naar een eigentijds pensioenstelsel

Naar een eigentijds pensioenstelsel Naar een eigentijds pensioenstelsel Individueel waar het kan, collectief waar dat verstandig is en solidair waar dat is geaccepteerd Visie VCP Januari 2015 Inhoudsopgave Een nieuw pensioenhuis is nodig

Nadere informatie

Pensioen voor de toekomst

Pensioen voor de toekomst Pensioen voor de toekomst KlikPensioen als ideale synthese van premie- en uitkeringsovereenkomsten Inhoud - Inleiding 1. Heldere uitgangspunten voor een goed pensioen 2. Pensioenoplossing voor vandaag

Nadere informatie

Visie van de raad op pensioen in de toekomst

Visie van de raad op pensioen in de toekomst VISIE VAN DE RAAD OP PENSIOEN IN DE TOEKOMST Visie van de raad op pensioen in de toekomst De AOW en de werknemerspensioenen zijn de belangrijkste pijlers in het Nederlandse pensioenstelsel. De AOW (eerste

Nadere informatie

Duurzame vormgeving van het Nederlandse collectieve aanvullende pensioen

Duurzame vormgeving van het Nederlandse collectieve aanvullende pensioen Duurzame vormgeving van het Nederlandse collectieve aanvullende pensioen Ilja Boelaars, Lans Bovenberg, Dirk Broeders, Peter Gortzak, Sacha van Hoogdalem, Theo Kocken, Marcel Lever, Theo Nijman en Jan

Nadere informatie

Themadag 3 februari Workshop premieovereenkomst

Themadag 3 februari Workshop premieovereenkomst Themadag 3 februari 2015 Workshop premieovereenkomst 2 Aan de orde komen: 1. 2014: de verkenning 2. December: brief met voorstel Staatssecretaris 3. Inzet op 2 sporen vanuit de Pensioenfederatie 4. Verdere

Nadere informatie

WAAR EEN WIL IS, IS EEN WEG Afschaffen van de doorsneesystematiek: wie gaat dat betalen?

WAAR EEN WIL IS, IS EEN WEG Afschaffen van de doorsneesystematiek: wie gaat dat betalen? WAAR EEN WIL IS, IS EEN WEG Afschaffen van de doorsneesystematiek: wie gaat dat betalen? Dit position statement begint het vraagstuk van het afschaffen van de doorsneesystematiek aan de achterkant : vanuit

Nadere informatie

Wat is er aan de hand moet onze pensioenen?

Wat is er aan de hand moet onze pensioenen? Wat is er aan de hand moet onze pensioenen? Casper van Ewijk, Netspar & University of Amsterdam KNAW Symposium, 9 januari 2014, Amsterdam Agenda Wat is een pensioen? Goed pensioen is een risicovol pensioen

Nadere informatie

1 werkplan voor het vervolg (najaar 2015) 5 rode draden uit de Nationale Pensioendialoog. 5 maatschappelijke trends die vragen om verandering

1 werkplan voor het vervolg (najaar 2015) 5 rode draden uit de Nationale Pensioendialoog. 5 maatschappelijke trends die vragen om verandering pggm.nl Hoofdlijnen toekomstbestendig pensioenstelsel PGGM Bestuurlijke advisering 9 juli 2015 Quick scan: Hoofdlijnen van een toekomstbestendig pensioenstelsel Op 6 juli 2015 heeft Staatssecretaris Klijnsma

Nadere informatie

RESULTATEN ENQUÊTE CONSULTATIE NIEUW FTK ACTUARIEEL. Vraag 1

RESULTATEN ENQUÊTE CONSULTATIE NIEUW FTK ACTUARIEEL. Vraag 1 RESULTATEN ENQUÊTE CONSULTATIE NIEUW FTK ACTUARIEEL Vraag 1 Onder het huidige FTK krijgen pensioenfondsen te maken met de zogenaamde beleggings -spagaat: aan de ene kant kan er weinig risico worden genomen

Nadere informatie

Toekomst van het Pensioenstelsel

Toekomst van het Pensioenstelsel Toekomst van het Pensioenstelsel 26 maart 2015 Alex Ter Horst en Ruud Derksen Advocaten Pensioenrecht Nederlandse pensioenstelsel behoort tot de beste van de wereld 1. Denemarken (82,4) 2. Australie (79,9)

Nadere informatie

Wat is het probleem? 2

Wat is het probleem? 2 Wat is het probleem? 2 Wat is het probleem? 3 Wat is het probleem? 4 Pension Fund 'PFZW' Pension Fund 'ABP' Backward Moving Average Backward Moving Average (Compound Interest) (Compound Interest) Year

Nadere informatie

Geef elke Nederlander een persoonlijke pensioenrekening. Position paper: Toekomst pensioenstelsel

Geef elke Nederlander een persoonlijke pensioenrekening. Position paper: Toekomst pensioenstelsel Geef elke Nederlander een persoonlijke pensioenrekening Position paper: Toekomst pensioenstelsel Publicatiedatum: juni 2016 Autoriteit Financiële Markten De AFM maakt zich sterk voor eerlijke en transparante

Nadere informatie

Variant IV-A Persoonlijk pensioen vermogen met collectieve risicodeling Beleggingsrisico individueel

Variant IV-A Persoonlijk pensioen vermogen met collectieve risicodeling Beleggingsrisico individueel 1 Notitie Aan Commissie Toekomst Pensioenstelsel (CTP) Van SER Secretariaat Den Haag 10 mei 2016 Betreft Analyse subvarianten IV-C In deze internetbijlage worden de diverse varianten uit de SER-verkenning

Nadere informatie

Position Paper DNB Concept Wetsvoorstel variabele pensioenuitkeringen 14 augustus 2015

Position Paper DNB Concept Wetsvoorstel variabele pensioenuitkeringen 14 augustus 2015 Position Paper DNB Concept Wetsvoorstel variabele pensioenuitkeringen 14 augustus 2015 Het Wetsvoorstel variabele pensioenuitkering (kortweg wetsvoorstel ) maakt voor deelnemers aan een premieovereenkomst

Nadere informatie

Welkom op het DC seminar

Welkom op het DC seminar Welkom op het DC seminar Wouter de Ridder, Robeco Investment Solutions SS Rotterdam 25 juni 2015 Programma Voor professionele beleggers 14.00 Start > Welkomstwoord door Roderick Munsters (Robeco) > Theo

Nadere informatie

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE > Retouradres Postbus 90801 2509 LV Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE 2513AA22XA Postbus 90801 2509 LV Den Haag Parnassusplein 5 T 070 333

Nadere informatie

Ten eerste: afschaffing van de al genoemde doorsneesystematiek en ten

Ten eerste: afschaffing van de al genoemde doorsneesystematiek en ten Dames en heren, Hartelijk dank voor de uitnodiging om hier vandaag op uw symposium te komen spreken. Als koepel van verenigingen van gepensioneerden wil de KNVG de belangen van gepensioneerden behartigen

Nadere informatie

Berekeningen geven inzicht in effecten risico s op variabele pensioenuitkering. Agnes Joseph & Miriam Loois

Berekeningen geven inzicht in effecten risico s op variabele pensioenuitkering. Agnes Joseph & Miriam Loois Berekeningen geven inzicht in effecten risico s op variabele pensioenuitkering Agnes Joseph & Miriam Loois Sociale partners en besturen staan nu voor keuzes De Wet Verbeterde Premieregelingen maakt doorbeleggen

Nadere informatie

Pensioenbijeenkomst Abvakabo FNV Het pensioen van nu en de toekomst in zicht November 2010. Welkom

Pensioenbijeenkomst Abvakabo FNV Het pensioen van nu en de toekomst in zicht November 2010. Welkom Pensioenbijeenkomst Abvakabo FNV Het pensioen van nu en de toekomst in zicht November 2010 Welkom Waar willen wij het met elkaar over hebben? Pensioen anno 2010 Stand van Zaken AOW en Pensioenakkoord 4

Nadere informatie

De waarde van intergenerationeel risico delen in pensioencontracten. 1 december Bas J.M. Werker

De waarde van intergenerationeel risico delen in pensioencontracten. 1 december Bas J.M. Werker De waarde van intergenerationeel risico delen in pensioencontracten 1 december 2016 Bas J.M. Werker Gedachtenexperiment In juni 2017 schrijft de nieuwe coalitie: we herzien het pensioenstelsel grondig,

Nadere informatie

Berekeningen geven inzicht in effecten risico s op variabele pensioenuitkering. Agnes Joseph & Miriam Loois

Berekeningen geven inzicht in effecten risico s op variabele pensioenuitkering. Agnes Joseph & Miriam Loois Berekeningen geven inzicht in effecten risico s op variabele pensioenuitkering Agnes Joseph & Miriam Loois Sociale partners en besturen staan nu voor keuzes De Wet Verbeterde Premieregelingen maakt doorbeleggen

Nadere informatie

BREAK-OUT SESSIE BESCHIKBARE PREMIEREGELING EN CDC BINNEN EEN APF Rutger de Wit & Claudette Blankestijn. 20 juni 2016

BREAK-OUT SESSIE BESCHIKBARE PREMIEREGELING EN CDC BINNEN EEN APF Rutger de Wit & Claudette Blankestijn. 20 juni 2016 BREAK-OUT SESSIE BESCHIKBARE PREMIEREGELING EN CDC BINNEN EEN APF Rutger de Wit & Claudette Blankestijn 20 juni 2016 Welke onderwerpen komen aan bod? Introductie: Waar passen DC en CDC-regeling in een

Nadere informatie

Aanpassing pensioenregeling een must. Presentatie: Marcel Brussee / voorzitter SPH Kees Lekkerkerker / directeur HRM

Aanpassing pensioenregeling een must. Presentatie: Marcel Brussee / voorzitter SPH Kees Lekkerkerker / directeur HRM Aanpassing pensioenregeling een must Presentatie: Marcel Brussee / voorzitter SPH Kees Lekkerkerker / directeur HRM 1 Aanpassing pensioenregeling een must Inhoud Marcel Brussee: Achtergrond wijzigingen

Nadere informatie

Concept Toekomstvisie Pensioenfederatie op het pensioenstelsel Maart 2015. Management samenvatting

Concept Toekomstvisie Pensioenfederatie op het pensioenstelsel Maart 2015. Management samenvatting Concept Toekomstvisie Pensioenfederatie op het pensioenstelsel Maart 2015 Management samenvatting Uitgangspunten a. We hebben in Nederland een goed pensioenstelsel. Een van de sterke punten van de oudedagsvoorziening

Nadere informatie

In dit stuk willen wij als VHP2 naar onze leden maar ook naar anderen duidelijk maken hoe wij tegen het onderwerp (generatie)solidariteit aankijken.

In dit stuk willen wij als VHP2 naar onze leden maar ook naar anderen duidelijk maken hoe wij tegen het onderwerp (generatie)solidariteit aankijken. Voor: Van: VHP2-leden en andere geïnteresseerden Pensioencommissie VHP2 Datum: 23 april 2014 Onderwerp: Standpunt VHP2 inzake (generatie)solidariteit Inleiding Het onderwerp solidariteit in het algemeen

Nadere informatie

Solidariteit: sterkmaker of splijtzwam?

Solidariteit: sterkmaker of splijtzwam? Solidariteit: sterkmaker of splijtzwam? VSAE Congres 27 februari 2013 Dick Boeijen 1 Het begrip solidariteit heeft vele gezichten Als we het containerbegrip solidariteit fileren Collectiviteit Risicodeling

Nadere informatie

Pensioenen en onderwijs. Pensioenen. Economie en pensioenen. Outline. Economische bril aanleren

Pensioenen en onderwijs. Pensioenen. Economie en pensioenen. Outline. Economische bril aanleren Pensioenen en onderwijs Economische bril aanleren Relaties met veel domeinen Teulings Pensioenen Micro: Financiële planning Macro: Actualiteit Relaties tussen oud en jong Lans Bovenberg 9 juni 2016 2 Outline

Nadere informatie

De toekomst van ons PENSIOEN. Inbreng van PFZW in De Nationale Pensioendialoog

De toekomst van ons PENSIOEN. Inbreng van PFZW in De Nationale Pensioendialoog De toekomst van ons PENSIOEN Inbreng van PFZW in De Nationale Pensioendialoog De toekomst van ons pensioen Inbreng van PFZW in De Nationale Pensioendialoog De wereld verandert De wereld om ons heen verandert

Nadere informatie

Inhoudsopgave Hoofdstuk 1 Toekomstbestendig pensioenstelsel: doorhakken van een Gordiaanse knoop Hoofdstuk 2 Doel van pensioen

Inhoudsopgave Hoofdstuk 1 Toekomstbestendig pensioenstelsel: doorhakken van een Gordiaanse knoop Hoofdstuk 2 Doel van pensioen Inhoudsopgave Hoofdstuk 1 Toekomstbestendig pensioenstelsel: doorhakken van een Gordiaanse knoop... 1 1.1 Inleiding... 1 1.2 Ontwikkelingen... 1 1.2.1 Aanleiding... 1 1.2.2 Ontwikkelingen... 1 1.3 Aanpak

Nadere informatie

Onderzoek naar mogelijkheden van collectieve risicodeling binnen beschikbare premieregelingen

Onderzoek naar mogelijkheden van collectieve risicodeling binnen beschikbare premieregelingen Onderzoek naar mogelijkheden van collectieve risicodeling binnen beschikbare premieregelingen KATOCO 25 november 2014 Onderzoek naar mogelijkheden van collectieve risicodeling binnen beschikbare premieregelingen

Nadere informatie

DNB Pensioenseminar 2013

DNB Pensioenseminar 2013 DNB Pensioenseminar 2013 Workshop: Invaren Tomas Wijffels & Wim Witjes (Pensioenfederatie) Peter Borgdorff (PFZW) DNB 1 Workshop Invaren: Transitie naar een nieuwe pensioenregeling Tomas Wijffels / Wim

Nadere informatie

Netspar OCCASIONAL PAPERS. Duurzame vormgeving van het Nederlandse collectieve aanvullende pensioen

Netspar OCCASIONAL PAPERS. Duurzame vormgeving van het Nederlandse collectieve aanvullende pensioen Netspar OCCASIONAL PAPERS Ilja Boelaars, Lans Bovenberg, Dirk Broeders, Peter Gortzak, Sacha van Hoogdalem, Theo Kocken, Marcel Lever, Theo Nijman en Jan Tamerus Duurzame vormgeving van het Nederlandse

Nadere informatie

Verkenning persoonlijk pensioenvermogen met collectieve risicodeling

Verkenning persoonlijk pensioenvermogen met collectieve risicodeling Reactie SER-rapport Verkenning persoonlijk pensioenvermogen met collectieve risicodeling In mei van dit jaar is het rapport Verkenning persoonlijk pensioenvermogen met collectieve risicodeling verschenen.

Nadere informatie

Nieuw pensioencontract. DIRK BROEDERS, Toezichtstrategie Seminar voor vermogensbeheerders, 27 juni 2012

Nieuw pensioencontract. DIRK BROEDERS, Toezichtstrategie Seminar voor vermogensbeheerders, 27 juni 2012 Nieuw pensioencontract DIRK BROEDERS, Toezichtstrategie Seminar voor vermogensbeheerders, 27 juni 2012 Kernpunten 1. Eén ftk met twee soorten contracten (nominale contract en reële contract) 2. Contracten

Nadere informatie

WELKE PENSIOENREGELING IS TOEKOMSTBESTENDIG? Huidige regelingen & recente ontwikkelingen Stacey René & Hans Kennis.

WELKE PENSIOENREGELING IS TOEKOMSTBESTENDIG? Huidige regelingen & recente ontwikkelingen Stacey René & Hans Kennis. WELKE PENSIOENREGELING IS TOEKOMSTBESTENDIG? Huidige regelingen & recente ontwikkelingen Stacey René & Hans Kennis 29 oktober 2015 Agenda Welke pensioenstelsels zijn er? Wat is de houdbaarheid van het

Nadere informatie

Doorbeleggen na pensioendatum: wat is het en hoe leggen we het onze deelnemers uit? Twan van Erp, Tatjana Taubert 17 mei 2016

Doorbeleggen na pensioendatum: wat is het en hoe leggen we het onze deelnemers uit? Twan van Erp, Tatjana Taubert 17 mei 2016 Doorbeleggen na pensioendatum: wat is het en hoe leggen we het onze deelnemers uit? Twan van Erp, Tatjana Taubert 17 mei 2016 Pagina 1 Pagina 1 Agenda 1. Verbeterde premieregelingen 2. Risico s en spreidingsmechanisme

Nadere informatie

Position Paper DNB ten behoeve van de nationale pensioendialoog 15 januari 2015

Position Paper DNB ten behoeve van de nationale pensioendialoog 15 januari 2015 Position Paper DNB ten behoeve van de nationale pensioendialoog 15 januari 2015 Nederland heeft internationaal gezien een goed pensioenstelsel. Een stelsel waarvan de financiële houdbaarheid bovendien

Nadere informatie

1. een variant, waarbij deelnemers in de uitkeringsfase deels kunnen doorbeleggen op basis van een individuele beleggingsstrategie.

1. een variant, waarbij deelnemers in de uitkeringsfase deels kunnen doorbeleggen op basis van een individuele beleggingsstrategie. Hoofdlijnennota optimalisering wettelijk kader voor premieovereenkomsten 1. Aanleiding Het huidige wettelijke kader voor premieovereenkomsten kent als belangrijkste knelpunt dat het nemen van beleggingsrisico

Nadere informatie

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE > Retouradres Postbus 90801 2509 LV Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE 2513AA22XA Postbus 90801 2509 LV Den Haag Anna van Hannoverstraat 4

Nadere informatie

Nieuwe pensioenregeling vanaf 1 januari 2015. Jan Raaijmakers Aad van der Tak Michel Stok Voorzitter Manager Pensioenfonds Extern actuarieel adviseur

Nieuwe pensioenregeling vanaf 1 januari 2015. Jan Raaijmakers Aad van der Tak Michel Stok Voorzitter Manager Pensioenfonds Extern actuarieel adviseur Nieuwe pensioenregeling vanaf 1 januari 2015 Jan Raaijmakers Aad van der Tak Michel Stok Voorzitter Manager Pensioenfonds Extern actuarieel adviseur Agenda 1. Rol klankbordgroep 2. Waarom een nieuwe pensioenregeling?

Nadere informatie

Actualiteiten pensioen

Actualiteiten pensioen Actualiteiten pensioen Stichting Pensioenfonds Thales Nederland 20 juni 2013 2013 Towers Watson. All rights reserved. Wat speelt er allemaal? Sociaal akkoord AOW-leeftijd gaat omhoog AOW-gat Nominaal versus

Nadere informatie

PENSIOEN 2.0 REGIOBIJEENKOMSTEN FEBRUARI EN MAART 2011

PENSIOEN 2.0 REGIOBIJEENKOMSTEN FEBRUARI EN MAART 2011 PENSIOEN 2.0 REGIOBIJEENKOMSTEN FEBRUARI EN MAART 2011 KORTE TERUGBLIK Kabinet Balkenende gevallen: sociale partners pakken kansen Het pensioen is van sociale partners samen, dus moeten wij ook samen naar

Nadere informatie

Het Nedlloyd Pensioenfonds van nu en in de toekomst

Het Nedlloyd Pensioenfonds van nu en in de toekomst Het Nedlloyd Pensioenfonds van nu en in de toekomst Jaarvergadering DNP 25 maart 2015 Frans Dooren, directeur 1 Agenda - Even voorstellen - Terugblik 2014 - Organisatie, Dekkingsgraad, Rente, Verplichtingen,

Nadere informatie

Het nieuwe FTK. Pascal Janssen (PGGM) Studiemiddag VVP 15 april 2015

Het nieuwe FTK. Pascal Janssen (PGGM) Studiemiddag VVP 15 april 2015 Het nieuwe FTK Pascal Janssen (PGGM) Studiemiddag VVP 15 april 2015 1 Toekomstdiscussie in meerdere tempo s economie demografie NIEUW FTK VERBETERDE PREMIE OVEREENKOMST arbeidsmarkt maatschappij NATIONALE

Nadere informatie

Roadshow Hoofdlijnennotitie Pensioenakkoord / FTK

Roadshow Hoofdlijnennotitie Pensioenakkoord / FTK Roadshow Hoofdlijnennotitie Pensioenakkoord / FTK 2 De essentie: Eerlijke verdeling van lasten en lusten tussen generaties krijgt volop aandacht; Er worden twee contracten voorgesteld. Beide behoeven verdere

Nadere informatie

Internet appendix bij : Gedeelde uitgangspunten en dilemma s bij het ontwerp van nieuwe pensioencontracten en het bijbehorende FTK

Internet appendix bij : Gedeelde uitgangspunten en dilemma s bij het ontwerp van nieuwe pensioencontracten en het bijbehorende FTK Internet appendix bij : Gedeelde uitgangspunten en dilemma s bij het ontwerp van nieuwe pensioencontracten en het bijbehorende FTK Inleiding In de publiciteit is het beeld ontstaan dat pensioenexperts

Nadere informatie

Ontwikkelingen op pensioengebied. Gerard Rutten (DSM Pension Services) 19-25 - 27 november 2015

Ontwikkelingen op pensioengebied. Gerard Rutten (DSM Pension Services) 19-25 - 27 november 2015 Ontwikkelingen op pensioengebied Gerard Rutten (DSM Pension Services) 19-25 - 27 november 2015 Huidige pensioenstelsel toe aan grondige herziening. Pagina 1 Staatssecretaris Klijnsma: de weg naar een financieel

Nadere informatie

Op weg naar een houdbaar pensioenstelsel

Op weg naar een houdbaar pensioenstelsel Op weg naar een houdbaar pensioenstelsel Wat zeggen de SER en het kabinet? Dick Boeijen @ KPS 19 juli 2016 Agenda voor deze middag (op basis van jullie vragen) Stand van zaken in vier sheets Beschrijving

Nadere informatie

Solidariteit tussen generaties of generatiegevecht pensioen?

Solidariteit tussen generaties of generatiegevecht pensioen? Faculteit der Rechtsgeleerdheid Solidariteit tussen generaties of generatiegevecht pensioen? Stichting Instituut GAK 12 december 2016 Prof. mr. drs. Mark Heemskerk, Hoogleraar pensioenrecht Radboud Universiteit

Nadere informatie

Het verbeterde financieel toetsingskader (ftk) Zeist, 26 juni 2014

Het verbeterde financieel toetsingskader (ftk) Zeist, 26 juni 2014 Het verbeterde financieel toetsingskader (ftk) Zeist, 26 juni 2014 Wat doet het ftk? Wat zit er in de pot? Wat is er beloofd? Generatiebalans FTK = beheersingssysteem Indicator Nominale dekkingsgraad

Nadere informatie

Speech Klaas Knot, PBM Pensioensymposium, 19 mei 2016

Speech Klaas Knot, PBM Pensioensymposium, 19 mei 2016 Speech Klaas Knot, PBM Pensioensymposium, 19 mei 2016 Allereerst wil ik de organisatie graag hartelijk bedanken voor de uitnodiging om hier te spreken. Het thema van vandaag - de toekomst van ons pensioenstelsel

Nadere informatie

Voortgangsrapportage De Nationale Pensioendialoog

Voortgangsrapportage De Nationale Pensioendialoog Voortgangsrapportage De Nationale Pensioendialoog Achtergrond In 2014 heeft het kabinet op initiatief van staatssecretaris Klijnsma een Nationale Pensioendialoog gevoerd: een open, brede dialoog over de

Nadere informatie

Persoonlijk Pensioen Plan

Persoonlijk Pensioen Plan Persoonlijk Pensioen Plan Brochure voor u als werkgever Als werkgever hebt u behoefte aan een betaalbare pensioenregeling. Tegelijkertijd wilt u een regeling die past in een goed arbeidsvoorwaardenbeleid.

Nadere informatie

Wat is de bijdrage van de Pensioenfederatie aan de pensioendialoog?

Wat is de bijdrage van de Pensioenfederatie aan de pensioendialoog? Wat is de bijdrage van de Pensioenfederatie aan de pensioendialoog? Daarover kan ik kort zijn: we hebben als Pensioenfederatie nog geen visie-document uitgebracht. We hebben gehoor gegeven aan het verzoek

Nadere informatie

Weg met de doorsneepremie! leve de collectieve risicodeling?

Weg met de doorsneepremie! leve de collectieve risicodeling? Themakatern Pensioencommunicatie Toekomstbestendig pensioen volgens kabinet Rutte Weg met de doorsneepremie! leve de collectieve risicodeling? Het kabinet vindt dat alle werkenden een toereikend pensioen

Nadere informatie

WAT SPEELT ER ROND UW PENSIOEN BIJ SPUN?

WAT SPEELT ER ROND UW PENSIOEN BIJ SPUN? WAT SPEELT ER ROND UW PENSIOEN BIJ SPUN? Bijeenkomst voor pensioengerechtigden Dick Vis, voorzitter Stichting Pensioenfonds Urenco Nederland 20 september 2016 Agenda 1. Samenvatting jaarverslag 2015 2.

Nadere informatie

Veranderende rol van de Actuaris in veranderende Pensioensector Debat met Prof. Dr. Theo Kocken & Prof. Dr. Jan vd Poel 28 feb 2014

Veranderende rol van de Actuaris in veranderende Pensioensector Debat met Prof. Dr. Theo Kocken & Prof. Dr. Jan vd Poel 28 feb 2014 Veranderende rol van de Actuaris in veranderende Pensioensector Debat met Prof. Dr. Theo Kocken & Prof. Dr. Jan vd Poel 28 feb 2014 Een paar ervaringen met actuarissen 2 Actuarissen UK, Het grote falen

Nadere informatie

reëel financieel toetsingskader (FTK2)

reëel financieel toetsingskader (FTK2) nominaal financieel toetsingskader (FTK1) - bestaande contract - nominale contract - uitkeringsovereenkomst - onderscheid tussen nominale opbouw en indexatie - 2,5% onderdekkingskans maatstaf voor nominale

Nadere informatie

Reactie werkgroep Premieovereenkomst van de Toekomst Kring van Pensioenspecialisten

Reactie werkgroep Premieovereenkomst van de Toekomst Kring van Pensioenspecialisten Reactie werkgroep Premieovereenkomst van de Toekomst Kring van Pensioenspecialisten op Hoofdlijnennota Optimalisering wettelijk kader voor premieovereenkomsten Hoevelaken, 29 april 2015 Inhoudsopgave 1.

Nadere informatie

Overzicht Beleid & Wet- en regelgeving pensioenen

Overzicht Beleid & Wet- en regelgeving pensioenen Overzicht Beleid & Wet- en regelgeving pensioenen 14 september 2015 VERD VERD VERD VERD GEWIJZI Vooraf VERD VERD 08 VERD Herziening IORP-richtlijn VERD G 01 02 03 04 05 VERD Toekomst pensioenstelsel Algemeen

Nadere informatie

Op weg naar een optimale beschikbare premieregeling

Op weg naar een optimale beschikbare premieregeling WHITE PAPER 2 februari 2015 Voor professionele partijen Op weg naar een optimale beschikbare premieregeling Tom Steenkamp Hoofd Robeco Investment Research Jacqueline Lommen Directeur Europese Pensioenen

Nadere informatie

Verandering maakt sterker

Verandering maakt sterker Den Haag, 17 april 2015 Een verbouwing zonder de fundering aan te tasten Verandering maakt sterker Samenvatting Nederland heeft een van de beste pensioenstelsels in de wereld. Daarover zijn binnen- en

Nadere informatie

2513AA22. De Voorzitter van de Eerste Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 22 2513 AA S GRAVENHAGE

2513AA22. De Voorzitter van de Eerste Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 22 2513 AA S GRAVENHAGE > Retouradres Postbus 90801 2509 LV Den Haag De Voorzitter van de Eerste Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 22 2513 AA S GRAVENHAGE 2513AA22 Postbus 90801 2509 LV Den Haag Parnassusplein 5 T 070 333 44

Nadere informatie

Veelgestelde vragen nettopensioenregeling

Veelgestelde vragen nettopensioenregeling Veelgestelde vragen nettopensioenregeling Vragen en antwoorden over pensioenopbouw en verzekeren nabestaandenpensioen over uw pensioengevend salaris boven 100.000 Pagina 1 van 7 Vragen en antwoorden Wat

Nadere informatie

De toekomst van ons pensioen de visie van FNV KIEM en NVJ

De toekomst van ons pensioen de visie van FNV KIEM en NVJ De toekomst van ons pensioen de visie van FNV KIEM en NVJ De pensioencommissie van FNV KIEM en de NVJ heeft besloten een beknopte visie te formuleren over de toekomst van ons pensioenstelsel. Deze is bedoeld

Nadere informatie

Pensioennotitie Mei 2016 Steven van Weyenberg Lid Tweede Kamer voor D66

Pensioennotitie Mei 2016 Steven van Weyenberg Lid Tweede Kamer voor D66 Pensioennotitie Mei 2016 Steven van Weyenberg Lid Tweede Kamer voor D66 Baas over eigen pensioen: 10 bouwstenen voor een nieuw pensioenstelsel Het Nederlandse pensioenstelsel werd lange tijd beschouwd

Nadere informatie

Een nieuw Pensioenstelsel

Een nieuw Pensioenstelsel NVOG Themamiddag ---- Presentatie Jos Berkemeijer --- Symetrics 2015 1 Themamiddag 17 april 2015 Jos Berkemeijer AAG Een nieuw Pensioenstelsel Ambitie Moeten jongeren straks hun hand ophouden? Indexatie

Nadere informatie

Toelichting wetsvoorstel aanpassing financieel toetsingskader. Juni 2014

Toelichting wetsvoorstel aanpassing financieel toetsingskader. Juni 2014 Toelichting wetsvoorstel aanpassing financieel toetsingskader Juni 2014 Inhoudsopgave Wetsvoorstel aanpassing FTK Beleidsdekkingsgraad Premievaststelling Toekomstbestendig indexeren Inhaalindexatie Hersteltermijn

Nadere informatie

3 Varianten voor toekomstbestendig aanvullend pensioen

3 Varianten voor toekomstbestendig aanvullend pensioen 3 Varianten voor toekomstbestendig aanvullend pensioen 3.1 Doel en opzet van dit hoofdstuk In hoofdstuk 2 zijn diverse redenen beschreven die aanleiding geven het huidige stelsel te versterken. Hiervoor

Nadere informatie

Laveren tussen ambitie en garantie: de ervaringen van Pensioenfonds TNO. November 2013 Hans de Ruiter

Laveren tussen ambitie en garantie: de ervaringen van Pensioenfonds TNO. November 2013 Hans de Ruiter 1 Laveren tussen ambitie en garantie: de ervaringen van Pensioenfonds TNO November 2013 Hans de Ruiter 2 Inhoud Inleiding pensioencontract De marsroute naar het nieuwe contract Tien vragen en antwoorden

Nadere informatie

Solvency voor pensioenfondsen. Actuariaatcongres 2011 VSAE Agnes Joseph

Solvency voor pensioenfondsen. Actuariaatcongres 2011 VSAE Agnes Joseph Actuariaatcongres 2011 VSAE Agnes Joseph Agenda Pensioenfondsen Huidig toezicht op Nederlandse pensioenfondsen Europees toezicht financiële instellingen Solvency II voor pensioenfondsen Tot slot: Aangekondigde

Nadere informatie

Toelichting Wet verbeterde premieregeling

Toelichting Wet verbeterde premieregeling Toelichting Wet verbeterde premieregeling Inleiding De Wet verbeterde premieregeling is op 14 juni 2016 aangenomen door de Eerste Kamer. Deze wet maakt het mogelijk om een pensioenkapitaal na pensioeningang

Nadere informatie

Overzicht Beleid & Wet- en regelgeving pensioenen

Overzicht Beleid & Wet- en regelgeving pensioenen Overzicht Beleid & Wet- en regelgeving pensioenen 15 december 2015 GEWIJZI Vooraf 08 Herziening IORP-richtlijn G 01 Toekomst pensioenstelsel 09 Payroll - motie Hamer G 02 03 04 05 Algemeen pensioenfonds

Nadere informatie

Position Paper FTK Datum: 1 september 2014 Onderwerp: Wet aanpassing financieel toezichtskader

Position Paper FTK Datum: 1 september 2014 Onderwerp: Wet aanpassing financieel toezichtskader FNV Naritaweg 10 Postbus 8456 1005 AL Amsterdam T 020 58 16 300 F 020 68 44 541 Position Paper FTK Datum: Onderwerp: Wet aanpassing financieel toezichtskader CNV Tiberdreef 4 Postbus 2475 3500 GL Utrecht

Nadere informatie

Toekomstbestendigheid pensioenregelingen

Toekomstbestendigheid pensioenregelingen Zoetermeer, 18 februari 2011 Toekomstbestendigheid pensioenregelingen Marc Heemskerk, Amstelveen Marc.Heemskerk@mercer.com www.mercer.nl Toekomstbestendigheid huidige pensioenregeling Inleiding Demografische

Nadere informatie

Informatiebijeenkomst

Informatiebijeenkomst Informatiebijeenkomst Pensioenfonds PGB 1 Uw pensioen bij PGB in 2016 Informatiebijeenkomst Pensioenfonds PGB 3 - september 2015 2016 De sprekers van Pensioenfonds PGB Jochem Dijckmeester (bestuurslid

Nadere informatie

Pensioen vanaf.. Impact sociaal akkoord op pensioenregelingen. drs. Rajish Sagoenie, Actuaris AG. Aon Hewitt Consulting Retirement Actuarial Services

Pensioen vanaf.. Impact sociaal akkoord op pensioenregelingen. drs. Rajish Sagoenie, Actuaris AG. Aon Hewitt Consulting Retirement Actuarial Services Pensioen vanaf.. Impact sociaal akkoord op pensioenregelingen drs. Rajish Sagoenie, Actuaris AG Agenda Waarom Pensioenakkoord? Inhoud Pensioenakkoord Wat doen we ermee? Oplossingsrichtingen Hoe nu verder?

Nadere informatie

Wat doet SPE met mijn geld? 19 april 2016

Wat doet SPE met mijn geld? 19 april 2016 Wat doet SPE met mijn geld? 19 april 2016 Classification: Status: Wat doet SPE met mijn geld? 1. Wat zit er in de pot en hoe komt die pot tot stand 2. Opties, aandelen, obligaties? Sparen of beleggen?

Nadere informatie

Voorstel variabele pensioen uitkering

Voorstel variabele pensioen uitkering Samen de toekomst Voorstel variabele dichterbij brengen pensioen uitkering Agenda Yoram Schwarz Nationale Nederlanden- Pensioen Directeur-Strategie& Marketing Netspar 16 September 2015 1 2 3 Veranderingen

Nadere informatie

Bijlage A Enquête solidariteit in de pensioenen... 2. Bijlage B Multivariate regressieanalyses... 13

Bijlage A Enquête solidariteit in de pensioenen... 2. Bijlage B Multivariate regressieanalyses... 13 Bijlagen Pensioenen: solidariteit en keuzevrijheid Stella Hoff Inhoud Bijlage A Enquête solidariteit in de pensioenen... 2 Bijlage B Multivariate regressieanalyses... 13 Bijlagen SCP-publicatie Pensioenen:

Nadere informatie

Doel is om voor deelnemers een beeld te schetsen van hoe het pensioen in elkaar steekt en hoe hun eigen pensioen er voorstaat.

Doel is om voor deelnemers een beeld te schetsen van hoe het pensioen in elkaar steekt en hoe hun eigen pensioen er voorstaat. Majesteit, dames en heren. Hartelijk welkom! En, Majesteit, ik weet zeker dat ik hier namens alle aanwezigen spreek als ik zeg dat wij buitengewoon vereerd zijn dat U bij een deel van dit programma aanwezig

Nadere informatie

Pensioengrens 100.000 / opbouw 1,75% Aardverschuiving op komst. Amsterdam, 20 juni 2013

Pensioengrens 100.000 / opbouw 1,75% Aardverschuiving op komst. Amsterdam, 20 juni 2013 Pensioengrens 100.000 / opbouw 1,75% Aardverschuiving op komst Amsterdam, 20 juni 2013 Het Pensioenlandschap in vogelvlucht Algemene ontwikkelingen: wederkerige intergenerationele solidariteit wordt eenzijdig

Nadere informatie

Naar een eigentijds pensioenstelsel! Individueel waar het kan, collectief waar dat verstandig is en solidair waar dat wordt geaccepteerd!

Naar een eigentijds pensioenstelsel! Individueel waar het kan, collectief waar dat verstandig is en solidair waar dat wordt geaccepteerd! Naar een eigentijds pensioenstelsel! Individueel waar het kan, collectief waar dat verstandig is en solidair waar dat wordt geaccepteerd! VCP-visie Toekomst Pensioenstelsel 11 november 2014 1 Inhoudsopgave

Nadere informatie

Zelfstandigen zonder pensioen(fonds)

Zelfstandigen zonder pensioen(fonds) Zelfstandigen zonder pensioen(fonds) Fieke van der Lecq, APG-leerstoel, EUR/ESE Alwin Oerlemans, APG PensioenNetwerkGroep Amsterdam, 16 september 2014 PROGRAMMA Terugblik op dit (politieke) dossier Wat

Nadere informatie

Verslag Mandema Update mei 2014

Verslag Mandema Update mei 2014 Verslag Mandema Update mei 2014 Terwijl de leden van de Eerste Kamer zich op 20 mei jl. bogen over de Wet verlaging maximumopbouw- en premiepercentages pensioen, kregen onze relaties te horen wat de consequenties

Nadere informatie

Deutsche Bank Nederland Stichting Pensioenfonds Deutsche Bank Nederland

Deutsche Bank Nederland Stichting Pensioenfonds Deutsche Bank Nederland In deze nieuwsbrief Voorwoord Wat betekenen de nieuwe pensioenmaatregelen voor u? De informatie in dit document is eigendom van en mag noch in haar geheel noch gedeeltelijk van. Page 2 of 5 Voorwoord In

Nadere informatie

Pensioenactualiteiten

Pensioenactualiteiten Pensioenactualiteiten Vereniging van DSM Gepensioneerden 27 maart 2013 Toelichting door Gerard Rutten 2013-001773 Nederlandse Pensioenfondsen: sterke daling van de dekkingsgraad 1 Mutation 25 Funding ratio

Nadere informatie

ABP Reactie consultatiedocument Wet variabele pensioenuitkering

ABP Reactie consultatiedocument Wet variabele pensioenuitkering ABP Reactie consultatiedocument Wet variabele pensioenuitkering Samenvatting Het conceptvoorstel Wet variabele pensioenuitkering kan een belangrijke verbetering van de huidige premieovereenkomst betekenen.

Nadere informatie