Stadslandbouw: veilig en gezond?

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Stadslandbouw: veilig en gezond?"

Transcriptie

1 Magazine voor slimme oplossingen Nr juni/juli 2014 Stadslandbouw: veilig en gezond?

2 Mijn loopbaan begint bij de MIVB. De MIVB is een hoogtechnologisch bedrijf dat innovatie hoog in het vaandel draagt. Als grootste werkgever van Brussel combineren we de troeven van een overheidsbedrijf met het dynamische van de privésector. Om mee te werken aan onze uitbreidingsprojecten en bij te dragen tot de voortdurende verbetering van de kwaliteit van onze diensten, zoeken we technische profielen en ingenieursprofielen voor de functies van PROJECTLEIDER (projecten spoorsignalisatie, elektronica, automatisering van de metro), TECHNISCH EXPERT (in veiligheidssystemen, infrastructuur, IT, kwaliteit ) en OPERATIONEEL BEHEERDER (netwerkverkeer in real time, management van de onderhoudsploegen ). Wil je een rol spelen in de ontwikkeling van duurzame mobiliteit in Brussel, een sector met toekomst? Aarzel niet om onze vacatures te ontdekken op jobs.mivb.be Piriya, Mivb-er sinds 2009 Patrick, Mivb-er sinds 1998 Christophe Licoppe (BeFocus.be) Christophe Licoppe (BeFocus.be) Christophe Licoppe (BeFocus.be) Christophe Licoppe (BeFocus.be) Abdelouahed, Mivb-er sinds 2012 Hanane, Mivb-er sinds 2003 jobs.mivb.be

3 VOORWOORD juni - juli Ingenieur in beweging - nr. 13-3

4 WATER ZUIVERING: Een 6 meter lange reactor waar broom verbindingen uit drinkwater worden gehaald met behulp van ozon. Resultaten laten de turbulente stroming zien en de verblijfstijd van de bestanddelen. VERIFIEER EN OPTIMALISEER UW ONTWERP MET COMSOL MULTIPHYSICS Met COMSOL Multiphysics kunt u de werking van uw ontwerp nabootsen. Alle fysische aspecten, zoals in de werkelijkheid voorkomen, worden meegenomen. Bekijk nu een korte introductie over COMSOL Multiphysics op Product Suite COMSOL Multiphysics ELECTRICAL AC/DC Module RF Module Wave Optics Module MEMS Module Plasma Module Semiconductor Module MECHANICAL Heat Transfer Module Structural Mechanics Module Nonlinear Structural Materials Module Geomechanics Module Fatigue Module Multibody Dynamics Module Acoustics Module FLUID CFD Module Mixer Module Microfluidics Module Subsurface Flow Module Pipe Flow Module Molecular Flow Module CHEMICAL Chemical Reaction Engineering Module Batteries & Fuel Cells Module Electrodeposition Module Corrosion Module Electrochemistry Module MULTIPURPOSE Optimization Module Material Library Particle Tracing Module INTERFACING LiveLink for MATLAB LiveLink for Excel CAD Import Module ECAD Import Module LiveLink for SolidWorks LiveLink for SpaceClaim LiveLink for Inventor LiveLink for AutoCAD LiveLink for Creo Parametric LiveLink for Pro/ENGINEER LiveLink for Solid Edge File Import for CATIA V5 Copyright COMSOL. COMSOL, COMSOL Multiphysics, Capture the Concept, COMSOL Desktop, and LiveLink are either registered trademarks or trademarks of COMSOL AB. All other trademarks are the property of their respective owners, and COMSOL AB and its subsidiaries and products are not affiliated with, endorsed by, sponsored by, or supported by those trademark owners. For a list of such trademark owners, see

5 INHOUD ILYA en Ingenieur in beweging COLOFON Adres van de redactie Desguinlei Antwerpen T of Verantwoordelijke uitgever Hans Van Heghe - Voorzitter ie-net vzw Coördinatie en contact Karolien Van Wiele, ie-net T Redactieraad Bart Demol, Niek Dobbels, Hans Van Heghe Vormgeving + Tablet Decom nv t Hofveld 6c Groot-Bijgaarden T Druk Drukkerij PrintPassie Astridlaan Overpelt T Reclameregie Trevi nv Meerlaan Zottegem T juni - juli ILYA/Ingenieur in beweging - nr.13-5

6 ACTUA 6 - Ingenieur in beweging - nr juni-juli 2014

7 DOSSIER Stadslandbouw is van alle tijden Met resultaten op Google doet het woord Stadslandbouw het goed. En Wikipedia vertelt ons dat stadslandbouw sterk in ontwikkeling is, waardoor heel wat verschillende definities de ronde doen. Met dat laatste kunnen we akkoord gaan, maar tijdens de ie-net-studienamiddag Stadslandbouw: hype of realiteit slaagde professor Marie-Christine Van Labeke van de Vakgroep Plantaardige Productie (UGent) er met gemak in om alvast het hypegehalte wat te nuanceren. Tekst: Luc Vander Elst Stadsboerderijen, daktuinen, pluktuinen: stadslandbouw doet zich voor in vele gedaanten en wint meer en meer veld in onze huidige, verstedelijkende leefomgeving. Professor Van Labeke: In 1920 werd er in Chicago al voor gepleit dat de stad in haar eigen voedsel zou moeten kunnen voorzien. Nieuw is het fenomeen dus niet, maar het wint wel almaar aan be- lang. Ik definieer stadslandbouw als de productie van voedsel binnen de stad en langs de randen van de stad. Daaronder kunnen zowel commerciële als niet-commerciële productiemethoden vallen. TOEGEVOEGDE WAARDE Productielandbouw is internationaal, is onderdeel van een productieketen, heeft hoofdzakelijk anonieme klanten, is niet gebonden aan de omgeving en draait rond kostprijsbeheersing. Stadslandbouw daarentegen is lokaal, is onderdeel van een maatschappelijke keten, de klanten zijn bekenden en men creëert een toegevoegde waarde. Van Labeke: Niet de productie is het eindproduct. De productie vormt de basis voor diensten die aan de stad worden geleverd. Stadslandbouw levert andere be- juni-juli Ingenieur in beweging - nr. 13-7

8 DOSSIER langrijke waarden aan, zoals rust, ruimte, levensprocessen, voedsel, gezondheid en een stukje natuur. Het herstelt de relatie tussen enerzijds boer-producent en anderzijds burger-consument. Met stadslandbouw creëer je mogelijkheden voor voedselproductie tegen een vrij lage prijs, als men de groenten zelf teelt en meestal zijn ze ook nog geteeld op een gezonde manier. Stadslandbouw heeft typisch de korteketenbenadering en vindt een afzet in lokale winkels, OCMW, ziekenhuizen en/of restaurants. Meestal biedt stadslandbouw ook de mogelijkheid om laag- Stadslandbouw herstelt de relatie tussen enerzijds boer-producent en anderzijds burgerconsument. geschoolde werklozen tewerk te stellen en doordat burgers samen gaan tuinieren, verhoogt het de burgerzin en het sociaal engagement. Bovendien kan het de buurt een groene boost geven. Stadslandbouw vindt men in tal van vormen. De vijf belangrijkste vormen die voorkomen zijn stadstuinen, volkstuinen of samentuinen, community supported agriculture (CSA), initiatieven van de stad of van lokale organisaties, zoals stadsboerderijen en ten slotte de landen tuinbouwbedrijven in het peri-urbaan gebied die hun productie beginnen te differentiëren en zich meer richten op de afzetmarkt in de stad of voor andere vormen van verbreding zorgen, zoals plukboerderij, zorgboerderij, Ingenieur in beweging - nr juni-juli 2014 STADSTUINEN De meest traditionele vorm van stadstuinen zijn de tuinen bij een huis. De bewoners beslissen autonoom over wat er in de tuin gebeurt. Een studie in het Verenigd Koninkrijk wees uit dat stadstuinen 22 tot 36% van de stadsoppervlakte beslaan. Bij ons beslaan privétuinen 8,2% van heel Vlaanderen. Van Labeke: Bij tuinen moeten we nog een onderscheid maken tussen voor- en achtertuinen. Bij voortuinen primeert de visuele aantrekkelijkheid, bij achtertuinen primeert het functionele aspect. Stadstuinen zorgen over het algemeen zowel fysisch als psychologisch voor een gevoel van welzijn en gezondheid. We moeten ons daarbij wel afvragen welke mogelijkheden zulke tuinen bieden en hoe gezond voedsel uit de stadstuin wel is? Omdat de ruimte in de steden vaak beperkt is, blijkt de creativiteit bij het maken van een stadstuin bijna eindeloos: raamtuinen, vierkantemetertuinen, verticale tuinen, muurtuinen, enz. Van Labeke: Welke ook de vorm van de stadstuin is, er zijn altijd positieve effecten, zoals koolstofsequestratie, afvalrecyclage door compostering en biodiversiteit, vooral op het vlak van lagere diersoorten. Ze bevorderen het algemeen welzijnsgevoel van de tuinier en ze hebben zeker ook een effect op de temperatuursregeling in de stad, maar dat is voor individuele tuintjes moeilijk meetbaar. Een risico is dat sommige tuinbeoefenaars te veel chemicaliën gebruiken, maar daarover bestaat op dit moment weinig documentatie.

9 COMMUNITY GARDENING Onder het begrip community gardening verstaan we vooral volkstuinen en het samen tuinieren. De eerste volkstuinen in Vlaanderen werden al in 1861 in Gistel aangelegd. Volkstuinen zijn zelden solitair, maar worden meestal verzameld in een volkstuinencomplex. Uit een studie van 2007 blijkt dat er in Vlaanderen op dat moment 114 volkstuincomplexen waren met in totaal tuinen. Van Labeke: Studies tonen aan dat er vooral rond de grote steden veel nood is aan volkstuinen. De Vlaamse regering heeft vanaf 2012 de aanleg van volkstuinen gestimuleerd. In 2013 werden er 46 volkstuinprojecten goedgekeurd en in 2014 werd een nieuwe oproep gelanceerd. CSA CSA of community supported agriculture staat voor land- en tuinbouw die gedragen wordt door een gemeenschap. Bij CSA draagt de boer of tuinier het risico voor bijvoorbeeld een mislukte oogst niet alleen. Als lid van de gemeenschap neem je mee je verantwoordelijkheid op. Je kiest voor ecologische landbouw en je betaalt niet zozeer voor de landbouwproducten op zich, maar je draagt bij in de werkingskosten van het bedrijf en de loonkosten van de boer. Als lid van de gemeenschap deel je dus in het landbouwrisico. Van Labeke: CSA is niet per se stadslandbouw, maar een peri-urbane zone biedt mooie kansen voor dit type van landbouw. Het is gebaseerd op enkele belangrijke principes, zoals de rechtstreekse verkoop aan de consument, de afzetzekerheid, de risicospreiding tussen consument en landbouwer, milieubewuste duurzame landbouw of lokale voedselproductie via familiebedrijven. Ook binnen CSA bestaan er nog verschillende structuren. Bij farmer managed organiseert en vermarkt de landbouwer zelf het CSA-programma. Hij neemt alle managementbeslissingen. Als het gaat om shareholder/subscriber organiseren lokale burgers het CSA-programma en zij zoeken een landbouwer uit de buurt die voor hen produceert. In dat systeem neemt de abonnee de meeste managementbeslissingen. In het systeem farmer cooperative organiseren en vermarkten enkele bedrijfsleiders samen het CSAprogramma. Samen kunnen ze een ruimere variëteit aan landbouwproducten aanbieden. En bij farmer-shareholder cooperative tot slot werken landbouwer en lokale burgers samen en nemen ze samen de beslissingen over alle aspecten van het programma. Van Labeke: Inzake verkoop zijn er ook nog verschillende mogelijkheden binnen CSA. Zelfoogst is een mogelijkheid of men kan pakketten klaarzetten op de boerderij of bij een afhaalpunt. CSA staat in Vlaanderen nog in de kinderschoenen. We kennen op dit moment 19 aangesloten bedrijven. DIFFERENTIATIE We zien ook dat land- en tuinbouwers in de omgeving van een stad hun productie gaan differentiëren en meer afstemmen op de stedelijke context. Zo nemen ze maatregelen om aan het landschap te werken, beginnen ze met een zorgboerderij of een kinderboerderij of starten ze met thuisverkoop of een pluktuin. Tot slot zijn er de initiatieven die steden, lokale bevolkingsgroepen of zelfs individuen nemen om stadslandbouw op de rails te zetten. Die initiatieven leiden niet zelden tot het ontstaan van echte stadsboerderijen. Voortrekkers bij ons zijn op dit moment Gent en Brussel. Gent streeft met het initiatief vijf doelstellingen na: een zichtbare, kortere voedselketen, duurzamere voedingsproductie en consumptie, sterkere sociale meerwaarde rond voedselinitiatieven, voedselafval terugdringen en voedselafval maximaal hergebruiken als grondstof. Brussel heeft een uitgebreid plan uitgetekend met maar liefst 51 actiepunten, die mikken op sociale tewerkstelling, eigen voedselproductie, educatie en korte keten. Van Labeke: Steden nemen tal van initiatieven. We zien plant factories in Japan, Zuid-Korea en China, een combinatie van groente- en viskweek in Basel, Den Haag, Zurich en Berlijn, de ontwikkeling van een geïntegreerd landbouwproject, annex stadsontwikkeling, in Almere, enz. De krijtlijnen zijn altijd wel gelijkaardig: kringlopen sluiten, lokale voedselproductie stimuleren, soms zelfs energieproductie, duurzame ontwikkeling, zorg, educatie, groenbeheer, maar zeker ook ontmoetingskansen en een versterking van het sociale weefsel in de stad. Stadslandbouw is van alle tijden. Vandaag groeit het naar een hype, maar de hype van vandaag is wellicht de constante van morgen. Het principe biedt ecologisch en economisch te veel voordelen om het slechts een korte levensduur toe te dichten. Professor Marie-Christine Van Labeke van de Vakgroep Plantaardige Productie (UGent) juni-juli Ingenieur in beweging - nr. 13-9

10 DOSSIER Levert stadslandbouw ook veilig voedsel op? Stadslandbouw mag dan wel een hype zijn en goed op weg om een vaste stek te veroveren in het dagelijks leven van ons verstedelijkende Vlaanderen, toch blijft de vraag of we met stadslandbouw veilig en gezond voedsel kunnen produceren. En bij uitbreiding of dat lukt met gewone landbouw in Vlaanderen, toch gemeenzaam bekend als een van de meest vervuilde plekken op deze wereldbol. Niemand beter geplaatst om die vragen te beantwoorden dan Roeland Samson, bio-ingenieur, docent aan de Universiteit Antwerpen en promotor van het project AIRbezen. Hij verricht vooral veel onderzoekswerk rond vegetatie en milieuvraagstukken, meer bepaald luchtverontreiniging. Tekst: Luc Vander Elst Roeland Samson, bio-ingenieur en docent aan de Universiteit Antwerpen. Met AIRbezen willen we de luchtkwaliteit in Antwerpen beter in kaart brengen door de bladeren van aardbeien biomagnetisch te monitoren. Planten in de buitenlucht accumuleren op hun bladeren tijdens het groeiseizoen het fijn stof uit de lucht. Die hoeveelheid fijn stof op het bladoppervlak kunnen we met biomagnetische monitoring inschatten en zo weten we iets over de concentratie fijn stof in de lucht. De aardbeien zijn een meetstation voor luchtverontreiniging. Voorgaande studies toonden al een sterke correlatie aan met verkeersintensiteit en omgevingsconcentratie aan fijn stof. De verkeersgebonden uitstoot bestaat namelijk uit een vaste ferromagnetische fractie, afkomstig van de uitlaatemissies en slijtage of corrosie van remmen en motor. Meestal wordt de luchtkwaliteit maar in enkele meetstations opgemeten, maar met AIRbezen konden we het concept van biomonitoring op grote schaal toepassen in Antwerpen. De vraag naar plantjes en het succes van de actie was enorm. Zo konden we de ruimtelijke verspreiding veel gedetailleerder in kaart brengen en kunnen we de plekken met goede en slechte verkeersgerelateerde luchtkwaliteit onderscheiden. Met AIRbezen werden ook honderden mensen gesensibiliseerd rond luchtkwaliteit door ze actief te betrekken bij de staalname, want iedereen kon zelf een plantje adopteren. Het thema houdt de mensen heel fel bezig. We hebben de inschrijvingen voor het project voortijdig moeten stopzetten, omdat we het anders niet meer geanalyseerd kregen. Maar uiteindelijk gaat het over vragen die mensen zich dagelijks terecht stellen. We hebben het project daarom ook uitgebreid: we meten niet alleen meer de luchtverontreiniging, maar we gaan nu ook na hoe die luchtverontreiniging de grootte en de groei van de aardbeien beïnvloedt. STADSLANDBOUW Het project was ideaal om meteen ook de effecten van luchtverontreiniging op stadslandbouw te meten. We vroegen de deelnemers of er aardbeitjes groeiden aan hun meetstationnetjes, hoeveel dat er waren en of ze er normaal uitzagen. De resultaten van de meting worden nu nog verwerkt, maar het AIRbezenproject was maar één stap in de kennisopbouw van Roeland Samson rond de relatie tussen stedelijke vervuiling en stadslandbouw. Er is uiteraard meer dan alleen maar de luchtverontreiniging. Vervuiling in een stedelijke context vind je behalve in de atmosfeer ook in de bodem en het irrigatiewater. Die drie beïnvloeden elkaar. Atmosferische verontreiniging komt via heropwaaiing van stof of neerslag ook in het water of in de bodem zelf terecht. Zo krijg je een accumulatie in de bodem, die bovendien ook historisch kan verontreinigd zijn. Vlaanderen is tot bijna 80% verstedelijkt en heeft dus een pak vervuilingsbronnen. Gezondheid en economie bepalen de normstelling voor toelaatbare vervuiling. Bij die normstelling zoekt men meestal een evenwicht tussen die twee. De Wereldgezondheidsorganisatie trekt zich van het economisch belang niets aan en hanteert bijgevolg veel strengere normen. Diesel is bijvoorbeeld een van de grote boosdoeners, maar men heeft al kansen laten liggen om daarop in te grijpen. Dan wint de economische impact het van de gezondheid, maar ook onze gezondheidszorg kost handenvol geld. Denk maar aan het heel hoge aantal astmapatiënten in België. Bij zijn presentatie tijdens de ie-net-studiedag Stadslandbouw, hype of realiteit toonde Roeland Samson een kaart van Antwerpen waarop duidelijk de verontreiniging rond de drukke verkeersassen erg zichtbaar was. Die vervuiling neemt vanzelfsprekend recht evenredig toe met 10 - Ingenieur in beweging - nr juni-juli 2014

11 de verkeersdensiteit van de verkeersas en er is ook vastgesteld dat de vervuiling afneemt naargelang men verder van de verkeersas verwijderd is, maar zelfs op een afstand van 250 meter van de verkeersas treedt nog luchtvervuiling op. Een ander aspect is de hoogte: hoe hoger in de stad, hoe minder luchtvervuiling, al spelen ook daar nog verschillende factoren en parameters mee een rol. SOORTEN GROENTEN Ook de soort groente die wordt gekweekt, speelt een rol. Naargelang een groente meer of minder water opneemt, zal ze ook meer of minder vervuiling opnemen. Verschillende planten reageren verschillend op vervuiling. Een onderzoek dat geldig is voor een bepaalde groente, is niet noodzakelijk geldig voor alle groenten. Er zijn ook verschillen naargelang de tijd van het jaar. Waarden die we in september hebben gemeten, lagen veel hoger dan waarden in juni. Dat betekent dat de hoeveelheid fijn stof op die bladeren toeneemt en niet zomaar wordt afgewassen door de regen of weggewaaid door de wind. Een deel van die vervuiling wordt opgebouwd en opgesloten in die bladeren. Tot slot is er ook de vervuiling door de verschillende vervuilende stoffen. Zware metalen, zoals arseen, cadmium, chroom, koper, kwik, lood, nikkel of zink. Polyaromatische koolwaterstoffen (paks), dioxines en pcb s, pesticiden en minerale oliën. Bij de zware metalen blijken vooral arseen, cadmium en lood relevant als vervuilers voor groenten. Daarbij kunnen we geen duidelijke opsplitsing maken tussen blad-, vrucht-, stengel- of wortelgewassen, maar er is wel verschil tussen verschillende soorten en variëteiten. Loodvervuiling komt algemeen verhoogd voor in gebieden met bebouwing en verkeer. In bepaalde zones in Vlaanderen zijn er verhoogde concentraties en daar moet men vooral aandacht besteden aan het hand-mondgedrag bij kinderen en aan de afzetting op groenten. De opname vanuit de bodem is eerder beperkt. Of we in Vlaanderen dan nog überhaupt gezonde groenten kunnen telen? Dat is een terechte vraag. De atmosferische component moet continu worden opgevolgd. Niet alle soorten verontreiniging wordt in dezelfde mate opgenomen door planten of bodem. Het is nog mogelijk om gezonde groenten te telen, zelfs in buitenteelt, maar een sterke opvolging is nodig voor groenten die worden geteeld in een stadsomgeving of langs drukke verkeerswegen. Je kunt natuurlijk ook je voorzorgen nemen tegen vervuiling. Plaats stadstuintjes niet aan de straatkant en liefst op een hoogte: dak of balkon. Maak geen contact met de oorspronkelijke bodem, want die is meestal historisch ook al vervuild. Maak gebruik van zuivere teelaarde en scherm je groenten af. Vermijd het gebruik van giftige materialen. Denk ook altijd aan de bodemvruchtbaarheid en probeer die te verbeteren. Begiet je groenten met proper water. Als we dat doen en we spoelen de groenten goed of we schillen ze, dan kan er heel veel. We kunnen ook het verkeer zoveel mogelijk weren uit de stad en de mensen kunnen zelf het goede voorbeeld geven door minder hun wagen te gebruiken. Op een ander niveau zou dan nog kunnen worden ingegrepen op het dieselgebruik. EIEREN Na de dioxinecrisis in de jaren 90 weten we dat ook kippen en eieren niet altijd veilig zijn. Eieren zijn vooral gevoelig voor dioxines, pcb s of pesticiden, maar ook daar kun je veel onheil voorkomen met enkele eenvoudige voorzorgsmaatregelen. Kies ook hier weer voor een goede locatie. Stook geen vuur in de omgeving en geef je kippen gezond voer. Hou je kippenren zoveel mogelijk groen en eet maximaal drie eieren per week. Stadslandbouw is dus onderhevig aan vervuiling, maar niet overal en niet overal evenzeer. Er zijn net zo goed plekken in de stad, waar je perfect op een veilige en gezonde manier aan stadslandbouw kunt doen. Het komt er dus in de eerste plaats op aan om voldoende voorzorgsmaatregelen te nemen, als je in de stad begint te tuinieren. De locatie is daarbij al behoorlijk bepalend. Voor een stadstuin bekijk je bij voorkeur de geschiedenis van de plek waar je met stadslandbouw wil beginnen. Breng ook de afstand tot de verkeersaders in de buurt in rekening en de hoogte waarop je aan stadslandbouw wil gaan doen. Probeer je tuin los te koppelen van de bodem en werk met nieuwe grond en bodemverbeteraars. Opname van vooral lood via de bodem moet absoluut vermeden worden, net als voortdurende blootstelling via de atmosfeer. juni-juli Ingenieur in beweging - nr

12 VERENIGINGSNIEUWS Technologie kan geïntegreerde gewasbescherming vooruitstuwen Tijdens de ie-net-studiedag over IPM en nieuwe technieken bracht Gert Van Thillo een opgemerkte presentatie over nieuwe technieken en technologieën die zich aandienen voor de landbouw van de toekomst. Door nieuwe technieken toe te passen kan de landbouwer straks tijd en geld besparen en op de koop toe is het leefmilieu en de voedselveiligheid ermee gediend. Tekst: Luc Vander Elst Geïntegreerde gewasbescherming of integrated pest management (IPM) is een methode waarbij alle mogelijke bestrijdingstechnieken geïntegreerd worden toegepast om de schade aan planten onder de economische schadedrempel te houden. Vanaf 2014 zullen alle Vlaamse land- en tuinbouwers duurzamer moeten omgaan met gewasbeschermingsmiddelen. Om op een duurzame manier om te gaan met pesticiden verplicht de Europese richtlijn 2009/128 onder meer die geïntegreerde gewasbescherming. Eén van de basisprincipes van IPM is de waarneming van de schadeverwekkers. Als men de oorzaak nauwkeurig kan vaststellen, kan men economische schade immers ook voorkomen door daar gepast op in te grijpen. Eerst moeten dus de verschillende waarnemings- en waarschuwingsdiensten worden geperfectioneerd en een volgende stap is de voortdurende verbetering van spuitmachines Gert Van Thillo en spuittechnieken. Derde pijler zijn de gewasbeschermingsmiddelen zelf: die worden verder ontwikkeld om met een minimum aan actieve stoffen tot een maximale gewasbescherming te komen. Het samenspel van die drie elementen draagt bij tot een meer verantwoord gebruik van gewasbeschermingsmiddelen. Bij IPM wordt voorrang gegeven aan niet-chemische bestrijding. Mechanische onkruidbestrijding of biologische bestrijding met natuurlijke vijanden zoals het lieveheersbeestje tegen bladluizen verdienen de voorkeur boven een bespuiting met herbiciden of insecticiden. Als er toch chemisch ingegrepen moet worden, mogen alleen bestrijdingsmiddelen gebruikt worden die een minimale druk op het milieu uitoefenen en zo weinig mogelijk risico s geven voor de volksgezondheid. SMARTFARMING Gert Van Thillo werkt voor Fedagrim, de federatie van importeurs, constructeurs en lokale toeleveranciers van agrarisch materiaal. Nieuwe technologie bij machines zorgt voor efficiëntiewinsten bij de eerste twee pijlers van IPM: de waarnemings- en waarschuwingsdiensten en de voortdurende verbetering van spuitmachines en spuittechnieken. Van Thillo: De werking van Fedagrim spitst zich toe op enerzijds de organisatie van evenementen voor onze leden, zoals de landbouwbeurs Agribex, en anderzijds onze ledenservice. Wij beantwoorden hun vragen, verdedigen hun belangen en informeren hen over materiaal, machines en de trends en evoluties die we daarin zien. Als het over IPM gaat, dan focussen wij op het aspect smartfarming. Dat zijn eigenlijk alle technologieën die je kunt gebruiken om beter, slimmer en preciezer planten te beschermen of meststoffen toe te dienen. Die technieken kun je in drie soorten indelen: autonome machines, sensoren en robotisatie. ROBOTISATIE Als je machines autonoom laat sturen, dan heb je minder verspilling en dat kadert dus zeker in het IPM-verhaal. Met sensoren op machines detecteer je perfect waar een gewas goed gedijt, waar er veel onkruid voorkomt, enz. Bij robotisatie kunnen machines echt helemaal autonoom werken. Autonomie kun je installeren op bestaand landbouwareaal. Voor robotisatie bouw je eigenlijk gewoon nieuwe machines, die ook niet meer de uiterlijke kenmerken hebben van tractoren of andere landbouwmachines. HOE GAAN SMARTFARMING EN IPM DAN JUIST SAMEN? Sensoren meten de stand van de gewassen, bepaalde stoffen in de gewassen of het vochtgehalte van de bodem. Dat alles wordt in kaart gebracht en op basis van die gegevens kun je gerichter sproeien. Alleen al met automatisch sturen krijg je vijf tot zeven procent minder overlap bij het spuiten en bemesten. Echte spuitrobots zijn nog in ontwikkeling, maar we zien nu al wel grasmaairobots en robots bij het voederen en melken van koeien. Ook wiedrobots bestaan al: zij rijden tussen de rijen door en wieden zelf mechanisch, waardoor je veel minder gewasbeschermingsmiddelen nodig hebt. Maar hoe een spuittoestelmodel er binnenkort uitziet, is nu nog niet echt bekend. We hebben daar ook nog geen businessmo Ingenieur in beweging - nr juni-juli 2014

13 AmaSelect: elektronisch aangestuurde dophouders kunnen de dosering en/of de druppelgrootte aanpassen naargelang de plaats op het perceel. Dat kan vooraf via taakkaarten worden ingesteld. del voor en het wetgevend kader ontbreekt nog. Een andere belangrijke vraag is hoe we al die systemen en modellen op elkaar zullen afstemmen? BEPERKINGEN Autonomiseren houdt beperkingen in. Je kunt bestaande machines uitbreiden tot een zo groot mogelijke capaciteit per apparaat en tot je tegen de grenzen van het technisch en verkeerskundig toelaatbare zit. Als je robotiseert, dan is je toestel anders bedacht en gemodelleerd. Met zo n nieuwe technologie kun je beter opnieuw van nul beginnen en bottom-up opbouwen. bewerking autonoom uit zonder dat de landbouwer daar moet op ingrijpen. BUSINESSMODEL Bestaan er al ideeën over een businessmodel? Wellicht zal dat afhangen van de gewassen en van de landbouwer: kan die de kostprijs betalen, heeft die voldoende technische kennis? Vroeger kreeg heel het veld dezelfde behandeling. Met betere technologie kunnen we veel gerichter spuiten, tot op enkele centimeter nauwkeurig. Maar heeft de landbouwer voldoende kennis om die robot te bedienen? Heeft hij voldoende kapitaal? Bij het begin van een technologische evolutie verbeteren de machines technologisch het snelst. Dat zal gewas per gewas variëren. Wie slechts een paar keer per jaar moet spuiten, zal misschien kiezen voor een businessmodel met een loonwerker die in een bepaalde streek de opdracht voor verschillende landbouwers op zich neemt. Een typisch gemengd bedrijf dat toch een tractor heeft, zal minder gaan voor robotisatie, maar zal eerder gpssturing en gewassensoren aanbrengen op de tractor. Omdat hij de tractor het Komen we met robotisatie in een tijdperk waar men een toestel op een veld afzet dat autonoom zijn werk doet? Daar zijn we nu al in beland. Grote akkerbouwers doen dat al en ook in de fruitteelt zijn er voorbeelden van spuitcombinaties die autonoom rondrijden. Maar vaak moeten de landbouwers wel fysiek aanwezig blijven bij de machines. Er is nog geen wetgevend kader rond bijvoorbeeld arbeidsveiligheid. Landbouwwerkzaamheden moeten vaak op korte tijd plaatsvinden. Landbouwers werken dan vaak dag en nacht door en de vermoeidheid zorgt voor ongelukken. Nu kan men doorwerken zonder dat de boer daarbij al te aandachtig moet zijn, want de machine doet het werk autonoom. Je kunt bijvoorbeeld ook werken met een master-slaveprincipe. De landbouwer voert één bewerking uit en het toestel een trekker die volgt, voert een tweede Amazone gps-switch: nauwkeurige gewasbescherming door het automatisch in- en uitschakelen van de secties met behulp van nauwkeurige gps-posities. juni-juli Ingenieur in beweging - nr

14 VERENIGINGSNIEUWS hele jaar door gebruikt, zal dat de extra kostprijs haalbaar maken. Maar de toekomst is nooit te voorspellen. Door het gebruik van gps-sectieschakeling kan de overlap tot een minimum herleid worden. Dat zorgt voor een kostenbesparing en is beter voor het milieu. Is verdere machinatie en robotisatie de basis om geïntegreerd te kunnen besproeien en bestrijden? De basis is de managementswijziging bij de landbouwer. Het besef moet groeien dat men met meer verschillende soorten datasets moet rekening houden, zoals gegevens over bodem, vorige opbrengsten, groeisnelheid, waarschuwingssignalen, enz. Dat is de basis en technologie is daarbij wel een belangrijke driver: autonome machines met sensoren die veel gegevens aanbrengen, big data als het ware. Landbouwers brengen hun akkers in kaart en weten zo in detail hoeveel elk akkerdeel kan opbrengen. Op minder productieve velddelen kunnen ze dan minder middelen aanbrengen. Waar ze sowieso minder of geen opbrengsten hebben, hoeven ze niet in gelijke mate te sproeien of te bemesten. Dat kunnen ze met autonome machines automatisch laten aanpassen. Zo kunnen ze bepaalde velddelen 100%, 70%, 50% of minder bespuiten. BESPARINGEN Smartrefill: door oppervlaktebepaling via nauwkeurige gps-posities kan het systeem de ideale locatie bepalen om de veldspuit bij te vullen. Daardoor wordt er minder door het gewas gereden, waardoor schade aan het gewas beperkt blijft. Hoeveel kan een landbouwer jaarlijks besparen op het vlak van producten? Een autosturingsysteem met gps geeft een winst van 5% inzake kunstmest en 15% inzake gewasbeschermingsmiddelen. De gps is voor nieuwe, grote machines ondertussen zo goed als standaard. Voor gewassensoren, opbrengstanalyses en dergelijke moeten we nog wel enkele stappen zetten. De fabrikanten zijn volop bezig met die toepassingen voor hun machines, maar er moet dringend werk worden gemaakt van een wetgevend kader. Neem nu de technologie met drones die de velden in kaart brengen. Dat is nieuw, maar daar hebben we ook een heel nieuw wetgevend kader voor nodig. Momenteel mag je die in principe nog niet gebruiken. Ook voor machines die worden afgezet op het veld en die zelf het werk doen is er nog heel wat wetgevend werk nodig Ingenieur in beweging - nr juni-juli 2014

15 VERENIGINGSNIEUWS Verslag Viering 75-jarig bestaan KVIV-Limburg Campus UHasselt, 26 april 2014 De deelnemers werden ontvangen in de verbouwde oude gevangenis van de faculteit rechten van de UHasselt. De stadsgidsen zorgden voor de rondleiding met de nodige geschiedenis en anekdotes. Daarna werden de meer dan honderd deelnemers aan de academische zitting ontvangen in de aula voor het trio TRE FIATI. Deze aangepaste klassieke muziek werd door het publiek sterk gewaardeerd. De zitting werd geopend door Voorzitter Peter Schreurs. Gouverneur Herman Reynders diepte daarna vijf probleemgebieden van de provincie verder uit: werkgelegenheid, scholingsgraad, economie, infrastructuur en financiering van de bedrijven. Een historisch overzicht van 75 jaar KVIV Limburg kregen we van collegabestuurslid en oud- voorzitter van KVIV Limburg Jos Van den Broeck. Steunend op onder meer de toespraken gehouden tijdens de stichtingsplechtigheid op het stadhuis te Hasselt op 22 april 1939 (gepubliceerd in nummers van Het Ingenieursblad jaargang 1939), schetste hij de omstandigheden en de specifieke Limburgse sfeer waarbinnen deze oprichting plaats vond. Nog tijdens de oorlogsjaren en vele decennia later is deze kleine gewestelijke afdeling te erkennen als een vriendenkring rond technologie, cultuur en maatschappelijke activiteiten. De deelnemingsgraad aan de activiteiten van leden en partners lag steeds hoog. Belangrijk te noteren is de waardering bij de leden van het intellectuele aanbod van Het Ingenieursblad en TI en andere initiatieven van KVIV-centraal. Na het muzikaal intermezzo TRE FIATI nam Rector Luc De Schepper het woord. Een universiteit wordt niet meer gezien als een diplomafabriek, maar als een FRIS, een Full Regional Innovation System. Naast opleiding behelst dit ook onderzoek, valorisatie, ecosysteembeheer, investeerder en incubator. Ondernemer Roland Duchâtelet flitste meteen nieuwe toepassingsgebieden voor de ingenieurs naar de toehoorders. Wie had gedacht dat er in ons juridisch systeem, in het onderwijs en in de zorgsector dringend nood is aan proces- en applicatie-aanpak door ingenieurs? TRE FIATI zorgde ook voor de laatste spreker - Vice-minister president van de Vlaamse Regering, mevrouw Ingrid Lieten voor een sfeervolle overgang. Zij benadrukte om met multidisciplinaire werkomgevingen innovatieve regio s uit te bouwen in Vlaanderen, waarbij de ecosystemen, onderzoek en vernieuwing van ondernemingen, financiële middelen en coaching een belangrijke rol spelen. Al bij al hadden de verschillende sprekers voldoende stof ter discussie bij de toehoorders achtergelaten, waardoor er gretig gebruik werd gemaakt van de geslaagde receptie achteraf. Nadien werd aan de deelnemers het boek De onvoorspelbaarheid van het determinisme uitgereikt, geschonken door de UHasselt. Dank aan onze gastheer, Rector Luc De Schepper. Dank aan de sprekers die het beste gaven van zichzelf om van onze viering een succes te maken. Bestuur KVIV Limburg juni-juli Ingenieur in beweging - nr

16 VERENIGINGSNIEUWS Integratie opleiding industrieel ingenieur zorgt voor nieuwe faculteit aan de Universiteit Antwerpen Eind 2008 hadden we met de toen pas verkozen nieuwe rector van de Universiteit Antwerpen (UA), prof. dr. Alain Verschoren, een interview over de integratie van de opleiding van de industrieel ingenieur in de universiteit (I-mag november 2008). Kom later eens terug zei hij ons toen. Dan zullen we u een associatie van hogescholen en universiteit voorstellen waar men zal van opkijken. Tekst: Ing. Noël Lagast MSc Hoe gaat het inmiddels met de associatie en met de integratie van de opleiding van industrieel ingenieur? We hadden daarover onlangs een gesprek met de ervaren beleidsmaker en rector van de UA. Hij is getuige van de draaikolk van veranderingen waarin het hoger onderwijs wereldwijd is terecht gekomen en haar tot een herpositionering dwong. Sommigen beweren dat hij te veel met gevoeligheden rekening houdt waardoor dit tot vis noch vlees leidt, al mochten we dit niet ondervinden. Op 13 september 2002 keurde de Vlaamse regering het subsidiebesluit van de interfacediensten van de universiteit goed. In dat besluit staat dat er naar een samenwerking met de hogescholen moet gestreefd worden. Vlaams minister Dirk Van Mechelen, bevoegd voor het algemeen wetenschappelijk en technologisch innovatiebeleid zei ons toen: Als minister van innovatie ben ik er mij van bewust dat binnen de associaties een heel nieuwe onderzoeksgemeenschap zal ontstaan. Hierop moet vanuit het beleid ingespeeld worden.(i-mag oktober 2002) Wat is er sinds ons vorig interview (eind 2008) veranderd? Rector Verschoren: Vanaf 1 oktober 2013 wordt de opleiding van industrieel ingenieur aan de UA gegeven en niet meer aan de hogeschool. De opleidingen aan de Karel de Grote en Artesis hogeschool zijn samengesmolten tot de Faculteit Toegepaste Ingenieurswetenschappen. Belangrijkste pijler in het vernieuwd curriculum? Het belangrijkste van het vernieuwd curriculum is het meer wetenschappelijk onderzoek. Twee verschillende hogeschoolopleidingen tot één universitaire opleiding integreren is een unieke uitdaging. De voorbereiding is reeds twee jaar bezig en is hoofdzakelijk het werk van de co-decanen Amaryllis Audenaert (Artesis hogeschool) en Walter Sevenhans (Karel de Grote hogeschool). Het gaat niet alleen over de integratie van de opleiding van industrieel ingenieur? De eerste stap in het geheel pakket is de integratie van de opleiding van industrieel ingenieur. Op korte termijn volgt de opleiding van kinesist, vertaler-tolk en van ontwerpwetenschapper. Door het herschikken en reloceren van de opleidingen creëren we een synergie. Dit gaat gepaard met een gigantische herschik- king van ruimten, laboratoria, leslokalen en personeel. Academiseren van opleidingen In september 2012 werd in Antwerpen de eerste stap gezet voor de integratie van de opleiding van industrieel ingenieur in de universiteit en het herschikken van de opleiding. Op 1 oktober 2012 volgde de decretale inkanteling. De volgende stap vindt binnen een vijftal jaren plaats. Dan verhuizen we naar de Groenenborgercampus waar een nieuw gebouw wordt opgetrokken en een ander gerenoveerd. Nieuwe faculteit De Faculteit Toegepaste Ingenieurswetenschappen is de achtste van de UA. Dit houdt ook in dat we vanaf 2013 met de nieuwe faculteit het hoofd moeten bieden aan de financiële parameters voor de universitaire opleidingen. Vanaf 2017 zullen de academiseringsmiddelen volgens output worden gestuurd, hetgeen een verhoging van de onderzoeksoutput inhoudt. Meerwaarde voor de student en het bedrijfsleven De studenten kunnen vanaf het eerste jaar differentiëren en voor het vakgebied van haar of zijn keuze kiezen. Samen met de wiskunde krijgen de wetenschapsvakken een meer praktische insteek, waarbij het wetenschappelijk onderzoek de belangrijkste pijler is. Voor het bedrijfsleven vormt dit een belangrijke meerwaarde, zo ook voor de studenten. Er zullen meer onderzoeksprojecten in samenwerking met de bedrijven worden uitgewerkt. De bedrijfswereld was trouwens vragende partij voor een samenwerking met het onderwijs. Ze heeft mee het curriculum uitgewerkt. Master Ingenieur in beweging - nr juni-juli 2014

17 Er zullen meer onderzoeksprojecten in samenwerking met de bedrijven worden uitgewerkt. De bedrijfswereld was vragende partij voor een samenwerking met het onderwijs. UAntwerpen - Jesse Willems opleidingen zijn trouwens inherent aan toegepast onderzoek. Ook het inlassen van een stageperiode is belangrijk. Een half jaar stage waarbij de bedrijven voor een waardevolle invulling zorgen. Helaas hebben veel bedrijven vandaag te maken met een moeilijke economische tijd en hebben ze amper middelen voor R&D. De samenwerking gebeurt binnen de context van duidelijke afspraken en sluitende contracten. In 2012 waarschuwde U voor het dreigend faillissement van het Bologna-akkoord. Legt u dat eens uit. Het Bologna-akkoord dat in 1999 door 29 landen werd ondertekend is een uitstekende overeenkomst. De bama-structuur voorziet hierdoor in heel Europa in vergelijkbare diploma s, kwaliteitscontrole en via het Erasmusproject in de uitwisseling van docenten en studenten. Dit is een duidelijke verrijking van het hoger onderwijs. Daartegenover staat dat er van de sociale dimensie van het akkoord weinig overblijft. De student wordt een product, de universiteiten gedragen zich als multinationals, waarbij de student een bron van inkomsten vormt. Universiteiten lokken dan ook zoveel mogelijk buitenlandse studenten. Zo wordt de mobiliteit van studenten een big business en genereert het voor alle universiteiten samen een cash flow van miljarden euro. Daar worden de universiteiten niet beter van. Begrijp me niet verkeerd. Ik ben voorstander van de uitwisseling van studenten en tracht de 20 procent-norm te halen. We blijven achter de basisprincipes van de Bologna-verklaring staan. Ik vraag me echter af hoelang we deze principes nog zullen kunnen betalen. Dankzij de inspanning van de Vlaamse regering gaat het bij ons nog relatief goed. In het buitenland wordt de situatie scheef getrokken. Er ontstaat een ongezonde groeiende ongelijkheid. We moeten dringend naar een Europese bezinning willen we niet afstevenen naar een failliet van Bologna. Alain Verschoren werd in 1954 in Merksem geboren. Na zijn secundair onderwijs aan het KA (1972) werd hij in 1976 licentiaat wiskunde aan de UIA en doctor in de wiskunde in In 1981 was hij laureaat van de Koninklijke Academie voor Wetenschappen, Letteren en Schone Kunsten. Hij was navorser NFWO ( ). Hij deed onder meer onderzoek op het gebied van de nietcommutatieve algebra en algebraïsche meetkunde. In 1996 werd hij verkozen als decaan van de faculteit Wetenschappen van het RUCA. In 1998 was hij de eerste decaan van de eengemaakte faculteit Wetenschappen. Verschoren werd in 2001 rector van de RUCA. Na de fusie werd hij voorzitter van de Raad van Bestuur van de Universiteit Antwerpen. Hij is gastdocent aan verschillende binnen en buitenlandse universiteiten en auteur of coauteur van ongeveer 150 publicaties in internationale tijdschriften en een 30 tal boeken. juni-juli Ingenieur in beweging - nr

18 VERENIGINGSNIEUWS Super gezelschap en kwaliteit van workshops! Netwerken, maar tegelijkertijd ook ontspannen Ingenieur in beweging - nr juni-juli 2014 Ingenieurs met verschillende studieachtergrond, werkzaam in verschillende domeinen leren kennen. Heb je interesse om mee te helpen aan het volgende Young Potential Weekend of wil je graag aansluiten bij het jongerenbestuur van KVIV of VIK? Aarzel dan niet om contact op te nemen met één van de jongerenvoorzitters. Voorzitter KVIV-jongeren: Michaël Nelissen Voorzitter VIK-jongeren: Wouter Lowet

19 IN DE KIJKER Herdenking Paul De Schepper De Vlaamse Zeevisserij en visverwerkingsbedrijf Pieters In onze voedselketen is een belangrijke rol weggelegd voor de Vlaamse Zeevisserij en de daarbij aansluitende visverwerking. De KVIV Senioren bieden u een unieke gelegenheid om het ganse proces, van aanvoer tot en met de verwerking van de verse vis, van nabij te beleven. We beginnen op 9 oktober om uur in de Vlaamse Visveiling te Zeebrugge, waar we verwelkomd worden door de Algemeen Directeur, de heer Johan Van de Steene. Hier zien we de aanvoer van de vis en de daaropvolgende taken tot en met de voorbereiding van de verkoop. De dag wordt afgerond met een drink aangeboden door de veiling. Op 10 oktober volgen we vanaf 6.30 uur, en in het gezelschap van de heer Noel De Visch, voorzitter van de veiling, de klokverkoop. Hierna genieten we van een stevig ontbijt. Rond uur worden we verwacht in Brugge PRAKTISCH Op maandag 30 juni 2014 in de vooravond wenst VIK Waasland samen met de VIK- Senioren, Paul te herdenken in aanwezigheid van VIK-mandatarissen en leden, en familieleden van Paul. De Senioren hebben er voor gezorgd een fotoalbum te maken dat ter gelegenheid van het kaderweekend 2013 van VIK te Torhout door menig werkend lid is ondertekend en aan de familie is overgemaakt. Mw Lutgarde De Schepper liet weten een goede herinnering aan Paul en VIK te hebben via dit album. De sfeer van de herdenking zal in een positieve toon verlopen en aantonen wat Paul zoal heeft bijgebracht aan VIK, waarbij hij altijd voor iedereen een vriendelijk en luisterend oor had. Een filmische impressie zal aan de hand van bewegende foto s worden getoond, vergezeld van passende teksten. Senioren Datum: 9 en 10 oktober Vertrekuren: 9 oktober: - Antwerpen, Ingenieurshuis : uur - Gentbrugge, Parking Land van Rodelaan : uur - Zeebrugge, visveiling en hotel : uur 10 oktober - Hotel en visveiling : 6.00 uur - vertrek naar Brugge : uur - vertrek naar Lissewege : uur - terugreis naar Gent en Antwerpen : uur - Met bus ( Antwerpen, Gent ) en overnachting :120 EUR(*) - Met eigen vervoer en overnachting : 95 EUR (*) - Met eigen vervoer, geen overnachting in hotel : 60 EUR (*) Toeslag 1 persoonskamer : 35 EUR i kviv.be/visveiling Alle actieve leden en Senioren, van waar ook zij afkomstig zijn, worden uitgenodigd deel te nemen aan deze herdenking. De echtgenoten van de VIK-leden die Paul hebben gekend, zijn eveneens hartelijk welkom. PRAKTISCH Datum: 30 juni 2014 van 18u30 tot 20u30 Plaats: Feestzaal Taverne Den Antus Grote Markt 30, 9100 Sint-Niklaas Gratis. Maximum aantal deelnemers: 120 i ie-net.be/wld/pauldeschepper Waasland bij het visverwerkingsbedrijf Marine Harvest Pieters waar we getuigen zullen zijn van wat er uiteindelijk met de vis gebeurt. Tenslotte wordt deze activiteit afgerond met een lekkere lunch in restaurant De Goedendag in het mooie dorpje Lissewege. We bieden uiteraard de mogelijkheid om te overnachten in een hotel dicht bij de visveiling. juni-juli Ingenieur in beweging - nr

20 ACTIVITEITEN - Antwerpen - Brabant i i i i i i i i 20 - Ingenieur in beweging - nr juni-juli 2014

STADSLANDBOUW: VEILIG VOEDSEL?

STADSLANDBOUW: VEILIG VOEDSEL? STADSLANDBOUW: VEILIG VOEDSEL? Roeland SAMSON Gijs DU LAING Laboratory of Environmental and Urban Ecology (EUREC A!) roeland.samson@uantwerpen.be Structuur: Stadslandbouw Stedelijke vervuiling Stadslandbouwproducten

Nadere informatie

Stadslandbouw: een groene motor voor het stedelijk ecosysteem. Marie-Christine Van Labeke Vakgroep Plantaardige Productie, Ugent

Stadslandbouw: een groene motor voor het stedelijk ecosysteem. Marie-Christine Van Labeke Vakgroep Plantaardige Productie, Ugent Stadslandbouw: een groene motor voor het stedelijk ecosysteem Marie-Christine Van Labeke Vakgroep Plantaardige Productie, Ugent Stadstuinbouw is hip Stadsboerderij op dak van slachthuis Anderlecht 3000

Nadere informatie

STADSLANDBOUW VANUIT STEDENBOUWKUNDIG PERSPECTIEF debatavond 06.11.13

STADSLANDBOUW VANUIT STEDENBOUWKUNDIG PERSPECTIEF debatavond 06.11.13 STADSLANDBOUW VANUIT STEDENBOUWKUNDIG PERSPECTIEF debatavond 06.11.13 BELANG VAN LANDBOUW IN VERSTEDELIJKTE RUIMTE BEDREIGINGEN KANSEN VORMEN STADSLANDBOUW AANBEVELINGEN VOORBEELD EETBAAR ROTTERDAM VOORBEELD

Nadere informatie

Bodemvervuiling. Een thema? Studiedag Bodem - 28/11/2015 Geert Gommers, diensthoofd kennis Velt

Bodemvervuiling. Een thema? Studiedag Bodem - 28/11/2015 Geert Gommers, diensthoofd kennis Velt Bodemvervuiling. Een thema? Studiedag Bodem - 28/11/2015 Geert Gommers, diensthoofd kennis Velt Wat komt aan bod? 1. Vervuilende activiteiten 2. Onderzoeksresultaten 3. 10 tips voor de tuinier 4. Meer

Nadere informatie

ie-net INGENIEURS MET PASSIE VOOR TECHNOLOGIE EN WETENSCHAP www.ie-net.be

ie-net INGENIEURS MET PASSIE VOOR TECHNOLOGIE EN WETENSCHAP www.ie-net.be ie-net INGENIEURS MET PASSIE VOOR TECHNOLOGIE EN WETENSCHAP www.ie-net.be WIE ZIJN WIJ? ie-net is een onafhankelijke ingenieursvereniging die ingenieurs verbindt en bijdraagt tot een optimale inzet van

Nadere informatie

VACATURE. Innoviris is op zoek naar. een Adviseur Innovatief Ecosysteem (Strategisch) Referentie: AFN201603

VACATURE. Innoviris is op zoek naar. een Adviseur Innovatief Ecosysteem (Strategisch) Referentie: AFN201603 VACATURE Innoviris is op zoek naar een Adviseur Innovatief Ecosysteem (Strategisch) Referentie: AFN201603 Wetenschappelijke Directie Cel Innovatief Ecosysteem Innoviris Instelling van openbaar nut Charleroisteenweg

Nadere informatie

Mevrouw de voorzitter, Geachte leden van het Bureau, Dames en heren,

Mevrouw de voorzitter, Geachte leden van het Bureau, Dames en heren, Vrijdag 10 september 2010 Toespraak van JOKE SCHAUVLIEGE VLAAMS MINISTER VAN LEEFMILIEU, NATUUR EN CULTUUR Comité van de Regio s Resource Efficient Europa Mevrouw de voorzitter, Geachte leden van het Bureau,

Nadere informatie

POSTGRADUAAT INNOVEREND ONDERNEMEN VOOR INGENIEURS

POSTGRADUAAT INNOVEREND ONDERNEMEN VOOR INGENIEURS Innovate Create Design POSTGRADUAAT INNOVEREND ONDERNEMEN VOOR INGENIEURS Innovate, design & create Waarom kiezen voor dit postgraduaat? Je maakt op een unieke manier kennis met de industrie door middel

Nadere informatie

GEÏNTEGREERDE GEWASBESCHERMING IN DE WITLOOFTEELT INLEIDING EN WETGEVEND KADER

GEÏNTEGREERDE GEWASBESCHERMING IN DE WITLOOFTEELT INLEIDING EN WETGEVEND KADER GEÏNTEGREERDE GEWASBESCHERMING IN DE WITLOOFTEELT INLEIDING EN WETGEVEND KADER Marleen Mertens Afdeling Duurzame Landbouwontwikkeling (ADLO) INVLOED VAN GEWASBESCHERMINGSMIDDELEN Positieve effecten: Bijdrage

Nadere informatie

pilootprojecten (deel 1) Oost-Vlaanderen

pilootprojecten (deel 1) Oost-Vlaanderen pilootprojecten (deel 1) Oost-Vlaanderen dhr. Arne Oosthuyse projectcoördinator Voka - Kamer van Koophandel O-Vl. VON-sessie: Allochtoon ondernemerschap in Vlaanderen Donderdag 9 juni 2011 Huis van de

Nadere informatie

Iedereen kan Vergroenen

Iedereen kan Vergroenen Iedereen kan Vergroenen Voorop in de Vergroening Prijsvraag 2013 Aanleiding Lentiz LIFE College is een school voor VMBO en MBO (AOC), in een sterk geürbaniseerde omgeving (Schiedam). Met een AOC midden

Nadere informatie

Stadsboeren in Nederland

Stadsboeren in Nederland Stadsboeren in Nederland Door: ir. Rosanne Metaal Directie Europees Landbouwbeleid &Voedselzekerheid DG AGRO, Ministerie Economische Zaken Presentatie Alumni-netwerk, 12 november 2013, Uit Je Eigen Stad

Nadere informatie

Stadslandbouw komt in het buitenland en Nederland in verschillende varianten voor. Essentiële kenmerken en randvoorwaarden van stadslandbouw zijn:

Stadslandbouw komt in het buitenland en Nederland in verschillende varianten voor. Essentiële kenmerken en randvoorwaarden van stadslandbouw zijn: 1 Aan: de Raad van de Gemeente Dordrecht dtv de raadsgriffier Postbus 8 3300AA Dordrecht c.c.: College van Burgemeester en Wethouders Dordrecht, 1 november 2011 Betreft: Stadslandbouw in Dordrecht Geachte

Nadere informatie

Crelan Leerstoel aan de UGent ter bevordering van innovatie in de duurzame landbouw

Crelan Leerstoel aan de UGent ter bevordering van innovatie in de duurzame landbouw B R U S S E L, 22 s e p t e m b e r 2014 Crelan Leerstoel aan de UGent ter bevordering van innovatie in de duurzame landbouw De coöperatieve bank Crelan steunt innovatie in de landbouw via leerstoel aan

Nadere informatie

Het Innovatiekompas Inspiratie sessies Dr. Guy Bauwen

Het Innovatiekompas Inspiratie sessies Dr. Guy Bauwen Het Innovatiekompas Inspiratie sessies Dr. Guy Bauwen 1 Innovatiekompas Inspiratie Sessies Contacteer ons voor: Een voordracht om kennis te maken met het kompasmodel. Een workshop om het toepassen van

Nadere informatie

Boerderij in de stad 28 mei 2015

Boerderij in de stad 28 mei 2015 Boerderij in de stad 28 mei 2015 Persmap Inhoud Persuitnodiging Boerderij in Mechelen Toelichting event Wie is Groene Kring? Contactpersoon ter plaatse Marijke Jordens, 0476 57 67 85 Diestsevest 32 bus

Nadere informatie

Dynamisch hulpmiddel ter ondersteuning van het advies inzake de correcte ventilatie van woningen

Dynamisch hulpmiddel ter ondersteuning van het advies inzake de correcte ventilatie van woningen Dynamisch hulpmiddel ter ondersteuning van het advies inzake de correcte ventilatie van woningen Pieter Logghe, Departement Gezondheid en Binnenhuisvervuiling, Leefmilieu Brussel Ventilatie hangt onlosmakelijk

Nadere informatie

Perspectief voor de Achterhoek

Perspectief voor de Achterhoek Perspectief voor de Achterhoek 1 Perspectief voor de Achterhoek Aanleiding Op 23 september organiseerde De Maatschappij met Rabobank Noord- en Oost-Achterhoek een interactieve bijeenkomst met als doel

Nadere informatie

2. Klimaat en duurzaamheid

2. Klimaat en duurzaamheid 1. Armoede Het Gentse OCMW ontwikkelt samen met de bevoegde stedelijke diensten een stedelijk sociaal-ecologisch werkgelegenheidsproject met als doel bestaande arbeidszorg-projecten op elkaar af te stemmen.

Nadere informatie

Huis Sofia 22 november 2011

Huis Sofia 22 november 2011 Huis Sofia 22 november 2011 Overzicht presentatie Antwerpen in cijfers OCMW Antwerpen in cijfers Studenten in Antwerpen Strategische visie en doelstelling Visie en uitgangspunten Wie woont er? Wat betekent

Nadere informatie

Mobiliteitsvensters en Opportuniteitsvensters. Prof. dr. Patrick Bultinck, Universiteit Gent

Mobiliteitsvensters en Opportuniteitsvensters. Prof. dr. Patrick Bultinck, Universiteit Gent Mobiliteitsvensters en Opportuniteitsvensters Prof. dr. Patrick Bultinck, Universiteit Gent Sense of Urgency: Studenten chemie mobiliseren 1. Missie van Chemie@UGent: Onderzoeksgedreven academisch onderwijs

Nadere informatie

Brussel en omgeving, België

Brussel en omgeving, België ondernemersmissie België Trends in de voedingssector 23 & 24 Mei 2016 Van Bio tot Duurzaam Kosten: 150 ( bij gebruik SIB voucher*) 1.650 (zonder gebruik SIB voucher) bedragen zijn incl. reis en verblijf

Nadere informatie

Nedap RealTime Tochtdetectie Halslabel

Nedap RealTime Tochtdetectie Halslabel Nedap Tochtdetectie Nedap Tochtdetectie Visuele tochtdetectie op grote bedrijven is lastig Het is niet efficiënt en onvoldoende betrouwbaar. Met Nedap Tochtdetectie is het mogelijk om grote melkveestapels

Nadere informatie

Voorstelling Regionale stadslandbouwstructuur ZWVL -Project Sociale Innovatie-

Voorstelling Regionale stadslandbouwstructuur ZWVL -Project Sociale Innovatie- Voorstelling Regionale stadslandbouwstructuur ZWVL -Project Sociale Innovatie- (de boerderij van) De toekomst? 1. Analyse Uitdagingen voor steden en regio s Klimaatveranderging Verstedelijking Duurdere

Nadere informatie

DORPSTÚN MAKKUM. OCHTENDRUMOER wolkom

DORPSTÚN MAKKUM. OCHTENDRUMOER wolkom DORPSTÚN MAKKUM OCHTENDRUMOER wolkom Wat presenteer ik jullie over Ontstaan van MAD Ontstaan van de voedsel-dorpstuin Woord over Permacultuur Tips Makkum? Makkum Aantrekkelijk & Ontstaan van MAD Wat willen

Nadere informatie

Toespraak t.g.v. de uitreiking van Phytofar Instituut prijzen 2015

Toespraak t.g.v. de uitreiking van Phytofar Instituut prijzen 2015 Toespraak t.g.v. de uitreiking van Phytofar Instituut prijzen 2015 Joris Relaes Brussel, 5 november 2015 Waar ga ik het niet over hebben? Een vergeten verjaardag: 20 jaar WTO 1995-2015 Naar een geglobaliseerde

Nadere informatie

PLANTAGELANDBOUW IN LATIJNS-AMERIKA

PLANTAGELANDBOUW IN LATIJNS-AMERIKA PLANTAGELANDBOUW IN LATIJNS-AMERIKA 0 Lesschema 1 WAT IS PLANTAGELANDBOUW? 1.1 Bestudeer de afbeeldingen en satellietbeelden van plantages 1.2 Input, proces en output 2 WAAR DOET MEN AAN PLANTAGELANDBOUW?

Nadere informatie

Beste ondernemer, hoe ziet uw zaak eruit in 2025?

Beste ondernemer, hoe ziet uw zaak eruit in 2025? Beste ondernemer, hoe ziet uw zaak eruit in 2025? Het detailhandelslandschap evolueert snel. Internet is alomtegenwoordig. Sociale media, e-commerce, m-commerce, etc. zetten de klassieke, fysieke detailhandelszaken

Nadere informatie

De kustpolders: Hoe behoud een essentiële stap is richting duurzame ontwikkeling

De kustpolders: Hoe behoud een essentiële stap is richting duurzame ontwikkeling De kustpolders: Hoe behoud een essentiële stap is richting duurzame ontwikkeling Prof. dr. Patrick Meire Universiteit Antwerpen Ecosystem management research group De polders, tussen de kust en zandig/zandlemig

Nadere informatie

Bedrijven stimuleren om te vergroenen door voordelen van een groene omgeving voor het imago en het welbevinden van medewerkers in de kijker te

Bedrijven stimuleren om te vergroenen door voordelen van een groene omgeving voor het imago en het welbevinden van medewerkers in de kijker te voorgestelde actie haalbaarheid impact Bedrijven stimuleren om te vergroenen door voordelen van een groene omgeving voor het imago en het welbevinden van medewerkers in de kijker te zetten. 83% 78% Vierkante

Nadere informatie

Toekomstige structuur Vlaams Hoger Onderwijs

Toekomstige structuur Vlaams Hoger Onderwijs Toekomstige structuur Vlaams Hoger Onderwijs standpunt Vlaamse Hogescholenraad 17 maart 2010 Algemeen De VLHORA is tevreden dat de instellingen, die in eerste instantie verantwoordelijkheid dragen voor

Nadere informatie

MEMORANDUM. voor het beleid op politiek en academisch vlak

MEMORANDUM. voor het beleid op politiek en academisch vlak MEMORANDUM voor het beleid op politiek en academisch vlak Academiseren? Laat het ons dadelijk goed doen! VIK-memorandum voor het beleid op politiek en academisch vlak. - 2 - De graad en het diploma van

Nadere informatie

Het event vindt plaats op ons departement, zodat u uw bedrijf in een gemoedelijke sfeer kunt voorstellen aan onze studenten.

Het event vindt plaats op ons departement, zodat u uw bedrijf in een gemoedelijke sfeer kunt voorstellen aan onze studenten. 24 februari 2011 Job- en stage-event Hogeschooll Gentt Departtementt Toegepastte Ingeniieurswettenschappen Woord vooraf Geachte heer, Geachte mevrouw, Met trots stellen wij van de studentenvereniging Hermes

Nadere informatie

Een duurzame ontwikkeling sluit aan op de behoeften van het heden zonder het vermogen van toekomstige generaties in gevaar te brengen 1.

Een duurzame ontwikkeling sluit aan op de behoeften van het heden zonder het vermogen van toekomstige generaties in gevaar te brengen 1. Duurzaamheidsbeleid De bijzondere locatie van Buitenkans Kinderopvang bij het stadslandbouwproject biedt een uitstekende basis voor duurzame kinderopvang. Natuur, ons voedselketen en respect voor mens

Nadere informatie

Job- en Stage-event. Voorwoord. Geachte heer, Geachte mevrouw,

Job- en Stage-event. Voorwoord. Geachte heer, Geachte mevrouw, Job- en Stage-event Voorwoord Geachte heer, Geachte mevrouw, Wij zijn zeer verheugd om u in naam van de studentenkring Hermes ons jaarlijkse Job - en Stage-event te mogen voorstellen. Dit evenement hebben

Nadere informatie

ONDERNEMEN TUSSEN DE ONDERNEMERS

ONDERNEMEN TUSSEN DE ONDERNEMERS BEN LAMBRECHTS (HOGESCHOOL PXL) EN LUC DE SCHEPPER (UHASSELT) ONDERNEMEN TUSSEN DE ONDERNEMERS Hoe hoger de scholingsgraad van Vlaamse jongeren, hoe kleiner de kans dat ze een eigen onderneming starten.

Nadere informatie

vzw Kempens Landschap

vzw Kempens Landschap vzw Kempens Landschap Een unieke en exemplarische landschapsvereniging vzw Kempens Landschap Een unieke en exemplarische landschapsvereniging In 1997 werd vzw Kempens Landschap opgericht om landschap en

Nadere informatie

STICHTING VELDLEEUWERIK

STICHTING VELDLEEUWERIK TEGEARRE DJOERSAAM STICHTING VELDLEEUWERIK Stichting Veldleeuwerik is een uniek samenwerkingsverband tussen telers en verwerkende bedrijven om actief duurzame akkerbouw en -productie te stimuleren. Niet

Nadere informatie

Innovatieagenda Melkveehouderij

Innovatieagenda Melkveehouderij Innovatieagenda Melkveehouderij stappen naar een nieuwe melkweg samen met ketenpartijen in de melkveehouderij INLEIDING NL 20 Waarom een innovatieagenda? Innovatie is een belangrijke voorwaarde voor de

Nadere informatie

KAZ launch. woensdag 29 januari 2014. Aanbod in het eerste jaar: Deze tekst in MS Word formaat

KAZ launch. woensdag 29 januari 2014. Aanbod in het eerste jaar: Deze tekst in MS Word formaat Deze tekst in MS Word formaat woensdag 29 januari 2014 KAZ launch Binnenkort ziet het KAZ er helemaal anders uit. En dan hebben we het niet alleen over de gebouwen of het aanzicht van op straat. Ook de

Nadere informatie

Innovatie support gids

Innovatie support gids Innovatie support gids Uw gids naar resultaat 1 Uw gids naar resultaat Innovatief duurzaam drukwerk Het drukwerk van deze gids is uitgevoerd in waterloos offset met inkt op plantaardige basis, dit resulteert

Nadere informatie

Leefkwaliteit in steden

Leefkwaliteit in steden Sandrine Bouhy en Christophe Rossini Enquête Leefkwaliteit in steden Vlaanderen boven In welke steden is het goed wonen en waarom? Niemand kan die vraag beter beantwoorden dan de inwoners zelf. Wij lieten

Nadere informatie

RENT Life RENT Fix RENT Flex

RENT Life RENT Fix RENT Flex > > Ethias, verzekeren is ons vak Ethias Verzekering is een groepering van vier onderlinge verzekeringsverenigingen. Dankzij deze juridische structuur moeten wij geen aandeelhouders vergoeden. Ook al sluit

Nadere informatie

14. OVERZICHT VAN DE BELANGRIJKSTE BRONNEN VAN

14. OVERZICHT VAN DE BELANGRIJKSTE BRONNEN VAN 1.Inleiding 14. OVERZICHT VAN DE BELANGRIJKSTE BRONNEN VAN WATERVERONTREINIGING IN HET BRUSSELS GEWEST Het Brussels Gewest ligt voor het grootste deel in het subbekken van de Zenne. Deze waterloop en zijn

Nadere informatie

DE HEER KRIS PEETERS ACTIEPLAN CADMIUM

DE HEER KRIS PEETERS ACTIEPLAN CADMIUM DE HEER KRIS PEETERS Vlaams Minister van Openbare Werken, Energie, Leefmilieu en Natuur ACTIEPLAN CADMIUM Maandag 13 februari 2006 Doelstelling: - probleem cadmiumverontreining Vlaanderen in kaart brengen

Nadere informatie

Workshop 2 Duurzame landbouw en infrastructuur 5 juni 2015

Workshop 2 Duurzame landbouw en infrastructuur 5 juni 2015 Workshop 2 Duurzame landbouw en infrastructuur 5 juni 2015 Organisatie : Stichting Duurzame Ontwikkeling Nederland Suriname Inleider : Trusty Green, Loes Trustfull, directeur Trusty Green Begeleider :

Nadere informatie

VACATURE. Innoviris is op zoek naar. een wetenschappelijke Adviseur gespecialiseerd in Living Lab. Referentie: AFN201604

VACATURE. Innoviris is op zoek naar. een wetenschappelijke Adviseur gespecialiseerd in Living Lab. Referentie: AFN201604 VACATURE Innoviris is op zoek naar een wetenschappelijke Adviseur gespecialiseerd in Living Lab Referentie: AFN201604 Wetenschappelijke Directie Cel strategisch onderzoek Innoviris Instelling van Openbaar

Nadere informatie

De mobiliteit van talent in de socialprofitsector In-, door- en uitstroom Een onderzoek bij meer dan 4000 werknemers uit de sector

De mobiliteit van talent in de socialprofitsector In-, door- en uitstroom Een onderzoek bij meer dan 4000 werknemers uit de sector De mobiliteit van talent in de socialprofitsector In-, door- en uitstroom Een onderzoek bij meer dan 4000 werknemers uit de sector Luc Dekeyser, 2012 Talent groeit als je het ruimte geeft Groeit een goudvis

Nadere informatie

Inagro en de Provincie West-Vlaanderen bouwen nieuwe onderzoeksserre op het dak van de Reo Veiling

Inagro en de Provincie West-Vlaanderen bouwen nieuwe onderzoeksserre op het dak van de Reo Veiling Inagro vzw Ieperseweg 87 8800 Beitem T 051 27 32 00 F 051 24 00 20 E info@inagro.be PERSBERICHT Inagro en de Provincie West-Vlaanderen bouwen nieuwe onderzoeksserre op het dak van de Reo Veiling De Provincie

Nadere informatie

Maken dat natuur tegen een stootje kan Natuur combineren met

Maken dat natuur tegen een stootje kan Natuur combineren met Vooruit met natuur Stelt u zich voor een sterke, fitte, sprankelende natuur, waarvan je volop kunt genieten. Natuur dichtbij, die ontspant en die maakt dat je je prettig voelt op de plek waar je woont.

Nadere informatie

KUNSTSTOF- EN RUBBERINDUSTRIE BELGIË

KUNSTSTOF- EN RUBBERINDUSTRIE BELGIË KUNSTSTOF- EN RUBBERINDUSTRIE BELGIË ECONOMISCH JAARRAPPORT 27 Federplast.be Vereniging van Producenten van Kunststof- en Rubberartikelen VZW Association des Producteurs d Articles en Matières Plastiques

Nadere informatie

Master in de journalistiek

Master in de journalistiek BRUSSEL t Master in de journalistiek Faculteit Sociale Wetenschappen Welkom aan de KU Leuven, de grootste en oudste universiteit van België. Je kunt hier je studietraject verderzetten en verrijken, ook

Nadere informatie

Uw netwerk voor succesvol ondernemen in de Brusselse metropool. Metropolitan

Uw netwerk voor succesvol ondernemen in de Brusselse metropool. Metropolitan Uw netwerk voor succesvol ondernemen in de Brusselse metropool Metropolitan Voka Metropolitan bouwt aan de Brusselse metropool Voka, het Vlaams netwerk van ondernemingen, bundelt zijn werking in de Brusselse

Nadere informatie

Memorandum over de internationale opleiding van de industrieel ingenieur

Memorandum over de internationale opleiding van de industrieel ingenieur Memorandum over de internationale opleiding van de industrieel ingenieur juni 2015 inhoud Studieduur van de opleiding van industrieel ingenieurs 5 Naar 120 studiepunten voor een master industrieel ingenieur

Nadere informatie

Melk van Hier, kansen voor landbouw en natuur?

Melk van Hier, kansen voor landbouw en natuur? Melk van Hier, kansen voor landbouw en natuur? NATUUR EN LANDBOUW// VORSELAAR// 14 maart 2012 Draagvlakverbredingsproject Melk van Hier 1/1/2013 31/12/2013 Dit initiatief kadert binnen een overkoepelend

Nadere informatie

Duurzaamheid als drager voor gebiedsontwikkeling. Drs. ing. Bert Krikke Projectdirecteur

Duurzaamheid als drager voor gebiedsontwikkeling. Drs. ing. Bert Krikke Projectdirecteur Duurzaamheid als drager voor gebiedsontwikkeling Drs. ing. Bert Krikke Projectdirecteur Inhoud presentatie 0. Hoe omgaan met ambities 1. Wat is het Ecomunitypark 2. Voor wie is het park 3. Van samenwerking

Nadere informatie

Succesvol samenwerken in de Regio Eindhoven. Plaats voor een heading

Succesvol samenwerken in de Regio Eindhoven. Plaats voor een heading Succesvol samenwerken in de Regio Eindhoven Plaats voor een heading Jean Paul Kroese 26 april 2012 Opbouw presentatie 1. Kenmerken Regio Eindhoven 2. Regionale ambitie en inhoudelijke opgave 3. Governance

Nadere informatie

De Cleantech Regio Stedendriehoek 1 daagt uit!

De Cleantech Regio Stedendriehoek 1 daagt uit! Stedendriehoek 1 daagt uit! Eo Wijers-prijsvraag 2014-2015 1 Apeldoorn, Brummen, Deventer, Epe, Lochem, Voorst en Zutphen eo wijers-stichting voor ruimtelijke kwaliteit in de regio Stedendriehoek daagt

Nadere informatie

INNOVEREND ONDERNEMEN

INNOVEREND ONDERNEMEN ACADEMISCH PROGRAMMA INTERUNIVERSITAIR POSTGRADUAAT INNOVEREND ONDERNEMEN VOOR INGENIEURS Innovate Create Design Geef de wereld van morgen mee vorm Het Postgraduaat Innoverend Ondernemen voor ingenieurs

Nadere informatie

Fijn stof in Vlaanderen; gezondheidseffecten, oorsprong en reductiemaatregelen

Fijn stof in Vlaanderen; gezondheidseffecten, oorsprong en reductiemaatregelen Fijn stof in Vlaanderen; gezondheidseffecten, oorsprong en reductiemaatregelen Fijn stof kost de Vlaming tot 3 gezonde levensjaren. Vlaanderen zal ook in de toekomst moeite hebben om aan de Europese fijn

Nadere informatie

Hoe komen de annual air quality kaarten tot stand?

Hoe komen de annual air quality kaarten tot stand? Hoe komen de annual air quality kaarten tot stand? De annual air quality kaarten tonen het resultaat van een koppeling van twee gegevensbronnen: de interpolatie van luchtkwaliteitsmetingen (RIO-interpolatiemodel)

Nadere informatie

Vlaams Parlement - Vragen en Antwoorden - Nr.8 - Mei 2008-179-

Vlaams Parlement - Vragen en Antwoorden - Nr.8 - Mei 2008-179- Vlaams Parlement - Vragen en Antwoorden - Nr.8 - Mei 2008-179- VLAAMS PARLEMENT SCHRIFTELIJKE VRAGEN FRANK VANDENBROUCKE VICEMINISTER-PRESIDENT VAN DE VLAAMSE REGERING, VLAAMS MINISTER VAN WERK, ONDERWIJS

Nadere informatie

Vereniging Zonder Winstoogmerk (vzw): legale term voor een non profit vereniging in België.

Vereniging Zonder Winstoogmerk (vzw): legale term voor een non profit vereniging in België. www.socialbiz.eu Sociale Onderneming Informatiefiche T ATELIER (BELGIË) Opgericht in 2000 Rechtsvorm Vereniging Zonder Winstoogmerk (vzw): legale term voor een non profit vereniging in België. Sector Werkgebied

Nadere informatie

DuurzaamAlmere.nl. Actief Groen. Landgoed Almere. Combineer stad en natuur. Verbind plaats en context. Themanummer februari 2011

DuurzaamAlmere.nl. Actief Groen. Landgoed Almere. Combineer stad en natuur. Verbind plaats en context. Themanummer februari 2011 Actief Groen Landgoed Almere Landgoed Almere Themanummer 02 What s in a name? Hoe je de stad ook wilt noemen, het is duidelijk dat Almere een stad is, waarin Themanummer februari 2011 zowel het groen als

Nadere informatie

CO2 Initiatieven. Koen Cleemput, Tim Van Damme Datum 24-07-2014 Versie 1.0. Goedkeuring door B. Geltmeyer

CO2 Initiatieven. Koen Cleemput, Tim Van Damme Datum 24-07-2014 Versie 1.0. Goedkeuring door B. Geltmeyer CO2 Initiatieven Auteur(s) Koen Cleemput, Tim Van Damme Datum 24-07-2014 Versie 1.0 Controle door M. Van der Horden Goedkeuring door B. Geltmeyer Status Definitief 1. LIJST INITIATIEVEN Sector- en keteninitiatieven

Nadere informatie

Cleantech Markt Nederland 2008

Cleantech Markt Nederland 2008 Cleantech Markt Nederland 2008 Baken Adviesgroep November 2008 Laurens van Graafeiland 06 285 65 175 1 Definitie en drivers van cleantech 1.1. Inleiding Cleantech is een nieuwe markt. Sinds 2000 heeft

Nadere informatie

AQUATISCHE LANDBOUW. haal meer uit land én water

AQUATISCHE LANDBOUW. haal meer uit land én water AQUATISCHE LANDBOUW haal meer uit land én water AQUATISCHE LANDBOUW Waarom wel het land, maar niet de sloot benutten in de veenweiden? Dat is de vraag waar het om draait in het icoon Aquatische landbouw

Nadere informatie

Nedap Varkens Prestatie Test

Nedap Varkens Prestatie Test Complete oplossingen voor varkenshouderij Nedap biedt middels elektronische individuele dieridentificatie efficiënte en slimme oplossingen voor dierverzorging in de gehele varkenshouderij. Nedap Varkens

Nadere informatie

Budget & subsidiemogelijkheden samentuinen

Budget & subsidiemogelijkheden samentuinen Budget & subsidiemogelijkheden samentuinen Geert Gommers, diensthoofd kennis Velt geert.gommers@velt.be 03-287 80 95 Budget Waarvoor? Onderzoek en klaarleggen perceel Opmaak inrichtingsplan Realisatie

Nadere informatie

Geachte gasten, beste collega s

Geachte gasten, beste collega s Geachte gasten, beste collega s Ik heet u allen van harte welkom bij de officiële ingebruikname van de volledig nieuwe voorzuivering voor ons Productiebedrijf Andijk. In het bijzonder wil ik verwelkomen,

Nadere informatie

Samenwerken aan een gezonde business

Samenwerken aan een gezonde business Samenwerken aan een gezonde business The Greenery 2 Gezonde ideeën The Greenery is een internationaal groente- en fruitbedrijf. We leveren jaarrond een compleet en dagvers assortiment verse groente en

Nadere informatie

Het hoger onderwijs verandert

Het hoger onderwijs verandert achelor & master Sinds september 2004 is de hele structuur van het hoger onderwijs veranderd. Die nieuwe structuur werd tegelijkertijd ingevoerd in andere Europese landen. Zo sluiten opleidingen in Vlaanderen

Nadere informatie

Demokwekerij Westland. Het tuinbouw innovatiecentrum. Seminar Curaçao

Demokwekerij Westland. Het tuinbouw innovatiecentrum. Seminar Curaçao Demokwekerij Westland Het tuinbouw innovatiecentrum Seminar Curaçao Even voorstellen: Peet van Adrichem Techneut / Kweker Directeur Demokwekerij Westland Programma: 1.Tuinbouw Nederland / Westland 2.Bedrijf

Nadere informatie

Paradoxaal genoeg hebben juist veel landarbeiders geen toegang tot betaalbaar groenten en fruit

Paradoxaal genoeg hebben juist veel landarbeiders geen toegang tot betaalbaar groenten en fruit DAAR PLUKKEN DE BOEREN DE VRUCHTEN VAN HET SUCCES VAN GRUPO HUALTACO Groenten en fruit zijn niet alleen gezond voor ons lichaam, maar ook voor de wereldeconomie. De groente- en fruitsector is een van de

Nadere informatie

Ecologisch moestuinieren

Ecologisch moestuinieren Ecologisch moestuinieren Handleiding 2008 Deze handleiding beschrijft kort de basisprincipes van ecologisch moestuinieren en illustreert deze met voorbeelden uit het moestuincomplex op het CNME-terrein.

Nadere informatie

Postacademische opleiding. Offshore windenergie 2015-2016. Permanente vorming

Postacademische opleiding. Offshore windenergie 2015-2016. Permanente vorming Postacademische opleiding Offshore windenergie 2015-2016 Permanente vorming Tegen 2020 wil België 13% van haar energie uit hernieuwbare energiebronnen halen. Windenergie speelt daarin een cruciale rol.

Nadere informatie

Postacademische opleiding. Offshore windenergie 2015-2016. Permanente vorming

Postacademische opleiding. Offshore windenergie 2015-2016. Permanente vorming Postacademische opleiding Offshore windenergie 2015-2016 Permanente vorming Opleiding Deze opleiding biedt de mogelijkheid om je te verdiepen in de windenergie en kennis op te doen die specifiek is voor

Nadere informatie

Stadslandbouw in Maastricht: een vruchtbare start in 2014

Stadslandbouw in Maastricht: een vruchtbare start in 2014 Stadslandbouw in Maastricht: een vruchtbare start in 2014 www.cnme.nl Stadslandbouw in Maastricht: een vruchtbare start in 2014 Stadslandbouw is hip. De laatste jaren gaan ook in Maastricht mensen aan

Nadere informatie

zittingsjaar 2013-2014 Handelingen Commissievergadering Commissie voor Landbouw, Visserij en Plattelandsbeleid

zittingsjaar 2013-2014 Handelingen Commissievergadering Commissie voor Landbouw, Visserij en Plattelandsbeleid vergadering C54 LAN3 zittingsjaar 2013-2014 Handelingen Commissievergadering Commissie voor Landbouw, Visserij en Plattelandsbeleid van 6 november 2013 2 Commissievergadering nr. C54 LAN3 (2013-2014) 6

Nadere informatie

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s In een globaliserende economie moeten regio s en ondernemingen internationaal concurreren. Internationalisatie draagt bij tot de economische

Nadere informatie

Verhaal van verandering

Verhaal van verandering Belgische Ashoka Fellow Ashoka : Kun je ons iets vertellen over je familie en waar je bent opgegroeid? Ingrid : Ik ben opgegroeid in Antwerpen, een belangrijke stad in Vlaanderen, België. Ik heb een oudere

Nadere informatie

Globalisering: Uitdagingen voor Food en Agri-business Nijenrode, 24 november 2014

Globalisering: Uitdagingen voor Food en Agri-business Nijenrode, 24 november 2014 Globalisering: Uitdagingen voor Food en Agri-business Nijenrode, 24 november 2014 Inhoud 1 2 3 Bedrijfsprofiel Agrifirm Globalisering Risico s en kansen voor de Food en Agri-business Vragen Bedrijfsprofiel

Nadere informatie

Een slibstort is geen bos! Prof. Dirk Avonts, Universiteit Gent. Hof ter Schelde. 3 april 2014

Een slibstort is geen bos! Prof. Dirk Avonts, Universiteit Gent. Hof ter Schelde. 3 april 2014 Een slibstort is geen bos! Prof. Dirk Avonts, Universiteit Gent. Hof ter Schelde. 3 april 2014 Scheldeslijk is rijk aan... Zware metalen. Cadmium, Zink, Kwik, Arsenicum. PCB s en dioxine-achtige stoffen.

Nadere informatie

nummer 1 I JAARGANG 1 Wie zijn wij?

nummer 1 I JAARGANG 1 Wie zijn wij? nummer 1 I JAARGANG 1 Wie zijn wij? ACTIES Evenementen Friends time schoon madammen avonden Bachelorette day Are you ready to get married Hoge hakken avond Thema weekends Wie zijn wij Het Corbie team,

Nadere informatie

GENK zondag 24 mei 2015. sprinttriatlon PARTNERDOSSIER

GENK zondag 24 mei 2015. sprinttriatlon PARTNERDOSSIER GENK zondag 24 mei 2015 PARTNERDOSSIER INHOUD GENK zondag 24 mei 2015 5 6 7 8 10 12 VOORWOORD CONCEPT GEGEVENS DRIE REDENEN OM TE SPONSOREN PARTNERFORMULES CONTACT 2 3 VOORWOORD Voor de vijfde keer wordt

Nadere informatie

Kansendossier : Machinebouw en Mechatronica. België

Kansendossier : Machinebouw en Mechatronica. België Kansendossier : Machinebouw en Mechatronica België Inleiding Aanleiding De industrie wordt wereldwijd steeds hoogwaardiger en heeft alsmaar meer behoefte aan ondernemingen die uitblinken in een hightech

Nadere informatie

Maaike Rodenburg. maaikerodenburg@hotmail.com. 1. Resultaten blz. 2 2. Conclusie blz. 3 3. Antwoorden blz. 4

Maaike Rodenburg. maaikerodenburg@hotmail.com. 1. Resultaten blz. 2 2. Conclusie blz. 3 3. Antwoorden blz. 4 Maaike Rodenburg maaikerodenburg@hotmail.com 1. Resultaten blz. 2 2. Conclusie blz. 3 3. Antwoorden blz. 4 1 In totaal zijn alle 38 supporters van Cittaslow Midden-Delfland uitgenodigd om deel te nemen

Nadere informatie

StadsDashboard. Staat van de Stad brengt slimme logistiek in beeld. Merle Blok 12 mei 2015

StadsDashboard. Staat van de Stad brengt slimme logistiek in beeld. Merle Blok 12 mei 2015 StadsDashboard Staat van de Stad brengt slimme logistiek in beeld Merle Blok 12 mei 2015 Missie TNO verbindt mensen en kennis om innovaties te creëren die de concurrentiekracht van bedrijven en het welzijn

Nadere informatie

Het voedselsysteem terug in de stad

Het voedselsysteem terug in de stad Het voedselsysteem terug in de stad Jan Willem van der Schans Jan-willem.vanderschans@wur.nl Creative City Lab, Foodcentre 26 maart 2012 Voedsel en de stad Introductie Geschiedenis landbouw en de stad

Nadere informatie

Chocomelk. van eerlijke handel, biologische landbouw en lokale boeren! www.oww.be. Handel, uit respect.

Chocomelk. van eerlijke handel, biologische landbouw en lokale boeren! www.oww.be. Handel, uit respect. Chocomelk van eerlijke handel, biologische landbouw en lokale boeren! > Handel, uit respect. We slaan de brug tussen boeren uit Noord & Zuid! www.oww.be > Kiezen Kiezen voor nóg meer duurzaamheid Oxfam

Nadere informatie

Waarde netwerk Onkruidbestrijding op basis van verdienmodellen

Waarde netwerk Onkruidbestrijding op basis van verdienmodellen Waarde netwerk Onkruidbestrijding op basis van verdienmodellen Vanuit de praktijk samen vernieuwend en duurzaam implementeren van KRW maatregelen Opzet Waarde netwerk 4 Achtergrond: Waarom waardenetwerken?

Nadere informatie

Makers van biodiesel en bioethanol

Makers van biodiesel en bioethanol De Standaard Makers van biodiesel en bioethanol verzuipen donderdag 12 maart 2009 Auteur: BRUSSEL - Verscheidene biodiesel- en bioethanolbedrijven dreigen over de kop te gaan. Hun installaties draaien

Nadere informatie

Vlaamse Hockey Liga vzw op facebook

Vlaamse Hockey Liga vzw op facebook NIEUWSBRIEF N 4 : NAJAAR 2013 Het hockeyseizoen is weer van start gegaan. Nieuwe spelers (jong en wat ouder) schreven zich in, trainers laten weer het beste van zichzelf zien en de competitie is weer volop

Nadere informatie

In samenwerking met de Federatie oudleerlingenbonden Vlaamse jezuïetencolleges & de Vlaamse koepel van jezuïetencolleges

In samenwerking met de Federatie oudleerlingenbonden Vlaamse jezuïetencolleges & de Vlaamse koepel van jezuïetencolleges In samenwerking met de Federatie oudleerlingenbonden Vlaamse jezuïetencolleges & de Vlaamse koepel van jezuïetencolleges CONGRES π Zaterdag 20 november 2010 π Universiteit Antwerpen Stadscampus π Aula

Nadere informatie

Meer en beter gras van Eigen land met onze nieuwe graslandverzorgingsmachine

Meer en beter gras van Eigen land met onze nieuwe graslandverzorgingsmachine Nieuwsbrief nr.1 maart 2015 Technieken en wetgeving veranderen continu. Middels de nieuwsbrief gaan we proberen u een aantal keer per jaar op de hoogte te houden van de actualiteiten en nieuwe ontwikkelingen

Nadere informatie

Mijn Natuurlijke Werk Stijl (NWS)

Mijn Natuurlijke Werk Stijl (NWS) Mijn Natuurlijke Werk Stijl (NWS) Gegevens van de referentiegroep: Uw unieke logincode: Bewaar deze code goed, u kan ze gebruiken voor het aanvragen van bijkomende rapporten. Copyright 2011-2013 Pontis

Nadere informatie

Op weg naar een zorgvuldige veehouderij in 2020 Ruimte voor initiatieven? Die moet je verdienen!

Op weg naar een zorgvuldige veehouderij in 2020 Ruimte voor initiatieven? Die moet je verdienen! Op weg naar een zorgvuldige veehouderij in 2020 Ruimte voor initiatieven? Die moet je verdienen! De samenleving stelt steeds hogere eisen aan de productie van vlees. Smaak en prijs zijn niet meer maatgevend.

Nadere informatie

Hoe smart is t Stad?

Hoe smart is t Stad? Hoe smart is t Stad? Dat internet, computers en vele andere technologieën een belangrijke invloed hebben op onze samenleving is onweerlegbaar. Ook steden zijn steeds meer bezig met het toepassen van technologie.

Nadere informatie

Colloquium NIC 1/10/2015: afsluiting

Colloquium NIC 1/10/2015: afsluiting Colloquium NIC 1/10/2015: afsluiting Dames en Heren, Het is mij een eer en een genoegen om dit boeiende colloquium te mogen afsluiten. Deze middag hebben we in elk geval een voortschrijdend inzicht gekregen

Nadere informatie