Niets uit deze uitgave mag worden gereproduceerd en/of vermenigvuldigd zonder schriftelijke toestemming van de uitgever.

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Niets uit deze uitgave mag worden gereproduceerd en/of vermenigvuldigd zonder schriftelijke toestemming van de uitgever."

Transcriptie

1 Artikel: Armenië. Ark van Noach, zartonk, Nagorno Karabagh Auteur: Friso Wiersum Verschenen in: Skript Historisch Tijdschrift, jaargang 24.2, Stichting Skript Historisch Tijdschrift, Amsterdam ISSN Abstract: Not available. Niets uit deze uitgave mag worden gereproduceerd en/of vermenigvuldigd zonder schriftelijke toestemming van de uitgever. Skript Historisch Tijdschrift is een onafhankelijk wetenschappelijk blad dat vier maal per jaar verschijnt. De redactie, bestaande uit studenten en pas afgestudeerden, wil bijdragen aan actuele historische debatten, en biedt getalenteerde studenten de kans om hun werk aan een breder publiek te presenteren. Een abonnement op Skript kost 20 euro per jaar. U kunt lid worden door het machtigingsformulier in te vullen op Ook kunt u een sturen naar de redactie, dan krijgt u het machtigingsformulier thuisgestuurd. Losse nummers zijn verkrijgbaar bij de redactie. Artikelen ouder dan een jaar zijn gratis te downloaden op Skript Historisch Tijdschrift Spuistraat 134, kamer VB Amsterdam

2 Friso Wiersum Armenië Ark van Noach, zartonk, Nagomo Karabagh Afgelopen jaar waren er ineens drie tentoonstellingen over Armenië in Nederland te zien. In de literaire wereld was het sprookjesboek 'All en Nino' van Kurban Said een onverwacht succes; dit boek speelt afwisselend in Armenië, Azerbeidjan en Dagestan. De geschiedenis van Armenië terugbrengen tot een middeleeuws koninkrijk waar ze mooie religieuze afbeeldingen produceerden, of tot achtergrond van een spannend liefdesverhaal, zoals respectievelijk de tentoonstellingen en het boek doen, is niet de hele geschiedenis kennen. Die van Armenië is een stuk weerbarstiger dan de fictie erover. De auteur van het in 1928 uitgegeven boekwerkje "Armenië door de eeuwen heen"^ waagt de auteur de vraag "En verdient Armenië, als volk, den naam niet van martelaarsvolk bij uitstek?" te stellen. In die jaren lag de genocide waarvan de Armeniërs slachtoffer waren in de nadagen van het Osmaanse Rijk nog vrij vers in het geheugen van westerse Beobachters, en deze brochure staat er vol van. Pagina's lang weet de schrijver verhalen op te dissen van verschrikkelijke wreedheden begaan door de Turken tegenover dit heldhaftige volk. Tegenwoordig wordt de Armeense geschiedenis kritischer benaderd. Christendom Armenië was het eerste christelijke land. Nog voor de eerste vervolgingen in Rome werden georganiseerd, had het Armeense volk zich al bekeerd. Toen de Perzische koning Chahpour de Eerste in 260 Armenië, geregeerd door de arsacidische koning Khosró, binnenviel, kerstenden twee apostelen, Bartholomeus en Thaddeus al de bevolking. Koning Chahpour de Eerste slaagde erin Armenië te bezetten, waarop de Armeniërs de twee apostelen en hun familie uitmoordden. Slechts de zoon van Bartholomeus, Gregorius, ontkwam; hij werd door een dienstvrouw gered. Ook de troonopvolger van Khosró, Trdat, overleefde verschillende moordpartijen. Hij werd na gevangenschap naar het Rome van keizer Dioclelianus ( ) gebracht. Het waren de Romeinen die in 283 de Sassaniden versloegen en zo de weg vrijmaakten voor Trdat om de troon te bestijgen. Hij kwam in 298 onder de naam Trdat de Derde aan de macht.^ Ook Gregorius was teruggekeerd en raakte bevriend met de nieuwe koning. Deze raakte zo geïntrigeerd door het christendom dat hij zich in 301 liet bekeren - Armenië werd christelijk. Gregorius, als stichter van de christelijke gemeenschap, kreeg de benaming 'de Verlichter', en zijn titel werd 'Catholicos'.-' In de hierop volgende eeuwen werd de orthodoxe kerk één van de pijlers van de Armeense identiteit. Na enkele schisma's binnen de christelijke wereld over de vraag of Jezus' aard goddelijk en

3 menselijk, goddelijk dus menselijk of slechts menselijk, maar wel van God afstammend was, bleef de Armeense kerk alleen achter. Zij was en is de behchaming van de leer van het monophysisme, wat wil zeggen; door zijn goddelijke aard was Jezus ook menselijk. Dit in tegenstelling tot het nestorianisme (én ën) en arianisme (alleen God zelf is goddelijk) van de Alexandrijnse en Byzantijnse orthodoxie."'^ Hierdoor raakte Armenië niet alleen afgezonderd van het Perzische mazdaïsme-', maar ook van de christelijke wereld. Door het eigen Armeense schrift, dat begin vijfde eeuw door de priester Mesrop Masjlots werd opgesteld, geraakte Armenië nog meer in een isolement. Dit heilige alfabet van 38 letters begint met de eerste letter van het woord God en eindigt met de beginletter van Christus." Middeleeuwen In de Middeleeuwen raakte Armenië haar onafhankelijkheid kwijt. Nadat het koninkrijk in 390 door de Romeinen en de Parthen was verdeeld, werd het in 451 door de Perzen veroverd. Geïmponeerd door het heldhaftige verzet van de Armeniërs stonden de Perzen hen toe hun christelijke identiteit te behouden. Hierdoor werd de veldslag van Avararaïr tot een 'morele' overwinning voor de Armeniërs en speelde deze een belangrijk rol in de nationale mythologie, zoals de slag op het Merelveld die bijna een millennium later voor de Serviërs zou worden. Na de opkomst van de Islam in het Nabije Oosten en de opmars van Arabieren was het wachten op een nieuwe inval in Armenië. Armenië spreidde zich toen op een veel groter vlak uit dan tegemnwoordig (zie kaart pagina 18). Wat nu bekend staat als Anatolië behoorde tot 640 tot verschillende Armeense koninkrijken. Deze strategische landstreek op en langs de handelsroutes met het Oosten was een 'gewild object' voor verscheidene rijken. Ook de Byzantijnen hebben geregeld getracht Armenië te veroveren.aan het eind van de zesde eeuw na Christus in slagen zij daarin, maar werden een eeuw later door Arabische kaliefen verjaagd. Vanaf dat moment zou Armenië eeuwenlang het 'wisselgeld' in de strijd tussen Byzantium en verschillende Arabische kalifaten zijn. Slechts in de tiende eeuw verwierf het, onder leiding van koning Ashot II, onafhankelijkheid en kende het een nieuwe Gouden Eeuw.' Hierna viel het Armeense Rijk weer toe aan Byzantium. Seldjoekse aanvallen brachten ook daar verandering in, grote delen van de Armeense bevolking vluchtten weg van hun oorspronkelijke woongebied en vestigden zich in het koninkrijk Cilicië. Cilicië, geografisch het gebied waar nu Syrië en Turkije grenzen, werd Klein Armenië. Nog steeds vermalen tussen de verschillende grote mogendheden in de regio, speelde Klein Armenië tijdens de Eerste Kruistocht voor het eerst een rol in de (West) Europese geschiedenis. Europese legers op weg naar het zogenaamde Heilige Land om de Seldjoeken, een Turkse natie, te verjagen, konden er bijkomen van de vermoeienissen van de lange tocht. Gesterkt door de contacten met Westerse legers, kenden de Armeniërs een derde periode van grote economische en culturele bloei. Uit deze periode werden onlangs christelijke miniaturen tentoongesteld." In Groot Armenië werd tegelijkertijd een kleine kruistocht tegen de Seldjoeken georganiseerd. Maar ook dat kon de opmars van de Turkse troepen niet stoppen. In 1405 konden Ottomaanse Turken zowel het Grote als het Kleine gedeelte vrij makkelijk innemen.

4 Armenië in het Ottomaanse Rijk En daarmee begint de moderne geschiedenis van Armenië. In dit multi-etnische rijk bestond een soort van verzuiling {millet), waarin de toonaangevende zuil die van de Ottomaans-Turkse was. De Ottomanen stonden andere etnische en religieuze groepen toe hun eigen identiteit te bewaren. Wel hadden deze groepen een afwijkende status voor de gerechtshoven. De Armeense identiteit werd dus meer dan ooit bepaald door de eigen religie en taal, geconcentreerd in patriarchale kleine dorpsgemeenschappen op het Anatolische platteland." De catholicos oefende, in het deel van het Osmaanse Rijk wat voorheen Cilicië was, nog steeds de rol van spiritueel leider van de Armeniërs uit. In de overige gebieden van het Ottomaanse Rijk waar de Armeniërs rijkelijk vertegenwoordigd waren, Oost-Anatolië, Transkaukasië en in de steden was deze rol echter voorbehouden aan een door de sultan benoemd religieus leider. De Armeniërs in de steden speelden een belangrijke rol in het publieke leven. Daar zij eeuwenlang op en langs de handelsroutes met het oosten hadden gewoond, was handel een belangrijke inkomstenbron van de Armeense gemeenschap geworden. Enkele families werden zelfs de belangrijkste financiers van de pasja's en zelfs de sultan. De sultan op zijn beurt beloonde de Armeense gemeenschap met het recht belasting te heffen en handelshuizen te stichten. Wel benoemde hij wel een tweede geestelijk leider; de patriarch van Constantinopel. Zo bleef hij controle en invloed uitoefenen op de Armeniërs die hun patriarch door de sultan moesten laten goedkeuren. Voorts voorkwam de sultan invloed van de Griekse sultan - de religieuze opponent. De Armeense handelshuizen kregen in de 17e eeuw een belangrijke stimulans door een vredesverdrag tussen de Ottomanen en Perzen. Hoewel dit verdrag slechts een tijdelijke pauze in de voortdurende schermutselingen tussen beide naties vormde, gaf het wel aanleiding tot het stichten van een Armeense drukkerij in Isfahan, een tot dan toe ongekend recht. Hoe wijdverbreid de handelsroutes van de Armeniërs waren, moge blijken uit het volgende overzicht van drukkerijen: In 1512 werd in Venetië de eerste drukkerij geopend, gevolgd door Constantinopel (1567), Lov (1616), Milaan (1621), Parijs (1633), een groot aantal in andere Europese steden^*^, en uiteindelijk in de 18e eeuw zelfs in Sint Petersburg en Calcutta. Dit is van belang omdat de Armeniërs die in de diaspora leefden in de 18e de aanzet gaven tot een renaissance van de Armeense cultuur. In 1717 vestigde de monnik Mehkitar, die uit Constantinopel was verbannen vanwege zijn bekering tot het katholicisme, zich in Venetië. Daar wijdde hij zich samen met zijn volgelingen aan de "spirituele verlichting van het Armeense volk". Door middel van humanistische en educatieve actie wilde hij de Armeniërs uit hun tweederangs positie in het Ottomaanse Rijk verlossen. Daartoe schreef hij in 1749 het 'Woordenboek van de Armeense taal' dat; volledig was gericht op de verdediging van het Armeens en het Armeense gedachtegoed. Later stichtte hij enkele Armeense hoge scholen (Wenen, Parijs) en werd hij de grondlegger van de nationale opleving die de Armeense cultuur in de negentiende eeuw zou kennen. De negentiende eeuw De opkomst van Rusland als grote mogendheid in deze eeuw had verstrekkende gevolgen voor de Armeniërs. Nadat Peter de Grote eerst had getracht het

5 Russische Rijk in noordelijke richting uit breiden, was zijn tweede stap die in de richting van het zuiden; de Kaukasus. Met zijn troepen kwam hij in 1730 al zo zuidelijk als Bakoe, maar dat was slechts voor korte duur. Een belangrijk gevolg was dat de Armeniërs in het vacuüm dat door de weer vertrekkende Russen achterbleef, in opstand tegen de Turken en Perzen kwamen die tot dan aan toe dat deel van Armenië hadden gecontroleerd en onderling betwist. De Armeniërs keken vanaf dat moment met een nauwlettend oog naar Rusland. Zoals overal in de negentiende eeuw deden ook in het Ottomaanse Rijk de nieuwe ideologieën hun intrede. De nieuwe ideeën van het liberalisme en nationalisme riepen krachten in het leven die niet meer te beteugelen zouden zijn. Was het leven in het Osmaanse Rijk eerst inderdaad ingedeeld via een systeem van verzuiling, millet, waarin de Armeniërs een beschermde status hadden als dhimini^ -, de opkomst van het liberalisme bracht hier verandering in. Tijdens de periode van hervormingen van , ook wel tamzidat genoemd, werden door het rijk twee belangrijke decreten geproclameerd, die het ottomanisme moesten stimuleren. Ottomanisme hield in dit verband in dat er voor elke ingezetene van het Ottomaanse Rijk rechtsgelijkheid zou gelden. "Deze theoretische rechtsgelijkheid, die de legitimiteit van de Ottomaanse staat ondermijnde door te breken met het Islamitische recht en eeuwenoude Ottomaanse tradities, veroorzaakte ressentimenten en verzet bij het religieuze establishment en ambtenaren en ottomaanse Turken."^'^ Gevolg hiervan was weer een proces van islamisering bij delen van eerdergenoemde groepen en de moslimbevolking. Er ontstonden animositeiten tussen de christelijke, Armeense -, en de moslimbevolking. Het onvermogen van de nu seculiere leiders van het Ottomaanse Rijk om een antwoord te vinden op de expansie van Europese mogendheden zorgden ook nog eens voor de vereenzelviging van Armeniërs met de eveneens christelijke Britten en Russen. De Armeniërs werden door de Turken als een vijfde colonne avant la lettre, beschouwd.^-' Tegelijkertijd begon de zartonk, de Armeense renaissance op politiek vlak. Geïnspireerd door het Europees liberalisme en in Europa verblijvende Armeniërs, en in belangrijke mate op de taal steunend, begon de pers zich te ontwikkelen. Ook genoten meer en meer Armeniërs onderwijs. In 1863 werd zelfs een Nationale Armeense Constitutie opgesteld. Deze zorgde voor het onstaan van een publieke sfeer waar kritische debatten over onderwijskundige, sociale en politieke vraagstukken plaatsvonden. De traditionele voormannen van de Armeense dhimmi verloren hun status aan de opkomende middenklasse. Zo zien we hoe bij beide bevolkingsgroepen veranderingen in de machtsstructuur plaatsvinden. Meer dan ooit tevoren kwamen gevoelens van inferioriteit bij beide groepen voor. Bij de Ottomaanse Turken door een feitelijk verlies aan privileges, bij de Armeniërs door het achterblijven van de politieke werkelijkheid bij hun wensen.^"^ Na het congres van Berlijn (1878) waar de Europese mogendheden over de problemen in de twee multi-etnische rijken van Europa, het Ottomaanse en het Habsburgse, confereerden, verloor het Ottomaanse Rijk, de tweede zieke oude man, veel grondgebied en invloed. Op de Balkan werd Bosnië-Hercegovina een Habsburgs protectoraat. Noord-Armenië werd een deel van het Russische Rijk. De Armeense kwestie, ook op de agenda in Berlijn, werd dus niet opgelost. Het uitblijven van een oplossing versnelde het proces van politieke radicalisering bij de

6 Armeniërs. Verschillende politieke partijen werden tussen 1885 en 1890 opgericht. Al snel resulteerde dit proces in enkele kleine opstanden, hardhandig neergeslagen door de sultan Abdul Hamid, zo hardhandig zelfs dat er sprake was van "massale moordpartijen, waarbij naar schatting driehonderd duizend Armeniërs omkwamen en honderdduizenden naar het buitenland vluchtten."^-' De genocide Het voorafgaande werd in 1915 nog eens overtroffen. Anderhalf miljoen Armeniers vonden toen de dood. In de twee decennia tussen deze moordpartijen was de sultan afgzet door een jonge generatie Turks nationalistische revolutionairen, de Jong Turken. Bij hun machtsovername in 1909 garandeerden zij dezelfde rechten aan alle inwoners van het rijk, maar in 1913 kwamen ze daar al weer op terug. De nieuwe ideologie was die van het panturkisme. De Armeniërs pasten hier niet in, de vele mouhadjirs, moslim vluchtelingen uit Europese voormalige delen van het Osmaanse Rijk, wel. De spanningen tussen de bevolkingsgroepen liepen hoog op, zowel in de steden als op het platteland, waar Koerden door de Turken tegen de Armeniërs werden opgezet. Ook in 1909, nog voor de Jong Turkse machtsovername, vonden grote onlusten plaats. Het leger, bastion van de Jong Turken, dat door de sultan was gestuurd om de onrust te beteugelen, deed volop mee aan de moordpartijen van de Armeense bevolking. Het leger was in de negentiende eeuw ingrijpend gemoderniseerd. De Duitser von Moltke, later bekend van de veldslagen die Pruisen in 1866 en 1870 won, had hier de leiding over. Onder de indruk van Napoleons tactieken en sterk beïnvloed door von Clausewitz was ook in het Osmaanse leger de strategie van de totale oorlog, leidend tot de vernietiging van de vijand, de geldende geworden. Volgens J. Reid is het samenkomen van de ideologie van het panturkisme en de strategie van de totale oorlog de sleutel tot verklaring van de genocide. "De doctrine van de totale oorlog en de ethiek van de vernietiging waren net zo'n belangrijk deel van de Jong Turkse officieren ideologie als het turkisme(..) Zonder deze oorlogsfilosofie zou de Armeense genocide geheel andere proporties hebben gekend."^^ Net als in eerdere anti-armeense geweldsuitbarstingen zouden er wellicht veel slachtoffers gevallen zijn bij bestormingen op Armeense steden en dorpen, maar zou geen planmatige volkerenmoord hebben plaatsgevonden. Wat tegenwoordig als etnische zuivering bekend staat, was vroeger het 'verplaatsen'van bevolkingsgroepen. Zo moeten we ook de aanvangsfase van de genocide zien. De Jong Turken hadden zich bij het uitbreken van de Eerste wereldoorlog aangesloten bij de Asmogendheden. Hun politieke denkraam kende slechts twee uitzichten; nieuwe eer en glorie voor het Ottomaans Turkse Rijk en de oplossing van de 'Armeense Kwestie'. Beide werden gevoed door het idee van het panturkisme, en werkten in wisselwerking met elkaar. Hoe desastreuzer de oorlog verliep, hoe meer rancune richting de Armeense bevolking. En de oorlog aan de verschillende fronten, in de Kaukasus en in Egypte, verliep desastreus. Vele soldaten deserteerdenl' en de legers moesten zich terugtrekken. Vanaf het front in de Kaukasus kwamen die dan in Armenië terecht. Daar was de verbanning begonnen. De Jong Turken hadden een gebied langs het spoor naar Damascus, Sultania en Dar-el-Zor, als nieuw vestigingsgebied

7 voor de Armeense bevolking gepland. Dit was een redelijk vruchtbaar gebied, echter wel omringd door gebergten en de woestijnen van wat nu noord Irak respectievelijk Syrië is. De verbanning zou van tijdelijke aard zijn, zo hadden de overheden afgekondigd. Voorbereiding op de reis, het inpakken van de nodige proviand en andere noodzakelijke levensbehoeften was overbodig, aldus de Jong Turken. De overheid zou zorg dragen voor de achtergelaten bezittingen. Dit cynisme preludeert het ontkennen van de genocide door het moderne Turkije. Hoe vond nu de genocide plaats? Ten eerste werden alle Armeniërs ontwapend, ook zij die in het leger dienst deden. Deze ontwapende soldaten werden naar werkkampen achter de fronten overgeplaatst. Daar kwamen zij nooit meer uit. Het decreet de wapens in te leveren gaf de Jong Turken aanleiding de mannen van middelbare leeftijd in Armeense steden en dorpen te arresteren; zij zouden wapens achter de hand hebben gehouden. Vervolgens werden de overigen verbannen; eerst per spoor en later te voet doorkruisten zij de onherbergzame vlakten. Degenen die deze dodenmarsen overleefden, kwamen om in de woestijnen. De getuigenissen van verschillende buitenlanders (meestens missionarissen) zijn nog altijd hartverscheurend om te lezen. ^" Twee derde van de Armeense bevolking kwam om in deze genocide, door de Armeniërs met Aghed (catastrofe) aangeduid. 24 April, de dag dat in Armeense leidende figuren werden gearresteerd, is nog altijd herdenkingsdag voor alle Armeniërs. Armenië in de USSR Tijdens de Eerste Wereldoorlog vochten zo'n 5000 Armeense vrijwilligers mee in de Russische legers. Dit was voor de Turken een extra reden om hen te vervolgen, het bood na afloop van de oorlog de Armeniërs wel de mogelijkheid een eigen republiek uit te roepen, zij het onder Russische voogdij. De republiek besloeg het grondgebied van het huidige Armenië, delen van Azerbeidjan (tot en met de Armeense exclave Nagorno-Karabach), Zuid- Georgië en een stuk van noord-oost Turkije. Cilicië viel, na twee jaar twee lang een Frans protectoraat te zijn geweest, aan Turkije toe. Het historische Armenië, Oost-Anatolië, bleef Turks, (zie kaartje) Deze onafhankelijke republiek bestond echter maar kort. In Turkije was Atatürk aan de macht gekomen, in Rusland de bolsjewieken. Toen Turkse legers in 1920 Armenië binnenvielen, besloten de Armeniërs geen weerstand te bieden aan de van de andere kant oprukkende communisten om een totale Turkse inname te voorkomen. De Sovjet-republiek Armenië was geboren. Het zijn deze jaren die de achtergrond vormen van Kurban Said's boek Ali en Nino. De ontwikkelingen rondom de hoofdpersonen en hun vrienden symboliseren de verschillende veranderingen in dit deel van de Kaukasus. Behoud van tradities tegenover de komst van westerse ideologieën als nationalisme en communisme. In het boek overwint de liefde (daar is het ten slotte een roman voor), in de loop van de geschiedenis overwint de grauwe realiteit. Armenië maakte eerst deel uit van de Transkaukasische Federale Socialistische Republiek, tezamen met Georgië en het olierijke Azerbaidjan. Vanaf 1936 was Armenië een zelfstandige republiek binnen de Sovjet-Unie. Net als eerder in het Osmaanse Rijk ontwikkelden de Armeniërs zich ook nu tot een loyale millet. ' 9 Met een groot verschil: Van de zes miljoen Armeniërs leefden er 3.5 miljoen in de diaspora, de spjuurk zoals

8 m zij het noemen. En zoals vaker zijn het de buiten de eigen landsgrenzen verblijvenden die een nationalistisch beleid voorstaan. Tijdens de periode van glasnost en perestrojka deed dit zich gelden. Onder invloed van de spjuurk namen de Armeniërs van Nagorno-Karabach in 1988 een petitie aan, waarin zij om aansluiting bij Armenië vroegen. Zowel Bakoe (Azerbaidjan) als Moskou verwierpen dit voorstel. Demonstraties aan beide kanten volgden elkaar snel op. In Nagorno-Karabach ontstond uit het Comité Karabach de Nationale Armeense Beweging (HHS). Deze beweging zou het voortouw nemen bij het onafhankelijkhiedsstreven van Armenië. Op 21 september 1991 kiezen de Armeniërs in Armenië via een referendum (95 % deelname met 94 % van de stemmen) voor onafhankelijkheid. Levon Ter Petrossian, leider van de HHS, wordt op 16 oktober tot president gekozen.^'^ Armenië onafhankelijk; vloek of zegen? Daarmee was echter het probleem Karabach de wereld niet uit. Sterker nog, zonder de sussende aanwezigheid van de Sovjet-Unie ontaardden de demonstraties in een regelrechte oorlog tussen Armenië en Azerbeidjan. Azerbeidjan, gesteund door Rusland en Turkije, boycot Armenië sinds Dit zorgt voor een groot gebrek aan energie, ook al omdat de enige kerncentrale die Armenië rijk is vanwege veiligheidsredenen slechts op 40 % van haar capaciteiten draait. Met een hoge inflatie en een hrain drain door de diaspora is de economische situatie ook nu nog allerminst rooskleurig. Politieke stabiliteit is evenmin gegeven. De erfenis van de genocide zorgt voor veel onrust. De Azeri's worden in Armenië Turken genoemd, vanwege hun moslim achtergrond en nauwe banden met Turkije.^^ Politieke toenadering is dan ook een gevaarlijke stap. Dat moge blijken uit de moord op premier Sarkisian (die dit probeerde), de parlementsvoorzitter en andere politici door vijf terroristen in oktober Nog steeds zijn de achtergronden van deze moorden (in het parlement, live op televisie) niet opgehelderd. De pohtieke structuur van Armenië, met sterke patronage-banden en bijna maffiosi clans, tsavorkas op zijn Armeens, staat opheldering in de weg. Wellicht hebben eeuwen van slachtofferschap en het gevoel een minderheid te zijn, een speelbal van de omringende grote mogendheden, een vertekend zelfbeeld geschapen, waarin eigen verantwoordelijkheid minder zwaar telt. Toch zijn er ook enkele feiten die positief stemmen. De genocide, decennia lang taboe in de internationale politiek, lijkt na de erkenning ervan door de Franse president Chirac in februari 2001 bespreekbaar te zijn geworden. Zo vond eind maart vorig jaar een Turks-Armeense conferentie plaats over de genocide. De aanwezige wetenschappers kwamen samen tot de conclusie dat er inderdaad een genocide heeft plaatsgevonden. Nu dit jaar nieuwe onderhandelingen over Nagorno- Karabach gepland staan, onder leiding van de OVSE, en er eind mei een tweede donorconferentie vanuit de diaspora wordt georganiseerd, kan Armenië wellicht een stap in de toekomst zetten. Het zal minder feeërieke tentoonstellingen en boeken opleveren, maar het levenspeil van het land ten goede komen.

9 Kind van nieuw rijken in zijn speelgoed Mercedes. De samenleving kent grote verschillen in rijkdom. Noten 1. J. van Asch, "Armenië door de eeuwen heen" (Antwerpen, 1928) 2. M. Ohanian, "LArmenië fait de la resistance" in: 'Historia thématique', nr 75, feb. 2002, 58-63, aldaar idem, C. Mouradian, "LArménie", 'Que-sais-je?', (Parijs, 1996), Mazdaïsme: de Perzische leer van het manicheïsme, waar Ahura Mazda de godheid van het goede was. 6. 'En zo vormen God de Vader en en God de Zoon de wachtposten aan beide uiteinden van het alfabet', schrijven S. Vermeer en E. Zeynalian wellicht iets te romantisch in "Armenië" in de landenreeks van het Koninklijk Instituut voor de Tropen (Amsterdam, 2000), idem, Het Leidse Rijksmuseum van Oudheden en het Utrechtse Catharijneconvent organiseerden in samenwerking met het State History Museum van Jerevan, Armenië, deze tentoonstellingen van, zoals de catalogus stelt, 'verborgen rijkdom uit de bergen', resp. 'middeleeuwse miniaturen uit het christelijke oosten'. In de eveneens Leidse Lakenhal werden contemporaine kunstenaars uit de Armeense diaspora belicht. Deze tentoonstellingen waren te zien van 3 november 2001 tot en met 3 maart jl. 9. Mouradian, "L'Arménie", W/aaronder in 1658 Amsterdam, waar in 1666 de eerste Armeense bijbel werd gedrukt, gevolgd door de eerste geografische kaart en een handboek voor maten en gewichten. Idem, dhimmi: 'protected non Muslim monotheistic subject of a muslim state', S.IH. Astourian, "Genocidalprocess: reflections on the Armeno-Turkish polarization" R.G. Hovannisi (ed.), 'The

10 Armenian genocide' (Londen, 1992), 53-79, aldaar idem, J.J. Reid, "Total war, the Annihilation ethic, and the Armenian genocide, " In; R.G. Hovannisian, 'The Armenian genocide', 21-52, aldaar Austorian, "Genocidalprocess", Vermeer, Zeynalian, "Armenië", Reid, "Total war", Waarbij kan worden opgemerkt dat het percentage bij de Armeniërs in het leger aanzienlijk lager lag dan het gemiddelde. En dit ondanks het feit dat zij tot 1908 nooit dienst hadden gedaan in het leger, dat was voorbehouden aan de moslims. De nieuwe gelijkheid van de Jong Turken had hier wél verandering in gebracht. Cf. Mouradian, "Armenië", Zie onder meer van Asch, "Armenië", Mouradian, "Armenië". 19. N. Dudwick, "Political transformations in postcommunist Armenia: images and realities", in: K.Dawisha, B. Parrot (eds.) 'Conflict, cleavage and change in Central Asia and the Caucasus', (Cambridge 1997), , aldaar Mouradian, "Armenië", N. Dudwick, "The cultural construction of political violence in Armenia and Azerbaidjan" in; 'Problems of postcommunism', julilaug. 1995, vol. 42, nr 4, p. 19.

Onderzoeksvraag; welke motieven leidden in de middeleeuwen tot de kruistochten?

Onderzoeksvraag; welke motieven leidden in de middeleeuwen tot de kruistochten? Onderzoeksvraag; welke motieven leidden in de middeleeuwen tot de kruistochten? Rond 1080 bedreigen de minder tolerante Seldjoeken Constantinopel. Het werd voor christelijke pelgrims steeds moeilijker

Nadere informatie

Leerlingen hand-out stadswandeling Amsterdam

Leerlingen hand-out stadswandeling Amsterdam Leerlingen handout stadswandeling Amsterdam Groep 1: de Surp Hoki Armeens Apostolische kerk Adres: Kromboomsloot 22, Amsterdam Namen leerlingen: In deze handout staat alle informatie die je nodig hebt

Nadere informatie

Dagboek Sebastiaan Matte

Dagboek Sebastiaan Matte Vraag 1 van 12 Dagboek Sebastiaan Matte Uit het dagboek van Sebastiaan Matte: "Ik ben vandaag bij een hagenpreek geweest, in de duinen bij Overveen. Wel duizend mensen uit de stad waren bij elkaar gekomen

Nadere informatie

SO 1. Tijdvak II AVONDMAVO 2013-2014. Historisch Overzicht

SO 1. Tijdvak II AVONDMAVO 2013-2014. Historisch Overzicht SO 1 Tijdvak II AVONDMAVO 2013-2014 Historisch Overzicht 1. Welke doelstelling had Wilhelm II bij zijn aantreden als Keizer van Duitsland? 2. Welk land behoorde niet tot de Centralen tijdens de Eerste

Nadere informatie

Toetsvragen Geschiedenis Toelatingstoets Pabo. Tijdvak 3 Toetsvragen

Toetsvragen Geschiedenis Toelatingstoets Pabo. Tijdvak 3 Toetsvragen Tijdvak 3 Toetsvragen 1 Op veel afbeeldingen wordt de Romeinse keizer Constantijn als een heilige afgebeeld met een stralenkrans om zijn hoofd. Welke reden was er om Constantijn als christelijke heilige

Nadere informatie

Tijdwijzer. Het begin. Voor en na Christus

Tijdwijzer. Het begin. Voor en na Christus 138 Tijdwijzer Het begin Op deze tijdbalk past niet de hele geschiedenis van de mens. Er lopen namelijk al zo n 100.000 jaar mensen rond op aarde. Eigenlijk zou er dus nog 95.000 jaar bij moeten op de

Nadere informatie

Abstract: Not available.

Abstract: Not available. Artikel: In de wortel gespleten. De historische mythe van de ongedeelde kerk Auteur: Peter-Ben Smit Verschenen in: Skript Historisch Tijdschrift, jaargang 22.4, 75-79. 2014 Stichting Skript Historisch

Nadere informatie

Vervolg en einde van De Koude Oorlog: 1953-1995 (10.1 & 10.3)

Vervolg en einde van De Koude Oorlog: 1953-1995 (10.1 & 10.3) Vervolg en einde van De Koude Oorlog: 1953-1995 (10.1 & 10.3) Na de dood van Stalin leek de Sovjet greep op het Oost Europa wat losser te worden. Chroesjtsjov maakte Stalins misdaden openbaar (destalinisatie),

Nadere informatie

De klassieke tijdlijn

De klassieke tijdlijn De klassieke tijdlijn In de lessen geschiedenis heb je waarschijnlijk al gehoord over de tijdlijnen, of de historische periodes en waarschijnlijk ook over exacte datums zoals 476. In dit documentje kom

Nadere informatie

De renaissance!! Waarschijnlijk heb je al eens van deze term gehoord bij het bezoeken van museums of tijdens lessen geschiedenis.!

De renaissance!! Waarschijnlijk heb je al eens van deze term gehoord bij het bezoeken van museums of tijdens lessen geschiedenis.! De renaissance Waarschijnlijk heb je al eens van deze term gehoord bij het bezoeken van museums of tijdens lessen geschiedenis. Deze term betekent letterlijk de wedergeboorte, en is een kunststroming uit

Nadere informatie

TIJDLIJN VAN DE MIDDELEEUWEN TIJDLIJN

TIJDLIJN VAN DE MIDDELEEUWEN TIJDLIJN e-book Deze serie bestaat uit... 978-94-6175-209-3 (HB) 978-94-6175-153-9 (HB) 978-94-6175-963-4 (e-book) 978-94-6175-967-2 (e-book) 978-94-6175-210-9 (HB) 978-94-6175-155-3 (HB) 978-94-6175-154-6 (HB)

Nadere informatie

Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties

Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties Dit hoofdstuk gaat over opstand in Amerika, Frankrijk en Nederland. Deze opstanden noemen we revoluties. Opstand in Amerika (1775). De

Nadere informatie

Tijd van jagers en boeren? 3000 v. Chr. Prehistorie. Kenmerkende aspecten. Begrippen

Tijd van jagers en boeren? 3000 v. Chr. Prehistorie. Kenmerkende aspecten. Begrippen Tijd van jagers en boeren? 3000 v. Chr. Prehistorie 1. De levenswijze van jager-verzamelaars. 2. Het ontstaan van landbouw en landbouwsamenlevingen. 3. Het ontstaan van de eerste stedelijke gemeenschappen.

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis pilot havo 2009 - II

Eindexamen geschiedenis pilot havo 2009 - II Door de tijd heen De volgende historische verdragen staan in willekeurige volgorde: 1 Door de Vrede van Brest-Litovsk tussen het Duitse keizerrijk en het communistische Rusland kunnen de Duitse generaals

Nadere informatie

Een weg door de geestelijke stromingen vragenlijst voor het Christendom. Naam:

Een weg door de geestelijke stromingen vragenlijst voor het Christendom. Naam: Een weg door de geestelijke stromingen vragenlijst voor het Christendom Naam: Het Christendom Hallo, dit is de vragenlijst die hoort bij de website over geestelijke stromingen. Je kunt de website vinden

Nadere informatie

Naam: VAN WILLIBRORD tot Statenbijbel

Naam: VAN WILLIBRORD tot Statenbijbel Naam: VAN WILLIBRORD tot Statenbijbel Willibrord Willibrord werd geboren als zoon van pas bekeerde ouders en werd als zevenjarige jongen door zijn vader Wilgis toevertrouwd aan het klooster van Ripon nabij

Nadere informatie

germaans volk), een sterke Franse groepering. Ze verkochten haar aan de Engelsen die haar beschuldigden van ketterij (het niet-geloven van de kerk).

germaans volk), een sterke Franse groepering. Ze verkochten haar aan de Engelsen die haar beschuldigden van ketterij (het niet-geloven van de kerk). Jeanne d'arc Aan het begin van de 15de eeuw slaagden de Fransen er eindelijk in om de Engelsen uit hun land te verdrijven. De strijd begon met een vrouw die later een nationale heldin werd, van de meest

Nadere informatie

Tijd van burgers en stoommachines 1800 1900. 8.3 Nationalisme en Duitse eenwording.

Tijd van burgers en stoommachines 1800 1900. 8.3 Nationalisme en Duitse eenwording. Onderzoeksvraag: Hoe zorgden nationalistische gevoelens ervoor dat de Duitstalige gebieden één staat werden? Kenmerkende aspect: De opkomst van de politiek maatschappelijke stromingen nationalisme, liberalisme,

Nadere informatie

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt.

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt. Examen VWO 2009 tijdvak 2 woensdag 24 juni 9.00-12.00 uur geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 28 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 76 punten te behalen. Voor elk vraagnummer

Nadere informatie

China. - De geschiedenis en cultuur van Peking -

China. - De geschiedenis en cultuur van Peking - Pagina 1 Groep 8 Colofon China - De geschiedenis en cultuur van Peking - Leerling - informatie Inleiding In deze les gaan wij het hebben over de Chinese stad Peking. We kijken met elkaar naar een stukje

Nadere informatie

Toetsvragen Geschiedenis toelating Pabo. Tijdvak 7 Toetsvragen

Toetsvragen Geschiedenis toelating Pabo. Tijdvak 7 Toetsvragen Tijdvak 7 Toetsvragen 1 In de Tijd van Pruiken en Revoluties hielden kooplieden uit de Republiek zich bezig met de zogenaamde driehoekshandel. Tussen welke gebieden vond deze driehoekshandel plaats? A

Nadere informatie

7. Het ontstaan van het nationalisme

7. Het ontstaan van het nationalisme 7. Het ontstaan van het nationalisme Artikel 3 uit de Verklaring van de rechten van de mens en de burger, 1789. De oorsprong van iedere soevereiniteit ligt wezenlijk bij het volk/de natie. Geen instantie,

Nadere informatie

Napoleon. bekendste persoon uit de geschiedenis

Napoleon. bekendste persoon uit de geschiedenis Napoleon bekendste persoon uit de geschiedenis Napoleon behoort tot de meest bekende personen uit de geschiedenis. Hij wist zich van eenvoudige komaf op te werken tot keizer van Frankrijk en heerser over

Nadere informatie

GROTE-LIJN-OVERZICHT VAN TIJDVAKKEN BEHANDELD IN LEERJAAR 1

GROTE-LIJN-OVERZICHT VAN TIJDVAKKEN BEHANDELD IN LEERJAAR 1 GROTE-LIJN-OVERZICHT VAN TIJDVAKKEN BEHANDELD IN LEERJAAR 1 Tijdvak Jagers en boeren; van de eerste mensen 3000 v. C. prehistorie; van de eerste mensen - 3000 v.c. Samenlevingstype: eerst jagers/verzamelaars,

Nadere informatie

Tijdvak I. 31 oktober 2013 8: 30-10:00.

Tijdvak I. 31 oktober 2013 8: 30-10:00. 1 SCHOOLONDERZOEK Tijdvak I GESCHIEDENIS 31 oktober 2013 8: 30-10:00. Dit onderzoek bestaat uit 38 vragen. Bij dit onderzoek behoort een antwoordblad. Beantwoord de antwoorden uitsluitend op het antwoordblad.

Nadere informatie

Achtergrondinformatie bij Vastenoffer 2008

Achtergrondinformatie bij Vastenoffer 2008 Achtergrondinformatie bij Vastenoffer 2008 De Missie St. Paulus en de Dochters van de Heilige Maria De Missie St. Paulus ondersteunt sinds 1994 het werk van de Koptische communiteit Daughters of St. Mary.

Nadere informatie

Kerkelijk Café. Vredesweek, 27 september 2015, Lebuinuskerk

Kerkelijk Café. Vredesweek, 27 september 2015, Lebuinuskerk 1 Kerkelijk Café Vredesweek, 27 september 2015, Lebuinuskerk Na een welkom door Hans van Olst, spreekt Hans Magdelijns met Aziz Beth Aho, voorzitter van de Aramese Beweging voor Mensenrechten en de aanwezigen,

Nadere informatie

Paragraaf 4: De Germaanse cultuur - TL 1

Paragraaf 4: De Germaanse cultuur - TL 1 Auteur Floris Sieffers Laatst gewijzigd 28 October 2015 Licentie CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie Webadres http://maken.wikiwijs.nl/65939 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijsleermiddelenplein.

Nadere informatie

Eindexamen aardrijkskunde vwo 2008-I

Eindexamen aardrijkskunde vwo 2008-I LET OP: De cursieve regel achter de vraagzin kan afhankelijk van de feitelijke vraag bijvoorbeeld vermelden: dat een verklaring een situatiebeschrijving en een algemene regel (= verklarend principe) moet

Nadere informatie

De Franse keizer Napoleon voerde rond 1800 veel oorlogen in Europa. Hij veroverde verschillende gebieden, zoals Nederland en België. Maar Napoleon leed in 1813 een zware nederlaag in Duitsland. Hij trok

Nadere informatie

Resultaten en conclusies Israël onderzoek (uitgebreid)

Resultaten en conclusies Israël onderzoek (uitgebreid) Resultaten en conclusies Israël onderzoek (uitgebreid) Hieronder volgen de resultaten van het Israël onderzoek wat de EO in de afgelopen weken heeft laten uitvoeren. Veel stellingen zijn in een 5- puntsschaal

Nadere informatie

SCHOOLONDERZOEK GESCHIEDENIS

SCHOOLONDERZOEK GESCHIEDENIS SCHOOLONDERZOEK Tijdvak I GESCHIEDENIS Dit onderzoek bestaat uit 40 vragen. Bij dit onderzoek behoort een antwoordblad. Beantwoord de antwoorden uitsluitend op het antwoordblad. Meerkeuze antwoorden worden

Nadere informatie

Het begin van staatsvorming en centralisatie. Onderzoeksvraag; Hoe vond de staatsvorming van Engeland, Frankrijk en het hertogdom Bourgondië plaats?

Het begin van staatsvorming en centralisatie. Onderzoeksvraag; Hoe vond de staatsvorming van Engeland, Frankrijk en het hertogdom Bourgondië plaats? Onderzoeksvraag; Hoe vond de staatsvorming van Engeland, Frankrijk en het hertogdom Bourgondië plaats? Voorbeeld 1: Engeland De bezittingen van de Engelse koning Hendrik II in Frankrijk rond 1180 zijn

Nadere informatie

Tijdsplanning. Opdracht 5: Islamitische vlakvullingen

Tijdsplanning. Opdracht 5: Islamitische vlakvullingen Iran project 2011-2012 Inleiding Iran het Land van de Ariërs schrikt de ene af door de verschrikkelijke verhalen die we in het nieuws horen. De ander wordt er juist door geboeid. Wat is het nu werkelijk

Nadere informatie

Deze PowerPoint presentatie gaat over Kerk en Israël, in het bijzonder over de Protestantse Kerk (in Nederland) en Israël. Met de naam Israël wordt

Deze PowerPoint presentatie gaat over Kerk en Israël, in het bijzonder over de Protestantse Kerk (in Nederland) en Israël. Met de naam Israël wordt Deze PowerPoint presentatie gaat over Kerk en Israël, in het bijzonder over de Protestantse Kerk (in Nederland) en Israël. Met de naam Israël wordt bedoeld: het Israël dat wij ontmoeten in de bijbel en

Nadere informatie

Schoolonderzoek II Geschiedenis Staat en Natie Tijdvak I 2014-2015

Schoolonderzoek II Geschiedenis Staat en Natie Tijdvak I 2014-2015 Schoolonderzoek II Geschiedenis Staat en Natie Tijdvak I 2014-2015 Dit schoolexamen bestaat uit 33 vragen. In totaal kun je hiervoor 54 punten halen. Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd

Nadere informatie

OPDRACHTEN BIJ DE TENTOONSTELLING TEGEN-STRIJD: DE GROOTE OORLOG IN HET LAND VAN DENDERMONDE

OPDRACHTEN BIJ DE TENTOONSTELLING TEGEN-STRIJD: DE GROOTE OORLOG IN HET LAND VAN DENDERMONDE OPDRACHTEN BIJ DE TENTOONSTELLING TEGEN-STRIJD: DE GROOTE OORLOG IN HET LAND VAN DENDERMONDE INLEIDING Op 17 augustus opende de tentoonstelling Tegen-Strijd, de beleving van de Groote Oorlog in het land

Nadere informatie

Werkblad van RJ Tarr www.activehistory.co.uk / 1

Werkblad van RJ Tarr www.activehistory.co.uk / 1 Werkblad van RJ Tarr www.activehistory.co.uk / 1 Oorzaken van de Eerste Wereldoorlog: invuloefening Werkblad bij het simulatiespel www.activehistory.co.uk Instructie: Vul het witte veld in terwijl je het

Nadere informatie

Tijd van Grieken en Romeinen. 2.4 De late oudheid. Romeinen. Romeinen. 1. Invallen door Germaanse stammen

Tijd van Grieken en Romeinen. 2.4 De late oudheid. Romeinen. Romeinen. 1. Invallen door Germaanse stammen De ontwikkeling van het jodendom en het christendom als de eerste monotheïstische godsdiensten Pax Romana = Romeinse vrede, in 3 e eeuw n. Chr. onder druk door: 1. Invallen door Germaanse stammen 2. Conflicten

Nadere informatie

Tijd van monniken en ridders (500 1000 n. Chr.) 3.4 De islam in Europa. Allah. Het ontstaan en de verspreiding van de islam.

Tijd van monniken en ridders (500 1000 n. Chr.) 3.4 De islam in Europa. Allah. Het ontstaan en de verspreiding van de islam. 570 n Chr Profeet Mohammed geboren in Mekka 610 n Chr Openbaringen Allah via de aartsengel Gabriël, De woorden worden opgeschreven in de Koran 622 n Chr Vlucht Mohammed naar Medina, begin islamitische

Nadere informatie

maatschappijwetenschappen pilot vwo 2015-I

maatschappijwetenschappen pilot vwo 2015-I Opgave 1 Kroatië toegetreden tot de EU Bij deze opgave horen de teksten 1 tot en met 3 en figuur 1. Inleiding Kroatië is een van de staten in de Balkan die voorheen tot Joegoslavië behoorden. In 1991 verklaarde

Nadere informatie

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt.

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt. Examen HAVO 2009 tijdvak 2 woensdag 24 juni 9.00-12.00 uur geschiedenis (pilot) Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 25 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 75 punten te behalen. Voor

Nadere informatie

Geschiedenis en Staatsinrichting TL Bohemen, Houtrust, Kijkduin 2015-2016-2017

Geschiedenis en Staatsinrichting TL Bohemen, Houtrust, Kijkduin 2015-2016-2017 Exameneenheden geschiedenis GS/K/1 Oriëntatie op leren en werken GT GS/K/2 Basisvaardigheden GT GS/K/3 Leervaardigheden in het vak geschiedenis en staatsinrichting GT GT GS/K/4 De koloniale relatie Indonesië

Nadere informatie

HONDERD JAAR GELEDEN. Nieuws uit de krant van 10 tot 15 maart 1913

HONDERD JAAR GELEDEN. Nieuws uit de krant van 10 tot 15 maart 1913 HONDERD JAAR GELEDEN aflevering 12 Nieuws uit de krant van 10 tot 15 maart 1913 Een vast onderwerp waaraan in de kranten aandacht werd besteed, was de oorlog op de Balkan. Turkije was er bij betrokken

Nadere informatie

Wim Jurg. De vierde eeuw. of hoe het christendom staatsgodsdienst werd DAMON. JURG, De vierde eeuw.indd 3 18-07-11 10:40

Wim Jurg. De vierde eeuw. of hoe het christendom staatsgodsdienst werd DAMON. JURG, De vierde eeuw.indd 3 18-07-11 10:40 Wim Jurg De vierde eeuw of hoe het christendom staatsgodsdienst werd DAMON JURG, De vierde eeuw.indd 3 18-07-11 10:40 Inhoud Vooraf 7 1. De tuinierende god 9 2. Een net niet heilige keizer 34 3. Het nieuwe

Nadere informatie

De nieuwe landen in het oosten

De nieuwe landen in het oosten De nieuwe landen in het oosten Sinds het einde van de Koude Oorlog is de kaart van Europa ingrijpend gewijzigd. Sommige staten zijn verdwenen om op te gaan in een groter geheel ( denk aan de DDR), maar

Nadere informatie

Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn

Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn Filips II In 1566, meer dan vierhonderd jaar geleden, zijn veel mensen boos. Er is onrust in de Nederlanden. Er zijn spanningen over het geloof, veel mensen

Nadere informatie

Tijd van burgers en stoommachines 1800 1900. 8.2 Het moderne imperialisme

Tijd van burgers en stoommachines 1800 1900. 8.2 Het moderne imperialisme Onderzoeksvraag: Welke motieven hadden de Europeanen om in Afrika en Zuidoost Azië een groot koloniaal imperium op te bouwen? Kenmerkende aspect: De moderne vorm van imperialisme die verband hield met

Nadere informatie

WEBQUEST L6-02 oorlog & vrede

WEBQUEST L6-02 oorlog & vrede WEBQUEST L6-02 oorlog & vrede 2.3.1. Wereldoorlog I INHOUD OEFENBOEK De Eerste Wereldoorlog 02-03 2.3.2. Wereldoorlog II De Tweede Wereldoorlog 04-05 La Vita è Bella 06-07 3.1. Geweldige personen Jezus

Nadere informatie

geschiedenis geschiedenis

geschiedenis geschiedenis Examen HAVO 2009 tijdvak 1 woensdag 20 mei 9.00-12.00 uur tevens oud programma geschiedenis geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 30 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

Geschiedenis hoofdstuk 3

Geschiedenis hoofdstuk 3 Geschiedenis hoofdstuk 3 Romeinse rijk 500 v Christus 500 na Christus Rome de eeuwige stad : deze stad bestaat al eeuwenlang. De tijdlijn Het Romeinse rijk begint 500v Chr. En eindigt 500 na Christus.

Nadere informatie

SO 2 Tijdvak I AVONDMAVO 2012-2013. Staat en Natie. Dit SO bestaat uit 37 vragen. 29 openvragen en 8 meerkeuze vragen.

SO 2 Tijdvak I AVONDMAVO 2012-2013. Staat en Natie. Dit SO bestaat uit 37 vragen. 29 openvragen en 8 meerkeuze vragen. SO 2 Tijdvak I AVONDMAVO 2012-2013 Staat en Natie Dit SO bestaat uit 37 vragen. 29 openvragen en 8 meerkeuze vragen. In de 17 e en de 18 e eeuw ontstond er in Europa een politieke en filosofische stroming,

Nadere informatie

8*. Na de dood van Karel de Grote werd de eerste grondslag gelegd voor Grenzen in Europa. Leg uit.

8*. Na de dood van Karel de Grote werd de eerste grondslag gelegd voor Grenzen in Europa. Leg uit. Gebruik bron 1 en 2 In 1897 werd in de venen bij Yde het lijk van een ongeveer zestienjarig meisje gevonden. Deze vondst gaf aanleiding tot twee voorlopige conclusies over de leefwijze van het volk waartoe

Nadere informatie

NEDERLAND IN DE 16e EEUW

NEDERLAND IN DE 16e EEUW NEDERLAND IN DE 16e EEUW In de 16e eeuw vielen de Nederlanden onder de Spaanse overheersing. Er bestonden grote verschillen tussen de gewesten (= provincies), bv: - dialect - zelfstandigheid van de gewesten

Nadere informatie

Turkije en de Armeense kwestie

Turkije en de Armeense kwestie Turkije en de Armeense kwestie Dorine van Norren Toen een Amerikaanse professor in Ankara riep dat de Armeense genocide niet waar was, schrok ik even op uit mijn normale gedommel tijdens een lezing. Hij

Nadere informatie

Tijd van regenten en vorsten 1600 1700. 6.2 Wie heeft de macht? Deel 2. Wie hadden in de Republiek, in Frankrijk en in Engeland de politieke macht?

Tijd van regenten en vorsten 1600 1700. 6.2 Wie heeft de macht? Deel 2. Wie hadden in de Republiek, in Frankrijk en in Engeland de politieke macht? Onderzoeksvraag: Wie hadden in de Republiek, in Frankrijk en in Engeland de politieke macht? Kenmerkende aspect: Het streven van vorsten naar absolute macht. De bijzondere plaats in staatskundig opzicht

Nadere informatie

Inleiding geschiedenis Griekenland

Inleiding geschiedenis Griekenland Europa rond de Middellandse Zee rond 500 v. Chr. Sint-Janslyceum s-hertogenbosch, Theo Manders Inleiding geschiedenis Griekenland Rond 2000 v. Chr. Stedelijke centra: Op Kreta, Minoische cultuur Op Griekse

Nadere informatie

Kopstukken: Constantijn de Grote I. Prof.dr. L.V. Rutgers

Kopstukken: Constantijn de Grote I. Prof.dr. L.V. Rutgers Kopstukken: Constantijn de Grote I Prof.dr. L.V. Rutgers Thema s Politieke geschiedenis Geschiedschrijving Religie Kunst Voorgeschiedenis: Problemen in de 3e eeuw 1. Erfopvolging: keizers = beroepssoldaten:

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis vwo 2009 - I

Eindexamen geschiedenis vwo 2009 - I Ten oorlog! Europese oorlogen 1789-1919. Oorlog als maatschappelijk fenomeen In de landen die Napoleon veroverde, voerde hij een beleid dat: enerzijds paste binnen het gelijkheidsideaal van de Franse Revolutie

Nadere informatie

Dit product wordt u aangeboden door ComputerBijbel (http://www.computerbijbel.com) ComputerBijbel Alle rechten voorbehouden 1/5

Dit product wordt u aangeboden door ComputerBijbel (http://www.computerbijbel.com) ComputerBijbel Alle rechten voorbehouden 1/5 ComputerBijbel Alle rechten voorbehouden 1/5 STROMINGEN IN HET JUDAISME. De verschillende afdelingen of denominaties binnen het Judaisme worden over het algemeen stromingen genoemd. De verschillen zijn

Nadere informatie

1. WAT VOORAFGING...1 2. HET CONGRES VAN WENEN...2 2.1. BESLISSINGEN...3 2.2. GEVOLGEN...6 2.3. BELANG VAN HET CONGRES VAN WENEN...

1. WAT VOORAFGING...1 2. HET CONGRES VAN WENEN...2 2.1. BESLISSINGEN...3 2.2. GEVOLGEN...6 2.3. BELANG VAN HET CONGRES VAN WENEN... HET CONGRES VAN WENEN 1. WAT VOORAFGING...1 2. HET CONGRES VAN WENEN...2 2.1. BESLISSINGEN...3 2.2. GEVOLGEN...6 2.3. BELANG VAN HET CONGRES VAN WENEN...7 3.1. Het Congres van Wenen en de restauratie Het

Nadere informatie

Tijd van pruiken en revoluties 1700 1800

Tijd van pruiken en revoluties 1700 1800 Onderzoeksvraag: Op welke gebieden wilden de Verlichtingsfilosofen de bestaande maatschappij veranderen? Rationalisme = het gebruiken van gezond verstand (rede/ratio) waarbij kennis gaat boven tradities

Nadere informatie

De politieke veranderingen van de sjiieten voor en na de Baathpartij

De politieke veranderingen van de sjiieten voor en na de Baathpartij De politieke veranderingen van de sjiieten voor en na de Baathpartij De Sjiieten van Irak Irak is een land dat bestaat uit verschillende etnische en religieuze groeperingen. De Sjiieten vormen 60%, de

Nadere informatie

Tijd van Grieken en Romeinen. Romeinen. Romeinen. 1. Invallen door Germaanse stammen

Tijd van Grieken en Romeinen. Romeinen. Romeinen. 1. Invallen door Germaanse stammen Pax Romana = Romeinse vrede, in 3 e eeuw n. Chr. onder druk door: 1. Invallen door Germaanse stammen 2. Conflicten om de macht (235 284 meer dan 50 soldatenkeizers ) 3. Waardevermindering van het geld

Nadere informatie

Samenvattingen Geloof ABC

Samenvattingen Geloof ABC Samenvattingen Geloof ABC Info 1ABC: Wat is geloof? Het gaat in dit project om de belangrijkste wereldgodsdiensten: jodendom, christendom, islam, hindoeïsme en boeddhisme. Deze godsdiensten geven antwoorden

Nadere informatie

Oudheid ( 800 V.C - 500 )

Oudheid ( 800 V.C - 500 ) 1922 -> Howard Carter vindt het masker van Toetachanchamon 1974 -> Lucy wordt gevonden en zij wordt de eerste mens.(genoemd naar het liedje Lucy in the sky of diamond )? ( Prehistorie ) -> Vuur werdt ondekt

Nadere informatie

De vergrieksing van Griekenland

De vergrieksing van Griekenland Hero Hokwerda De vergrieksing van Griekenland aan de hand van Thessaloníki 1912-2012 (HOVO, okt. 2014) Bevolkingssamenstelling Griekenland 19 e /20 e eeuw -Grieken vs. andere etnische/talige groepen -Grieken

Nadere informatie

Koloniën worden onafhankelijk

Koloniën worden onafhankelijk Koloniën worden onafhankelijk 10.2 Onderzoeksvragen : Wat waren de oorzaken en gevolgen van de dekolonisatie na 1945? Kenmerkende aspecten : De dekolonisatie die een eind maakte aan de westerse hegemonie

Nadere informatie

Inleiding geschiedenis Griekenland

Inleiding geschiedenis Griekenland Europa rond de Middellandse Zee rond 500 v. Chr. Sint-Janslyceum s-hertogenbosch, Theo Manders Inleiding geschiedenis Griekenland Rond 2000 v. Chr. Stedelijke centra: Op Kreta, Minoische cultuur Op Griekse

Nadere informatie

14 God ging steeds voor hen uit, overdag in een wolk, s nachts in licht en vuur.

14 God ging steeds voor hen uit, overdag in een wolk, s nachts in licht en vuur. Psalmen Psalm 78 1 Een lied van Asaf. De lessen van het verleden Luister allemaal naar mijn woorden. Luister goed, want ik wil jullie iets leren. 2 Wijze woorden wil ik spreken, wijze woorden over het

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis havo 2009 - I

Eindexamen geschiedenis havo 2009 - I Ten oorlog! Europese oorlogen 1789-1919. Oorlog als maatschappelijk fenomeen In de Coalitieoorlogen voerde de Franse regering de dienstplicht in. 2p 1 Leg uit dat zij hiermee de betrokkenheid van Franse

Nadere informatie

De tijd van: Wereldoorlogen

De tijd van: Wereldoorlogen De tijd van: Wereldoorlogen WoI Interbellum WoII Wereldoorlog I Casus Belli (Latijn, de oorzaak van de oorlog) Wereldoorlog I Tweefronten oorlog: Oostfront/Westfront Tannenberg 1914: Bewegingsoorlog: Verdun

Nadere informatie

DE GEWENNING AAN HET KONINKRIJK

DE GEWENNING AAN HET KONINKRIJK DE GEWENNING AAN HET KONINKRIJK DE GEWENNING AAN HET KONINKRIJK - De integratie van Limburg in het Koninkrijk der Nederlanden, 1815 1867 - M.G.H. DERKS, MEd Op het omslag: -De gebruikte tekstkleuren van

Nadere informatie

Welkomstwoord commissaris van de koningin Max van den Berg viering Russisch Nieuwjaar, 13 januari 2013, provinciehuis Groningen

Welkomstwoord commissaris van de koningin Max van den Berg viering Russisch Nieuwjaar, 13 januari 2013, provinciehuis Groningen Welkomstwoord commissaris van de koningin Max van den Berg viering Russisch Nieuwjaar, 13 januari 2013, provinciehuis Groningen Namens de stuurgroep Noord Nederland Rusland 2013 wil ik graag met u het

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis n.s.havo 2007-II

Eindexamen geschiedenis n.s.havo 2007-II Prehistorie en Oudheid In Drenthe zijn veel prehistorische vuurstenen werktuigen gevonden. Het vuursteen van deze werktuigen is afkomstig uit de ondergrondse vuursteenmijnen bij Ryckholt in Zuid-Limburg

Nadere informatie

1. Zet de onderstaande gebeurtenissen in de juiste chronologische volgorde. Noteer alleen de letters.

1. Zet de onderstaande gebeurtenissen in de juiste chronologische volgorde. Noteer alleen de letters. Oefenrepetitie geschiedenis SUCCES!!! 4 Havo Periode 1 Tijdvakken 1 t/m 4 Dyslectische leerlingen slaan de vragen met een asterisk (*) over. DOOR DE TIJD HEEN 1. Zet de onderstaande gebeurtenissen in de

Nadere informatie

1. WAT VOORAFGING...1 2. HET CONGRES VAN WENEN...2 2.1. BESLISSINGEN...3 2.2. GEVOLGEN...6 2.3. BELANG VAN HET CONGRES VAN WENEN...

1. WAT VOORAFGING...1 2. HET CONGRES VAN WENEN...2 2.1. BESLISSINGEN...3 2.2. GEVOLGEN...6 2.3. BELANG VAN HET CONGRES VAN WENEN... HET CONGRES VAN WENEN 1. WAT VOORAFGING...1 2. HET CONGRES VAN WENEN...2 2.1. BESLISSINGEN...3 2.2. GEVOLGEN...6 2.3. BELANG VAN HET CONGRES VAN WENEN...7 3.1. Het Congres van Wenen en de restauratie Het

Nadere informatie

Samenvatting Moderne Geschiedenis ABC

Samenvatting Moderne Geschiedenis ABC Samenvatting Moderne Geschiedenis ABC Week 1ABC: De Franse Revolutie Info: De Franse Tijd (1795 1814) Na de Franse Revolutie werd Napoleon de baas in Frankrijk. Napoleon veroverde veel Europese landen,

Nadere informatie

Griekenland 336 v. Chr (bij de dood van Philippos van Macedonië ) Alexander de Grote opvolger Philippos van Macedonië.

Griekenland 336 v. Chr (bij de dood van Philippos van Macedonië ) Alexander de Grote opvolger Philippos van Macedonië. Kenmerkende aspecten: De ontwikkeling van wetenschappelijk denken en het denken over burgerschap en politiek in de Griekse stadstaat De klassieke vormentaal van de Grieks Romeinse cultuur De ontwikkeling

Nadere informatie

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt.

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt. Examen VWO 2009 tijdvak 1 woensdag 20 mei 9.00-12.00 uur geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 27 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 77 punten te behalen. Voor elk vraagnummer

Nadere informatie

Naam: FLORIS DE VIJFDE

Naam: FLORIS DE VIJFDE Naam: FLORIS DE VIJFDE Floris V leefde van 1256 tot 1296. Hij was een graaf, een edelman. Nederland zag er in de tijd van Floris V heel anders uit dan nu. Er woonden weinig mensen. Verschillende edelen

Nadere informatie

Syrië. Een verleden, en een toekomst? Disclaimer: alle afbeeldingen zijn enkel gebruikt voor educatieve doeleinden en worden niet verder verspreid.

Syrië. Een verleden, en een toekomst? Disclaimer: alle afbeeldingen zijn enkel gebruikt voor educatieve doeleinden en worden niet verder verspreid. Syrië. Een verleden, en een toekomst? Disclaimer: alle afbeeldingen zijn enkel gebruikt voor educatieve doeleinden en worden niet verder verspreid. diversiteit verleden complex religie geografie conflict

Nadere informatie

Heel het Arabisch nationalisme is door het Westen geëxporteerd

Heel het Arabisch nationalisme is door het Westen geëxporteerd door Liesbeth Koenen European Young Investigators Award voor Jonge-Akademielid Bas ter Haar Romeny Heel het Arabisch nationalisme is door het Westen geëxporteerd Dat een kerkscheuring kan leiden tot een

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/25770 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/25770 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/25770 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Van Thuy, Pham Title: Beyond political skin : convergent paths to an independent

Nadere informatie

Samenvattingen Geloof ABC

Samenvattingen Geloof ABC Samenvattingen Geloof ABC Info 1ABC: Wat is geloof? Het gaat in dit project om de belangrijkste wereldgodsdiensten: jodendom, christendom, islam, hindoeïsme en boeddhisme. Deze godsdiensten geven antwoorden

Nadere informatie

ondersteuning voor evangelieverkondiging aan het joodse volk over Israël en het Jodendom handleiding voor de catecheet

ondersteuning voor evangelieverkondiging aan het joodse volk over Israël en het Jodendom handleiding voor de catecheet ondersteuning voor evangelieverkondiging aan het joodse volk over Israël en het Jodendom handleiding voor de catecheet les 1 - Jezus is een Jood Catechisanten beseffen dat Jezus een Jood is, denken erover

Nadere informatie

Tijd van burgers en stoommachines 1800 1900. 8.6 Emancipatie en democratisering. Onderzoeksvraag: Hoe werd de politiek gedemocratiseerd?

Tijd van burgers en stoommachines 1800 1900. 8.6 Emancipatie en democratisering. Onderzoeksvraag: Hoe werd de politiek gedemocratiseerd? Onderzoeksvraag: Hoe werd de politiek gedemocratiseerd? Kenmerkende aspecten: * Voortschrijdende democratisering, met deelname van steeds meer mannen en vrouwen aan het politiek proces. * De opkomst van

Nadere informatie

1. Zet de onderstaande gebeurtenissen in de juiste chronologische volgorde. Noteer alleen de letters.

1. Zet de onderstaande gebeurtenissen in de juiste chronologische volgorde. Noteer alleen de letters. Oefenrepetitie geschiedenis SUCCES!!! 4 Havo Periode 1 Tijdvakken 1 t/m 4 Dyslectische leerlingen slaan de vragen met een asterisk (*) over. DOOR DE TIJD HEEN 1. Zet de onderstaande gebeurtenissen in de

Nadere informatie

Geschiedenis kwartet Tijd van jagers en boeren

Geschiedenis kwartet Tijd van jagers en boeren Geschiedenis kwartet jagers en boeren jagers en boeren jagers en boeren Reusachtige stenen die door mensen op elkaar gelegd zijn. Zo maakten ze een begraafplaats. * Hunebedden * Drenthe * Trechterbekers

Nadere informatie

De stap tussen u en de genezing

De stap tussen u en de genezing De stap tussen u en de genezing profeet T.B. Joshua Introductie Er is een stap tussen u en het herstel, de genezing, de zegen en redding. Die stap is geloof in Christus. Jezus staat aan de ene kant en

Nadere informatie

STRIJD OM JE IDENTITEIT

STRIJD OM JE IDENTITEIT STRIJD OM JE IDENTITEIT BIJBELSTUDIE VGSU BLOK 4 2010-2011 INHOUD Inleiding... 5 Avond 1... 6 Avond 2... 8 Avond 3... 10 Avond 4... 11 3 4 INLEIDING We zijn snel geneigd om onze identiteit te halen uit

Nadere informatie

Toespraak 4 mei 2010 dodenherdenking Ds. A.J. Haak 1

Toespraak 4 mei 2010 dodenherdenking Ds. A.J. Haak 1 Toespraak 4 mei 2010 dodenherdenking Ds. A.J. Haak 1 Beste mensen, De meimaand is een mooie maand. Mei betekent zon en voorjaar, het betekent weer buiten kunnen zitten. Maar de maand mei betekent ook denken

Nadere informatie