TUSSEN DROOM EN DAAD Het Europese kader voor capaciteitsmechanismen*

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "TUSSEN DROOM EN DAAD Het Europese kader voor capaciteitsmechanismen*"

Transcriptie

1 TUSSEN DROOM EN DAAD Het Europese kader voor capaciteitsmechanismen* Lothar Van Driessche Advocaat bij Linklaters LLP te Brussel Niels Baeten Advocaat bij Linklaters LLP te Brussel INLEIDING 1. In een ideale wereld zou het Europese Target Model voor de elektriciteitsmarkten, dat gebaseerd is op de theorie van piekuurprijzen in zuivere energiemarkten, de markt voldoende aansturen om de toereikendheid en flexibiliteit van het energiesysteem te handhaven. In de praktijk blijken daartoe niet altijd alle voorwaarden vervuld. Een onelastische vraag, een steile bevoorradingscurve bij hogere prijzen en gebrekkige opslagmogelijkheden doen de prijzen snel stijgen. Hoewel economisch mogelijk verantwoord, zijn te hoge prijzen voor te lange of te frequente periodes politiek niet aanvaardbaar, waardoor overheden rechtstreeks of onrechtstreeks ingrijpen op de prijs en zogenaamde problemen van ontbrekend geld ontstaan. Deze onvolkomenheden van de zuivere energiemarkt hebben lidstaten ertoe aangezet om maatregelen te nemen onder de vorm van capaciteitsmechanismen om de bevoorradingszekerheid te garanderen. 2. De ongecoördineerde uitwerking van diverse vormen van capaciteitsmechanismen in de lidstaten, ingegeven doordat de concrete drivers verschillen van lidstaat tot lidstaat, heeft een sterke impact op de (verdere eenmaking van de) Europese interne energiemarkt, de grensoverschrijdende handel in elektriciteit en de mededinging. Daarom springen capaciteitsmechanismen reeds enige tijd bijzonder in het oog van de Europese Commissie, hetgeen heeft genoopt tot de uitwerking van een strikt Europees kader. * De bijdrage is geschreven in eigen naam en bindt enkel de auteurs. De auteurs wensen hun collega s Arnaud Coibion en Thomas Franchoo te danken voor hun steun bij het totstandkomen van deze bijdrage. Intersentia 1

2 Lothar Van Driessche en Niels Baeten 3. Deze bijdrage gaat dieper in op het fenomeen van capaciteitsmechanismen, de noodzaak ervan, de variatie erin en het keurslijf waarbinnen de Commissie capaciteitsmechanismen beoogt te duwen. Ze blikt daarnaast vooruit op toekomstige initiatieven van de Commissie. HOOFDSTUK 1. ZUIVERE ENERGIEMARKT VERSUS CAPACITEITSMECHANISMEN AFDELING 1. TOEREIKENDHEID VERSUS FLEXIBILITEIT 1. Terminologie 4. Alvorens in te gaan op het hoe en waarom van capaciteitsmechanismen, is het nuttig om wat terminologische klaarheid te scheppen. De specifieke termen die in deze bijdrage worden gebruikt, vinden veelal hun oorsprong in het Engels, de taal waarin de meeste bijdragen omtrent het onderwerp zijn geschreven. Waar Nederlandse terminologie wordt gebruikt in Europese beleidsdocumenten hebben de auteurs deze waar mogelijk overgenomen, behoudens waar dit onduidelijkheid of verwarring creëert. 5. De term bevoorradingszekerheid ( security of supply of energy security ), soms ook aangeduid als voorzieningszekerheid, wordt in diverse contexten gebruikt om diverse zaken aan te duiden, en dekt bijgevolg meerdere ladingen. Als omvattende categorie, worden met de term bevoorradingszekerheid gewoonlijk de volgende zaken bedoeld: i) Bevoorradings- of voorzieningszekerheid in de strikte zin ( generation adequacy ). Dit slaat op de beschikbaarheid van voldoende productiecapaciteit op lange en middellange termijn om te voldoen aan de vraag, met inbegrip van piekmomenten (waarop de vraag zeer hoog is) of momenten waarop vaste capaciteit ( firmness ) is vereist als back-up om (variabele) hernieuwbare productie af te wisselen. 1 Dit vereist voldoende investeringen in nieuwe productiecapaciteit, en tegelijk dat voldoende capaciteit in de markt blijft. Europese beleidsdocumenten hanteren hiervoor ook de term leveringszekerheid. 1 Zie Eurelectric, Contribution to a Reference Model for European Capacity Markets, position paper, maart 2015, 7, Definities zijn ook uitgewerkt in documenten van Europese instanties, o.a. Commissie, Consultation Paper on generation adequacy, capacity mechanisms and the internal market in electricity, 15 november 2012, 1, https:// ec.europa.eu/energy/sites/ener/files/documents/ _generation_adequacy_consultation_ document.pdf en ACER, Opinion on Capacity Markets, 15 februari 2013, nr. 05/2013, 5, Opinion% pdf. 2 Intersentia

3 Tussen droom en daad ii) iii ) iv) Deze term is echter verwarrend, vermits levering dient te worden onderscheiden van productie. De term toereikendheid lijkt ons beter geschikt, zonder tegelijk verwarring te veroorzaken met bevoorradings- of voorzieningszekerheid in de brede zin. In deze bijdrage zullen wij dan ook de term toereikendheid hanteren om het Engelse generation adequacy aan te duiden. Flexibiliteit ( flexibility and balancing adequacy ). Dit verwijst naar de mogelijkheid van een systeem om op korte tot zeer korte termijn (continu) te reageren op wijzigingen, zowel verwacht als onverwacht, in het evenwicht tussen vraag en aanbod. Flexibiliteit situeert zich zowel aan de aanbod- als de vraagzijde (i.e., door vraagbeheersing of demand-side response DSR), met inbegrip van opslagcapaciteit. 2 Flexibiliteit omvat zo onder meer de mogelijkheid van productie-eenheden om snel op te starten, capaciteit op te drijven ( ramp-up ), te produceren met frequente/korte cyclussen en te functioneren met een lage minimale lading. 3 Beschikbaarheid van brandstof ( fuel adequacy ). Elektriciteit is een secundaire energiebron, en vereist de omzetting van een primaire energiebron, zoals fossiele brandstoffen (steenkool, olie en gas), nucleaire splijtstof of hernieuwbare bronnen (wind, water, zon). De beschikbaarheid van dergelijke primaire bronnen is primordiaal voor de bevoorradingszekerheid, en hangt veelal af van externe (natuurlijke, geopolitieke) factoren. Netwerkcapaciteit ( network adequacy ). Elektriciteit wordt getransporteerd via transmissie- (hoog- en middenspanning) en distributienetwerken (laagspanning). De beschikbaarheid van capaciteit op deze netwerken, evenals de verbindingen tussen de netwerken van de verschillende Europese lidstaten (koppellijnen of interconnectors) zijn eveneens van groot belang voor de bevoorradingszekerheid van ieder land afzonderlijk, vermits deze de fysieke invoer van elektriciteit uit het buitenland mogelijk maken. Ze maakt het voorwerp uit van capaciteitsallocatie- en congestiebeheerprocedures (CACM) en coördinatie van investeringen tussen netbeheerders Hoewel de elementen van bevoorradingszekerheid bedoeld onder punten iii) en iv) van even groot belang zijn (en met hun eigen problemen kampen), en hiermee ook rekening dient te worden gehouden bij de probalistische schattingen van de beschikbaarheid van productiecapaciteit die ook in het kader van capaci- 2 Ibid. 3 A. Henriot en J.-M. Glachant, Capacity remuneration mechanisms in the European market: now but how?, EUI Working Papers, Florence School of Regulation, RSCAS 2014/84, september 2014, 1. 4 In dit kader kan in het bijzonder worden verwezen naar de Europese netwerkcodes die worden ontwikkeld in de schoot van het European Network of Transmission System Operators for Electricity (ENTSO-E), de vereniging van Europese transmissienetbeheerders voor elektriciteit, en de tienjarige ontwikkelingsplannen van de netbeheerders op Europees niveau ( tenyear network development plans TYNDP). Intersentia 3

4 Lothar Van Driessche en Niels Baeten teitsmechanismen van belang zijn, focust deze bijdrage op de eerste twee elementen, zoals bedoeld in punten i) en ii) hiervoor, en dienen verwijzingen naar bevoorradingszekerheid te worden gelezen als verwijzingen naar toereikendheid en flexibiliteit. 2. Vergoeding van flexibiliteit 7. Over het algemeen wordt van de markt verwacht dat zij accurate (prijs)signalen uitzendt om de toereikendheid van het systeem te handhaven op lange en middellange termijn, terwijl (prijs)signalen op korte termijn de nodige flexibiliteit moeten opleveren. Mechanismen om hierop in te grijpen (buiten de markt voor elektriciteit en ondersteunende diensten om), zoals capaciteitsmechanismen, zouden zodoende ook kunnen worden opgedeeld in langetermijnmechanismen voor de toereikendheid en kortetermijnmechanismen voor de flexibiliteit. Beide zijn echter nauw verbonden Een mechanisme om toereikendheid te verzekeren, zoals in afdeling 3 van dit hoofdstuk uitgebreider wordt besproken, levert een vergoeding op voor de beschikbaarheid van capaciteit. Tegenover die vergoeding staat logischerwijs een penalisatie in geval van onbeschikbaarheid van diezelfde capaciteit indien ze nodig is. 6 Dit verhoogt de opportuniteitskost van onbeschikbaarheid voor de capaciteitsleverancier. Om te allen tijde beschikbaar te zijn, en deze kost te vermijden, zeker in een systeem met een sterk variërende lading (zoals een systeem met hoge penetratie van hernieuwbare productie), moeten minder flexibele eenheden vroeger beginnen te produceren. Zeker voor thermische eenheden met hoge variabele kost (vooral voor brandstof) impliceert dit mogelijk tijdelijk produceren met verlies om zeker beschikbaar te zijn wanneer nodig (de opportuniteitskost van onbeschikbaarheid ligt immers nog hoger). Investeringen in flexibele eenheden die snel kunnen opstarten en de productie opdrijven, vermijden dit. Op die manier kunnen mechanismen, met penalisatie, om toereikendheid te verhogen, minstens deels bijkomend investeringen in flexibiliteit aanmoedigen. Bij het evalueren van dergelijke mechanismen wordt dan ook best met beide zaken rekening gehouden. De klassieke opdeling in mechanismen voor de korte termijn ten behoeve van flexibiliteit en voor de lange termijn ten behoeve van toereikendheid 7 wordt hierdoor gerelativeerd. 5 Ibid., Een dergelijke penalisatie kan worden opgelegd door een centrale overheid of entiteit die het mechanisme coördineert, maar kan ook op basis van een marktmechanisme, zoals bijvoorbeeld het geval is bij contracten voor verschillen ( contracts for difference of CfD ), waarbij het verschil moet worden betaald tussen een vooraf vastgestelde strike prijs en de marktprijs indien de voorziene capaciteit niet kan worden geleverd. Een gelijkaardig principe vinden we terug bij betrouwbaarheidsopties ( reliability options ) als capaciteitsmechanisme zie afdeling 3 van dit hoofdstuk. 7 Zie bv. ook Thema Consulting Group e.a., Capacity Mechanisms in Individual Markets within the IEM, rapport voor DG ENER van de Europese Commissie, Directoraat B, juni 4 Intersentia

5 Tussen droom en daad 9. Flexibiliteit kan zowel impliciet worden vergoed, via de marktprijs en arbitrage tussen de verschillende marktonderdelen, hetgeen voldoende hoge prijzen veronderstelt (zie afdeling 2 van dit hoofdstuk), als expliciet door nieuwe flexibiliteitsproducten te definiëren, die dan potentieel kunnen worden vergoed via een (capaciteits)mechanisme buiten de elektriciteitsmarkt. Echter kan de waaier aan beschikbare technologie en lokalisaties voor flexibiliteit worden beïnvloed, en meer bepaald gereduceerd, naargelang dit door de markt dan wel door een specifiek (capaciteits)mechanisme wordt gestuurd. 8 AFDELING 2. WAAROM CAPACITEITSMECHANISMEN? 1. Het Europese Target Model 10. De Europese interne market voor energie (IEM), waarvan de volledige implementatie in de lidstaten het doel uitmaakt van het Derde Energiepakket 9, is gemodelleerd op het zogenaamde Target Model voor de Europese elektriciteitsmarkt. 10 Dit Target Model beschrijft het kader voor een Europese geïntegreerde interne markt voor elektriciteit. Het Target Model gaat daarbij uit van een zuivere energiemarkt ( energy only market ). In zulke markten wordt in principe enkel het product elektriciteit vergoed (i.e., het aantal verkochte kilowatturen of kwh), aan marktprijzen die bijgevolg enkel dat product vergoeden, zonder een vergoeding voor de loutere beschikbaarheid van productiecapaciteit. Daarbij moet worden opgemerkt dat in zuivere energiemarkten ook vergoedingen mogelijk zijn voor ondersteunende diensten geleverd door producenten (en grote afnemers), onder meer in het kader 2013, 22, https://ec.europa.eu/energy/sites/ener/files/documents/ _generation_adequacy_study.pdf. 8 A. Henriot en J.-M. Glachant, supra 3, 3. 9 Richtlijn 2009/72/EG van het Europees Parlement en de Raad van 13 juli 2009 betreffende gemeenschappelijke regels voor de interne markt voor elektriciteit en tot intrekking van Richtlijn 2003/54/EG, Pb.L. 211/55, 14 augustus 2009 (de Elektriciteitsrichtlijn ); Richtlijn 2009/73/EG van het Europees Parlement en de Raad van 13 juli 2009 betreffende gemeenschappelijke regels voor de interne markt voor aardgas en tot intrekking van Richtlijn 2003/55/EG, Pb.L. 211/94, 14 augustus 2009; Verordening (EG) nr. 713/2009 van het Europees Parlement en de Raad van 13 juli 2009 tot oprichting van een Agentschap voor de samenwerking tussen energieregulators, Pb.L. 211/1, 14 augustus 2009; Verordening (EG) nr. 714/2009 van het Europees Parlement en de Raad van 13 juli 2009 betreffende de voorwaarden voor toegang tot het net voor grensoverschrijdende handel in elektriciteit en tot intrekking van Verordening (EG) nr. 1228/2003, Pb.L. 211/15, 14 augustus 2009; en Verordening (EG) nr. 715/2009 van het Europees Parlement en de Raad van 13 juli 2009 betreffende de voorwaarden voor de toegang tot aardgastransmissienetten en tot intrekking van Verordening (EG) nr. 1775/2005, Pb.L. 211/36, 14 augustus Voor een outline van het Target Model door de Commissie kan worden verwezen naar het consultatiedocument rond marktkoppeling: Public consultation on the governance framework for the European day-ahead market coupling, COM D(2011) , 28 november 2011, Zie ook: M. Keay, The EU Target Model for electricity markets: fit for purpose?, Oxford Energy Comment, Oxford Institute for Energy Studies, mei Intersentia 5

6 Lothar Van Driessche en Niels Baeten van het netevenwicht (balancering). Dit is een onderdeel van flexibiliteit, en kan als dusdanig ook al als een soort capaciteitsbetaling worden gezien Het Target Model voorziet een marktontwerp voor elk tijdvak: i) een forward-markt op de lange termijn, waar deelnemers forward-contracten kunnen afsluiten voor elektriciteit om zich in te dekken tegen toekomstige prijsschommelingen (typisch t.o.v. de day-ahead marktprijzen); ii) een day-ahead-markt (DAM) op de korte termijn, waar vraag en aanbod worden gecleard voor elk uur van de volgende dag, afhankelijk van beschikbare transmissiecapaciteit, via impliciete marktkoppeling; iii) een intra-day markt (IDM) op de zeer korte termijn, waar handel in elektriciteit plaatsvindt tot een uur voor real-time om onevenwichten te verminderen; en iv) een evenwichtsmarkt of markt voor ondersteunende diensten, waar door deelnemers geboden wordt voor reserves gecontracteerd met de transmissienetbeheerder (TNB) die schommelingen in real time moet opvangen, waarbij het type reserve (primair, secundair of tertiair) afhankelijk is van de snelheid van activering en duur van de gecontracteerde flexibiliteit. Het Target Model houdt rekening met een geïntegreerde markt en grensoverschrijdende handel voor elk marktonderdeel, rekening houdend met congestie op de interconnectors voor zover toepasselijk (in overeenstemming met het congestiebeheer door de TNB s). 12 Figuur 1. Overzicht van het Target Model Bron: ENTSO-E (2012) ATC: Available Transmission Capacity CfD: Contracts for Difference CACM: Capacity Allocation and Congestion Management DAM: Day-Ahead Market FBMC: Flow Based Market Coupling 11 Thema Consulting Group e.a., supra 7, Voor een meer uitgebreide bespreking van de verschillende marktonderdelen van het Target Model: zie Thema Consulting Group e.a., supra 7, Intersentia

7 Tussen droom en daad 2. Werking van de zuivere energiemarkt onder het Target Model 12. In ideale omstandigheden levert de zuivere energiemarkt georganiseerd volgens het Target Model voldoende accurate prijssignalen op om toereikendheid en flexibiliteit te garanderen op korte termijn (in het bijzonder via de DAM, IDM en evenwichtsmarkt), alsook voldoende investeringsprikkels op lange termijn. 13. Kort samengevat, werkt prijsvorming op de zuivere energiemarkt, in afwezigheid van marktfalingen (zoals die kunnen voortvloeien, onder meer uit gebrekkige netwerkcapaciteit en de afwezigheid van vraagbeheersing), als volgt. 13 Zowel vaste als variabele kosten van een productie-eenheid worden louter vergoed via de elektriciteitsprijs en de prijs voor ondersteunende diensten, op elk van de respectievelijke marktonderdelen zoals hiervoor uiteengezet. Het merendeel van de tijd is er meer capaciteit beschikbaar dan de vraag, waardoor de elektriciteitsprijs de marginale kost zal benaderen van de duurste eenheid. Alle eenheden met een variabele kost die lager ligt dan die marktprijs, i.e., basis- en tussencapaciteitseenheden ( base load en intermediate load ) kunnen tijdens deze uren, naast het dekken van hun variabele kost, het verschil gebruiken voor het recupereren van hun vaste kosten. Zogenaamde piekuurcapaciteitseenheden ( peak load ) kunnen aan deze marktprijs niet noodzakelijk hun vaste kosten terugverdienen. Tijdens sommige zogenaamde piekuren ( peak hours ) zal de marge tussen beschikbare capaciteit en piekende vraag ( peak demand ) verengen, waardoor de elektriciteitsprijs verhoogt met een schaarstepremie ( scarcity premium ) en boven de marginale kost uitstijgt. In een zuivere energiemarkt leidt dit soort situatie tot extreme prijspieken, die in theorie kunnen gaan tot aan de zogenaamde waarde van een verloren lading ( value of lost load of VOLL ) 14, 15 Dit wordt typisch weergegeven door de steilheid van de bevoorradingscurve op zijn hoogste punt. Tijdens deze uren kunnen alle eenheden in de dispatchorde (basis, tussen- en piekuurcapaciteitseenheden) naast hun variabele hun vaste kosten recupereren. In een zuivere energiemarkt, zonder prijscorrec- 13 ACER, Report on Capacity Remuneration Mechanisms and the Internal Market for Electricity, 30 juli 2013, 3-4. Zie ook: Thema Consulting Group e.a., supra 7, 22, eu/official_documents/acts_of_the_agency/publication/crms%20and%20the%20iem%20 Report% pdf. 14 VOLL vertegenwoordigt de waarde die eindverbruikers hechten aan energie die niet wordt geleverd. Met andere woorden, vertegenwoordigt VOLL de maximumprijs die eindverbruikers willen betalen voor elektriciteit, waarbij eenmaal de prijs dit punt bereikt, eindverbruikers onverschillig worden tussen enerzijds beleverd worden aan de betreffende prijs en anderzijds helemaal niet beleverd worden (en dus niks te betalen). VOLL is afhankelijk van de samenstelling van de vraag en de omstandigheden, maar ligt typisch zeer hoog (meerdere 1000 EUR/ kwh), waarbij dit echter in de praktijk moeilijk te meten valt. 15 Vanuit een matching-perspectief komt het erop neer dat producenten hun marginale kost in de markt bieden, en de vraagzijde haar marginale VOLL, waarbij de prijs wordt bepaald door het marginale bod, met name de match tussen vraag en aanbod. Intersentia 7

8 Lothar Van Driessche en Niels Baeten ties, zijn schaarste-uren met overeenkomstige schaarsteprijzen voldoende frequent om nieuwe investeringen in productiecapaciteit aan te trekken, en te verhinderen dat bestaande capaciteit, inclusief piekuurcapaciteitseenheden die nodig zijn voor de toereikendheid, van de markt verdwijnt. 16 Dit vereist ook dat de vraag voldoende elastisch is (i.e., voldoende prijsgevoelig) om op nul te vallen bij het bereiken van VOLL. Dit is de theorie van de piekuurprijzen ( peak load pricing -model). 3. Ontoereikendheid van de zuivere energiemarkt 14. Volgens ACER 17 kan een zuivere energiemarkt (georganiseerd volgens het Target Model) de nodige toereikendheid en flexibiliteit aan het energiesysteem bieden, voor zover voldaan is aan een aantal cumulatieve voorwaarden, waaronder i) ongehinderde prijsvorming op de markt op basis van vraag en aanbod (geen prijscorrecties of -restricties), ii) voldoende elastische vraag (i.e., de mogelijkheid om effectief te reageren op prijssignalen op korte termijn) en iii) prijzen die tijdens schaarste-uren kunnen stijgen tot het VOLL-niveau, hetgeen typisch impliceert dat een hoeveelheid van de vraag vrijwillig wordt ingetrokken, zodat de resterende vraag kan matchen met de beschikbare capaciteit. Indien aan deze voorwaarden is voldaan, zou de elektriciteitsmarkt in principe altijd moeten clearen (i.e., vraag en aanbod die elkaar opheffen, waardoor de markt in evenwicht is). Dit veronderstelt echter ook voldoende periodes van aangehouden hoge prijzen en voldoende frequente prijspieken (bij schaarsteprijzen), die immers nodig zijn om piekuurcapaciteitseenheden rendabel te houden (die op hun beurt nodig zijn voor de toereikendheid van het systeem). 18 Een bijkomende voorwaarde voor een functionerende zuivere energiemarkt is regelgevende en politieke stabiliteit. Investeerders dienen gerust te zijn dat ze hun investeringen zullen terugverdienen via voldoende hoge en frequente schaarsteprijzen en dat overheden en regulators aan de verleiding zullen weerstaan om in te grijpen bij prijspieken. 15. Om verschillende redenen zijn die voorwaarden echter niet altijd vervuld. Om te beginnen is de vraag nog steeds zeer onelastisch, geïllustreerd door een (zeer) beperkte vraagbeheersing. Dit is deels te wijten aan de onbeschikbaarheid van tools voor een actiever aandeel van de vraagzijde in de markt (bv. door slimme 16 Immers, indien productie-eenheden van de markt verdwijnen door de afwezigheid van schaarsteprijzen en zonder andere inkomsten, bvb. uit ondersteunende diensten, zonder dat ze worden vervangen, werkt dit bijkomende schaarste in de hand, waardoor in principe de frequentie van schaarste-uren en -prijzen opnieuw zou moeten stijgen en op haar beurt nieuwe investeringen in productiecapaciteit aanmoedigen. 17 ACER, Opinion, supra 1, Enkel tijdens deze periodes van schaarsteprijzen kunnen peak load-eenheden in een zuivere energiemarkt hun vaste kosten recupereren. 8 Intersentia

9 Tussen droom en daad meters en netwerken), maar ook door een gebrek aan informatie omtrent (bestaande) manieren en opportuniteiten om aan vraagbeheersing te doen (o.a. door deelname aan de evenwichtsmarkt en het contracteren van reserves met TNB s, onderbreekbare leveringscontracten etc.). Dit in combinatie met beperkte opslagmogelijkheden, de reeds genoemde steilheid van de bevoorradingscurve op zijn hoogste punt (bij het naderen van VOLL) en onzekerheid in de markt omtrent de hoogte van vraag en aanbod, leidt tot hoge tot zeer hoge prijzen en prijsgevoeligheid indien de marges tussen aanbod en vraag dun zijn. Daartegenover staat de beperkte politieke aanvaardbaarheid van prijspieken, die nochtans legitiem zijn om investeringen in toereikendheid en flexibiliteit te garanderen in een context van lage ladingsfactoren zoals hiervoor uiteen gezet, en de frequentie waarmee die voorkomen. Hoge energieprijzen hebben immers een impact op de industrie en de economie. Het gevolg is bij momenten significant ingrijpen door overheden, regelgevers en regulators in de prijsvorming, onder meer door rechtstreekse en onrechtstreekse prijscorrecties en caps. Dit leidt dan weer tot een tekort aan inkomsten om (vaste) investeringskosten terug te verdienen, waardoor die investeringen op termijn uitblijven. Dit probleem wordt typisch aangeduid als het probleem van het ontbrekend geld ( missing money problem ). 19 Figuur 2. Illustratie van de steilheid van de bevoorradingscurve en het missing money problem Price VOLL pricing Price cap Missing money for all capacity srmc peak Optimal longterm price duration curve srmc???? srmc???? Bron: THEMA/E3M/COWI (2013) Load factor 19 Zie omtrent het missing money problem meer uitgebreid Thema Consulting Group e.a., supra 7, Intersentia 9

10 Lothar Van Driessche en Niels Baeten 16. Om deze redenen, niet het minst de politieke onaanvaardbaarheid van extreme prijspieken (bij schaarsteprijzen), worden lidstaten ertoe aangespoord om tussen te komen in de zuivere energiemarkt door de introductie van capaciteitsmechanismen. Capaciteitsmechanismen vergoeden beschikbaarheid als afzonderlijk product (uitgedrukt in kw of MW), bovenop de vergoeding die voor de elektriciteit als product zelf (uitgedrukt in kwh of MWh) kan worden verkregen via de markt voor elektriciteit (en ondersteunende diensten). Dit laat capaciteitsleveranciers toe om investeringen die noodzakelijk zijn voor de toereikendheid (lange termijn) en flexibiliteit (korte termijn) van het systeem terug te verdienen, via de vergoeding voor beschikbaarheid van capaciteit, zonder te moeten rekenen op prijspieken tijdens schaarste-uren op de elektriciteitsmarkt. Bepaalde types capaciteitsmechanismen functioneren dan ook meteen als een cap op de marktprijs voor elektriciteit en ondersteunende diensten (zoals bvb. strategische reserves zie afdeling 3 van dit hoofdstuk). 17. Capaciteitsmechanismen kunnen bestaan naast en, enkel voor zover goed geïmplementeerd, complementair zijn met de gewone elektriciteitsmarkt en markt voor ondersteunende diensten onder het Target Model. In deze context is het bijvoorbeeld mogelijk dat de markt (in het bijzonder de evenwichtsmarkt) voldoende werkt om flexibiliteit te garanderen op korte termijn, maar een capaciteitsmechanisme als noodzakelijke toevoeging geldt om toereikendheid te garanderen op lange termijn 20, al dient er nogmaals op te worden gewezen dat flexibiliteit en toereikendheid verweven zijn en mechanismen om bijvoorbeeld toereikendheid op de lange termijn te handhaven ook kunnen aanzetten tot investeringen in meer flexibele capaciteit (zie afdeling 1 van dit hoofdstuk). De kostprijs van capaciteitsmechanismen wordt op de ene of andere manier en afhankelijk van het type uiteindelijk gedragen door de eindverbruikers, die op die manier meebetalen voor de beschikbaarheid van de capaciteit nodig voor de toereikendheid en flexibiliteit van het systeem. AFDELING 3. TYPOLOGIE 1. Drivers 18. Op basis van het voorgaande kan worden geconcludeerd dat lidstaten capaciteitsmechanismen overwegen en implementeren ter realisatie van hoofdzakelijk drie doelstellingen: i) toereikendheid, ii) flexibiliteit en iii) vermindering van (prijs)risico s en prijsvolatiliteit ten gevolge van de noodzaak voor producenten om hun vaste investeringskost terug te verdienen via schaarsteprijzen tijdens 20 Thema Consulting Group e.a., supra 7, Intersentia

11 Tussen droom en daad korte periodes, en ingevolge dominantie van bepaalde spelers op de markt met de mogelijkheid om de prijszetting te beïnvloeden. 21 Figuur 3. Overzicht van doelstellingen voor capaciteitsmechanismen in geselecteerde EU-lidstaten Bron: ACER (2013), op basis van input van verschillende nationale regulators (NRA s) 19. Rekening houdend met die doelstellingen, wordt de keuze van het type capaciteitsmechanisme waarvoor lidstaten uiteindelijk opteren, zoals verder beschreven in 2 hierna, gedreven door substantiële verschillen in de nationale energielandschappen. Deze kampen met verschillende soorten bedreigingen voor de bevoorradingszekerheid, die in zekere mate verschillende oplossingen vereisen. Dit verklaart meteen mede de grote verscheidenheid aan capaciteitsmechanismen in verschillende lidstaten, zowel naar typologie als naar uitwerking, en bijgevolg de moeilijkheid, en evenzeer de discussie over de wenselijkheid van Europese harmonisatie. 22 Als we louter kijken naar België en de buurlanden, zien we reeds een aantal belangrijke onderscheiden in de drivers voor capaciteitsmechanismen, die zich ook vertalen in verschillende keuzes (zie 2 hierna): i) België: onvoldoende capaciteit om extreem hoge pieken in de vraag te dekken (toereikendheid) wegens het onverwacht uitvallen van verschillende nucleaire eenheden; flexibiliteit nodig door sterke penetratie van wind en het verdwijnen van basiscapaciteit van gascentrales met gesloten cyclus ( Closed Cycle Gas Turbines CCGT) wegens gebrek aan rendabiliteit; missing money door ingrijpen in de retail prijzenmarkt; en noodzaak tot verdere ontwikkeling van vraagbeheersing; 21 ACER, Report, supra 13, De Europese Richtlijn 2005/89/EG van het Europees Parlement en de Raad van 18 januari 2006 inzake maatregelen om de zekerheid van de elektriciteitsvoorziening en de infrastructuurinvesteringen te waarborgen, Pb.L. 33/22, 4 februari 2006 (de Bevoorradingszekerheidsrichtlijn ) legt een aantal minimale vereisten en rapporteringsplichten op aan lidstaten die maatregelen willen implementeren voor de bevoorradingszekerheid, maar van een harmonisatie van capaciteitsmechanismen als dusdanig is op dit moment geen sprake. Intersentia 11

12 Lothar Van Driessche en Niels Baeten ii) iii) iv) Frankrijk: onvoldoende capaciteit om extreem hoge pieken in de vraag te dekken (toereikendheid), voornamelijk in de winter door hoog aandeel van elektriciteit voor verwarming; verdwijnen van basiscapaciteit van gascentrales met gesloten cyclus (CCGT) wegens gebrek aan rendabiliteit; missing money voor piekeenheden; marktdominantie van bepaalde spelers met invloed op de prijszetting; en noodzaak tot verdere ontwikkeling van vraagbeheersing; Duitsland: nood aan investeringen voor behoud en vervanging van capaciteit (vooral in het zuiden) na nucleaire uitstap als back-up om pieken in de vraag te dekken (toereikendheid), flexibiliteit nodig door sterke penetratie van hernieuwbare productie en het verdwijnen van basiscapaciteit van thermische centrales wegens gebrek aan rendabiliteit; en congestie (verzadiging) op de netwerken; Verenigd Koninkrijk: nood aan grote investeringen voor behoud en vervanging van capaciteit wegens verouderd productiepark (nucleair en steenkool) om pieken in de vraag te dekken (toereikendheid), flexibiliteit nodig door sterk groeiende penetratie van hernieuwbare productie; en noodzaak tot verdere ontwikkeling van vraagbeheersing. Figuur 4. Overzicht van drivers voor capaciteitsmechanismen in geselecteerde lidstaten Bron: FTI-CL Energy (2014) 2. Keuzes 20. Afhankelijk van de drivers maken de lidstaten andere keuzes bij het opzetten en vormgeven van hun capaciteitsmechanismen. Hoewel noodzakelijk theoretisch (veel hangt immers af van de concrete uitwerking), kunnen de verschillende types capaciteitsmechanismen grosso modo worden ingedeeld op basis van de volgende criteria: i) volume- of prijsgedreven, naargelang een bepaald volume 12 Intersentia

13 Tussen droom en daad of een bepaalde prijs voor capaciteit als uitgangspunt wordt genomen (en het andere wordt bepaald in functie van het eerste); ii) centraal of decentraal, naargelang de te contracteren capaciteit centraal wordt vastgesteld door een onafhankelijke entiteit of decentraal door de zogenoemde onderworpen partijen ( obligated parties ), zoals hierna bepaald, zelf; en iii) gericht of marktwijd, naargelang ze enkel bepaalde soorten capaciteit of bepaalde technologieën op het oog hebben, dan wel openstaan voor de volledige productiemarkt (idealiter met inbegrip van invoer uit andere landen, voor zover mogelijk) en vraagzijde. 21. Op basis van die criteria kunnen vijf types van capaciteitsmechanismen worden geïdentificeerd: i) strategische reserves ( strategic reserves ), ii) capaciteitsbetalingen ( capacity payments ), iii) capaciteitsverplichtingen ( capacity obligations ), iv) capaciteitsveilingen ( capacity auctions ) en v) betrouwbaarheidsopties ( reliability options ). De laatste drie worden ook beschouwd als voorbeelden van zogenaamde capaciteitsmarkten ( capacity markets ), vermits zij als het ware een parallelle markt voor beschikbaarheid van capaciteit (als product) creëren, naast de elektriciteitsmarkt en de markt voor ondersteunende diensten, met een eigen prijsvorming. Kenmerkend is dat de output van gecontracteerde capaciteit waarvan de beschikbaarheid afzonderlijk wordt vergoed via een capaciteitsbetaling of in een capaciteitsmarkt, nadien gewoon kan worden verkocht op de elektriciteitsmarkt. De output van een strategische reserve wordt daarentegen uit de markt gehaald en afzonderlijk vergoed in het kader van de strategische reserve (typisch door de TNB, die dit vervolgens zal doorrekenen via het nettarief), waardoor deze nadien niet nog eens kan worden geboden in de elektriciteitsmarkt en de markt voor ondersteunende diensten. Figuur 5. Functionele indeling van capaciteitsmechanismen Bron: FTI-CL Energy (2014) 22. De vijf basistypes van capaciteitsmechanismen zijn in meerdere beleidsdocumenten en policy papers van allerhande spelers en organisaties in de sector en Intersentia 13

14 Lothar Van Driessche en Niels Baeten academici reeds uitgebreid beschreven. 23 Hierna volgt een beknopte omschrijving van elk type, waarnaar kan worden teruggegrepen bij het lezen van hoofdstuk 3 inzake het Europese toetsingskader. A. Strategische reserve 23. Dit betreft eenheden die als het ware uit de markt worden gehaald (veelal bestaande eenheden die voorzien zijn om tijdelijk of definitief te worden stilgelegd, en als dusdanig zijn aangemeld bij de bevoegde entiteit de invoering van een strategische reserve gaat in principe samen met een dergelijke aanmeldingsplicht), en beschikbaar worden gehouden in noodscenario s, wanneer in de elektriciteitsmarkt onvoldoende capaciteit wordt geboden om aan de vraag te voldoen. De activering gebeurt door een onafhankelijke entiteit (typisch de TNB) wanneer een bepaalde drempelprijs op de elektriciteitsmarkt wordt overschreden die schaarste aanwijst. Die drempelprijs moet typisch hoog genoeg liggen (dichtbij maar net onder VOLL) om interferentie met de prijsvorming op de elektriciteitsmarkt te vermijden. Indien de drempelprijs te laag ligt, kan dat investeringen in piekuurcapaciteit voor de elektriciteitsmarkt ontmoedigen, vermits potentiële capaciteitsleveranciers gaan speculeren op de creatie van een strategische reserve, met vergoeding buiten de markt. Een alternatieve benadering is om de activering van de strategische reserve te koppelen aan het fysiek evenwicht in de elektriciteitsmarkt (i.e., activering indien geen evenwicht wordt bereikt) in plaats van een drempelprijs, al is dit moeilijker te implementeren. Voor het aanleggen van de strategische reserve wordt een aanbesteding gelanceerd voor in aanmerking komende capaciteit, volgens de procedureregels en modaliteiten die door (normaal gezien) de TNB worden vastgesteld, en die een bepaalde prijs oplevert. Op voorhand stelt de overheid of regulator het volume vast waarvoor een strategische reserve moet worden aangelegd op basis van een probabilistische analyse die in principe wordt uitgevoerd door de TNB. Een strategische reserve is bijgevolg volumegedreven. Een strategische reserve is altijd gericht op een bepaald soort capaciteit waarin de markt niet voorziet, en kan in principe worden opengesteld voor alle technologieën, zowel nieuwe als bestaande capaciteit en voor vraagbeheersing, hoewel het in de praktijk meestal beperkt is tot bepaalde technologieën (die voldoende basiscapaciteit 23 Een selectie van beleidsdocumenten waarin de verschillende types worden beschreven door officiële instanties en regulators: CREG, Study on capacity remuneration mechanisms, nr. (F) CDC-1182, 11 oktober 2012, Commissie, Consultation Paper, supra 1, ACER, Report, supra 13; een selectie van papers: D. Finon, Can we Reconcile Different Capacity Adequace Policies with an Integrated Electricity Market?, CEEM Working Paper , Chaire European Electricity Markets, Fondation Paris- Dauphine, Université Paris, september 2013; Eurelectric, position paper, supra 1; Thema Consulting Group e.a., supra Intersentia

15 Tussen droom en daad kunnen aanleveren en/of anders zouden verdwijnen wegens te weinig rendabel). 24. De vergoeding en details van de contracten die succesvolle deelnemers aan de aanbesteding afsluiten met de TNB worden in principe op voorhand vastgelegd in de aanbestedingsdocumentatie. Meestal gaat het om jaarcontracten, maar het kan ook voor een langere termijn. De kostprijs van de strategische reserve wordt typisch omgeslagen over de eindverbruikers via het gereguleerd nettarief (het is immers de TNB die de vergoeding aan de deelnemers voor het beschikbaar houden van capaciteit zal voorfinancieren). B. Capaciteitsbetaling 25. Capaciteitsbetalingen zijn het eenvoudigst te implementeren. Het betreft een vergoeding voor capaciteitsleveranciers bovenop de inkomsten die ze kunnen halen op de elektriciteitsmarkt, waardoor ze worden aangemoedigd om hetzij te investeren in nieuwe capaciteit, hetzij bestaande capaciteit operationeel te houden (die anders mogelijk niet meer rendabel is). De bedragen worden op voorhand vastgesteld door een onafhankelijke entiteit (zoals de regulator), wat dit een prijsgedreven mechanisme maakt. Het volume dat beschikbaar wordt gemaakt of gehouden is een functie van dat bedrag. Het bedrag is dus een premie voor de beschikbaarheid van capaciteit bovenop de prijs voor de elektriciteit zelf die gewoon wordt verkocht op de elektriciteitsmarkt. Vaak worden dergelijke capaciteitsbetalingen gecombineerd met rechtstreeks of onrechtstreeks ingrijpen op de elektriciteitsprijs. Typisch aan capaciteitsbetalingen is dat ze zowel gericht kunnen zijn op bepaalde technologieën of soorten capaciteit (basis-, tussen- of piekuurcapaciteit) als op de hele markt. De kostprijs voor capaciteitsbetalingen wordt omgeslagen over de eindverbruikers via de leveranciers, die een percentuele heffing toepassen op de hoeveelheid effectief geleverde elektriciteit. C. Capaciteitsverplichting 26. Capaciteitsverplichtingen zijn een decentraal, volumegedreven en marktwijd mechanisme, dat vertrekt vanuit een verplichting voor elektriciteitsleveranciers en grote eindverbruikers, de zogenaamde onderworpen partijen ( obligated parties ) om een hoeveelheid capaciteit te contracteren die overeenstemt met hun geschatte toekomstige leveringsverplichtingen, respectievelijk hun verbruik vermeerderd met een bepaalde veiligheidsmarge, die samen met de nodige waarderingsregels wordt vastgesteld door een onafhankelijke entiteit (zoals de regulator of de TNB). Om aan hun verplichting te voldoen, kunnen onderworpen partijen hetzij zelf productiecapaciteit bezitten, hetzij daartoe contracten afsluiten met producenten en mogelijk met (andere) grote verbrui- Intersentia 15

16 Lothar Van Driessche en Niels Baeten kers die akkoord gaan om indien nodig minder te consumeren (vraagbeheersing). Deze contracten nemen de vorm aan van gestandaardiseerde garanties, die verhandelbaar zijn op een secundaire markt (die ook als een veiling kan worden georganiseerd). Die secundaire markt kan ook worden gebruikt door onderworpen partijen om de nodige garanties te verwerven om aan hun verplichtingen te voldoen op de afleverdatum. De zogenaamde aanlooptijd ( lead time ), i.e., de tijd tussen het moment waarop de verplichting wordt vastgesteld om een bepaalde hoeveelheid capaciteit beschikbaar te hebben, en het moment waarop de gecontracteerde capaciteit effectief moet kunnen worden geleverd (de afleverdatum), bedraagt gemiddeld drie tot vier jaar. In die periode kunnen capaciteitsgaranties dus worden verhandeld op de secundaire markt, zodat onderworpen partijen die nog niet over voldoende garanties beschikken, garanties kunnen bijkopen om op de afleverdatum aan hun verplichtingen te voldoen. Onderworpen partijen die op de afleverdatum niet de vereiste capaciteit beschikbaar hebben (in de vorm van gecertificeerde garanties), worden gepenaliseerd. 27. De capaciteitsleveranciers dienen de garanties die ze verkopen aan onderworpen partijen te laten certificeren door een onafhankelijke entiteit, in principe de regulator, waarbij wordt nagegaan of de gecontracteerde capaciteit effectief kan worden geleverd wanneer nodig. Enkel gecertificeerde capaciteit kan in aanmerking worden genomen voor de capaciteitsverplichting van de onderworpen partijen. Capaciteitsleveranciers zijn onderworpen aan een penalisatie indien ze de door hen gecontracteerde capaciteit niet kunnen leveren op het voorziene tijdstip. 28. In principe komen alle technologieën en types capaciteit in aanmerking voor het vervullen van capaciteitsverplichtingen, met inbegrip van vraagbeheersing, en zowel bestaande als nieuwe capaciteit. Ze moeten wel worden gecertificeerd. De kost wordt, net als bij capaciteitsbetalingen, doorgerekend door de elektriciteitsleveranciers aan de eindverbruikers (of rechtstreeks gedragen door grote eindverbruikers die zelf onderworpen partij zijn). D. Capaciteitsveiling 29. Een capaciteitsveiling is een eveneens volumegedreven en marktwijd, maar gecentraliseerd mechanisme, gelijkaardig aan decentrale capaciteitsverplichtingen, waarbij het voornaamste verschil erin ligt dat een onafhankelijke entiteit (net als bij een strategische reserve) de vereiste capaciteit vastlegt die in totaal beschikbaar moet zijn in het leveringsjaar. Dit gebeurt op basis van een probabiliteitsanalyse, typisch uitgevoerd door de TNB( s), rekening houdend met inschattingen van de toekomstige piekende vraag en marges tussen vraag en aanbod op de elektriciteitsmarkt. De onafhankelijke entiteit treedt vervolgens op voor rekening van 16 Intersentia

17 Tussen droom en daad de totale vraagzijde in een centraal gestuurde veiling van contracten voor de beschikbaarheid van capaciteit in het vastgestelde afleverjaar (capaciteitsgaranties), die dan worden toegekend aan de clearing prijs. Net als bij capaciteitsverplichtingen zijn de garanties gestandaardiseerd en kunnen ze worden verhandeld op een secundaire markt tussen onderworpen partijen. Deze standaardisatie is gezien de centrale sturing in principe makkelijker te realiseren dan bij capaciteitsverplichtingen. 30. Capaciteitsleveranciers kunnen net als bij capaciteitsverplichtingen contracten afsluiten door maximum de hoeveelheid capaciteit die ze beschikbaar kunnen maken op de afleverdatum in de veiling te bieden. Deze contracten of garanties dienen eveneens te worden gecertificeerd door een onafhankelijke entiteit. De duur van de contracten, net als de aanlooptijd, kan vrij sterk variëren, onder meer naargelang de technologie en vooral ook of wordt geboden met investeringen in nieuwe capaciteit, dan wel upgrades van bestaande capaciteit of vraagbeheersing, of louter met bestaande capaciteit. Dit wordt vooraf vastgelegd in de aanbestedingsdocumentatie. Penalisaties zijn vergelijkbaar met deze bij capaciteitsverplichtingen. Net als bij capaciteitsverplichtingen komen in principe alle technologieën en types capaciteit in aanmerking, inclusief vraagbeheersing, bestaande en nieuwe capaciteit, onder voorbehoud van certificering. De kost wordt eveneens doorgerekend door de onderworpen partijen aan de eindverbruikers (of door de grote verbruikers zelf gedragen). E. Betrouwbaarheidsoptie 31. Betrouwbaarheidsopties zijn volumegedreven, marktwijde en gecentraliseerde financiële contracten voor verschillen (CfD s), die typisch de vorm hebben van een eenzijdige calloptie voor capaciteit tegen een bepaalde uitoefenprijs ( strike price ), aan te kopen door eindverbruikers of een onafhankelijke entiteit voor hun rekening. Zowel het volume van de optiecontracten als de uitoefenprijs worden centraal vastgesteld door een onafhankelijke entiteit. Het volume wordt net als bij capaciteitsverplichtingen vastgesteld op basis van een analyse en schatting van de vereiste toekomstige piekuurcapaciteit in de afleverperiode plus een veiligheidsmarge. Die uitoefenprijs moet in principe hoger liggen dan de marginale kostprijs in normale omstandigheden van alle eenheden op de elektriciteitsmarkt, om te vermijden dat producenten gestimuleerd zouden zijn om niet meer te produceren. Via dit systeem, waarbij opties uitoefenbaar zijn (binnen een bepaalde tijdspanne die eveneens centraal wordt vastgesteld op voorhand) tegen een vooraf bepaalde uitoefenprijs, betalen de verbruikers de prijs van de optie (bepaald door de markt voor die opties) in ruil voor prijszekerheid indien de marktprijs voor elektriciteit hoger zou liggen dan de uitoefenprijs. Producenten geven op hun beurt potentiële maar onzekere inkomsten bij hoge prijspieken op Intersentia 17

18 Lothar Van Driessche en Niels Baeten in ruil voor een stabiele inkomstenstroom uit de verkoop van de betrouwbaarheidsopties. De penalisatie die vervat zit in het verschil tussen de marktprijs en de uitoefenprijs is in de eerste plaats financieel, maar kan worden aangevuld met een bijkomende penalisatie voor producenten die er niet in slagen gecontracteerde capaciteit beschikbaar te maken indien de marktprijs de uitoefenprijs overstijgt tijdens de afleverperiode. Hiervan en van de stabiele inkomstenstroom die wordt gecreeerd, moet dan voldoende stimulering uitgaan om te investeren in de nodige capaciteit. De technologieën en types capaciteit die het voorwerp uitmaken van betrouwbaarheidsopties zijn in principe ook niet beperkt, al lijkt vraagbeheersing moeilijk in de praktijk. Er zijn een aantal vereisten om betrouwbaarheidsopties te kunnen implementeren, waaronder een functionerende elektriciteitsmarkt, om een betrouwbaar prijssignaal te produceren dat als referentie voor de uitoefenprijs van de opties kan worden gehanteerd. Indien aan een aantal voorwaarden inzake het correcte ontwerp voor een markt van betrouwbaarheidsopties is voldaan, kunnen deze volgens sommigen optimale investeringsprikkels op de lange termijn genereren, zonder schadelijke interferentie met de elektriciteitsmarkt. 24 Er kan nog worden opgemerkt dat capaciteitsverplichtingen en -veilingen in principe niet helpen om (misbruik) van marktdominantie tijdens periodes van schaarsteprijzen op de elektriciteitsmarkt (een van de basisdoelstellingen opgenoemd in 1 hiervoor) te voorkomen Uitkomst 32. De verschillende opties voor het invoeren van capaciteitsmechanismen zoals hiervoor uiteengezet, hebben in Europa geleid tot uiteenlopende resultaten. Zo zijn capaciteitsbetalingen meerdere jaren toegepast in minder goed geïnterconnecteerde Zuid-Europese landen (Spanje, Portugal, Italië en Griekenland) en in Ierland. Daarbij heeft Italië ervoor gekozen om een nieuwe weg in te slaan met een mechanisme gebaseerd op betrouwbaarheidsopties, maar waarvan de details nog volop dienen te worden uitgewerkt. Strategische reserves zijn jarenlang toegepast, en uitdovend, in de Scandinavische landen en Finland, terwijl nieuwe strategische reserves zijn ingevoerd als een tijdelijke oplossing in Duitsland (tot 2017) en in België. Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk, hebben resoluut gekozen voor de invoering van een capaciteitsmarkt, onder de vorm van decentrale capaciteitsverplichtingen in Frankrijk en een gecentraliseerde forward capaciteitsveiling in het Verenigd Koninkrijk. 24 Zie Pöyry, Decentralised Reliability Options Securing Energy Markets, maart 2015, www. poyry.co.uk/sites/www.poyry.co.uk/files/decentralisedreliabilityoptionsfullreport_v300.pdf. 25 Thema Consulting Group e.a., supra 7, Intersentia

19 Tussen droom en daad Figuur 6. Kaart met overzicht van capaciteitsmechanismen ingevoerd of overwogen in geselecteerde lidstaten Bron: Linklaters LLP (2015) Hoofdstuk 2 geeft een samenvatting van de huidige status rond capaciteitsmechanismen in België en de buurlanden. 33. De grote verscheidenheid aan capaciteitsmechanismen in de lidstaten houdt een risico in voor de Europese energiemarkt als geheel, vermits dit de verdere integratie van de IEM kan verstoren, evenals prijssignalen in de gewone elektriciteitsmarkt en de markt voor ondersteunende diensten. bovendien is bij gebrek aan harmonisatie op Europees niveau het risico op slecht uitgewerkte capaciteitsmechanismen groter. Die kunnen op hun beurt de mededinging verstoren doordat competitieve marktdruk wordt vervangen door beslissingen van overheden om mogelijk oneconomische investeringen te ondersteunen. Om deze redenen is de Europese Commissie in actie geschoten om de ontwikkeling van capaciteitsmechanismen in verschillende lidstaten nauwer op te volgen, voornamelijk via haar bevoegdheden inzake staatssteun. Dit wordt verder besproken in hoofdstuk Afdeling 4 hieronder vat nog even kort de voornaamste manieren samen waarop capaciteitsmechanismen impact (kunnen) hebben op de IEM. AFDELING 4. IMPACT 35. In grote lijnen hebben capaciteitsmechanismen op korte termijn een impact op prijssignalen in de elektriciteitsmarkt en op lange termijn een impact op inves- Intersentia 19

20 Lothar Van Driessche en Niels Baeten teringsbeslissingen. 26 De impact verschilt naargelang het type en de uitwerking van het capaciteitsmechanisme Zowel op korte als op lange termijn is de impact op de (integratie van de) IEM en grensoverschrijdende handel en mededinging onder meer afhankelijk van de mate waarin grensoverschrijdende deelname is toegestaan. 28 Dit wordt ook benadrukt in de Bevoorradingszekerheidsrichtlijn van 2006, die dateert van voor er in de meeste lidstaten sprake was van capaciteitsmechanismen, net als in de Mededeling van de Commissie inzake publieke interventies in de IEM. 29 Op korte termijn hebben capaciteitsmechanismen onder meer een invloed op naburige zuivere energiemarkten. Indien een drempel- of uitoefenprijs voor de activering van een capaciteitsmechanisme bijvoorbeeld te laag is (en daardoor als een cap op de marktprijs fungeert), kan dit de marktprijs ervan weerhouden accuraat schaarste te signaliseren. Dit probleem kan vervolgens worden geëxporteerd naar naburige, gekoppelde zuivere energiemarkten, die daardoor een echt probleem hebben (vermits vergoeding van investeringskosten voor piekuurcapaciteitseenheden daar volledig afhankelijk is van schaarsteprijzen volgens het peak load pricing model). 30 Hierdoor wordt de grensoverschrijdende handel verstoord. Op lange termijn kunnen capaciteitsmechanismen die een neerwaartse impact hebben op de marktprijs voor elektriciteit (en ondersteunende diensten) investeringen aan marktvoorwaarden ontmoedigen (en daardoor op hun beurt bijkomende schaarste creëren) Indien het capaciteitsmechanisme geen rekening houdt met mogelijke bijdragen van grensoverschrijdende capaciteit (via invoer uit naburige landen), komt daarbij het risico dat te veel bijkomende capaciteit wordt gecontracteerd, in verhouding tot wat in principe nodig zou zijn voor de toereikendheid van het systeem waar een capaciteitsmechanisme is geïmplementeerd (rekening houdend met interconnectorcapaciteit), met als gevolg dat eindverbruikers er te veel voor 26 Thema Consulting Group e.a., supra 7, Voor een overzicht per type: Thema Consulting Group e.a., supra 7, Fouten in de uitwerking kunnen een grote impact en een duurzaam verstorend effect hebben op het functioneren van de IEM. 28 Zie voor een overzicht van hoe dit kan worden geïntegreerd in het ontwerp van de verschillende types capaciteitsmechanismen: Thema Consulting Group e.a., supra 7, Commissie, Communication on delivering the internal electricity market and making the most of public intervention, C(2013) 7243 final, 5 november 2013, sites/ener/files/documents/com_2013_public_intervention_en_0.pdf; zie onder meer op p. 3: The Commission is of the view that mechanisms to ensure generation adequacy should be open to all capacity which can effectively contribute to meeting the required generation adequacy standard, including from other Member States. 30 ACER, Report, supra 13, Ibid., Intersentia

Het Europees kader voor capaciteitsmechanismen

Het Europees kader voor capaciteitsmechanismen Het Europees kader voor capaciteitsmechanismen Studiedag Capita Selecta Energierecht 2014 Niels Baeten & Lothar Van Driessche Leuven, Provinciehuis, 13 mei 2015 Inhoud DEEL I: CAPACITEITSMECHANISMEN >

Nadere informatie

Hiertoe wordt in verschillende mogelijkheden voorzien:

Hiertoe wordt in verschillende mogelijkheden voorzien: Openbare raadpleging inzake de maatregelen die moeten worden genomen om de toereikendheid van conventionele productiemiddelen van elektriciteit in België te waarborgen Het regeerakkoord van 10 oktober

Nadere informatie

Openbare raadpleging over de middelen die moeten toegepast worden om de toegang tot het vraagbeheer (demand side flexibility) in België te faciliteren

Openbare raadpleging over de middelen die moeten toegepast worden om de toegang tot het vraagbeheer (demand side flexibility) in België te faciliteren Openbare raadpleging over de middelen die moeten toegepast worden om de toegang tot het vraagbeheer (demand side flexibility) in België te faciliteren Definities Vraagbeheer: het vermogen van een verbruiker

Nadere informatie

Consultatie volumebepaling strategische reserve

Consultatie volumebepaling strategische reserve Consultatie volumebepaling strategische reserve Samenvatting Een consultatie aangaande de volumebepaling in het kader van de strategische reserve is georganiseerd. Dit document omvat feedback van Elia

Nadere informatie

NOTA (Z)140109-CDC-1299

NOTA (Z)140109-CDC-1299 Commissie voor de Regulering van de Elektriciteit en het Gas Nijverheidsstraat 26-38 1040 Brussel Tel.: 02/289.76.11 Fax: 02/289.76.09 COMMISSIE VOOR DE REGULERING VAN DE ELEKTRICITEIT EN HET GAS NOTA

Nadere informatie

Deze nota bevat ook een planning voor de verdere behandeling van dit dossier in de aanloop naar de zitting van de Raad TTE (8-9 juni 2006).

Deze nota bevat ook een planning voor de verdere behandeling van dit dossier in de aanloop naar de zitting van de Raad TTE (8-9 juni 2006). RAAD VAN DE EUROPESE UNIE Brussel, 24 februari 2006 (16.03) (OR. en) 6682/06 ENER 61 NOTA Betreft: Werking van de interne energiemarkt - Ontwerp-conclusies van de Raad De delegaties treffen in bijlage

Nadere informatie

Markt voor Flexibiliteit

Markt voor Flexibiliteit Markt voor Flexibiliteit Globale verkenning van kansen en uitdagingen Denktank Structurele veranderingen Energiemarkt, 9 April 2014 Frans Rooijers, Bettina Kampman, Sebastiaan Hers Agenda Terugblik en

Nadere informatie

Uitdagingen en opportuniteiten in een smart grid omgeving Een zoektocht naar flexibiliteit? 13/10/2015 Helena Gerard

Uitdagingen en opportuniteiten in een smart grid omgeving Een zoektocht naar flexibiliteit? 13/10/2015 Helena Gerard Uitdagingen en opportuniteiten in een smart grid omgeving Een zoektocht naar flexibiliteit? 13/10/2015 Helena Gerard Inhoud Inhoud Deel I Deel II Deel III Deel IV EnergyVille Uitdagingen in onze huidige

Nadere informatie

Inpassing van duurzame energie

Inpassing van duurzame energie Inpassing van duurzame energie TenneT Klantendag Erik van der Hoofd Arnhem, 4 maart 2014 doelstellingen en projecties In de transitie naar duurzame energie speelt duurzame elektriciteit een grote rol De

Nadere informatie

STUDIE (F)050908-CDC-455

STUDIE (F)050908-CDC-455 Commissie voor de Regulering van de Elektriciteit en het Gas Nijverheidsstraat 26-38 1040 Brussel Tel. : 02/289.76.11 Fax : 02/289.76.09 COMMISSIE VOOR DE REGULERING VAN DE ELEKTRICITEIT EN HET GAS STUDIE

Nadere informatie

ONTWERPBESLISSING (B)150129-CDC-1402

ONTWERPBESLISSING (B)150129-CDC-1402 Commissie voor de Regulering van de Elektriciteit en het Gas Nijverheidsstraat 26-38 1040 Brussel Tel.: +32 2 289 76 11 Fax: +32 2 289 76 09 COMMISSIE VOOR DE REGULERING VAN DE ELEKTRICITEIT EN HET GAS

Nadere informatie

Demand response: een opportuniteit voor professionele gebruikers. SGF Smart Energy Solutions BASF 22 January 2013

Demand response: een opportuniteit voor professionele gebruikers. SGF Smart Energy Solutions BASF 22 January 2013 Demand response: een opportuniteit voor professionele gebruikers SGF Smart Energy Solutions BASF 22 January 2013 Overzicht 1. Wie is EDF Luminus 2. De uitdaging 3. De oplossing Corporate Presentation -

Nadere informatie

Investeringen in Conventioneel Vermogen

Investeringen in Conventioneel Vermogen Investeringen in Conventioneel Vermogen Situatieschets, Verwachtingen en Perspectieven op Aanpassingen Denktank Structurele veranderingen Energiemarkt, 21 Mei 2014 Frans Rooijers, Bettina Kampman, Sebastiaan

Nadere informatie

Kosten van windenergie wat zijn gevolgen voor de electriciteitsvoorziening?

Kosten van windenergie wat zijn gevolgen voor de electriciteitsvoorziening? 1 Kosten van windenergie wat zijn gevolgen voor de electriciteitsvoorziening? Prof. dr. Machiel Mulder Faculteit Economie en Bedrijfskunde, RUG Economisch Bureau, Autoriteit Consument en Markt 2 e NLVOW

Nadere informatie

26/05/2009. Financieel Forum 1

26/05/2009. Financieel Forum 1 26/05/2009 Financieel Forum 1 EEN DUURZAME EUROPESE ENERGIEMARKT: verre mythe of nabije realiteit? Dr. Chris De Groof Directeur-generaal, Electrabel Professor Universiteit Antwerpen 2 I. INTRODUCTIE Het

Nadere informatie

Informatie ten dienste van de markt

Informatie ten dienste van de markt Informatie ten dienste van de markt De elektronische publicatie van balancinggegevens: informatie ten dienste van de markt Om het evenwicht in zijn regelzone te kunnen handhaven, heeft Elia een balancingmechanisme

Nadere informatie

RAAD VAN DE EUROPESE UNIE. Brussel, 21 januari 2003 (28.01) (OR. en) 15528/02 ADD 1. Interinstitutioneel dossier: 2001/0077 (COD) ENER 315 CODEC 1640

RAAD VAN DE EUROPESE UNIE. Brussel, 21 januari 2003 (28.01) (OR. en) 15528/02 ADD 1. Interinstitutioneel dossier: 2001/0077 (COD) ENER 315 CODEC 1640 RAAD VAN DE EUROPESE UNIE Brussel, 21 januari 2003 (28.01) (OR. en) Interinstitutioneel dossier: 2001/0077 (COD) 15528/02 ADD 1 ENER 315 CODEC 1640 ONTWERP-MOTIVERING VAN DE RAAD Betreft: Gemeenschappelijk

Nadere informatie

De markten voor decentrale elektriciteitsproducenten

De markten voor decentrale elektriciteitsproducenten De markten voor decentrale elektriciteitsproducenten Sjak Lomme SLEA Baarn, 19 mei 2006 Introductie Clustering De markten voor elektriciteit Missing link: intraday markt Risico s en mogelijkheden onbalansmarkt

Nadere informatie

Ontwikkelingen naar een duurzame energiemarkt. Klaas Hommes, TenneT 28 juni 2014

Ontwikkelingen naar een duurzame energiemarkt. Klaas Hommes, TenneT 28 juni 2014 Ontwikkelingen naar een duurzame energiemarkt Klaas Hommes, TenneT 28 juni 2014 Transitie Veranderingen in productie Veranderingen in balancering Nieuwe kansen Vergroening 20-03-2013 2 Ontwikkeling: transitie

Nadere informatie

Toepassing van groenestroomcertificaten voor offshore

Toepassing van groenestroomcertificaten voor offshore Toepassing van groenestroomcertificaten voor offshore Elia Users Group: discussieplatform RES 19 april 2012 elementen voor discussie Inhoud Context 3 Probleemstelling 4 Alternatieven 5 Feed-in tarief of

Nadere informatie

Goedkeuring plan Wathelet door kern

Goedkeuring plan Wathelet door kern Staatssecretaris voor Leefmilieu, Energie, Mobiliteit en Staatshervorming Secrétaire d Etat à l'environnement, à l'energie, à la Mobilité et aux Réformes institutionnelles Melchior Wathelet Goedkeuring

Nadere informatie

EUROPEES PARLEMENT. Commissie interne markt en consumentenbescherming. Commissie interne markt en consumentenbescherming

EUROPEES PARLEMENT. Commissie interne markt en consumentenbescherming. Commissie interne markt en consumentenbescherming EUROPEES PARLEMENT 2004 2009 Commissie interne markt en consumentenbescherming 9.11.2007 WERKDOCUMENT over het voorstel voor een Richtlijn van het Europees Parlement en de Raad tot wijziging van Richtlijn

Nadere informatie

Afschakelplan en Stroomtekort 2014

Afschakelplan en Stroomtekort 2014 Afschakelplan en Stroomtekort 2014 Komt het tot afschakelen? Wat is het afschakelplan / Ben ik erbij betrokken? Verloop van het afschakelplan 2 13. 225 MW De afnamepiek op het net van Elia in 2013: 13.225

Nadere informatie

Beheersing piekverbruik

Beheersing piekverbruik Beheersing piekverbruik Cis Vansteenberge Smart Building Congres 5 maart 2015 Beheersing piekverbruik 5/3/2015 1 Inhoud Inleiding Congestie Windprofiel Profiel zonne-energie Oplossingen DSM Opslag Besluit

Nadere informatie

Kernenergie in de Belgische energiemix

Kernenergie in de Belgische energiemix Kernenergie in de Belgische energiemix 1. Bevoorradingszekerheid De energie-afhankelijkheid van België is hoger dan het Europees gemiddelde. Zo bedroeg het percentage energie-afhankelijkheid van België

Nadere informatie

System Operations. 18-mei-2016. Jaap Hagen

System Operations. 18-mei-2016. Jaap Hagen Jaap Hagen TenneT in één oogopslag Enige grensoverschrijdende netbeheerder in Europa Hoofdkantoren in Arnhem en Bayreuth (Duitsland) Leveringszekerheid 99,9975% Efficiënt Robuust netwerk Geïntegreerd netbedrijf

Nadere informatie

Datum 26 oktober 2012 Betreft Beantwoording vragen Kamerlid Mulder (CDA) over capaciteitsheffing energieleveranciers

Datum 26 oktober 2012 Betreft Beantwoording vragen Kamerlid Mulder (CDA) over capaciteitsheffing energieleveranciers > Retouradres Postbus 20401 2500 EK Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA 's-gravenhage Directoraat-generaal Energie, Bezoekadres Bezuidenhoutseweg 73 2594

Nadere informatie

Conferentie van Gouverneurs Bespreking van elektriciteitschaarste 3/9/2014. Frank Vandenberghe Tomas Gunst Christian Kerremans

Conferentie van Gouverneurs Bespreking van elektriciteitschaarste 3/9/2014. Frank Vandenberghe Tomas Gunst Christian Kerremans Conferentie van Gouverneurs Bespreking van elektriciteitschaarste 3/9/2014 Frank Vandenberghe Tomas Gunst Christian Kerremans Overzicht 1.De rol van de Transmissienetbeheerder 2.Afschakelplan 2 1. De rol

Nadere informatie

De bijdrage van Elia op deze raadpleging dient niet als vertrouwelijk beschouwd te worden.

De bijdrage van Elia op deze raadpleging dient niet als vertrouwelijk beschouwd te worden. Bijdrage Elia aan de openbare raadpleging van de CREG inzake de maatregelen die moeten worden genomen om de toereikendheid van conventionele productiemiddelen van elektriciteit in België te waarborgen

Nadere informatie

RAAD VAN DE EUROPESE UNIE. Brussel, 28 mei 2004 (03.06) (OR. en) 9919/04. Interinstitutioneel dossier: 2004/0109 (COD) 2004/0110 (COD)

RAAD VAN DE EUROPESE UNIE. Brussel, 28 mei 2004 (03.06) (OR. en) 9919/04. Interinstitutioneel dossier: 2004/0109 (COD) 2004/0110 (COD) RAAD VAN DE EUROPESE UNIE Brussel, 28 mei 2004 (03.06) (OR. en) Interinstitutioneel dossier: 2004/0109 (COD) 2004/0110 (COD) 9919/04 ENER 150 CODEC 780 NOTA van: aan: nr. Comv.: Betreft: het secretariaat-generaal

Nadere informatie

ENERGIE- OBSERVATORIUM. Kerncijfers 2010 60%

ENERGIE- OBSERVATORIUM. Kerncijfers 2010 60% ENERGIE- OBSERVATORIUM Kerncijfers 2010 20% 80% 60% 40% Federale Overheidsdienst Economie, K.M.O., Middenstand en Energie Vooruitgangstraat 50 1210 BRUSSEL Ondernemingsnr.: 0314.595.348 http://economie.fgov.be

Nadere informatie

Staatssteun nr. N 14/2002 - België Belgische federale steunregeling ten behoeve van hernieuwbare energiebronnen

Staatssteun nr. N 14/2002 - België Belgische federale steunregeling ten behoeve van hernieuwbare energiebronnen EUROPESE COMMISSIE Brussel, 02.08.2002 C(2002)2904 fin. Betreft: Staatssteun nr. N 14/2002 - België Belgische federale steunregeling ten behoeve van hernieuwbare energiebronnen Excellentie, Bij schrijven

Nadere informatie

Benchmarking study of electricity prices between Belgium and neighboring countries Persconferentie

Benchmarking study of electricity prices between Belgium and neighboring countries Persconferentie Benchmarking study of electricity prices between Belgium and neighboring countries Persconferentie Juni 2014 Doelstellingen en draagwijdte van de benchmarking study De voornaamste doelstelling van de studie

Nadere informatie

02/02/2001. 1. Aanwijzing van Belgacom Mobile NV als operator met een sterke marktpositie

02/02/2001. 1. Aanwijzing van Belgacom Mobile NV als operator met een sterke marktpositie ADVIES VAN HET BIPT OVER DE AANWIJZING VAN BELGACOM MOBILE NV ALS OPERATOR MET EEN STERKE POSITIE OP DE MARKT VOOR OPENBARE MOBIELE TELECOMMUNICATIENETWERKEN EN OP DE NATIONALE MARKT VOOR INTERCONNECTIE

Nadere informatie

INGEZONDEN BRIEF Is een capaciteitsmechanisme 'light' verstandig?

INGEZONDEN BRIEF Is een capaciteitsmechanisme 'light' verstandig? INGEZONDEN BRIEF Is een capaciteitsmechanisme 'light' verstandig? Wouter Hylkema w.hylkema@energeia.nl 16 juni 2015 AMSTERDAM (Energeia) Nederland kan als freerider meeliften op buitenlandse capaciteitsmechanismen.

Nadere informatie

ADVIES VAN DE COMMISSIE. van 8.10.2012

ADVIES VAN DE COMMISSIE. van 8.10.2012 EUROPESE COMMISSIE Brussel, 8.10.2012 C(2012) 7142 final ADVIES VAN DE COMMISSIE van 8.10.2012 overeenkomstig artikel 3, lid 1, van Verordening (EG) nr. 714/2009 en artikel 10, lid 6, van Richtlijn 2009/72/EG

Nadere informatie

ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA

ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA Presentatie door de heer J.M. Barroso, Voorzitter van de Europese Commissie, voor de Europese Raad van 4 februari 2011 Inhoud 1 I. Waarom energiebeleid ertoe doet II. Waarom

Nadere informatie

Visie voor 2020 voor de Europese energieconsumenten Gezamenlijke verklaring

Visie voor 2020 voor de Europese energieconsumenten Gezamenlijke verklaring Visie voor 2020 voor de Europese energieconsumenten Gezamenlijke verklaring 13 november 2012 Bijgewerkt in juni 2014 E nergie is van vitaal belang in ons leven. Teneinde ons welzijn te garanderen en ten

Nadere informatie

Juridische implicaties Aanpassingen Technisch Reglement

Juridische implicaties Aanpassingen Technisch Reglement Juridische implicaties Aanpassingen Technisch Reglement Infosessie POM-ODE 05/04/11 Vlaamse Regulator van de Elektriciteits- en Gasmarkt Vaststellingen Net uitgebouwd vanuit centrale filosofie Centrale

Nadere informatie

6 Pijler 4: Het energietransportnetwerk gereedmaken

6 Pijler 4: Het energietransportnetwerk gereedmaken 6 Pijler 4: Het energietransportnetwerk gereedmaken 6.1 Aanpassingen van de infrastructuur in Nederland De energietransitie kan ingrijpende gevolgen hebben voor vraag en aanbod van energie en voor de netwerken

Nadere informatie

PAKKET ENERGIE-UNIE BIJLAGE STAPPENPLAN VOOR DE ENERGIE-UNIE. bij de

PAKKET ENERGIE-UNIE BIJLAGE STAPPENPLAN VOOR DE ENERGIE-UNIE. bij de EUROPESE COMMISSIE Brussel, 25.2.2015 COM(2015) 80 final ANNEX 1 PAKKET ENERGIE-UNIE BIJLAGE STAPPENPLAN VOOR DE ENERGIE-UNIE bij de MEDEDELING VAN DE COMMISSIE AAN HET EUROPEES PARLEMENT, DE RAAD, HET

Nadere informatie

Consultatiedocument Elia Users Group met betrekking tot het voorstel van Elia tot wijziging van de tariefstructuur

Consultatiedocument Elia Users Group met betrekking tot het voorstel van Elia tot wijziging van de tariefstructuur Consultatiedocument Elia Users Group met betrekking tot het voorstel van Elia tot wijziging van de tariefstructuur Inhoud Inleiding... 2 I. Krachtlijnen van de ontwikkeling van het voorstel van Elia tot

Nadere informatie

Uitdagingen van Wind en Zon inpassing 28 november 2014

Uitdagingen van Wind en Zon inpassing 28 november 2014 Uitdagingen van Wind en Zon inpassing 28 november 2014 Ben Voorhorst COO TenneT 1 Onderwerpen TenneT algemeen Aandeel duurzaam Uitdaging inpassing duurzaam: - invloed weer - balanshandhaving - prijsontwikkeling

Nadere informatie

Black-outs: Achtergrond en de rol van decentrale energieopwekking

Black-outs: Achtergrond en de rol van decentrale energieopwekking Black-outs: Achtergrond en de rol van decentrale energieopwekking Agenda Achtergrondinformatie energiemarkt Decentrale energie-opwekking (Dieselgenerator, WKK, UPS): Helpen black-out te voorkomen Technisch:

Nadere informatie

Flexibiliteit op de elektriciteitsmarkt

Flexibiliteit op de elektriciteitsmarkt Flexibiliteit op de elektriciteitsmarkt Achtergrond Industriële demand response is één van de mogelijke aanbieders van flexibiliteit op de elektriciteitsmarkten van de toekomst en ook nu al. Dit heeft

Nadere informatie

Auteurs:E. Benz, C. Hewicker, N. Moldovan, G. Stienstra, W. van der Veen

Auteurs:E. Benz, C. Hewicker, N. Moldovan, G. Stienstra, W. van der Veen 30920572-Consulting 10-0198 Integratie van windenergie in het Nederlandse elektriciteitsysteem in de context van de Noordwest Europese elektriciteitmarkt Eindrapport Arnhem, 12 april 2010 Auteurs:E. Benz,

Nadere informatie

Energiedossiers tijdens het Nederlandse voorzitterschap

Energiedossiers tijdens het Nederlandse voorzitterschap Energiedossiers tijdens het Nederlandse voorzitterschap Vleva, Minaraad, 28 januari 2016 Jan Haers LNE/AIB Energie-attaché PV Het Luxemburgse voorzitterschap (2 de helft 2015) Raad Energie van 26 november

Nadere informatie

ENERGIE- OBSERVATORIUM. Kerncijfers 2013 20% 80% 60% 40%

ENERGIE- OBSERVATORIUM. Kerncijfers 2013 20% 80% 60% 40% ENERGIE- OBSERVATORIUM Kerncijfers 2013 20% 80% 60% 40% Deze brochure wordt gepubliceerd met als doel door een efficiënt en doelgericht gebruik van de statistische gegevens, van marktgegevens, van de databank

Nadere informatie

Verslag werkgroep System Operations 18/03/2010

Verslag werkgroep System Operations 18/03/2010 Verslag werkgroep System Operations 18/03/2010 Aanwezig: S. Harlem (FEBEG) M. Cailliau (FEBEG) F. Demaret (FEBEG) D. Hendrix (FEBEG) T. Waal (FEBEG) B. Larielle (FEBEG) H. Goris (EFET) B. Van der Spiegel

Nadere informatie

Argumentatie voor vastleggen van grens tussen generatoren type A en B (NC RfG versie 14/10/2015) 26 november 2015 Marc Malbrancke

Argumentatie voor vastleggen van grens tussen generatoren type A en B (NC RfG versie 14/10/2015) 26 november 2015 Marc Malbrancke Argumentatie voor vastleggen van grens tussen generatoren type A en B (NC RfG versie 14/10/2015) 26 november 2015 Marc Malbrancke Inleiding Artikel 5 van de NC RfG betreft Determination of significance

Nadere informatie

ADVIES VAN HET BIPT BETREFFENDE DE OPERATOREN MET EEN STERKE POSITIE OP DE NATIONALE MARKT VOOR INTERCONNECTIE.

ADVIES VAN HET BIPT BETREFFENDE DE OPERATOREN MET EEN STERKE POSITIE OP DE NATIONALE MARKT VOOR INTERCONNECTIE. ADVIES VAN HET BIPT BETREFFENDE DE OPERATOREN MET EEN STERKE POSITIE OP DE NATIONALE MARKT VOOR INTERCONNECTIE. 02/02/2001 INLEIDING 1. Het artikel 7 van Richtlijn 97/33/EG van het Europees Parlement en

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2014 2015 29 023 Voorzienings- en leveringszekerheid energie Nr. 178 BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der

Nadere informatie

Energieprijzen in vergelijk

Energieprijzen in vergelijk CE CE Oplossingen voor Oplossingen milieu, economie voor milieu, en technologie economie en technologie Oude Delft 180 Oude Delft 180 611 HH Delft 611 HH Delft tel: tel: 015 015 150 150 150 150 fax: fax:

Nadere informatie

(Kennisgeving geschied onder nummer C(1999) 1551/5) (Slechts de tekst in de Duitse taal is authentiek) (1999/795/EG)

(Kennisgeving geschied onder nummer C(1999) 1551/5) (Slechts de tekst in de Duitse taal is authentiek) (1999/795/EG) bron : Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen PB L 319 van 11/12/99 COMMISSIE BESCHIKKING VAN DE COMMISSIE van 8 juli 1999 betreffende de aanvraag van Oostenrijk voor een overgangsregeling op grond

Nadere informatie

Energie & Vermogen. Kansen voor aangeslotenen. Martijn Ophuis. 26-mei-2015

Energie & Vermogen. Kansen voor aangeslotenen. Martijn Ophuis. 26-mei-2015 Kansen voor aangeslotenen Martijn Ophuis Onderwerpen Ancillary Services Kenmerken Make or Buy? Uitdagingen Systeemdiensten FCR - Primaire Reserve FRR Regel-, Reserve- en Noodvermogen Herstelvoorziening

Nadere informatie

Toepassing van tarieven voor injectie. op het distributienet

Toepassing van tarieven voor injectie. op het distributienet Commissie voor de Regulering van de Elektriciteit en het Gas Toepassing van tarieven voor injectie op het distributienet Natalie Cornelis - Directie Controle prijzen en rekeningen 1 STUDIES VAN DE CREG

Nadere informatie

Voorspellingen en gerealiseerde productie PV 1 -zonnevermogen

Voorspellingen en gerealiseerde productie PV 1 -zonnevermogen Voorspellingen en gerealiseerde productie PV 1 -zonnevermogen Publicatie op de website Samenvatting Dit document beschrijft de gebruikte gegevens en hypotheses waarop de online publicatie van zowel de

Nadere informatie

Methodologie. A. Bronnen. B. Marktaandelen

Methodologie. A. Bronnen. B. Marktaandelen Methodologie A. Bronnen 1. Statistische gegevens, afkomstig van Sibelga (www.sibelga.be), netwerkbeheerder in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest 2. Statistische gegevens, afkomstig van Elia (www.elia.be),

Nadere informatie

Strategische Reserve Voorstellen van wijzigingen ARP-contract. Elia Users Group 05/06/2014

Strategische Reserve Voorstellen van wijzigingen ARP-contract. Elia Users Group 05/06/2014 Strategische Reserve Voorstellen van wijzigingen ARP-contract Elia Users Group 05/06/2014 Wijzigingen ARP-contract (1/2) 1. Definities Hernemen producten SDR en SGR zoals ze momenteel bestaan Mogelijke

Nadere informatie

Febeliec represents the industrial consumers of electricity and natural gas in Belgium

Febeliec represents the industrial consumers of electricity and natural gas in Belgium Slim met energie opportuniteiten voor de industrie Smart Energy Solutions - 4 december 2012 Febeliec represents the industrial consumers of electricity and natural gas in Belgium FEBELIEC STELT ZICH VOOR

Nadere informatie

STUDIE (F)110519-CDC-1047

STUDIE (F)110519-CDC-1047 Niet vertrouwelijk Commissie voor de Regulering van de Elektriciteit en het Gas Nijverheidsstraat 26-38 1040 Brussel Tel. : 02/289.76.11 Fax : 02/289.76.09 COMMISSIE VOOR DE REGULERING VAN DE ELEKTRICITEIT

Nadere informatie

Factsheet: Dong Energy

Factsheet: Dong Energy Factsheet: Dong Energy Holding/bestuurder Type bedrijf Actief in Markt Bedrijfsprofiel Dong Energy Producent/leverancier elektriciteit (en aardgas) Europa Consumenten/zakelijk - Omzet 900 miljoen (NL)/9

Nadere informatie

Bestuurlijke Netwerkkaarten Crisisbeheersing

Bestuurlijke Netwerkkaarten Crisisbeheersing Bestuurlijke Netwerkkaarten Crisisbeheersing Kaart 15 - Olie 15 Olie Versie april 2012 crisistypen schaarste aan aardolieproducten bevoegd gezag Raad van Bestuur van het Internationaal Energie Agentschap

Nadere informatie

ENERGIEPRIJZEN VOOR DE RESIDENTIELE CONSUMENT VAN ELEKTRICITEIT EN AARDGAS PER LEVERANCIER EN PER PRODUCT

ENERGIEPRIJZEN VOOR DE RESIDENTIELE CONSUMENT VAN ELEKTRICITEIT EN AARDGAS PER LEVERANCIER EN PER PRODUCT ENERGIEPRIJZEN VOOR DE RESIDENTIELE CONSUMENT VAN ELEKTRICITEIT EN AARDGAS PER LEVERANCIER EN PER PRODUCT - - - overzicht jongste 6 maanden met vergelijking tov duurste/goedkoopste product op de Belgische

Nadere informatie

ENERGIEPRIJZEN VAN ELEKTRICITEIT EN AARDGAS VOOR KMO S EN ZELFSTANDIGEN PER LEVERANCIER EN PER PRODUCT

ENERGIEPRIJZEN VAN ELEKTRICITEIT EN AARDGAS VOOR KMO S EN ZELFSTANDIGEN PER LEVERANCIER EN PER PRODUCT ENERGIEPRIJZEN VAN ELEKTRICITEIT EN AARDGAS VOOR KMO S EN ZELFSTANDIGEN PER LEVERANCIER EN PER PRODUCT - - - overzicht jongste 6 maanden met vergelijking tov duurste/goedkoopste product op de Belgische

Nadere informatie

Evolutie naar SmartGrids. Presentatie EasyFairs wo 24 maart 2010

Evolutie naar SmartGrids. Presentatie EasyFairs wo 24 maart 2010 Evolutie naar SmartGrids Presentatie EasyFairs wo 24 maart 2010 Agenda & doel 1.Introductie Elia 2.Wat is een SmartGrid? 3.Drivers en Uitdagingen 4.Smartness van vandaag 5.SmartGrid versus SmartMetering

Nadere informatie

De prijs van de elektriciteit per tariefcomponent *** Persconferentie 5 juli 2006

De prijs van de elektriciteit per tariefcomponent *** Persconferentie 5 juli 2006 De prijs van de elektriciteit per tariefcomponent *** Persconferentie 5 juli 2006 Guido CAMPS Directeur Controle van de prijzen en rekeningen op de elektriciteitsmarkt Commissie voor de Regulering van

Nadere informatie

ENERGIEPRIJZEN VOOR DE RESIDENTIELE CONSUMENT VAN ELEKTRICITEIT EN AARDGAS PER LEVERANCIER EN PER PRODUCT

ENERGIEPRIJZEN VOOR DE RESIDENTIELE CONSUMENT VAN ELEKTRICITEIT EN AARDGAS PER LEVERANCIER EN PER PRODUCT ENERGIEPRIJZEN VOOR DE RESIDENTIELE CONSUMENT VAN ELEKTRICITEIT EN AARDGAS PER LEVERANCIER EN PER PRODUCT - - - overzicht jongste 6 maanden met vergelijking tov duurste/goedkoopste product op de Belgische

Nadere informatie

STUDIE (F)121011-CDC-1182

STUDIE (F)121011-CDC-1182 Commissie voor de Regulering van de Elektriciteit en het Gas Nijverheidsstraat 26-38 1040 Brussel Tel.: 02/289.76.11 Fax: 02/289.76.09 COMMISSIE VOOR DE REGULERING VAN DE ELEKTRICITEIT EN HET GAS STUDIE

Nadere informatie

Richtsnoeren voor de behandeling van verbonden ondernemingen, waaronder deelnemingen

Richtsnoeren voor de behandeling van verbonden ondernemingen, waaronder deelnemingen EIOPA-BoS-14/170 NL Richtsnoeren voor de behandeling van verbonden ondernemingen, waaronder deelnemingen EIOPA Westhafen Tower, Westhafenplatz 1-60327 Frankfurt Germany - Tel. + 49 69-951119-20; Fax. +

Nadere informatie

Energie inkopen in de zorg: keuzes maken

Energie inkopen in de zorg: keuzes maken Energie inkopen in de zorg: keuzes maken Het inkopen van energie is complex. Sinds de liberalisering van de energiemarkt is niets doen eigenlijk geen optie; afnemers moeten zelf actief zijn op de energiemarkt

Nadere informatie

De Voorzitter van de Tweede Kamerder Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA s-gravenhage

De Voorzitter van de Tweede Kamerder Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA s-gravenhage > Retouradres Postbus 20401 2500 EK Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamerder Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA s-gravenhage Directoraat-generaal Bezoekadres Bezuidenhoutseweg 73 2594 AC Den Haag

Nadere informatie

EUROPESE UNIE HET EUROPEES PARLEMENT

EUROPESE UNIE HET EUROPEES PARLEMENT EUROPESE UNIE HET EUROPEES PARLEMENT DE RAAD Straatsburg, 15 januari 2008 (OR. en) 2007/0141 (COD) LEX 871 PE-CONS 3687/1/07 REV 1 ENER 284 CODEC 1295 RICHTLIJN VAN HET EUROPEES PARLEMENT EN DE RAAD TOT

Nadere informatie

BESLISSING (B) 051124-CDC-490

BESLISSING (B) 051124-CDC-490 Commissie voor de Regulering van de Elektriciteit en het Gas Nijverheidsstraat 26-38 1040 Brussel Tel.: 02/289.76.11 Fax: 02/289.76.09 COMMISSIE VOOR DE REGULERING VAN DE ELEKTRICITEIT EN HET GAS BESLISSING

Nadere informatie

Flexibiliteit als alternatief voor bijkomende capaciteit. Smart Energy Solutions 04/12/12

Flexibiliteit als alternatief voor bijkomende capaciteit. Smart Energy Solutions 04/12/12 Flexibiliteit als alternatief voor bijkomende capaciteit Smart Energy Solutions 04/12/12 Inhoud Netinvesteringen Netaansluitingen Gesloten distributienetten Directe lijnen Nettoegang Flexibiliteit VREG

Nadere informatie

Leveringszekerheid. Wat als morgen het licht uitgaat?

Leveringszekerheid. Wat als morgen het licht uitgaat? Leveringszekerheid Wat als morgen het licht uitgaat? Inhoudstafel Samenvatting Enkele definities Net voldoende aanbod Leveringszekerheid Wat kunnen wij doen? Wat kan u doen? Conclusie Samenvatting Een

Nadere informatie

I. De tariefbepaling voor de toegang tot het net: de principes

I. De tariefbepaling voor de toegang tot het net: de principes Toegang Toegang tot het net: objectieve, transparante en gereguleerde tarieven De diensten voor toegang tot het net die Elia levert, omvatten de terbeschikkingstelling van de netinfrastructuur, het beheer

Nadere informatie

ENERGIE- OBSERVATORIUM. Kerncijfers 2011 60%

ENERGIE- OBSERVATORIUM. Kerncijfers 2011 60% ENERGIE- OBSERVATORIUM Kerncijfers 2011 20% 80% 60% 40% Federale Overheidsdienst Economie, K.M.O., Middenstand en Energie Vooruitgangstraat 50 1210 BRUSSEL Ondernemingsnr.: 0314.595.348 http://economie.fgov.be

Nadere informatie

RAAD VAN DE EUROPESE UNIE. Brussel, 21 juni 2004 (OR. en) 10470/04 Interinstitutioneel dossier: 2004/0110 (COD) ENER 169

RAAD VAN DE EUROPESE UNIE. Brussel, 21 juni 2004 (OR. en) 10470/04 Interinstitutioneel dossier: 2004/0110 (COD) ENER 169 RAAD VAN DE EUROPESE UNIE Brussel, 21 juni 2004 (OR. en) 10470/04 Interinstitutioneel dossier: 2004/0110 (COD) ENER 169 WETGEVINGSBESLUITEN EN ANDERE INSTRUMENTEN Betreft: Richtlijn van de Raad tot wijziging

Nadere informatie

Investeringen in Vermogen Hernieuwbare Elektriciteit

Investeringen in Vermogen Hernieuwbare Elektriciteit Investeringen in Vermogen Hernieuwbare Elektriciteit Verwachtingen en Perspectieven Denktank Structurele veranderingen Energiemarkt, 3 september 2014 Frans Rooijers, Sebastiaan Hers, Arno Schroten Agenda

Nadere informatie

FACTSHEET (04/10/2012)

FACTSHEET (04/10/2012) Evenwicht: een fysiek gegeven waarvan de frequentie de indicator is Elektriciteit kan niet worden opgeslagen. De hoeveelheid elektriciteit die op het net geïnjecteerd wordt (productie en invoeren) en de

Nadere informatie

COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN. Voorstel voor een BESLUIT VAN DE RAAD

COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN. Voorstel voor een BESLUIT VAN DE RAAD COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN Brussel, 14.3.2003 COM(2003) 114 definitief 2003/0050 (CNS) Voorstel voor een BESLUIT VAN DE RAAD betreffende de statistische gegevens die moeten worden gebruikt

Nadere informatie

WERKGROEP. comply or explain PRACTICALIA. Datum: 30 november 2015. EY, De Kleetlaan 2, 1831 Diegem. Nederlands en Frans

WERKGROEP. comply or explain PRACTICALIA. Datum: 30 november 2015. EY, De Kleetlaan 2, 1831 Diegem. Nederlands en Frans WERKGROEP comply or explain PRACTICALIA Datum: 30 november 2015 Locatie: Timing: Taal: EY, De Kleetlaan 2, 1831 Diegem 14u00 17u00 Nederlands en Frans DOELSTELLING Het finale doel is om betere inzichten

Nadere informatie

Samenvatting voor beleidsmakers

Samenvatting voor beleidsmakers Road book towards a nuclear-free Belgium. How to phase out nuclear electricity production in Belgium? rapport door Alex Polfliet, Zero Emissions Solutions, in opdracht van Greenpeace Belgium Samenvatting

Nadere informatie

Eerste Kamer der Staten-Generaal

Eerste Kamer der Staten-Generaal Eerste Kamer der Staten-Generaal 1 Vergaderjaar 2007 2008 30 934 Wijziging van de Elektriciteitswet 1998 in verband met de implementatie van richtlijn 2005/89/EG inzake maatregelen om de zekerheid van

Nadere informatie

Directie Toezicht Energie (DTe)

Directie Toezicht Energie (DTe) Directie Toezicht Energie (DTe) Aan Ministerie van Economische Zaken T.a.v. de heer mr. L.J. Brinkhorst Postbus 20101 2500 EC Den Haag Datum Uw kenmerk Ons kenmerk Bijlage(n) 102238/1.B999 Rapport Frontier

Nadere informatie

Integratie van grootschalig windvermogen in het Nederlandse elektriciteitssysteem

Integratie van grootschalig windvermogen in het Nederlandse elektriciteitssysteem Integratie van grootschalig windvermogen in het Nederlandse elektriciteitssysteem Consequenties voor de balanshandhaving en oplossingsrichtingen Engbert Pelgrum, TenneT TSO B.V. Symposium Cogen Nederland

Nadere informatie

Auteur. Onderwerp. Datum

Auteur. Onderwerp. Datum Auteur Stefan Nerinckx Onderwerp Het toepasselijk recht op verbintenissen voortvloeiend uit (internationale) arbeidsovereenkomsten: een nieuwe Europese verordening in de maak? Datum april 2005 Copyright

Nadere informatie

ADVIES VAN DE COMMISSIE. van 1.7.2013

ADVIES VAN DE COMMISSIE. van 1.7.2013 EUROPESE COMMISSIE Brussel, 1.7.2013 C(2013) 4206 final ADVIES VAN DE COMMISSIE van 1.7.2013 overeenkomstig artikel 3, lid 1, van Verordening (EG) nr. 714/2009 en artikel 10, lid 6, van Richtlijn 2009/72/EG

Nadere informatie

Verzilvering van flexibiliteit

Verzilvering van flexibiliteit Verzilvering van flexibiliteit Sjak Lomme SLEA B.V. De Vrieslaan 16 6705AV Wageningen The Netherlands Tel: +31 317 427 217 Mob: +31 6 4478 4990 E-mail: info@slea.nl Internet: www.slea.nl Inleiding: Commodities

Nadere informatie

TETRALERT - ONDERNEMING VOORSTEL TOT HERZIENING VAN DE RICHTLIJN AANDEELHOUDERSRECHTEN

TETRALERT - ONDERNEMING VOORSTEL TOT HERZIENING VAN DE RICHTLIJN AANDEELHOUDERSRECHTEN TETRALERT - ONDERNEMING VOORSTEL TOT HERZIENING VAN DE RICHTLIJN AANDEELHOUDERSRECHTEN 1. Inleiding Op 9 april 2014 maakte de Europese Commissie aan het Europees Parlement een voorstel van richtlijn over

Nadere informatie

Uitgebreide samenvatting

Uitgebreide samenvatting Uitgebreide samenvatting Bereik van het onderzoek De Nederlandse minister van Economische Zaken heeft een voorstel gedaan om het huidig toegepaste systeem van juridische splitsing van energiedistributiebedrijven

Nadere informatie

Wij Beatrix, bij de gratie Gods, Koningin der Nederlanden, Prinses van Oranje-Nassau, enz. enz. enz.

Wij Beatrix, bij de gratie Gods, Koningin der Nederlanden, Prinses van Oranje-Nassau, enz. enz. enz. Datum Uw kenmerk Ons kenmerk Bijlage(n) 8 september 2003 ME/EM/3051226 1 Onderwerp Besluit tot verlenging termijn beschermde afnemer Gaswet en Elektriciteitswet 1998 E-en G-wet.mbo Besluit van, tot verlenging

Nadere informatie

Sturen van energieverbruik Essenscia workshop Flexibiliteit en energie-efficiëntie

Sturen van energieverbruik Essenscia workshop Flexibiliteit en energie-efficiëntie Making Things Smart Sturen van energieverbruik Essenscia workshop Flexibiliteit en energie-efficiëntie 1 2 Uitdaging chemie 3 Uitdaging elektriciteitssysteem 4 Uitdaging elektriciteitssysteem 5 Uitdaging

Nadere informatie

Opslag van elektrische energie:

Opslag van elektrische energie: : Regelgevend kader Luc Decoster 17/02/2016 Gebruik van opslag Optimalisatie van het verbruik door de netgebruiker: Optimalisatie van het eigen verbruik In combinatie met lokale productie-installaties

Nadere informatie

Factsheet 1 WAAROM EEN INVESTERINGSPLAN VOOR DE EU?

Factsheet 1 WAAROM EEN INVESTERINGSPLAN VOOR DE EU? Factsheet 1 WAAROM EEN INVESTERINGSPLAN VOOR DE EU? Als gevolg van de wereldwijde economische en financiële crisis heeft de EU met een laag investeringsniveau te kampen. Alleen met gezamenlijke gecoördineerde

Nadere informatie

Welke relatie ziet u tussen de groei van het aandeel duurzame elektriciteit en de problematiek van de grotere frequentieslingeringen?

Welke relatie ziet u tussen de groei van het aandeel duurzame elektriciteit en de problematiek van de grotere frequentieslingeringen? > Retouradres Postbus 20401 2500 EK Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA s-gravenhage Directoraat-generaal Bezoekadres Bezuidenhoutseweg 73 2594 AC Den Haag

Nadere informatie

De energiemarkt: een ruim aanbod met voor ieders wat wils 23 oktober 2013

De energiemarkt: een ruim aanbod met voor ieders wat wils 23 oktober 2013 De energiemarkt: een ruim aanbod met voor ieders wat wils 23 oktober 2013 Zero Emission Solutions Een energieadviesbureau met zowel overall-services als à la carte Duurzaamheid Kennis Procurement Duurzaamheidsstrategie

Nadere informatie

Smart Wind Farm ConTrol. Frederik Hindryckx - SET5Y 28/01/2014

Smart Wind Farm ConTrol. Frederik Hindryckx - SET5Y 28/01/2014 Smart Wind Farm ConTrol Frederik Hindryckx - SET5Y 28/01/2014 Eandis in de energiemarkt CREG / VREG Producenten elektriciteit Invoerders aardgas Elia Distributienetbeheerders Fluxys Leveranciers Klanten

Nadere informatie

GEDELEGEERDE VERORDENING (EU) Nr. /.. VAN DE COMMISSIE. van 7.3.2014

GEDELEGEERDE VERORDENING (EU) Nr. /.. VAN DE COMMISSIE. van 7.3.2014 EUROPESE COMMISSIE Brussel, 7.3.2014 C(2014) 1392 final GEDELEGEERDE VERORDENING (EU) Nr. /.. VAN DE COMMISSIE van 7.3.2014 houdende aanvulling van Richtlijn 2003/71/EG van het Europees Parlement en de

Nadere informatie