ZONNESTELSEL. Jaargang 35 - november 2010

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "ZONNESTELSEL. Jaargang 35 - november 2010"

Transcriptie

1 Stichting De Koepel Zonnenburg 2, 3512 NL Utrecht tel , fax Jaargang 35 - november 2010 Productie: Bert de Bruijn Mat Drummen Eddy Echternach Coos Haak Wendy Majoor Marga Trienekens Edwin Mathlener (red.) ZONNESTELSEL STICHTING DE KOEPEL ISSN Deze grafiek vergelijkt het infraroodspectrum van deeltjes rond Komeet Comet Hartley 2 (kruisjes) met spectra van zuivere korreltjes waterijs gemaakt in het laboratorium (doorgetrokken lijnen). Deeltjes van ongeveer een micron groot komen het beste overeen. De sneeuwballen van Hartley 2 bestaan dus uit kleine deeltjes waterijs. Komeet Hartley 2 Op 4 nov 2010 scheerde de Amerikaanse ruimtesonde Epochi (voormalige naam Deep Impact ) op een afstand van 700 kilometer langs de kern van komeet Hartley 2. De eerste opnamen tonen een object van ongeveer twee kilometer lang en op het smalste stuk 400 meter breed. Aan de zonzijde daarvan is duidelijk de invloed van de zonnewarmte te zien: hier blaast de komeet gassen en stof de ruimte in. De vorm van de komeet is opmerkelijk: een pinda de uiteinden zijn dikker dan het midden. Ook de structuur van het oppervlak is bijzonder. Aan de beide uiteinden is het object ruw, maar het middendeel is opmerkelijk egaal. Het lijkt er sterk op dat zich hier fijn materiaal, dat door de komeet zelf is uitgestoten, heeft verzameld. Ook is voor het eerst duidelijk gezien dat niet alleen de door de zon verlichte delen van een komeet materiaal kunnen uitstoten, maar ook enkele donkere delen. Geschat wordt dat komeet Hartley bij elke nadering van de zon ruwweg een anderhalve meter dikke laag materie verliest. Dat betekent dat hij bij gelijkblijvende activiteit hooguit nog enkele honderden omlopen van ruim zes jaar voor de boeg heeft. De NASA-onderzoekers verwachten nog jaren bezig te zijn met de verwerking van alle gegevens die Epochi heeft verzameld. Een bijzondere ontdekking, is dat de fonteinen of jets die door de komeet worden uitgestoten grotendeels door koolstofdioxide worden aangedreven. Dat blijkt uit metingen gedaan met de infraroodspectrometer van Epochi. Tot nog toe werd aangenomen dat verdampend waterijs de drijvende kracht achter de jets van was, maar dat lijkt dus onjuist. Als het CO 2 -ijs door de zon wordt verwarmd sublimeert het, d.w.z. gaat het direct in gasvorm over. Het infraroodspectrum van de fonteinen toont naast de aanwezigheid van kooldioxide ook sterke lijnen/banden van waterdamp en stof. Daarnaast zijn zwakke lijnen van organische stoffen als methanol zichtbaar. De verdeling van kooldioxide en stofdeeltjes komt overeen. De verdeling van het water rond de komeet wijkt af. Dat toont volgens de onderzoekers aan dat CO 2 (en niet het water) het stof meevoert en de coma vormt rond de komeetkern. Epochi heeft nog een merkwaardig fenomeen ontdekt: de fonteinen aan de uiteinden van de komeetkern stoten sneeuwballen uit: pluizige ballen waterijs, in grootte variërend van een golfbal tot een basketbal. Uit het infraroodspectrum blijkt dat de afzonderlijke sneeuwkristallen in een sneeuwbal minder dan 0,001 mm groot zijn. De sneeuwwolk als geheel heeft een

2 grootte van enkele tientallen km, veel groter dan de komeet zelf. In het middendeel van de langwerpige komeetkern is er vooral uitstoot van waterdamp en niet van waterijs. Het is voor het eerst dat afzonderlijke ijsdeeltjes in de damp- en stofwolk rond een komeet zijn waargenomen. Blijkbaar bestaan er grote onderlinge verschillen tussen kometen. (NASA/ EPOCHI, 4-18 nov; Univ. Maryland, nov 2010) Stof in Hayabusa inderdaad van planetoïde De stofdeeltjes in de capsule die de Japanse ruimtesonde Hayabusa in juni 2010 op aarde afleverde, zijn inderdaad afkomstig van de planetoïde Itokawa. Het Japanse ruimteagentschap JAXA heeft in totaal 1500 minuscule deeltjes in de capsule aangetroffen en onder de elektronenmicroscoop gelegd. Ze bestaan uit gesteente dat in vrijwel alle gevallen van buitenaardse afkomst moet zijn. Er is relatief veel olivijn en plagioklaas gevonden, stoffen die in sommige meteorieten worden aangetroffen. Er is ook een mineraal ontdekt dat alleen in meteorieten, maar niet op het aardoppervlak voorkomt: het betreft een vorm van ijzersulfide, troiliet genoemd. Eerder bestond nog de vrees dat het om materiaal van de ruimtesonde zelf of om andere vormen van vervuiling zou kunnen gaan. Hayabusa bracht na zijn lancering in 2003 in 2005 een bezoek aan Itokawa, onder meer om er bodemmateriaal te verzamelen. Maar tijdens de missie ging er veel mis, zodat onzeker was of de ruimtesonde wel planetoïdenmateriaal had weten op te vangen. Nu dat inderdaad gelukt blijkt te zijn, heeft Japan een primeur: het is het eerste land dat materiaal van een ander hemellichaam dan de maan naar de aarde heeft gebracht. Het onderzoek aan dit materiaal is onder meer van belang omdat het anders dan bij meteorieten in zijn oorspronkelijke vorm is bewaard. Meteorieten worden bij het binnendringen in de aardse dampkring sterk verhit en de mineralen zijn daarom mogelijk veranderd. Bij de zachte landing van de Hayabusa-sonde is het materiaal waarschijnlijk intact gebleven. Het zal overigens nog jaren duren voordat het materiaal volledig is geanalyseerd. (New Scientist, 16 nov 2010) Saturnus straalt zwakker Tussen 2005 en 2009 is Saturnus geleidelijk minder energie uit gaan stralen. Maar daarbij bleef het zuidelijk halfrond van de planeet wel meer energie uitstralen dan het noordelijk halfrond. Daar bovenop vertoonde het energieniveau nog seizoensveranderingen. Een en ander blijkt uit metingen met de infraroodspectrometer van de ruimtesonde Cassini, die sinds 2004 om Saturnus cirkelt. Dat Saturnus twee keer zo veel energie uitzendt als dat hij van de zon ontvangt, vormt al decennialang een groot vraagstuk. Het Cassini-onderzoek moet helpen uitwijzen waar die extra energie vandaan komt. Het is voor het eerst dat de energiehuishouding van een gasplaneet zo gedetailleerd onderzocht is. Dat het zuidelijk halfrond de grootste energieleverancier was, komt overigens niet als een verrassing. In de genoemde periode was het daar namelijk zomer (een seizoen duurt op Saturnus zeven aardse jaren). Maar vreemd genoeg constateerden de Voyager-ruimtesondes in 1980 en 1981 precies een Saturnusjaar eerder geen verschillen tussen de energie die de beide halfronden uitzonden. Volgens de wetenschappers die zich met dit onderzoek hebben beziggehouden moet het waargenomen verschil worden toegeschreven aan veranderde bewolkingspatronen. (NASA/JPL, 10 nov 2010) Eris kleiner maar zwaarder dan Pluto Op 6 november 2010 trok de verre dwergplaneet Eris precies voor een ster langs. De sterbedekking zou volgens de voorspelling waarneembaar zijn vanuit delen van Chili, Argentinië, Peru, Bolivië en Brazilië. Diverse teams van sterrenkundigen hebben deze sterbedekking inderdaad op drie plaatsen in Chili waargenomen. In Argentinië werd ook waargenomen, maar geen bedekking gezien. De combinatie van de metingen kunnen worden gebruikt om de grootte van Eris te bepalen. De definitieve meetwaarde is nog niet bekend, maar het lijkt er sterk op dat de middellijn van Eris in elk geval kleiner is dan 2340 kilometer. Dat is maar vier kilometer minder dan de grootte van dwergplaneet Pluto, maar het uiteindelijke getal zou nog eens vijftig tot zestig kilometer lager kunnen uitvallen. Tot nog toe werd ervan uitgegaan dat Eris juist de grootste van de twee was. Als dat juist is, is Pluto wat diameter betreft weer de koning onder de Transneptunus- of Kuipergordelobjecten. Daarvan zijn er inmiddels (nov 2010) al 1156 bekend. Als het formaat van Eris inderdaad naar beneden moet worden bijgesteld, betekent dit dat haar albedo nog hoger is dan gedacht, d.w.z. dat haar oppervlak nog witter is dan gedacht. Het lichtweerkaatsend vermogen komt dan uit op negentig procent of meer. Daarmee benadert Eris de helderheid van de ijsmaan Enceladus van de planeet Saturnus. Eris blijft overigens wel recordhouder onder de Kuipergordelobjecten wat betreft de massa. Eris is 1,25 maal zwaarder dan Pluto en de dichtheid is met 2,5 gram per cm3 groter dan die van Pluto. (Sky & Telescope 7 nov, New Scientist, 8 nov 2010) 386-2

3 EXOPLANETEN Kepler-9 De NASA-satelliet Kepler onderzoekt ruim sterren om te zien of er planeten voor langs trekken. Na 43 dagen waarnemen zijn er al 700 kandidaat-planeten ontdekt. Er wordt nu vervolgonderzoek gedaan met grote telescopen op aarde (o.a. de 10 meter Keck-telescopen) om te zien welke observaties reële planeten betreft. Bij enkele sterren is dit inmiddels bevestigd. Kepler-9 is een bijzonder geval. Het is een ster in het sterrenbeeld Lier die iets zwaarder is dan de zon en waarbij twee planeten voorkomen. Ze hebben 25% en 17% van de massa van Jupiter, ofwel massa s iets kleiner dan die van Saturnus. De diameter ligt in de orde van 0,8 maal Jupiter. De planeten cirkelen dicht bij de ster: de omlooptijden bedragen 19,2 en 38,9 dagen. Er zijn kleine variaties is deze omlooptijden. Analyse daarvan bracht aan het licht dat de banen van die twee planeten in 2:1 resonantie zijn met elkaar. Dus de planeten beïnvloeden de banen door hun zwaartekracht. Er is ook een aanwijzing dat er nog een derde planeet is en wel met een omloop van slechts 1,6 dagen. Die planeet zou slechts anderhalf keer groter zijn dan de aarde, dat heet een superaarde. Maar deze derde planeet is nog niet bevestigd. (Science, 1 okt 2010) Planeet uit ander melkwegstelsel Een Europees team van astronomen heeft met de 2,2-meter MPG/ESO-telescoop van de ESO-sterrenwacht op La Silla (Chili) een planeet ontdekt bij een ster van een klein melkwegstelsel dat in het verre verleden door ons Melkwegstelsel is opgeslokt. De Jupiterachtige planeet draait om een ster die het einde van zijn leven nadert. Dat is uitzonderlijk, omdat een ster dan is opgezwollen tot een rode reus. Planeten worden dan veelal door de ster verzwolgen. De kans is groot dat ook deze planeet het stervensproces van de moederster niet overleeft. Het gaat om een planeet van minimaal 1,25 maal de massa van Jupiter, ontdekt bij een ster van extragalactische oorsprong. De ster maakt deel uit van de zogeheten Helmi-stroom een verzameling sterren die oorspronkelijk deel uitmaakte van een dwergstelsel dat door ons Melkwegstelsel is opgeslokt. Deze daad van galactisch kannibalisme moet zich ongeveer zes tot negen miljard jaar geleden hebben afgespeeld. De ster draagt de aanduiding HIP en staat in het zuidelijke sterrenbeeld Fornax (Oven) op een afstand van ongeveer 2000 lichtjaar. De astronomen ontdekten de planeet uit de periodieke dopplerverschuiving in de spectraallijnen van de ster. De ster heeft de voorraad waterstof in de kern al verbruikt en het rode reuzenstadium al achter de rug. Hij is inmiddels weer samengetrokken en verbrandt nu helium in haar kern. De ster is nu op de horizontale tak in het HR-diagram. De planeet verblijft dicht bij zijn moederster. Het meest nabije punt van zijn elliptische baan ligt minder dan een sterdiameter van het oppervlak van de ster (0,055 maal de afstand zonaarde). Over elke omloop doet hij slechts 16,2 dagen. De onderzoekers vermoeden echter dat de planeetbaan oorspronkelijk veel wijder is geweest, en dat de planeet pas tijdens het rodereuzenstadium naar de ster toe is opgeschoven. De ster draait relatief snel om haar as. Een mogelijke verklaring is dat hij tijdens het rodereuzenstadium de meest nabije planeten heeft opgeslokt, waardoor hij sneller is gaan draaien. De ster zal tijdens het volgende stadium opnieuw opzwellen. Dan zal de nu ontdekte planeet wellicht ook worden opgeslokt. De ster werpt ook vragen op over het ontstaan van reuzenplaneten. Hij bevat namelijk zeer weinig elementen zwaarder dan waterstof en helium minder dan alle andere sterren waarbij planeten zijn ontdekt. (ESO, 18 nov 2010) STERREN EN STEREVOLUTIE Jong zwarte gat of neutronenster? Astronomen hebben aanwijzingen gevonden voor het bestaan van een zwart gat in het relatief nabije melkwegstelsel M100. Messier 100 maakt deel uit van de grote Virgo Cluster van stelsels op 55 miljoen lichtjaar van ons vandaan. Het object is waarschijnlijk het overblijfsel van een supernova-explosie die in 1979 in het stelsel verscheen. Een supernova-explosie treedt op als de nucleaire brandstof in het inwendige van een zware ster opraakt, waardoor de kern van de ster ineenstort. Veelal ontstaat er dan een neutronenster, maar in extreme gevallen, als de kern te zwaar is, resulteert die ineenstorting in een zwart gat. Het restant van supernova 1979C in het melkwegstelsel M100 is in de loop van de jaren met diverse röntgensatellieten waargenomen. Daaruit blijkt dat er op de positie van de ontplofte ster een stabiele bron van röntgenstraling staat. Uit het röntgenspectrum leidt men af dat deze straling afkomstig is van materie die naar het zwarte gat toe stroomt, mogelijk vanaf een begeleidende ster. De oorspronkelijke ster zou een massa hebben gehad van 20 maal die van de zon. Bij de supernova-explosie is blijkbaar slechts een deel van de waterstofrijke buitenlagen de ruimte in geslingerd. Dat niet alles is weggeblazen wordt afgeleid uit het feit dat er geen gamma-uitbarsting is geregistreerd. Het is overigens 386-3

4 niet helemaal zeker dat er een zwart gat is gevormd. De röntgenstraling kan ook verklaard worden uit een snel om zijn as tollende neutronenster. Maar hoe dan ook: het restant van supernova 1979C is ofwel het jongst bekende zwarte gat ofwel de jongst bekende neutronenster. (Chandra-News, 15 nov 2010) WISE ontdekt zijn eerste bruine dwergster De Amerikaanse infraroodsatelliet WISE heeft zijn eerste bruine dwerg ontdekt. Bruine dwergen hebben meer massa dan de grootste planeten, maar zijn niet zwaar genoeg om energie op te wekken door middel van kernfusie. Hierdoor koelen ze in de loop van hun bestaan steeds verder af, totdat ze alleen nog op infrarode golflengten waarneembaar zijn. De WISE-satelliet is bezig om de hemel af te speuren naar alle mogelijke objecten die infraroodstraling uitzenden: behalve bruine dwergen zijn dat onder meer planetoïden, koele sterren en melkwegstelsels. Door de bijzondere samenstelling van hun atmosfeer, die onder meer methaan, waterstofsulfide en ammoniak bevat, vertonen bruine dwergen zich op de WISE-beelden als opvallend groen getinte lichtpunten. Aan de hand van dit kleurcriterium zijn al tientallen bruine dwergkandidaten opgespoord. Pas één daarvan is met behulp van telescopen op aarde bevestigd. Dat werd gedaan met de 2 x 8,4 meter Large Binocular Telescope in Arizona en de Infraroodtelescoop van NASA op Hawaii. De nieuwe bruine dwerg heeft de aanduiding WISEPC J gekregen naar diens positie aan de hemel in het sterrenbeeld Giraffe. Hij bevindt zich op een geschatte afstand van achttien tot dertig lichtjaar en behoort met een oppervlaktetemperatuur van maar iets meer dan 300 graden Celsius tot de koelste in zijn soort. De afstand wordt geschat op 18 tot 30 lichtjaar. Naar verwachting zal WISE honderden van deze objecten opsporen. (NASA/JPL/ WISE, 9 nov 2010) Dubbele witte dwergen Astronomen hebben in ons Melkwegstelsel een tiental bijzondere dubbelstersystemen ontdekt. Elk van de sterparen bestaat uit twee witte dwergen op een onderlinge afstand van minder dan een km en een aantal daarvan zal binnen astronomisch afzienbare tijd tot ontploffing komen. Een witte dwerg is het hete, uitgeputte restant van een zonachtige ster die zijn buitenlagen heeft afgestoten. De materie is er uiterst compact: een theelepeltje ervan weegt meer dan een ton! Zo n dwergster is niet veel groter dan de aarde, maar kan de massa van de zon benaderen. De nu ontdekte witte dwergen zijn met éénvijfde zonsmassa overigens aan de lichte kant. Ze bestaan grotendeels uit helium. Ze zijn waarschijnlijk een groot deel van hun oorspronkelijke massa verloren door onderlinge getijdekrachten. Ze zenden ook gravitatiestraling uit, maar dat is met de huidige apparatuur nog niet waarneembaar. Door die straling verliest het dubbelstersysteem energie en spiraliseren de beide componenten naar elkaar toe. In de helft van de gevallen zal dat er uiteindelijk toe leiden dat de sterren met elkaar versmelten. In één geval staan de componenten zo dicht bij elkaar (omloop 1 uur) dat ze al binnen honderd miljoen jaar bij elkaar komen. Wanneer twee van deze dwergsterren zich met elkaar verenigen, kan hun gezamenlijke massa een kritieke waarde overschrijden. Het resultaat is dan een supernova-explosie van type Ia, maar waarschijnlijk wel een relatief zwakke variant. (CFA- News, 16 nov 2010 ) Zeer zware neutronenster Een internationaal team, met onder anderen de Nederlandse astronoom Jason Hessels (ASTRON/UvA), heeft de tot nu toe zwaarste neutronenster ontdekt. De sterrenkundigen gebruikten de Green Bank Telescope in West Virginia (VS). Het onderzoek zet verschillende theorieën binnen de natuur- en sterrenkunde op hun kop. Neutronenster PSR J is bijna twee keer zo zwaar als onze zon. Dit is een hogere massa dan ooit bij een neutronenster is waargenomen, ook al is zo n massa volgens de theorie wel mogelijk. De theorie gaat uit van sterren met een oorspronkelijke kernmassa tussen 1,4 en 3 maal die van de zon, maar bij de supernova-explosie als de neutronenster gevormd wordt, gaat veel van die verloren en blijft er voor de neutronenster een massa over tussen 1,35 en 2,1 maal die van de zon. De massa van en neutronenster is samengeperst in een bol met een diameter van slechts 20 kilometer, waardoor de protonen en elektronen zijn samengesmolten tot neutronen. Een neutronenster kan zelfs compacter zijn dan een atoomkern en een theelepel neutronenstermaterie weegt meer dan 500 miljoen ton. Om de massa van neutronenster PSR J en zijn begeleidende witte dwerg te meten, hebben de astronomen gebruik gemaakt van het zogeheten Shapire Delay, een effect dat wordt verklaard door de algemene relativiteitstheorie van Einstein. Om dit te begrijpen moeten we weten dat deze neutronenster ook een pulsar is, die regelmatig radio-flitsen uitzendt. PSR J draait 317 keer per seconde om zijn as en beschrijft elke negen dagen een baan rond zijn begeleider, de witte dwergster. Het systeem staat ongeveer 3000 lichtjaar van ons vandaan. De baanoriëntatie is zo dat de witte dwerg voor een waarne

5 mer op aarde periodiek voor de pulsar staat. Als dat het geval is. moeten de radiogolven van de pulsar vlak langs de witte dwerg. Omdat de witte dwerg een sterk zwaartekrachtsveld heeft, worden de pulsen vertraagd. Dit effect heet Shapiro Delay en uit de sterkte van het effect kan men een precieze massabepaling berekenen van de twee sterren. Vooraf hadden de astronomen de massa van de pulsar geschat op 1,4 zonsmassa. Die bleek echter 1,97 zonsmassa te zijn. Zoveel massa heeft consequenties voor de samenstelling van zo n neutronenster. Sommige modellen voorspellen exotische deeltjes zoals hyperonen of kaonen in een neutronenster. Maar die modellen kloppen in dit geval niet met de metingen. Volgens een van de onderzoekers, Feryal Özel van de Universiteit van Arizona, impliceren de metingen dat als er quarkdeeltjes voorkomen in de kern van een neutronenster, deze niet vrij kunnen zijn, maar vrijwel hetzelfde gedrag vertonen als quarks binnen een normale atoomkern. (NOVA, 27 okt; Nature 28 okt 2010) MELKWEG Melkwegcentrum blaast bellen Boven en onder het centrum van ons Melkwegstelsel bevindt zich een reusachtige gasbel die een vage gloed van gammastraling uitzendt. Dat blijkt uit waarnemingen met de NASA-gammasatelliet Fermi. De beide bellen, die samen een afstand van lichtjaar overspannen, zijn wellicht de restanten van een uitbarsting die zich enkele miljoenen jaren geleden in het centrum van ons stelsel heeft voltrokken. Vanaf de aarde gezien bestrijken de beide bellen meer dan de helft van de hemel, vanaf het sterrenbeeld Maagd tot Grus (Kraanvogel). Op zichtbare golflengten zijn ze niet waarneembaar. Op gammagolflengten dus wel. De structuur was niet eerder opgemerkt omdat het vrijwel verdrinkt in de globale gammastraling van de Melkweg. Op röntgen- en radiogolflengten zijn wel vage aanwijzingen voor hun bestaan gedetecteerd. Hoe de beide bellen zijn ontstaan, is nog onduidelijk. De globale gammastraling in de Melkweg ontstaat als deeltjes met bijna de lichtsnelheid op lichtdeeltjes en interstellair gas botsen. De gammastraling die de gasbellen veroorzaakt is veel energierijker dan de mist van gammastraling waarvan het hele Melkwegstelsel doordrenkt is. Hun scherpe begrenzing duidt erop dat zij in relatief korte tijd zijn ontstaan. De oorzaak van de bellen wordt vooralsnog gezocht bij het superzware zwarte gat dat zich in het Melkwegcentrum bevindt. Dat object is momenteel niet actief, maar bij veel andere stelsels hebben astronomen waargenomen dat zulke centrale zwarte gaten bundels van energierijke deeltjes (jets) aandrijven. Ze zijn het gevolg van op het zwarte gat invallend materiaal. Een andere mogelijkheid is dat de bellen het resultaat zijn van de enorme geboortegolf van sterren die in ieder geval enkele miljoenen jaren geleden in het Melkwegcentrum heeft plaatsgevonden gezien de vele massarijke sterrenhopen in dit gebied. (NASA/GLAST, 9 nov 2010) MELKWEGSTELSELS Stervorming in elliptische sterrenstelsels Lange tijd zijn astronomen ervan uitgegaan dat in elliptische sterrenstelsels, anders dan in spiraalstelsels zoals de Melkweg, al miljarden jaren nauwelijks meer nieuwe sterren ontstaan. Maar nieuwe waarnemingen met de Hubbleruimtetelescoop wijzen erop dat die theorie genuanceerd moet worden. Door het opslokken van kleine naburige sterrenstelsels kan een elliptisch sterrenstelsel weer enigszins tot leven komen. Dat blijkt uit ultravioletopnamen van het stelsel NGC 4150, dat naast stromen van stof en gas duidelijk ook verzamelingen jonge, hete sterren vertoont. Deze laatste zijn beslist minder dan een miljard jaar oud, waarmee dus is aangetoond dat ook in elliptische sterrenstelsels nog stervorming plaatsvindt. Volgens de astronomen die NGC 4150 aan een nader onderzoek hebben onderworpen, is de gasvoorraad van het stelsel ruwweg een miljard jaar geleden aangevuld. Uit de samenstelling van de sterren die daaruit zijn voortgekomen, blijkt dat het kleine sterrenstelsel dat toen is opgeslokt zeer arm was aan elementen zwaarder dan helium. Vermoedelijk betrof het een sterrenstelsel dat twintig keer zo weinig massa bevatten als NGC (STScI, 18 nov 2010) Spiraalstelsels met centrale balk produceren minder sterren Met de hulp van het leger vrijwilligers van het Galaxy Zoo 2-project heeft een internationaal team van sterrenkundigen ontdekt dat de centrale balk die veel spiraalstelsels vertonen, funest is voor de stervorming in deze sterrenstelsels. Onduidelijk is nog waarom dat zo is. Verreweg de meeste sterren in het heelal maken deel uit van een sterrenstelsel. Zulke stelsels komen voor in allerlei soorten en maten, maar de spiraalvormige zijn het bekendst. Ongeveer de helft van deze spiraalstelsels waaronder ook ons Melkwegstelsel heeft een balk: een rechte structuur van sterren die dwars door het centrum van het stelsel vormt. Uit het Galaxy Zoo 2- onderzoek is nu gebleken dat spiraalstelsels die voor een belangrijk deel uit oude sterren bestaan ongeveer 386-5

6 twee keer zo vaak een balk hebben als andere spiraalstelsels. Anders gezegd: in balkspiraalstelsels staat de stervorming vaak op een laag pitje. Onduidelijk is nog of de balken slechts een neveneffect zijn van het een of andere proces dat ervoor zorgt dat de stervorming stil komt te vallen, of dat ze juist de oorzaak daarvan zijn. (RAS/Galaxy Zoo, 9 nov 2010) KOSMOLOGIE Raadsel van het kosmische sterrentekort lijkt opgelost Al jarenlang worstelen astronomen met een raadsel. Uit berekeningen volgt dat er in het heelal eigenlijk veel meer sterren zouden moeten zijn dan we nu waarnemen. Duitse onderzoekers denken nu te weten waardoor dat komt: de boekhouding was veel te optimistisch. In het heelal worden voortdurend nieuwe sterren geboren in ons Melkwegstelsel momenteel een stuk of tien per jaar. Dat geboortecijfer fluctueert, maar was in het verleden vaak veel hoger dan nu. Als je al die stergeboortes bij elkaar optelt, zou je moeten uitkomen op een getal dat in de buurt ligt van het huidige aantal sterren. Dat is echter niet zo: het werkelijke aantal sterren is veel kleiner. Volgens de Duitse astronomen kan deze discrepantie eenvoudig worden verholpen. Zij denken dat het aantal stergeboorten simpelweg overschat is, met name voor tijden waarin de productie van sterren erg groot was. De oorzaak ligt bij de manier waarop astronomen het stellaire geboortecijfer bepalen. In onze naaste omgeving gaat dat betrekkelijk eenvoudig: daar kun je de jonge sterren zo ongeveer stuk voor stuk tellen. Maar in verre sterrenstelsels worden de meeste kleine sterren over het hoofd gezien. Om dat laatste probleem te omzeilen, gebruiken astronomen een statistisch hulpmiddel. Uit waarnemingen van nabije stervormingsgebieden volgt dat ongeveer 1 op de 300 sterren heel groot en helder is. Om het aantal stergeboorten in een ver sterrenstelsel te bepalen, wordt eenvoudig het aantal stellaire kanjers met 300 vermenigvuldigd. De Duitse astronomen hadden zo hun twijfels bij die methode. Volgens hen worden in perioden van hevige stervorming relatief veel zware sterren gevormd, ongeveer in een verhouding van 1 op 50. Als je de stellaire geboortecijfers op die manier corrigeert, kom je uit op een totaal aantal sterren dat dicht bij het werkelijke aantal ligt. (Univ. Bonn/EureKalert, 18 nov 2010) Hubble brengt donkere materie in kaart Astronomen hebben met behulp van de Hubbleruimtetelescoop een gedetailleerde kaart gemaakt van de verdeling van de donkere materie in een verzameling melkwegstelsels. Donkere materie is een onbekende, onzichtbare substantie die het grootste deel (circa 80%) van de massa van het heelal voor zijn rekening neemt. De astronomen hebben gekeken naar Abell 1689, een cluster van stelsels op 2,2 miljard lichtjaar, waarvan de zwaartekracht als een kosmisch vergrootglas fungeert. De betreffende zwaartekrachtlens, die grotendeels voor rekening komt van donkere materie, buigt het licht van verder weg gelegen melkwegstelsels af. Door deze gravitatielenswerking ontstaan meervoudige, vervormde en/of sterk vergrote afbeeldingen van deze stelsels. In totaal werden 135 meervoudige beelden van 42 achtergrondstelsels geïdentificeerd en onderzocht. Nauwkeurig onderzoek op basis van een nieuw wiskundig algoritme van de vervormde afbeeldingen van de achtergrondstelsels maakt het mogelijk om de verdeling van de donkere materie in de cluster reconstrueren. Uit die reconstructie blijkt dat Abell 1689 opvallend veel donkere materie bevat voor een cluster van deze omvang. Dat kan erop wijzen dat de vorming van clusters aanzienlijk vroeger in de geschiedenis van het heelal is begonnen dan tot nog toe werd aangenomen. Door de (steeds snellere) uitdijing van het heelal kregen clusters later immers de kans niet meer om grote hoeveelheden donkere materie te verzamelen. De komende drie jaar zullen astronomen nog vijfentwintig andere clusters op donkere materie gaan onderzoeken. Hiertoe is een speciaal waarnemingsprogramma gestart: de Cluster Lensing and Supernova survey with Hubble (CLASH). (Hubble- News, 11 nov 2010) Herschel ziet zwaartekrachtlenzen In het kader van het Herschel-ATLAS-project waarbij honderdduizenden melkwegstelsels op submillimeter golflengten in kaart worden gebracht, zijn zwaartekrachtlenzen gevonden. De Leidse astronoom Paul van der Werf is co-auteur van een artikel hierover in Science. De lenswerking ontstaat als het licht van een verre bron wordt afgebogen door de massa van een object op de voorgrond. Dit effect is alleen meetbaar als het licht vlak langs een zeer zwaar object gaat, bijvoorbeeld een melkwegstelsel met honderden miljarden sterren. Het signaal wordt door de zwaartekracht zodanig afgebogen, dat het beeld van het verre stelsel wordt vergroot en versterkt. Hoewel op optische en radiogolflengten de afgelopen tientallen jaren veel van dit soort zwaartekrachtlenzen zijn gevonden, zijn de gangbare methoden om ze te ontdekken tijdrovend en niet altijd succesvol. Door met de camera s aan boord van de Herschel-telescoop een deel van de sterrenhemel te scannen hebben astronomen voorbeelden gevonden 386-6

7 van zwaartekrachtlenzen op ver-infrarood en submillimeter golflengten. Veel van de helderste bronnen in de survey blijken versterkt te zijn door lenswerking. De totale survey zal honderdduizenden stelsels bevatten, de meeste zo ver weg dat hun licht er miljarden jaren over heeft gedaan om ons te bereiken. In de eerste gegevens van een klein stukje sterrenhemel vonden de astronomen vijf bijzonder heldere objecten. Toen ze deze met optische telescopen nader bestudeerden, zagen ze tot hun verbazing melkwegstelsels die normaalgesproken niet helder zijn op de ver-infrarood golflengten waarop Herschel opereert. Dit bracht hen op het idee dat de door Herschel gevonden bronnen niet de optisch zichtbare stelsels waren, maar daar achter gelegen objecten: zwakke, optisch onzichtbare stelsels in het diepe heelal, versterkt door de lenswerking van de optisch zichtbare stelsels. Om dit vermoeden te bevestigen moest de afstand van de zwakke achtergrondstelsels bepaald worden. Dat werd gedaan met behulp van radiotelescopen. Die radiowaarnemingen laten zien dat het gaat om stelsels uit een tijd dat het heelal slechts 2 tot 4 miljard jaar oud was, minder dan een derde van zijn huidige leeftijd. De optisch zichtbare melkwegstelsels staan veel dichterbij en ze zijn allemaal zo gepositioneerd dat ze ideale zwaartekrachtlenzen vormen. Bij alle verre en heldere melkwegstelsels die Herschel heeft gezien, blijkt er sprake te zijn van dergelijke kosmische telelenzen. De onderzoekers verwachten nog veel meer van dit soort lenzen te vinden. Men hoopt zo meer te weten te komen van de evolutie van de verste stelsels in het heelal. De voorgrondstelsels kunnen wellicht informatie verschaffen over de onzichtbare donkere materie in het heelal. (NOVA, 4 nov, Science 5 nov 2010) Verdampende zwarte gaten Wetenschappers van de universiteit van Californië in Los Angeles (UCLA) hebben aanwijzingen gevonden dat de kortste gammaflitsen uit het heelal worden veroorzaakt door kleine zwarte gaten die kort na de oerknal zijn ontstaan en nu nog in en rond het Melkwegstelsel aanwezig zijn. Het bestaan van deze objecten is al in 1974 voorspeld door de Britse kosmoloog Stephen Hawking. Hawking stelde dat zwarte gaten niet het eeuwige leven hebben: ze verdampen onder uitzending van deeltjesstraling. Deze Hawkingstraling zou ertoe leiden dat hele kleine zwarte gaten (d.w.z. lichter dan kg) die kort na de oerknal zijn ontstaan ongeveer nu hun laatste adem uitblazen. Die adem zou dan bestaan uit een korte stoot energierijke straling. Volgens de Californische onderzoekers is het heel goed denkbaar dat het bij de uitbarstingen van gammastraling van minder dan een tiende seconde die de afgelopen decennia met verscheidene satellieten (Compton, Wind, Swift) zijn waargenomen, om zulke verdampende zwarte gaten gaat. Een belangrijke aanwijzing in die richting is dat de zeer korte gammaflitsen niet gelijkmatig over de hemel zijn verspreid. Dat wijst erop dat de explosies zich op relatief kleine afstand voltrekken, waarschijnlijk zelfs binnen ons eigen Melkwegstelsel. Daarin onderscheiden zij zich van hun langer durende soortgenoten, die aan ontploffende zware sterren in verre melkwegstelsels worden toegeschreven. (UCLA/ Spaceref-News, 3 nov 2010) TELESCOPEN Sterrenkundigen luiden nieuw tijdperk in Sterrenkundigen van ASTRON hebben, door tegelijkertijd twee pulsars te detecteren die ver van elkaar aan de hemel staan, de bruikbaarheid aangetoond van nieuwe ontvangertechnologie waarvan verwacht wordt dat die een grote verandering teweeg zal brengen in de radiosterrenkunde. Dit resultaat is onderdeel van de ontwikkeling van een nieuwe groothoek-radiocamera, Apertif genaamd, voor de Westerbork Synthese Radio Telescoop (WSRT). Het resultaat luidt een nieuw tijdperk in voor de radiosterrenkunde. Joeri van Leeuwen, pulsaronderzoeker bij ASTRON, is erg enthousiast over de nieuwe mogelijkheden: Deze technologie maakt hele nieuwe onderzoeksmethoden mogelijk. Pulsars horen bij de meest bijzondere en interessante objecten in het heelal; de nieuwe radiocamera maakt het mogelijk om honderden nieuwe pulsars te ontdekken. Tom Oosterloo, hoofd van het Apertif-project, voegt daaraan toe: Met de nieuwe groothoekcamera kunnen waarnemingen dertig keer sneller gedaan worden. Waarnemingen waar we eerder een maand over deden, kunnen we nu in een enkele dag doen! Dit feit zal ongetwijfeld talrijke nieuwe ontdekking mogelijk maken, niet alleen van pulsars, maar ook van sterrenstelsels en andere tot nu toe onbekende soorten objecten. Vele sterrenkundigen onderkennen de grote mogelijkheden van Apertif en willen het instrument graag gebruiken. Op 22 en 23 november kwamen astronomen van over de hele wereld samen in Dwingeloo om over alle interessante projecten te praten die met Apertif gedaan zouden kunnen worden. (NOVA, 22 nov 2010) Opvolger Hubble-ruimtetelescoop wordt duur De James Webb Space Telescope (JWST), beter bekend als de opvolger van de Hubbleruimtetelescoop, valt zeker dertig procent duurder uit dan verwacht. Dat is de conclusie van een 386-7

Het draait allemaal om de Zon!

Het draait allemaal om de Zon! Het draait allemaal om de Zon! De zon: een doodgewone ster Henny J.G.L.M. Lamers Sterrenkundig Instituut Universiteit Utrecht lamers@astro.uu.nl astro.uu.nl Een reusachtige gloeiend hete gasbol De zon

Nadere informatie

KOMETEN! wat zijn het? waar komen kometen vandaan? en waar gaan ze naar toe? Henny Lamers Universiteit van Amsterdam h.j.g.l.m.lamers@uu.

KOMETEN! wat zijn het? waar komen kometen vandaan? en waar gaan ze naar toe? Henny Lamers Universiteit van Amsterdam h.j.g.l.m.lamers@uu. KOMETEN! wat zijn het? waar komen kometen vandaan? en waar gaan ze naar toe? Henny Lamers Universiteit van Amsterdam h.j.g.l.m.lamers@uu.nl ESERO 8 oct 2014 Komeet Hartley 2010 r Komeet ISON 2013 Komeet

Nadere informatie

Ruud Visser Postdoc, Sterrewacht Leiden

Ruud Visser Postdoc, Sterrewacht Leiden Ruud Visser Postdoc, Sterrewacht Leiden 22 oktober 2010 STERREWACHT LEIDEN ASTROCHEMIEGROEP Prof. Ewine van Dishoeck Prof. Xander Tielens Prof. Harold Linnartz Dr. Michiel Hogerheijde 10 postdocs 12 promovendi

Nadere informatie

Tweede Bijeenkomst: Zoektocht naar het Verborgen Hemelbeeld. Rond de Waterput donderdag 31 oktober 2013 Allan R. de Monchy

Tweede Bijeenkomst: Zoektocht naar het Verborgen Hemelbeeld. Rond de Waterput donderdag 31 oktober 2013 Allan R. de Monchy Tweede Bijeenkomst: Zoektocht naar het Verborgen Hemelbeeld Rond de Waterput donderdag 31 oktober 2013 Allan R. de Monchy Twee bijeenkomsten: Donderdag 17 oktober 2013: Historische ontwikkelingen van Astrologie.

Nadere informatie

178 Het eerste licht

178 Het eerste licht 178 Het eerste licht Het eerste licht et ontstaan van het heelal heeft de mensheid al sinds de vroegste beschavingen bezig H gehouden. Toch heeft het tot de vorige eeuw geduurd voor een coherent model

Nadere informatie

Sterrenstelsels en kosmologie

Sterrenstelsels en kosmologie Sterrenstelsels en kosmologie Inhoudsopgave Ons eigen melkwegstelsel De Lokale Groep Sterrenstelsels Structuur in het heelal Pauze De geschiedenis van het heelal Standaard big bang theorie De toekomst

Nadere informatie

Lichtsnelheid Eigenschappen

Lichtsnelheid Eigenschappen Sterrenstelsels Lichtsnelheid Eigenschappen! Sinds eind 19 e eeuw is bekend dat de lichtsnelheid:! In vacuüm 300.000km/s bedraagt! Gemeten met proeven! Berekend door Maxwell in zijn theorie over EM golven!

Nadere informatie

Ruud Visser Postdoc, Sterrewacht Leiden

Ruud Visser Postdoc, Sterrewacht Leiden Ruud Visser Postdoc, Sterrewacht Leiden 30 oktober 2009 Sterrewacht Leiden Astrochemiegroep Prof. Ewine van Dishoeck Prof. Harold Linnartz Dr. Michiel Hogerheijde 5 postdocs 12 promovendi (aio s) Stervorming

Nadere informatie

Presentatie bij de cursusbrochure Sterrenkunde voor Jongeren

Presentatie bij de cursusbrochure Sterrenkunde voor Jongeren JongerenWerkGroep voor Sterrenkunde Presentatie bij de cursusbrochure Sterrenkunde voor Jongeren 1 Inhoud Wat is de JWG Sterren en dwaalsterren Alles draait! De zon en de maan Het zonnestelsel Buiten het

Nadere informatie

1 Leerlingproject: Kosmische straling 28 februari 2002

1 Leerlingproject: Kosmische straling 28 februari 2002 1 Leerlingproject: Kosmische straling 28 februari 2002 1 Kosmische straling Onder kosmische straling verstaan we geladen deeltjes die vanuit de ruimte op de aarde terecht komen. Kosmische straling is onder

Nadere informatie

SPACE. Een visuele verkenningstocht naar de rand van het heelal en het begin van de tijd. Govert Schilling

SPACE. Een visuele verkenningstocht naar de rand van het heelal en het begin van de tijd. Govert Schilling SPACE Een visuele verkenningstocht naar de rand van het heelal en het begin van de tijd Govert Schilling Copyright 2014 Govert Schilling en Fontaine Uitgevers bv Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze

Nadere informatie

Samenvatting. Sterrenstelsels

Samenvatting. Sterrenstelsels Samenvatting Sterrenstelsels De Melkweg, waarin de Zon één van de circa 100 miljard sterren is, is slechts één van de vele sterrenstelsels in het Heelal. Sterrenstelsels, ook wel de bouwstenen van het

Nadere informatie

Voorronde Nederlandse Sterrenkunde Olympiade 2014 30 april 2014

Voorronde Nederlandse Sterrenkunde Olympiade 2014 30 april 2014 Voorronde Nederlandse Sterrenkunde Olympiade 2014 30 april 2014 Leuk dat je meedoet aan de voorronde van de Nederlandse Sterrenkunde Olympiade 2014! Zoals je ongetwijfeld al zult weten dient deze ronde

Nadere informatie

Zwart gat Simulatie KORTE BESCHRIJVING

Zwart gat Simulatie KORTE BESCHRIJVING Zwart gat Simulatie KORTE BESCHRIJVING Veel kinderen hebben ooit al gehoord van een zwart gat, en ze weten dat het een bodemloze put is. Als iets in een zwart gat valt, kan het er onmogelijk uit ontsnappen

Nadere informatie

Astrofotografie - Kunst voor aan uw muur?

Astrofotografie - Kunst voor aan uw muur? Astrofotografie - Kunst voor aan uw muur? Astrofotografie is de kunst van het fotograferen van alles wat er aan onze nachtelijke hemel zichtbaar is. De sterrenhemel, en alle objecten die zich daarin bevinden,

Nadere informatie

Interstellair Medium. Wat en Waar? - Gas (neutraal en geioniseerd) - Stof - Magneetvelden - Kosmische stralingsdeeltjes

Interstellair Medium. Wat en Waar? - Gas (neutraal en geioniseerd) - Stof - Magneetvelden - Kosmische stralingsdeeltjes Interstellair Medium Wat en Waar? - Gas (neutraal en geioniseerd) - Stof - Magneetvelden - Kosmische stralingsdeeltjes Neutraal Waterstof 21-cm lijn-overgang van HI Waarneembaarheid voorspeld door Henk

Nadere informatie

Het nieuwe heelal. de mooiste resultaten van de. Hubble Space Telescope. HST Copernicus, 21 febr 2013. Edwin Hubble. Edwin Hubble.

Het nieuwe heelal. de mooiste resultaten van de. Hubble Space Telescope. HST Copernicus, 21 febr 2013. Edwin Hubble. Edwin Hubble. Het nieuwe heelal de mooiste resultaten van de Hubble Space Telescope Edwin Hubble 1889-1953 Prof. Henny J.G.L.M. Lamers Universiteit van Amsterdam h.j.g.l.m.lamers@uu.nl 1923 Ontdekte dat Andromeda nevel

Nadere informatie

ERGENS in een hoekje van ons adembenemend grote en uitdijende heelal bevindt

ERGENS in een hoekje van ons adembenemend grote en uitdijende heelal bevindt Nederlandse samenvatting ERGENS in een hoekje van ons adembenemend grote en uitdijende heelal bevindt zich een kleine blauwe planeet, onder haar inwoners ook wel bekend als Aarde. De Aarde draait om de

Nadere informatie

HOE VIND JE EXOPLANETEN?

HOE VIND JE EXOPLANETEN? LESBRIEF GEEF STERRENKUNDE DE RUIMTE! ZOEKTOCHT EXOPLANETEN Deze NOVAlab-oefening gaat over een van de manieren om planeten buiten ons zonnestelsel op te sporen. De oefening is geschikt voor de bovenbouw

Nadere informatie

Je weet dat hoe verder je van een lamp verwijderd bent hoe minder licht je ontvangt. Een

Je weet dat hoe verder je van een lamp verwijderd bent hoe minder licht je ontvangt. Een Inhoud Het heelal... 2 Sterren... 3 Herzsprung-Russel-diagram... 4 Het spectrum van sterren... 5 Opgave: Spectraallijnen van een ster... 5 Verschuiving van spectraallijnen... 6 Opgave: dopplerverschuiving...

Nadere informatie

Donkere Materie. Bram Achterberg Sterrenkundig Instituut Universiteit Utrecht

Donkere Materie. Bram Achterberg Sterrenkundig Instituut Universiteit Utrecht Donkere Materie Bram Achterberg Sterrenkundig Instituut Universiteit Utrecht Een paar feiten over ons heelal Het heelal zet uit (Hubble, 1924); Ons heelal is zo n 14 miljard jaar oud; Ons heelal was vroeger

Nadere informatie

Het zonnestelsel en atomen

Het zonnestelsel en atomen Het zonnestelsel en atomen Lieve mensen, ik heb u over de dampkring van de aarde verteld. Een dampkring die is opgebouwd uit verschillende lagen die men sferen noemt. Woorden als atmosfeer en stratosfeer

Nadere informatie

Ontdek de planeten van ons zonnestelsel. In 90 minuten door het helal. Tijdens een wandeling tussen Ehrenfriedensdorf en Drebach

Ontdek de planeten van ons zonnestelsel. In 90 minuten door het helal. Tijdens een wandeling tussen Ehrenfriedensdorf en Drebach Ontdek de planeten van ons zonnestelsel In 90 minuten door het helal Tijdens een wandeling tussen Ehrenfriedensdorf en Drebach Zonnestelsel Sonnensystem Het zonnestelsel bestaat uit de Zon en de hemellichamen

Nadere informatie

Het eetbare zonnestelsel groep 5-7

Het eetbare zonnestelsel groep 5-7 Het eetbare zonnestelsel groep 5-7 Hoe groot is de aarde? En hoe groot is de zon in vergelijking met de aarde? Welke planeet staat het dichtst bij de zon en welke het verst weg? Deze les leren de leerlingen

Nadere informatie

Sterren en sterevolutie Edwin Mathlener

Sterren en sterevolutie Edwin Mathlener Sterren en sterevolutie Edwin Mathlener 100 000 lichtjaar convectiezone stralingszone kern 15 miljoen graden fotosfeer 6000 graden Kernfusie protonprotoncyclus E=mc 2 Kernfusie CNO-cyclus Zichtbare

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Het vraagstuk van onze oorspong fascineert mensen van jong tot oud. Binnen dit vraagstuk specialiseert de extragalactische sterrenkunde zich op het ontstaan van sterrenstelsels

Nadere informatie

Contents. Nederlandse samenvatting 1. Bibliography 6

Contents. Nederlandse samenvatting 1. Bibliography 6 Contents Nederlandse samenvatting 1 Bibliography 6 1 De terugkoppeling van protosterren op hun omgeving. Een onderzoek naar heet moleculair gas met Herschel Stervorming Het ontstaan van ons eigen zonnestelsel

Nadere informatie

Kosmische raadselen. Edwin Mathlener. Laatste les Cursus Sterrenkunde Sonnenborgh Museum & Sterrenwacht 29 april 2015

Kosmische raadselen. Edwin Mathlener. Laatste les Cursus Sterrenkunde Sonnenborgh Museum & Sterrenwacht 29 april 2015 Kosmische raadselen Edwin Mathlener! Laatste les Cursus Sterrenkunde Sonnenborgh Museum & Sterrenwacht 29 april 2015 Kosmische raadselen Werking sterrenschijf Kun je het verschil zien tussen sterren en

Nadere informatie

Radiotelescoop op de maan?

Radiotelescoop op de maan? Netherlands Institute for Radio Astronomy Radiotelescoop op de maan? - Dr. Raymond Oonk Astronoom in de Astronomy Group (ASTRON) ASTRON is part of the Netherlands Organisation for Scientific Research (NWO)

Nadere informatie

Sterren en sterevolutie Edwin Mathlener

Sterren en sterevolutie Edwin Mathlener Sterren en sterevolutie Edwin Mathlener Kosmische raadselen? Breng ze in voor de laatste les! Mail uw vragen naar info@edwinmathlener.nl, o.v.v. Sonnenborghcursus. Uw vragen komen dan terug in de laatste

Nadere informatie

Eindpunt van een ster Project voor: middelbare scholieren (profielwerkstuk) Moeilijkheidsgraad: Categorie: Het verre heelal Tijdsinvestering: 80 uur

Eindpunt van een ster Project voor: middelbare scholieren (profielwerkstuk) Moeilijkheidsgraad: Categorie: Het verre heelal Tijdsinvestering: 80 uur Eindpunt van een ster Project voor: middelbare scholieren (profielwerkstuk) Moeilijkheidsgraad: Categorie: Het verre heelal Tijdsinvestering: 80 uur Inleiding Dit is een korte inleiding. Als je meer wilt

Nadere informatie

GEEF STERRENKUNDE DE RUIMTE! SPECTROSCOPISCH ONDERZOEK VAN STERLICHT INTRODUCTIE

GEEF STERRENKUNDE DE RUIMTE! SPECTROSCOPISCH ONDERZOEK VAN STERLICHT INTRODUCTIE LESBRIEF GEEF STERRENKUNDE DE RUIMTE! Deze NOVAlab-oefening gaat over spectroscopisch onderzoek van sterlicht. Het is een vervolg op de lesbrief Onderzoek de Zon. De oefening is bedoeld voor de bovenbouw

Nadere informatie

Hoe meten we STERAFSTANDEN?

Hoe meten we STERAFSTANDEN? Hoe meten we STERAFSTANDEN? Frits de Mul voor Cosmos Sterrenwacht nov 2013 Na start loopt presentatie automatisch door 1 Hoe meten we STERAFSTANDEN? 1. Afstandsmaten in het heelal 2. Soorten sterren 3.

Nadere informatie

Hoe werkt een astronoom Achter de schermen van de sterrenkunde

Hoe werkt een astronoom Achter de schermen van de sterrenkunde Hoe werkt een astronoom Achter de schermen van de sterrenkunde Prof. Henny J.G.L.M. Lamers Astronomisch Instituut Universiteit van Amsterdam h.j.g.l.m.lamers@uu.nl www.hennylamers.nl Overveen 15 october

Nadere informatie

Gravitatie en kosmologie

Gravitatie en kosmologie Gravitatie en kosmologie FEW cursus Jo van den Brand Sferische oplossingen: 10 november 2009 Ontsnappingssnelheid Mitchell (1787); Laplace (± 1800) Licht kan niet ontsnappen van een voldoend zwaar lichaam

Nadere informatie

Test je kennis! De heelalquiz

Test je kennis! De heelalquiz Test je kennis! heelalquiz Introductie les 3 Planeten, sterren, manen, de oerknal. Het zijn termen die leerlingen vast wel eens voorbij hebben horen komen. Maar wat weten de leerlingen eigenlijk al van

Nadere informatie

Practicum World Wide Telescope

Practicum World Wide Telescope Practicum World Wide Telescope Onderzoeksvraag Hoe kan ik het programma World Wide Telescope inzetten om meer inzicht te krijgen in deelvragen van de sterrenkunde. Inleiding World Wide Telescope is het

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting De spectroscopie en de chemie van interstellaire ijs analogen Het onderzoek dat in dit proefschrift wordt beschreven richt zich op laboratorium experimenten die astrochemische processen nabootsen onder

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/36145 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/36145 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/36145 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Turner, Monica L. Title: Metals in the diffuse gas around high-redshift galaxies

Nadere informatie

PLANETENSTELSELS IN ONZE MELKWEG. Opgaven

PLANETENSTELSELS IN ONZE MELKWEG. Opgaven VOLKSSTERRENWACHT BEISBROEK VZW Zeeweg 96, 8200 Brugge - Tel. 050 39 05 66 www.beisbroek.be - E-mail: info@beisbroek.be PLANETENSTELSELS IN ONZE MELKWEG Opgaven Frank Tamsin en Jelle Dhaene De ster HR

Nadere informatie

Materie bouwstenen van het heelal FEW 2009

Materie bouwstenen van het heelal FEW 2009 Materie bouwstenen van het heelal FEW 2009 Prof.dr Jo van den Brand jo@nikhef.nl 2 september 2009 Waar de wereld van gemaakt is De wereld kent een enorme diversiteit van materialen en vormen van materie.

Nadere informatie

Nederlandstalige samenvatting

Nederlandstalige samenvatting 6 Nederlandstalige samenvatting Wanneer we naar de nachtelijke sterrenhemel kijken is deze bezaaid met sterren. Kijken we nog beter dan zien we structuur aan de hemel: een band met meer sterren dan de

Nadere informatie

Overzicht. Vandaag: Frank Verbunt Het heelal Nijmegen 2014. uitdijing heelal theorie: ART afstands-ladder nucleo-synthese 3 K achtergrond.

Overzicht. Vandaag: Frank Verbunt Het heelal Nijmegen 2014. uitdijing heelal theorie: ART afstands-ladder nucleo-synthese 3 K achtergrond. Vandaag: Frank Verbunt Het heelal Nijmegen 2014 Kosmologie Overzicht uitdijing heelal theorie: ART afstands-ladder nucleo-synthese 3 K achtergrond Boek: n.v.t. Frank Verbunt (Sterrenkunde Nijmegen) Het

Nadere informatie

Leerkrachten handleiding werkboekje sterrenwacht Halley

Leerkrachten handleiding werkboekje sterrenwacht Halley Leerkrachten handleiding werkboekje sterrenwacht Halley Doel Kinderen van groep 7 bereiden zich voor op een bezoek aan sterrenwacht Halley in Heesch. Resultaat De voorkennis van de leerlingen is geactiveerd.

Nadere informatie

Waarom zijn er seizoenen?

Waarom zijn er seizoenen? Waarom zijn er seizoenen? Waarom zijn er seizoen? Vorig weekeinde was het ineens zover. Volop zomer op zaterdag met ruim 24 graden en een zonnetje, de dag erna was het herfst met 15 graden en gemiezer.

Nadere informatie

Werkblad. Ons zonnestelsel. Naam Ruimte-ontdekkingsreiziger. Zon en planeten Missie opdracht 1: Streep door wat niet goed is.

Werkblad. Ons zonnestelsel. Naam Ruimte-ontdekkingsreiziger. Zon en planeten Missie opdracht 1: Streep door wat niet goed is. pagina 1 Met Space Expo de ruimte in is een werkblad bestemd voor leerlingen uit de bovenbouw van het basisonderwijs en brugklassers. Door middel van vraag en opdracht verwerven de leerlingen zelfstandig

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting T IJDENS het aanschouwen van de pracht van de sterrenhemel bekruipt menigeen een gevoel van verwondering en nietigheid, waarna al gauw vragen rijzen omtrent haar oorsprong, samenstelling

Nadere informatie

Sterrenkunde Ruimte en tijd (3)

Sterrenkunde Ruimte en tijd (3) Sterrenkunde Ruimte en tijd (3) Zoals we in het vorige artikel konden lezen, concludeerde Hubble in 1929 tot de theorie van het uitdijende heelal. Dit uitdijen geschiedt met een snelheid die evenredig

Nadere informatie

Probing Exoplanetary Materials Using Sublimating Dust R. van Lieshout

Probing Exoplanetary Materials Using Sublimating Dust R. van Lieshout Probing Exoplanetary Materials Using Sublimating Dust R. van Lieshout In de afgelopen paar decenia is het duidelijk geworden dat de Zon niet de enige ster is die wordt vergezeld door planeten. Extrasolaire

Nadere informatie

De kosmische afstandsladder H.J.G.L.M. Lamers Sterrenkundig Instituut Anton Pannekoek, Universiteit van Amsterdam

De kosmische afstandsladder H.J.G.L.M. Lamers Sterrenkundig Instituut Anton Pannekoek, Universiteit van Amsterdam Voorinformatie lezingen WND Conferentie 2013 1 Plenaire lezing vrijdagmiddag 13 december van 14.20-15.10 uur De kosmische afstandsladder H.J.G.L.M. Lamers Sterrenkundig Instituut Anton Pannekoek, Universiteit

Nadere informatie

Inleiding Astrofysica in 90 vragen en 18 formules Ignas Snellen, Universiteit Leiden, 2014

Inleiding Astrofysica in 90 vragen en 18 formules Ignas Snellen, Universiteit Leiden, 2014 Inleiding Astrofysica in 90 vragen en 18 formules Ignas Snellen, Universiteit Leiden, 2014 Het tentamen van Inleiding Astrofysica zal uit twee delen bestaan. In het eerste deel (30% van de punten) zal

Nadere informatie

De Pluraliteit der Werelden. Ons en andere planetenstelsels. Leuven,, 20 november 2006. Instituut voor Sterrenkunde

De Pluraliteit der Werelden. Ons en andere planetenstelsels. Leuven,, 20 november 2006. Instituut voor Sterrenkunde 1 De Pluraliteit der Werelden Ons en andere planetenstelsels Lessen voor de 21ste Eeuw Leuven,, 20 november 2006 2 Overzicht Het heelal in een notedop De universaliteit van de natuurwetten De verkenning

Nadere informatie

Uitdijing van het heelal

Uitdijing van het heelal Uitdijing van het heelal Zijn we centrum van de expansie? Nee Alles beweegt weg van al de rest: Alle afstanden worden groter met zelfde factor a(t) a 4 2 4a 2a H Uitdijing van het heelal (da/dt) 2 0 a(t)

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting Summary in Dutch

Nederlandse samenvatting Summary in Dutch Nederlandse samenvatting Summary in Dutch Mysterieuze nevels Astronomen zijn al een paar eeuwen op de hoogte van het bestaan van nevels tussen de sterren. Kleine, wazige vlekjes, die in bijna alle gevallen

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/24302 holds various files of this Leiden University dissertation

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/24302 holds various files of this Leiden University dissertation Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/24302 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Verdolini, Silvia Title: Modeling interstellar bubbles : near and far Issue Date:

Nadere informatie

Determineren van gesteente

Determineren van gesteente Aarde Paragraaf 1 en atlasvaardigheden Determineren van gesteente Als je een gesteente bestudeert en daarna vaststelt wat de naam van het gesteente is, dan ben je aan het determineren. Je kunt gesteenten

Nadere informatie

Wat weten we van ASTRONOMIE? Dr. Jonathan F. Henry

Wat weten we van ASTRONOMIE? Dr. Jonathan F. Henry Wat weten we van ASTRONOMIE? Dr. Jonathan F. Henry Wat weten we van ASTRONOMIE? Wetenschappelijk jeugdboek 1 Geactualiseerde eerste druk: 2008 Vertaling: stichting De Oude Wereld www.oude-wereld.nl Distributie:

Nadere informatie

Wat is er 13,7 miljard jaar geleden uit elkaar geknald?

Wat is er 13,7 miljard jaar geleden uit elkaar geknald? VAN LEGE RUIMTE TOT OERKNAL Wat is er 13,7 miljard jaar geleden uit elkaar geknald? Waar kwam dat vandaan??? Evolutie model Standaard model 1 VAN LEGE RUIMTE TOT OERKNAL Inleiding Wat mankeert er aan het

Nadere informatie

Introductie Ruimtemissie Rosetta

Introductie Ruimtemissie Rosetta Introductie Ruimtemissie Rosetta klas 1-2 Tien jaar kostte het ruimtesonde Rosetta om op de plaats van bestemming te komen: komeet 67P/Churyumov-Gerasimenko: een reis van bijna 6,4 miljard kilometer. Rosetta

Nadere informatie

Honderd jaar algemene relativiteitstheorie

Honderd jaar algemene relativiteitstheorie Honderd jaar algemene relativiteitstheorie Chris Van Den Broeck Nikhef open dag, 04/10/2015 Proloog: speciale relativiteitstheorie 1887: Een experiment van Michelson en Morley toont aan dat snelheid van

Nadere informatie

Terug naar het begin. Van ontstaan van de aarde naar de oerknal

Terug naar het begin. Van ontstaan van de aarde naar de oerknal Van ontstaan van de aarde naar de oerknal Moeder aarde NU Ons zonnestelsel Ontstaan Zon Melkweg ontstaan 12 miljard jaar geleden. Daarna zijn andere kleinere sterrenstelsels, gas- en stofwolken geïntegreerd

Nadere informatie

1. Overzicht Hemelmechanica 2. Elektromagnetische straling 3. Zonnestelsel(s) 4. Sterren: fysische eigenschappen 5. Sterren: struktuur + evolutie 6.

1. Overzicht Hemelmechanica 2. Elektromagnetische straling 3. Zonnestelsel(s) 4. Sterren: fysische eigenschappen 5. Sterren: struktuur + evolutie 6. Inleiding Astrofysica 1. Overzicht Hemelmechanica 2. Elektromagnetische straling 3. Zonnestelsel(s) 4. Sterren: fysische eigenschappen 5. Sterren: struktuur + evolutie 6. Sterren: stervorming, sterdood

Nadere informatie

HOVO cursus Kosmologie

HOVO cursus Kosmologie HOVO cursus Kosmologie Voorjaar 2011 prof.dr. Paul Groot dr. Gijs Nelemans Afdeling Sterrenkunde, Radboud Universiteit Nijmegen HOVO cursus Kosmologie Overzicht van de cursus: 17/1 Groot Historische inleiding

Nadere informatie

Higgs-deeltje. Peter Renaud Heideheeren. Inhoud

Higgs-deeltje. Peter Renaud Heideheeren. Inhoud Higgs-deeltje Peter Renaud Heideheeren Inhoud 1. Onze fysische werkelijkheid 2. Newton Einstein - Bohr 3. Kwantumveldentheorie 4. Higgs-deeltjes en Higgs-veld 3 oktober 2012 Heideheeren 2 1 Plato De dingen

Nadere informatie

het grote boek van de ruimte met professor astrokat Tekst van dr. dominic walliman Ontwerp en illustraties van ben newman

het grote boek van de ruimte met professor astrokat Tekst van dr. dominic walliman Ontwerp en illustraties van ben newman het grote boek van de ruimte met professor astrokat Tekst van dr. dominic walliman Ontwerp en illustraties van ben newman Iedere avond zetten de laatste stralen van de ondergaande zon de hemel in vlammende

Nadere informatie

STERREN EN MELKWEGSTELSELS

STERREN EN MELKWEGSTELSELS STERREN EN MELKWEGSTELSELS 6. Piet van der Kruit Kapteyn Astronomical Institute University of Groningen the Netherlands Voorjaar 2007 Outline Afstanden worden in eerste instantie gemeten met Cepheïden.

Nadere informatie

Inleiding Astrofysica College 4 12 oktober 2015 13.45 15.30. Ignas Snellen

Inleiding Astrofysica College 4 12 oktober 2015 13.45 15.30. Ignas Snellen Inleiding Astrofysica College 4 12 oktober 2015 13.45 15.30 Ignas Snellen Ons Zonnestelsel De Aarde als een planeet De rotsachtige planeten dubbelplaneet systeem (Aarde-Maan). Vloeibaar water! oceanen

Nadere informatie

Het Heelal. N.G. Schultheiss

Het Heelal. N.G. Schultheiss 1 Het Heelal N.G. Schultheiss 1 Inleiding Deze module volgt op de module De hemel. Deze module wordt vervolgd met de module Meten met een Telescoop. Uiteindelijk kun je met de opgedane kennis een telescoop

Nadere informatie

Verslag Module 3: Heelal

Verslag Module 3: Heelal Verslag Module 3: Heelal Door: Max van Mulken, Martijn Hendrickx, Camiel Koopmans & Bram Thomassen. Leraar: Dhr. Neiss Module: Heelal Datum: 04-11-2014 2 Inhoud Inleiding Pag. 3 Theoretisch Kader:...Pag.

Nadere informatie

ZONNESTELSEL. Jaargang 35 - december 2010

ZONNESTELSEL. Jaargang 35 - december 2010 Stichting De Koepel Zonnenburg 2, 3512 NL Utrecht tel. 030-2311360, fax. 030-2342852 info@dekoepel.nl www.dekoepel.nl 387 Jaargang 35 - december 2010 Productie: Bert de Bruijn Mat Drummen Eddy Echternach

Nadere informatie

Noten schieten 9 april 2009

Noten schieten 9 april 2009 Noten schieten 9 april 2009 Project Circus groep 1 t/m 8 juni/juli 2007. Op dit moment zijn alle groepen bezig met het project Circus De groepen 1 en 2 maken alle artiesten die in het circus werken en

Nadere informatie

Zonnestraling. Samenvatting. Elektromagnetisme

Zonnestraling. Samenvatting. Elektromagnetisme Zonnestraling Samenvatting De Zon zendt elektromagnetische straling uit. Hierbij verplaatst energie zich via elektromagnetische golven. De golflengte van de straling hangt samen met de energie-inhoud.

Nadere informatie

Water in de ruimte Waar komt het water in onze oceanen vandaan? Ewine F. van Dishoeck Sterrewacht Leiden

Water in de ruimte Waar komt het water in onze oceanen vandaan? Ewine F. van Dishoeck Sterrewacht Leiden Water in de ruimte Waar komt het water in onze oceanen vandaan? Ewine F. van Dishoeck Sterrewacht Leiden Zon= Ster Ons zonnestelsel Planeten Wikipedia.org Sinds 1995, >1000 exoplaneten ontdekt rond andere

Nadere informatie

Overzicht. Vandaag. Frank Verbunt Het heelal Nijmegen 2015

Overzicht. Vandaag. Frank Verbunt Het heelal Nijmegen 2015 Vandaag Frank Verbunt Het heelal Nijmegen 2015 Theorie: de Algemene Relativiteits-Theorie de lichtsnelheid gekromde ruimte tests zwarte gaten Waarnemingen zwarte gaten uit sterren centrum van de Melkweg

Nadere informatie

Exoplaneten en de zoektocht naar buitenaards leven

Exoplaneten en de zoektocht naar buitenaards leven Prof.dr. I.A.G. Snellen Sterrewacht Leiden, Universiteit Leiden Al duizenden jaren vragen mensen zich af of de Aarde uniek is, of dat er ook leven voorkomt op andere plekken in ons immense heelal. De kans

Nadere informatie

De stichting Astronomisch Onderzoek in Nederland

De stichting Astronomisch Onderzoek in Nederland LOFAR ASTRON en LOFAR De stichting Astronomisch Onderzoek in Nederland (ASTRON) bedenkt en vervaardigt instrumenten voor sterrenkundig onderzoek. De radiosterrenwacht in Westerbork is een goed voorbeeld

Nadere informatie

wat is dat eigenlijk? Denk mee over acht grote vragen

wat is dat eigenlijk? Denk mee over acht grote vragen Geloven, wat is dat eigenlijk? Denk mee over acht grote vragen pagina 10 Hoe is de wereld ontstaan? pagina 26 Waarom bestaat de mens? pagina 42 Wat is geloven? pagina 58 Wie is God? pagina 74 Waarom heeft

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Stralingseigenschappen van water in het heelal In tegenstelling tot wat hun naam doet vermoeden, bestaan sterrenstelsels niet enkel uit sterren, maar ook uit uitgestrekte gas-

Nadere informatie

0. Meerkeuze opgaven. 1) b 2) c 3) c 4) c 5) d 6) a 7) c 8) d 9) b 10) b 11) b 12) c 13) b 14) a 15) c 16) a 17) b 18)d

0. Meerkeuze opgaven. 1) b 2) c 3) c 4) c 5) d 6) a 7) c 8) d 9) b 10) b 11) b 12) c 13) b 14) a 15) c 16) a 17) b 18)d 0. Meerkeuze opgaven 1) b ) c 3) c 4) c 5) d 6) a 7) c 8) d 9) b 10) b 11) b 1) c 13) b 14) a 15) c 16) a 17) b 18)d Vraag 1 1. Waterstof is voor 75 procent in het heelal vertegenwoordigt, helium voor

Nadere informatie

V339 DEL: Waarnemingen van een nova vanuit de lage landen

V339 DEL: Waarnemingen van een nova vanuit de lage landen V339 DEL: Waarnemingen van een nova vanuit de lage landen André van der Hoeven, Martijn Dekker, Hubert Hautecler en Paul Gerlach Figuur 1: Artist impression door Paul Gerlach van een dubbelsterpaar waaruit

Nadere informatie

De mooiste 10 objecten aan de sterrenhemel met elke sterrenkijker op elke avond Door Jeffrey Bout

De mooiste 10 objecten aan de sterrenhemel met elke sterrenkijker op elke avond Door Jeffrey Bout De mooiste 10 objecten aan de sterrenhemel met elke sterrenkijker op elke avond Door Jeffrey Bout Veel mensen die net een sterrenkijker hebben gekocht vragen zich af wat er nu allemaal mee te zien valt.

Nadere informatie

Een mooi moment is er rond een honderdduizendste van een seconde. Ja het Universum is nog piepjong. Op dat moment is de temperatuur zover gedaald dat

Een mooi moment is er rond een honderdduizendste van een seconde. Ja het Universum is nog piepjong. Op dat moment is de temperatuur zover gedaald dat 1 Donkere materie, klinkt mysterieus. En dat is het ook. Nog steeds. Voordat ik u ga uitleggen waarom wij er van overtuigd zijn dat er donkere materie moet zijn, eerst nog even de successen van de Oerknal

Nadere informatie

HOVO cursus Kosmologie

HOVO cursus Kosmologie HOVO cursus Kosmologie Voorjaar 2011 prof.dr. Paul Groot dr. Gijs Nelemans Afdeling Sterrenkunde, Radboud Universiteit Nijmegen HOVO cursus Kosmologie Overzicht van de cursus: 17/1 24/1 31/1 7/2 14/2 21/2

Nadere informatie

Prehistorie (van tot )

Prehistorie (van tot ) Prehistorie (van tot ) Oerknal of Big Bang We bekijken samen twee korte filmpjes. Waarover gaan deze filmpjes? - - Wat is de Oerknal? Maak een woordspin met alles waaraan jij denkt als je het woord Oerknal

Nadere informatie

ZONNESTELSEL. Jaargang 35 - mrt 2010

ZONNESTELSEL. Jaargang 35 - mrt 2010 Stichting De Koepel Zonnenburg 2, 3512 NL Utrecht tel. 030-2311360, fax. 030-2342852 info@dekoepel.nl www.dekoepel.nl 380 Jaargang 35 - mrt 2010 Productie: Bert de Bruijn Josiane Claesen Mat Drummen Eddy

Nadere informatie

Alice en de quarkgluonsoep

Alice en de quarkgluonsoep Alice en de quarkgluonsoep Designer: Jordi Boixader Geschiedenis en tekst: Federico Antinori, Hans de Groot, Catherine Decosse, Yiota Foka, Yves Schutz en Christine Vanoli Productie: Christiane Lefèvre

Nadere informatie

Kosmische gammaflitsen: de zwaarste explosies in het heelal

Kosmische gammaflitsen: de zwaarste explosies in het heelal Kosmische gammaflitsen: de zwaarste explosies in het heelal John Heise SRON Utrecht Artist s impression van een gammaflits. (Tekening: Lynette Cook) 246 ZENIT MEI 2001 Explosies van gammastraling uit het

Nadere informatie

Nieuwe resultaten van de zoektocht naar het Higgs deeltje in ATLAS

Nieuwe resultaten van de zoektocht naar het Higgs deeltje in ATLAS Nieuwe resultaten van de zoektocht naar het Higgs deeltje in ATLAS Op 4 juli 2012 presenteerde het ATLAS experiment een update van de actuele resultaten van de zoektocht naar het Higgs deeltje. Dat gebeurde

Nadere informatie

Overzicht. Vandaag: Frank Verbunt Het heelal Nijmegen 2014

Overzicht. Vandaag: Frank Verbunt Het heelal Nijmegen 2014 Vandaag: Frank Verbunt Het heelal Nijmegen 2014 De aarde en de maan Boek: hoofdstuk 2.6 Overzicht Halley en de maan meting afstand van de Maan en verandering erin getijden: koppeling tussen lengte van

Nadere informatie

Avontuurlijke ruimtestages. 6 dagen / 5 nachten (van dag 1 om 17 u. tot en met dag 6 om 15 u.)

Avontuurlijke ruimtestages. 6 dagen / 5 nachten (van dag 1 om 17 u. tot en met dag 6 om 15 u.) Euro Space Center 15/12/2013 1/5 ACTIVITEITENPROGRAMMA Astronomiestage 6 dagen - 5 nachten Duur 6 dagen / 5 nachten (van dag 1 om 17 u. tot en met dag 6 om 15 u.) Timing n Dag 1 17.00 u : Aankomst / onthaal

Nadere informatie

Zoektocht naar de elementaire bouwstenen van de natuur

Zoektocht naar de elementaire bouwstenen van de natuur Zoektocht naar de elementaire bouwstenen van de natuur Het atoom: hoe beter men keek hoe kleiner het leek Ivo van Vulpen CERN Mijn oude huis Anti-materie ATLAS detector Gebouw-40 globe 21 cctober, 2006

Nadere informatie

Eindexamen vmbo gl/tl Nederlands 2011 - I

Eindexamen vmbo gl/tl Nederlands 2011 - I Tekst 1 Verkeerschaos dreigt in het heelal 5 10 15 20 25 30 35 40 (1) Kortgeleden beleefde de ruimte zijn eerste serieuze verkeersongeluk. Op ongeveer 800 kilometer boven Siberië kwamen een Amerikaanse

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting: Chemische evolutie van kernen tot schijven Astrochemie: scheikunde in de ruimte

Nederlandse samenvatting: Chemische evolutie van kernen tot schijven Astrochemie: scheikunde in de ruimte Nederlandse samenvatting: Chemische evolutie van kernen tot schijven Astrochemie: scheikunde in de ruimte Chemie is overal. Auto s worden aangedreven door de chemische reactie tussen benzine en zuurstof.

Nadere informatie

Zwarte gaten Literatuurstudie Sterrenkunde 1 Door: Jiri Tik Djiang Oen 5814685 Studie: Natuur- & Sterrenkunde November 2007

Zwarte gaten Literatuurstudie Sterrenkunde 1 Door: Jiri Tik Djiang Oen 5814685 Studie: Natuur- & Sterrenkunde November 2007 Zwarte gaten Literatuurstudie Sterrenkunde 1 Door: Jiri Tik Djiang Oen 5814685 Studie: Natuur- & Sterrenkunde November 2007 De ideeën over het bestaan van zwarte gaten zijn al enkele eeuwen oud. Deze hemellichamen,

Nadere informatie

Samenvatting. Wat is licht

Samenvatting. Wat is licht Samenvatting In dit onderdeel zal worden getracht de essentie van het onderzoek beschreven in dit proefschrift te presenteren zodanig dat het te begrijpen is door familie, vrienden en vakgenoten zonder

Nadere informatie

De planeten. (veel informatie uit Calvin J. Hamilton s Views of the Solar System : http://solarviews.com)

De planeten. (veel informatie uit Calvin J. Hamilton s Views of the Solar System : http://solarviews.com) De planeten (veel informatie uit Calvin J. Hamilton s Views of the Solar System : http://solarviews.com) Algemeen 99.86% van de massa zit in de zon plat systeem, bijna alles draait tegen de klok (gezien

Nadere informatie

Radiotelescopen. N.G. Schultheiss

Radiotelescopen. N.G. Schultheiss 1 Radiotelescopen N.G. Schultheiss 1 Inleiding In de module Het uitdijend Heelal hebben we gezien dat het heelal steeds groter wordt. Bijgevolg zijn de lichtstralen van melkwegstelsels die ver van ons

Nadere informatie

Bijna iedereen heeft s nachts wel eens omhoog gekeken en de met sterren bezaaide

Bijna iedereen heeft s nachts wel eens omhoog gekeken en de met sterren bezaaide Nederlandse samenvatting Bijna iedereen heeft s nachts wel eens omhoog gekeken en de met sterren bezaaide hemel bekeken. Op zo n moment rijzen er vaak vele vragen zoals: Hoe groot is het? Wat zijn die sterren

Nadere informatie

Van Zonnestelsel tot Ontstaan Heelal Leeuwarden, jan-april 2013. Leven van Sterren. Paul Wesselius, 11 maart 2013. 11-3-2013 Leven van sterren, HOVO 1

Van Zonnestelsel tot Ontstaan Heelal Leeuwarden, jan-april 2013. Leven van Sterren. Paul Wesselius, 11 maart 2013. 11-3-2013 Leven van sterren, HOVO 1 Van Zonnestelsel tot Ontstaan Heelal Leeuwarden, jan-april 2013 Leven van Sterren Paul Wesselius, 11 maart 2013 11-3-2013 Leven van sterren, HOVO 1 Inhoud Sterrenleven Inleiding Geboorte van Sterren Sterren

Nadere informatie