Ontwerp van de aanpasbaarheid van Groningen Energie en klimaat inspiratie voor regionaal ontwerpen

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Ontwerp van de aanpasbaarheid van Groningen Energie en klimaat inspiratie voor regionaal ontwerpen"

Transcriptie

1 Ontwerp van de aanpasbaarheid van roningen Energie en klimaat inspiratie voor regionaal ontwerpen ir. Rob Roggema, Provincie roningen a en TU Delft b dr. ir. Andy van den Dobbelsteen, TU Delft c De hype voorbij? Veranderingen in het klimaat staan de laatste maanden hoog op de politieke agenda. De politieke aandacht vertoont zelfs opvallende gelijkenissen met de befaamde hockey-stick curve die de stijging van de temperatuur in de laatste decennia laat zien. Er schuilt echter een gevaar in al deze aandacht: als deze niet vertaald wordt naar concreet zichtbare veranderingen dan zal de hype even snel verdwijnen als ze is opgekomen. En dan is Al ore 1 hetzelfde lot beschoren als Dennis Meadows 2 35 jaar eerder: de positief gestemde maatschappij zat niet te wachten op een portie doemdenken (ook al was daar op grond van het rapport geen enkele reden toe) en keek apathisch toe. Toch is er nu meer aan de hand, zoals Ole Bouwman in S&RO 02/2007 betoogde: het debat spitst zich nu toe op de uitstoot van broeikasgassen en de concrete waarneming van de effecten daarvan. Dat biedt hoop. Maar als het leidt tot een nieuwe stapel beleidsnota's zonder zichtbare uitvoering, dan zal de onderste bureaula weer snel gevonden zijn. Het zou daarom goed zijn als de ruimtelijke ordening en ontwerpend Nederland de handschoen oppakken en de veranderingen in het klimaat en de eindigheid van fossiele brandstoffen van beelden gaat voorzien en deze doorvertaalt naar (uitvoerings-)plannen. Alleen dan raakt Al ore's gedachtegoed verankerd in de maatschappij, kan het verbonden worden met alledaagse zaken als de bevolkingsontwikkeling en economische ontwikkeling en zijn we de hype voorbij. Vele Clubs van Rome En gelukkig is er nu niet één 'Club van Rome', maar een scala aan denkers, die elk vanuit de eigen invalshoek aanstuurt op veranderingen. Sir Nicholas Stern 3 adviseerde Tony Blair om nu te investeren in maatregelen voor klimaatverandering, omdat het over een jaar of 20 wel eens onbetaalbaar zou kunnen zijn geworden; Het World Watch Institute 4 constateerde in het themanummer 'Peak Oil' dat de wereldwijde productie inmiddels ruim over zijn hoogtepunt heen is; De TU Delft 5 constateerde dat de rendabel te exploiteren voorraad gas in de Slochterense gasvelden over 30 jaar wel eens uitgeput zou kunnen zijn; En IPCC 6, KNMI 7 en DHV 8 constateerden allen dat de veranderingen in het klimaat weliswaar onzeker zijn, maar zeker zullen leiden tot zeespiegelrijzing, veranderende neerslagpatronen en stijging van de temperatuur. De mate waarin staat in verschillende scenario's ter discussie, niet langer de veranderingen 'an sich'; Het Milieu en Natuur Planbureau heeft in het kader van het project Nederland Later (Tweede Duurzaamheidsverkenning) aangegeven dat een zeespiegelrijzing van 1 á 1,5 meter voor Nederland hanteerbaar zou zijn, maar dat bij een sterkere stijging van de zeespiegel, die na de eeuwwisseling zeker verwacht kan worden, onorthodoxe maatregelen noodzakelijk zijn: een offensieve kustverdediging en/of het van lieverlee terugtrekken naar de hogere delen van het land 9. We zullen dus nog deze eeuw, en waarom niet nu al, daarover moeten gaan nadenken. Niet vanuit de bedreiging alleen, maar ook en vooral omdat het inspirerend en ontwikkelingsgericht kan zijn en omdat functies als wonen en recreatie er profijt van kunnen hebben; Tenslotte wordt gesignaleerd dat een steeds groter deel van de wereldbevolking in risicovolle gebieden aan de kust en in grote steden zal gaan wonen 10. De rijzing a Manager Strategie en Omgevingsbeleid en Co-Projectmanager Omgevingsplan roningen b Onderzoeker Ruimte, Energie en Klimaat, Faculteit Bouwkunde, Climate Design roup c Universitair docent, Faculteit Bouwkunde, Climate Design roup

2 van de zeespiegel en overstromingen zullen in dergelijke gebieden een veel grotere impact hebben dan vroeger, omdat er veel meer mensen risico lopen. Een dergelijk fenomeen is op Nationale schaal ook zichtbaar, waar steeds meer mensen (en economische waarde) zich samenbalt in de -laaggelegen- Randstad. En zelfs op Provinciaal niveau zal de bevolkingsontwikkeling een dergelijke verandering laten zien, met als gevolg dat in roningen de regio rond de Stad roningen nog flink zal groeien, maar dat grote delen in het oosten van de provincie aan krimp onderhevig zullen zijn 11. De Driehoek van Duurzame Aanpasbaarheid Hoe kan uit de brij aan inzichten, die zich veelal op een algemeen en abstract niveau bevinden, een beeld worden opgeroepen waarin klimaat en energie op regionale schaal wordt vormgegeven? Dat is de vraag die in het kader van het opstellen van een nieuw Omgevingsplan voor de Provincie roningen naar voren wordt gebracht. Het nieuwe Omgevingsplan, dat in 2008 moet worden vastgesteld, wordt gebaseerd op drie pijlers 12 - economie, demografie, klimaat - die geïntegreerd het geraamte van het Omgevingsplan zullen vormen. Speelt op economisch terrein de vraag welke kansen de Provincie kan verzilveren door vroegtijdig in te spelen op de globaliserende economische wereldorde, op demografisch vlak speelt met name de vraag hoe een sterk groeiende regio (roningen-assen) samen op kan trekken met een krimpend deel van de Provincie. Het terrein van klimaat en energie buigt zich over de vraag op welke wijze de Provincie zich ruimtelijk dient aan te passen aan veranderingen van de lange termijn. Door het thema één van de fundamenten te laten zijn in het nieuwe Omgevingsplan is in feite de keuze gemaakt om nu al in te gaan spelen op veranderingen. Actie te ondernemen en plannen te maken in plaats van af te wachten. En mee te bewegen met veranderingen in plaats van ze trachten te keren. De robuuste oplossingen en ontwerpen zullen zich begeven op drie deelterreinen, die onderling sterk van elkaar afhankelijk zijn en elkaar beïnvloeden: besparen, produceren en aanpassen. Duurzaam Aanpassen Duurzaam Produceren Duurzaam Besparen Figuur 1. De driehoek van duurzame aanpasbaarheid (Roggema, Dobbelsteen, 2007) In de driehoek van duurzame aanpasbaarheid draagt het Duurzaam Besparen bij aan de afvlakking van de klimaatverandering door terugdringen van de CO2 uitstoot, maar zal die verandering niet kunnen keren. Toch zijn vergaande maatregelen nodig om het energieverbruik te verminderen. Het houdt in dat we anders zullen moeten gaan bouwen, ons gedrag zullen moeten aanpassen en ons zuiniger moeten gaan verplaatsen. Op dit aspect wordt hier niet nader ingegaan. Bij Duurzaam Produceren gaat het om de vraag op welke wijze lokale duurzame bronnen voor een belangrijk deel kan voorzien in de energiebehoefte. Daarmee groeit de zekerheid omtrent de beschikbaarheid van energie

3 op lange termijn en vermindert de afhankelijkheid van andere landen. Duurzaam Aanpassen gaat in op de vraag hoe onvermijdelijke veranderingen in het klimaat omgezet kunnen worden in voorwaarden om te kunnen overleven in een risicovolle regio. Duurzaam Produceren Om de afhankelijkheid van fossiele energiebronnen te verminderen wordt ingezet op het zoveel mogelijk benutten van regionale energiepotenties. Daarmee wordt ingespeeld op de krachten van diverse regio's in Europa. Als Frankrijk zo goed is in kernenergie hoeven we daar in Nederland immers geen tijdrovende discussies aan te wijden, maar kunnen wij onze eigen kracht benutten. Dat was gas, maar zal in de komende decennia transformeren naar lokaal op te wekken en te benutten energiebronnen. Om het inzicht in de potenties in roningen te vergroten zijn voor diverse bronnen de potenties in kaart gebracht 13. Naast de potenties voor wind en geothermie (figuur 2 en 3) zijn de potenties voor zonne-energie, waterkracht en biomassa geïnventariseerd. Uit deze kaarten komt naar voren op welke plekken in de Provincie de potentie voor het benutten van diverse energiebronnen het meest gunstig is. Zo is het niet verrassend dat de Waddenkust de meest geschikte locatie is voor het winnen van windenergie en is er in het Lauwersmeergebied een goede potentie aanwezig voor het benutten van warmte uit de diepere aardlagen (De kaart toont de geschiktheid op 3 km diepte). Figuur 2 Potentie windenergie Figuur 3 Potentie geothermie (Dobbelsteen et al. 2007) (Dobbelsteen et al obv TNO) Naast de verkenning naar de diverse energiebronnen is ook in beeld gebracht op welke plekken in de provincie een overschot aan warmte wordt geproduceerd - m.n. door de industrie en centrales - die nog bruikbaar is voor andere toepassingen. Het exergieprincipe, waarbij hoogwaardige warmte zo veel mogelijk gebruikt wordt voor hoogwaardige toepassingen alvorens het gebruikt wordt in laagwaardiger toepassingen, leidt tot een cascade aan functies, die elkaars restwarmte nog goed kunnen gebruiken (figuur 4). Immers, een huis verwarmen op 25 graden door gas te verbranden op 1200 graden is verlies aan exergie: die warmte kan beter eerst in de industrie, kassen en kantoren gebruikt worden. Doordat warmte niet efficiënt te transporteren is over grotere afstanden dan ca. 8 km heeft deze cascadering gevolgen voor de ruimtelijke spreiding van functies: een cascade aan functies zo dicht mogelijk bij de bron, dan wel warmteleveranciers zo dicht mogelijk naar de afnemers brengen. Per saldo leidt dit principe tot functiecombinaties.

4 Figuur 4. Warmtecascade, exergie Figuur 5 Potenties restwarmte (Dobbelsteen, 2006) (Dobbelsteen et al. 2007) In figuur 5 wordt duidelijk dat de grootste warmteoverschotten zich in de buurt van Delfzijl en de Eemshaven bevinden. Als het exergieprincipe ruimtelijk wordt vertaald en de energiepotentiekaarten met elkaar worden gecombineerd ontstaat de energiemix, die inzicht biedt in de optimale combinatie van energiebronnen op verschillende plekken (figuur 6). T T T T T T T T T T T T T T T T T T T T T T T * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * T T T T T T T T T T T T T T $ $+ $+ $+ $+ $+ T$+ T$+ $+ T $+ T$+ $ $+ $+ $+ $+ $+ $+ $+ $+ $+ $+ $+ T $+ T$+ $+ $+ $+ $+ $+ $ $+ $+ $+ $+ $+ $+ $+ $+ $+ $+ $+ $+ $+ $+ $+ $+ $+ $+ $+ $+ $+ $+ $+ $+ $+ $+ $+ $+ $+ $+ $+ $+ $+ $+ $+ $+ $+ $+ $+ $+ $+ $+ $+ $+ $ $+ $+ $+ $+ $+ $+ $+ $+ $+ $+ $+ $+ $+ $+ $+ $+ $+ $+ $+ $+ $+ $+ $+ $+ $ $+ $+ $+ $+ $+ $+ $+ $+ $+ $+ $+ $+ $+ $+ $+ $+ $+ $+ $+ $+ $+ $+ $+ $+ $+ $+ $+ $+ $+ $+ $+ $+ $+ $+ $+ $+ $+ $+ $+ $+ $+ $+ $+ $+ $+ $+ $+ $+ $ $+ $+ $+ $+ $+ $+ $+ $+ $+ $+ $+ $+ $+ $+ $+ $+ $+ $+ $+ $+ $ $+ $+ $+ $+ $+ $+ $+ $+ $+ $+ $+ $+ $+ $+ $+ $ $ $+ $+ $+ $+ $+ $+ $+ $+ $+ $+ $ $ $ * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * Figuur 6. Energiemix Figuur 7. Energiegestuurde (Dobbelsteen 2006) ruimtelijke ingrepen (Dobbelsteen et al. 2007) Op grond van de energiepotenties en exergie worden tenslotte aan aantal ruimtelijke ingrepen voorgesteld, die nauw aansluiten bij de energiekwaliteiten in de Provincie. Zo worden gemengde locaties voor wonen en tuinbouw voorgesteld die gebruik maken van de restwarmte van de industrie in de Eemsmond, is het Lauwersmeer geschikt voor woningbouw en komt de Waddenkust naar voren als locatie voor windenergie. Met het totaal aan ingrepen en maatregelen kan voorzien worden in 50% van de huidige energievraag in de Provincie én wordt een CO2 reductie van 80% bereikt. Duurzaam Aanpassen Een duurzame aanpassing aan klimaatverandering vereist een brede blik op de voorspellingen. Daarom is in de analyse 14 gebruik gemaakt van een scenario zoals dat door het KNMI is gepubliceerd, maar is tevens een scenario ruimtelijke ingrepen in beschouwing genomen waarin uitgegaan is van het versneld smelten van landijs. Beide scenario's kennen hun eigen reeks voorspellingen (figuur 7). Robuust beleid zal moeten inspelen op de breedte in de scenario's.

5 KNMI Versneld smelten landijs Neerslag lente + herfst + 20% + 30% Neerslag zomer - 20% - 40% Neerslag winter + 15% + 30% Temperatuur + 1,5 + 3,0 Zeespiegelrijzing + 35 cm cm Figuur 7. Twee klimaatscenario's 2050 (Idenburg, 2007) Als vervolgens per seizoen de hoeveelheden neerslag van 2050 geprojecteerd worden op de kaart van de provincie ontstaat een beeld (figuur 8) van de overschotten, die in de herfst tm de lente ontstaan (rond de stad roningen en in het Noorden) en tekorten van de zomerperiode (in de Veenkoloniën). Ditzelfde is ook gedaan met de stijgende temperaturen. Daarnaast is in kaart gebracht welke gebieden van de provincie in de laagste delen van de Provincie liggen - in potentie het meest gevoelig voor overstromingen bij een stijgende zeespiegel - bij een stijging van 50 cm (figuur 9) en 150 cm % % % % % % % % Figuur 8. Verandering in neerslaghoeveel- Figuur 9. Overstroombaar gebied heden bij twee scenario's in vier seizoenen bij +50cm zeespiegelstijging (Roggema obv KNMI, 2007) (Roggema, 2007)

6 De snelheid waarmee de zeespiegel stijgt zal in alle scenario's enorm toenemen ten opzicht van de 20 ste eeuw. Toen 18 cm, in deze eeuw tussen de 35 en 110 cm en bij versneld smelten van het landijs enkele meters. Dat kan grote gevolgen hebben voor het ecosysteem van de Waddenzee. Het is niet onaannemelijk dat een behoorlijk deel van de droogvallende wadplaten het tempo niet meer kunnen bijbenen en dus zullen verdwijnen. Om het systeem in stand te houden zal meer zand in de huidge waddenzee gebracht moeten worden en zullen lagune-achtige omstandigheden gecreëerd moeten worden, waardoor het zand kan sedimenteren en de wadplaten kunnen meegroeien met de stijging van de zeespiegel. Om dat doel te bereiken zijn een tweede rij waddeneilanden voorgesteld (figuur 10), die tevens de Noordelijke kust kunnen beschermen tegen heviger stormen en benut kunnen worden voor de recreatie en nieuwe woningbouw. Figuur 10. Een tweede rij Waddeneilanden (Roggema et al. 2006) Figuur 11. Klimaatkaart roningen Figuur 12. Ruimte, Energie en Klimaat (Roggema, 2007) (Roggema, 2007)

7 Naast de offensieve kustverdediging geeft de veranderende hoeveelheid neerslag en de hoogteligging van diverse gebieden aanleiding om roningen klimaatbestendig te ontwerpen (figuur 11). Er ontstaat in de laagst gelegen delen van de Provincie en aan de voet van de Hondsrug ruimte voor de opvang van het overtollige regenwater, dat gebufferd wordt en in de zomer gebruikt kan worden om de landbouw - en natuur - te voorzien van voldoende schoon water. Daardoor kan de grootschalige landbouw in de Veenkoloniën blijven voortbestaan. Tevens zijn deze waterrijke zones geschikt om - met innovatieve bouwtechnieken en in lage dichtheden - aan te recreëren en wonen. Het grootste deel van de woningen vindt echter zijn plaats op de hogere en veilige delen in de provincie: in de Veenkoloniën bijvoorbeeld en aan de zuidzijde van de stad roningen. De natuur kan zich aan de veranderende omstandigheden aanpassen door de robuustheid waarmee de waterrijke zones zijn aangelegd. De natste delen worden hiervoor gebruikt omdat de ausdauer van deze zones de natuur in de droge zomers laat overleven. Bij het Lauwersmeer en ten zuiden van Delfzijl worden zilte inlaten gecontroleerd toegelaten. Daarmee voltrekt zich een natuurlijk proces van aanslibbing die de bodemdaling in het gebied grotendeels teniet doet en in noodgevallen - bij zware storm en springtij - extra zeewater kan toelaten. Als tenslotte de energie-ingrepen worden geïntegreerd met de klimaatkaart (figuur 12) ontstaat een beeld van een klimaatbestendig roningen. De eilanden voor de kust worden energieleveranciers door gebruik te maken van getijde- en golfenergie. De warmte van de Eemsmond wordt gebruikt om een Côte dóllard te creëren: een aantal bewoonbare eilanden, waar kassen en woningen naast elkaar bestaan. Het bestaande Delfzijl wordt in deze reeks getransformeerd in een eiland aan de kust, met alle bijbehorende assets van dien. Waar het zoute water het zoete binnenland inundeert worden osmosecentrales voorzien, die energie winnen door zoet en zout water bijeen te brengen. En tenslotte wordt de landbouw energieleverancier door restproducten in energietransferia om te zetten in warmte en elektriciteit, waarmee een deel van de woningen weer voorzien wordt. Inspiratie met de voeten op de grond Door aan energie en klimaatverandering te ontwerpen kunnen vernieuwende concepten ontstaan, die een bijdrage leveren aan de ruimtelijke kwaliteit van regio's. De concepten zijn bij uitstek geschikt voor toepassing op regionale schaal. Een uitgelezen kans voor Provincies om de hen toebedeelde rol in de Nota Ruimte te verzilveren. Door de klimaaten energiekennis beschikbaar te maken voor ruimtelijke planning wordt het integraal onderdeel van het provinciaal beleid en kan het stevig verankerd worden in de uitvoering. Daarmee wordt voorkomen dat we over 35 jaar terug kijken naar het begin van deze eeuw en verzuchten dat het doemdenken van Al ore nergens vast grond onder de voeten heeft gekregen. 1 ore, A. An unconvenient truth, Rodale, Meadows et al. renzen aan de groei, Het Spectrum, Utrecht/Antwerpen, Sir Nicholas Stern, STERN REVIEW: The Economics of Climate Change, The World Watch Institute, World Watch Volume 19, Number 1, Peak Oil, Dobbelsteen, A. van den et al. POP Energiegestuurd, TU Delft, IPCC, Climate Change 2007, 4 th assessment, The Physical Science Basis, WI, Summary for Policymakers, KNMI, Klimaatscenario's voor Nederland, Idenburg et al. Ruimtelijke impact klimaatverandering, beelden voor 2050, DHV, Ligtvoet et al. De houdbaarheid van Nederland, ROM, The World Watch Institute, State of the World 2007, Our Urban Future 11 Lukey R. & C. Poulus, Notitie Demografie, bijdrage POP, Provincie roningen, ABF, Huyink, W. M. Ensing & R. Roggema, Startnotitie POP, vastgesteld door PS, oktober Dobbelsteen A. van den et al. Naar een energiegestuurd Omgevingsplan roningen, TU Delft, Roggema R. Ruimtelijke impact adaptatie aan klimaatverandering in roningen, Provincie roningen, 2007

Rust & Reuring Leven als Provincie in Energieland

Rust & Reuring Leven als Provincie in Energieland Rust & Reuring Leven als Provincie in Energieland Rob Roggema, Provincie Groningen Keuning Congres, 14 Juni 2007 r.roggema@provinciegroningen.nl www.popgroningen.nl Grounds for Change: Energiepotenties

Nadere informatie

Bedreigingen. Broeikaseffect

Bedreigingen. Broeikaseffect Bedreigingen Vroeger gebeurde het nogal eens dat de zee een gat in de duinen sloeg en het land overspoelde. Tegenwoordig gebeurt dat niet meer. De mensen hebben de duinen met behulp van helm goed vastgelegd

Nadere informatie

Klimaatverandering en klimaatscenario s in Nederland

Klimaatverandering en klimaatscenario s in Nederland Page 1 of 6 Klimaatverandering en klimaatscenario s in Nederland Hoe voorspeld? Klimaatscenario's voor Nederland (samengevat) DOWNLOAD HIER DE WORD VERSIE In dit informatieblad wordt in het kort klimaatverandering

Nadere informatie

Klimaatadaptatie en het omgevingsplan provincie Groningen

Klimaatadaptatie en het omgevingsplan provincie Groningen Klimaatadaptatie en het omgevingsplan provincie Groningen Rob Roggema, Programmamanager klimaatadaptatie en ruimte, provincie Groningen r.roggema@provinciegroningen.nl Groenland Ice gletsjer 1860 tot nu

Nadere informatie

Bodem & Klimaat. Op weg naar een klimaatbestendig bodembeheer

Bodem & Klimaat. Op weg naar een klimaatbestendig bodembeheer Bodem & Klimaat Op weg naar een klimaatbestendig bodembeheer Jaartemperaturen en warmterecords in De Bilt sinds het begin van de metingen in 1706 Klimaatverandering KNMI scenarios Zomerse dagen Co de Naam

Nadere informatie

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu Beleggen in de toekomst de kansen van beleggen in klimaat en milieu Angst voor de gevolgen? Stijging van de zeespiegel Hollandse Delta, 6 miljoen Randstedelingen op de vlucht. Bedreiging van het Eco-systeem

Nadere informatie

KLIMAATVERANDERING. 20e eeuw

KLIMAATVERANDERING. 20e eeuw KLIMAATVERANDERING 20e eeuw Vraag De temperatuur op aarde is in de afgelopen honderd jaar gestegen met 0.2-0.5 C 0.6-0.9 C Antwoord De temperatuur op aarde is in de afgelopen honderd jaar gestegen met

Nadere informatie

et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces

et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces H 2 et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces Bij het ontstaan van de aarde, 4,6 miljard jaren geleden, was er geen atmosfeer. Enkele miljoenen jaren waren nodig voor de

Nadere informatie

Gevolgen van klimaatverandering voor Nederland

Gevolgen van klimaatverandering voor Nederland Gastcollege door Sander Brinkman Haagse Hogeschool Climate & Environment 4 september 2008 Introductie Studie Bodem, Water en Atmosfeer, Wageningen Universiteit Beroepsvoorbereidendblok UNFCCC CoP 6, Den

Nadere informatie

Vooraleer de leerlingen de teksten lezen, worden de belangrijkste tekststructuren overlopen (LB 265).

Vooraleer de leerlingen de teksten lezen, worden de belangrijkste tekststructuren overlopen (LB 265). 5.2.1 Lezen In het leerboek krijgen de leerlingen uiteenlopende teksten te lezen. Op die manier worden de verschillende tekstsoorten en tekststructuren nogmaals besproken. Het gaat om een herhaling van

Nadere informatie

-Klimaatverandering, klimaatscenario s en gevolgen voor beleid en beheer-

-Klimaatverandering, klimaatscenario s en gevolgen voor beleid en beheer- Klimaatverandering; wat komt er op ons af? -Klimaatverandering, klimaatscenario s en gevolgen voor beleid en beheer- Het klimaat in Nederland gaat veranderen. Op dit moment is dat nog niet te merken. De

Nadere informatie

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs 28 november 2015 Onderzoek: Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 45.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van een online onderzoek. De uitslag van de

Nadere informatie

16% Energie van eigen bodem. 17 januari 2013

16% Energie van eigen bodem. 17 januari 2013 16% Energie van eigen bodem 17 januari 2013 Inhoud Klimaatverandering Energie in Nederland Duurzame doelen Wind in ontwikkeling Northsea Nearshore Wind Klimaatverandering Conclusie van het IPCC (AR4, 2007)

Nadere informatie

Tropisch Nederland. 1. Aanzetten. 1.a Tropisch Nederland

Tropisch Nederland. 1. Aanzetten. 1.a Tropisch Nederland 1. Aanzetten Tropisch Nederland 1.a Tropisch Nederland Jij gaat aan de slag met het dossier Tropisch Nederland. Welke onderdelen van het dossier ga jij maken? Overleg met je docent. GA IK DOEN STAP ONDERDEEL

Nadere informatie

Klimaateffectschetsboek West-en Oost-Vlaanderen NATHALIE ERBOUT ZWEVEGEM, 5 DECEMBER 2014

Klimaateffectschetsboek West-en Oost-Vlaanderen NATHALIE ERBOUT ZWEVEGEM, 5 DECEMBER 2014 Klimaateffectschetsboek West-en Oost-Vlaanderen NATHALIE ERBOUT ZWEVEGEM, 5 DECEMBER 2014 Klimaateffectschetsboek Scheldemondraad: Actieplan Grensoverschrijdende klimaatbeleid, 11 september 2009 Interregproject

Nadere informatie

1E SCHOOL. duurzaam gerenoveerd

1E SCHOOL. duurzaam gerenoveerd 1E SCHOOL duurzaam gerenoveerd DUURZAAM RENOVEREN investeren in MEERVOUDIGE OPBRENGST INHOUD PRESENTATIE 1 Niet duurzame school 2 Duurzaam bouwen & leven 3 Duurzame energie, kleinschalig opgewekt 4 Passief

Nadere informatie

Klimaatverandering. Klimaatverandering. Klimaatverandering. Klimaatverandering. Klimaatverandering 8-10-2012. Klimaatverandering

Klimaatverandering. Klimaatverandering. Klimaatverandering. Klimaatverandering. Klimaatverandering 8-10-2012. Klimaatverandering Zonne-energie 2012: prijs 21 ct per kwh; 2020 prijs 12 ct kwh Groen rijden; energiehuizen, biologisch voedsel Stimular, de werkplaats voor Duurzaam Ondernemen Stichting Stimular www.stimular.nl 010 238

Nadere informatie

2016-04-15 H2ECOb/Blm HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling

2016-04-15 H2ECOb/Blm HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling Op de internationale milieuconferentie in december 2015 in Parijs is door de deelnemende landen afgesproken, dat de uitstoot van broeikasgassen

Nadere informatie

The Day After tomorrow... Waarom wachten

The Day After tomorrow... Waarom wachten The Day After tomorrow... Waarom wachten als we vandaag kunnen reageren? The Day After Tomorrow, de film van Roland Emmerich (Godzilla en Independence Day), verschijnt op 26 mei 2004 op het witte doek.

Nadere informatie

GREENPORTKAS IN VOGELVLUCHT

GREENPORTKAS IN VOGELVLUCHT 12 GREENPORTKAS IN VOGELVLUCHT Duurzaamheid en maatschappelijk verantwoord ondernemen staan bij Greenportkas ondernemer Joep Raemakers hoog aangeschreven. De ondernemer wil tomaten telen, de uitputting

Nadere informatie

Waddengebied in tijden van klimaatverandering

Waddengebied in tijden van klimaatverandering Waddengebied in tijden van klimaatverandering Oerol college cyclus Terschelling 14 Juni 2016 Pier Vellinga Universiteit Wageningen Vrije Universiteit Nationaal Onderzoekprogramma Kennis voor klimaat (2007-2015)

Nadere informatie

Klimaatcompensatie investeren in een schone toekomst

Klimaatcompensatie investeren in een schone toekomst Klimaatcompensatie investeren in een schone toekomst Van warme douche, autorit en vliegvakantie tot het verwarmen van ons huis: alles wat we in ons dagelijks leven doen, leidt tot uitstoot van broeikasgassen.

Nadere informatie

Projectbureau Herstructurering Tuinbouw Bommelerwaard

Projectbureau Herstructurering Tuinbouw Bommelerwaard Projectbureau Herstructurering Tuinbouw Bommelerwaard Gemeente Maasdriel commissie Ruimte 9 januari 2013 Teun Biemond Jan Woertman 1 Inhoud 1. Voorstellen 2.Herstructurering en Duurzaamheid 3.Duurzame

Nadere informatie

Biomassa: brood of brandstof?

Biomassa: brood of brandstof? RUG3 Biomassa: brood of brandstof? Centrum voor Energie en Milieukunde dr ir Sanderine Nonhebel Dia 1 RUG3 To set the date: * >Insert >Date and Time * At Fixed: fill the date in format mm-dd-yy * >Apply

Nadere informatie

MAATSCHAPPIJ ONDERSCHAT ERNST EN TAAIHEID KLIMAATPROBLEEM

MAATSCHAPPIJ ONDERSCHAT ERNST EN TAAIHEID KLIMAATPROBLEEM MAATSCHAPPIJ ONDERSCHAT ERNST EN TAAIHEID KLIMAATPROBLEEM De maatschappelijke discussie over klimaatverandering wordt onvoldoende scherp gevoerd. Er wordt nauwelijks nagedacht over de ernst van de problematiek

Nadere informatie

NEW BUSINESS. Guy Konings

NEW BUSINESS. Guy Konings 2015 Guy Konings Stedin is verantwoordelijk voor transport van gas en elektriciteit in West Nederland Onze missie: Altijd energie voor onze klanten, vandaag en morgen. Simpel, betaalbaar en duurzaam KERNGETALLEN

Nadere informatie

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec)

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec) Kernenergie En dan is er nog de kernenergie! Kernenergie is energie opgewekt door kernreacties, de reacties waarbij atoomkernen zijn betrokken. In een kerncentrale splitst men uraniumkernen in kleinere

Nadere informatie

Inzichten uit een regio:

Inzichten uit een regio: Er is een brede duurzaamheidsscope nodig voor afwegingen rond de bodem; de energietransitie staat daarin centraal. Inzichten uit een regio: Sneller afbouwen van fossiele energie De bodem is onmisbaar bij

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2014 2015 21 501-33 Raad voor Vervoer, Telecommunicatie en Energie Nr. 538 BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer

Nadere informatie

De waarde van het BBP Onderzoek naar de consumptie van energie

De waarde van het BBP Onderzoek naar de consumptie van energie De waarde van het BBP Onderzoek naar de consumptie van energie Geschreven door: Lesley Huang en Pepijn Veldhuizen Vakken: Economie School en klas: Scholengemeenschap Were Di, vwo 6 Begeleider: De heer

Nadere informatie

Duorsume enerzjy yn Fryslân. Energiegebruik en productie van duurzame energie

Duorsume enerzjy yn Fryslân. Energiegebruik en productie van duurzame energie Duorsume enerzjy yn Fryslân Energiegebruik en productie van duurzame energie 1 15 11 oktober 1 Inhoud Management Essay...3 1 Management Essay De conclusies op één A4 De provincie Fryslân heeft hoge ambities

Nadere informatie

Wat vraagt de energietransitie in Nederland?

Wat vraagt de energietransitie in Nederland? Wat vraagt de energietransitie in Nederland? Jan Ros Doel/ambitie klimaatbeleid: Vermindering broeikasgasemissies in 2050 met 80 tot 95% ten opzichte van 1990 Tussendoelen voor broeikasgasemissies Geen

Nadere informatie

Sustainable Tourism Duurzaam Toerisme. dr. Anja de Groene lector duurzaamheid en water Hogeschool Zeeland

Sustainable Tourism Duurzaam Toerisme. dr. Anja de Groene lector duurzaamheid en water Hogeschool Zeeland Sustainable Tourism Duurzaam Toerisme dr. Anja de Groene lector duurzaamheid en water Hogeschool Zeeland Programma 15.15 uur: Inleiding duurzaam toerisme door Dr. Anja de Groene 15.35 uur: Cradle to Cradle

Nadere informatie

Tropisch Nederland. 1. Aanzetten. 1.a Tropisch Nederland

Tropisch Nederland. 1. Aanzetten. 1.a Tropisch Nederland Tropisch Nederland 1. Aanzetten 1.a Tropisch Nederland Jij gaat aan de slag met het dossier Tropisch Nederland. Welke onderdelen van het dossier ga jij maken? Overleg met je docent. GA IK DOEN STAP ONDERDEEL

Nadere informatie

Energy Potential Mapping en andere ontwikkelingen richting duurzame energiesystemen

Energy Potential Mapping en andere ontwikkelingen richting duurzame energiesystemen Energy Potential Mapping en andere ontwikkelingen richting duurzame energiesystemen Eco2profit Gent, 29 September 2011 ir. Siebe Broersma TU Delft, Faculteit der Architectuur, afdeling Bouwtechnologie,

Nadere informatie

3 november 2014. Inleiding

3 november 2014. Inleiding 3 november 2014 Inleiding In 2006 publiceerde het KNMI vier mogelijke scenario s voor toekomstige veranderingen in het klimaat. Het Verbond van Verzekeraars heeft vervolgens doorgerekend wat de verwachte

Nadere informatie

Groen gas. Duurzame energieopwekking. Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Welke keuzes en wat levert het op?

Groen gas. Duurzame energieopwekking. Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Welke keuzes en wat levert het op? Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Groen gas Welke keuzes en wat levert het op? Huidig beleid 100 miljoen m 3 groen gas. Opbrengst: 3 PJ. Extra inspanning 200 miljoen m 3 groen gas. Opbrengst: 6 PJ.

Nadere informatie

Wat is energie? Als een lichaam arbeid kan leveren bezit het energie Wet van het behoud van energie:

Wat is energie? Als een lichaam arbeid kan leveren bezit het energie Wet van het behoud van energie: ENERGIE Wat is energie? Als een lichaam arbeid kan leveren bezit het energie Wet van het behoud van energie: energie kan noch ontstaan, noch verdwijnen (kan enkel omgevormd worden!) Energie en arbeid:

Nadere informatie

INFOBROCHURE Schouwen-Duiveland

INFOBROCHURE Schouwen-Duiveland INFOBROCHURE Schouwen-Duiveland SCHOUWEN-DUIVELAND KLIMAATBESTENDIG Het klimaat verandert, de zeespiegel stijgt en de neerslag neemt toe. Studies brachten de huidige en toekomstige uitdagingen in kaart,

Nadere informatie

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa)

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Lees ter voorbereiding onderstaande teksten. Het milieu De Europese Unie werkt aan de bescherming en verbetering van

Nadere informatie

Overzicht lessenserie Energietransitie. Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les.

Overzicht lessenserie Energietransitie. Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les. 1 Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les. 2 Colofon Dit is een uitgave van Quintel Intelligence in samenwerking met GasTerra en Uitleg & Tekst Meer informatie Kijk voor meer informatie

Nadere informatie

Overzicht en karakteristieken klimaatrisico s Nederland. Willem Ligtvoet

Overzicht en karakteristieken klimaatrisico s Nederland. Willem Ligtvoet Overzicht en karakteristieken klimaatrisico s Nederland Willem Ligtvoet Kader: Nationale Adaptatiestrategie (begin 2016) Gevraagd: breed overzicht klimaateffecten en aangrijpingspunten voor beleid Aanvulling

Nadere informatie

Groningen, 15 juni 2009. Klimaatverandering: Dreiging of Uitdaging. Reinier van den Berg. Palmbomen of pinguins

Groningen, 15 juni 2009. Klimaatverandering: Dreiging of Uitdaging. Reinier van den Berg. Palmbomen of pinguins Groningen, 15 juni 2009 Klimaatverandering: Dreiging of Uitdaging Palmbomen of pinguins Reinier van den Berg Meteoroloog, klimatoloog Presentator, fotograaf, auteur Tornadojager page 2 1 11 Mei 2000 2

Nadere informatie

economische mogelijkheden sociale omgeving ecologisch kapitaal verborgen kansen

economische mogelijkheden sociale omgeving ecologisch kapitaal verborgen kansen economische mogelijkheden sociale omgeving ecologisch kapitaal verborgen kansen REDD+ een campagne voor bewustwording van suriname over haar grootste kapitaal Wat is duurzaam gebruik van het bos: Duurzaam

Nadere informatie

Les Koolstofkringloop en broeikaseffect

Les Koolstofkringloop en broeikaseffect LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Basisles Koolstofkringloop en broeikaseffect Werkblad Les Koolstofkringloop en broeikaseffect Werkblad Zonlicht dat de aarde bereikt, zorgt ervoor dat het aardoppervlak warm

Nadere informatie

Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory.

Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory. Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory. Een uitdagend klimaat 20 20 2020 In 2020 moet de uitstoot van CO 2 in de EU met 20% zijn teruggebracht ten opzichte van het 1990 niveau.

Nadere informatie

Insights Energiebranche

Insights Energiebranche Insights Energiebranche Naar aanleiding van de nucleaire ramp in Fukushima heeft de Duitse politiek besloten vaart te zetten achter het afbouwen van kernenergie. Een transitie naar duurzame energie is

Nadere informatie

Scenario s voor zeespiegelstijging. Caroline Katsman TU Delft / Vloeistofmechanica

Scenario s voor zeespiegelstijging. Caroline Katsman TU Delft / Vloeistofmechanica Scenario s voor zeespiegelstijging Caroline Katsman TU Delft / Vloeistofmechanica Waarnemingen- wereldgemiddeld grondboringen Waarnemingen- wereldgemiddeld grondboringen reconstructie uit getijdestations

Nadere informatie

Nieuwe KNMIklimaatscenario s. Janette Bessembinder e.v.a.

Nieuwe KNMIklimaatscenario s. Janette Bessembinder e.v.a. Nieuwe KNMI klimaatscenario s Nieuwe KNMIklimaatscenario s 2006 2006 Janette Bessembinder e.v.a. Opzet presentatie Klimaatverandering Waargenomen veranderingen Wat zijn klimaatscenario s? Huidige en nieuwe

Nadere informatie

Prof. Jos Uyttenhove. E21UKort

Prof. Jos Uyttenhove. E21UKort Historisch perspectief 1945-1970 Keerpunten in de jaren 70 oliecrisis en milieu Tsjernobyl (1986) ramp door menselijke fouten Kyoto protocol (1997) (CO 2 en global warming problematiek) Start alternatieven

Nadere informatie

reating ENERGY PROGRESS

reating ENERGY PROGRESS reating ENERGY PROGRESS 2012 ENERGIE EN MILIEU: Opwarming van de aarde: Drastische vermindering CO 2 -uitstoot Energie: De energiekosten fluctueren sterk en zullen alleen maar stijgen Behoud van het milieu

Nadere informatie

Duurzame biomassa. Een goede stap op weg naar een groene toekomst.

Duurzame biomassa. Een goede stap op weg naar een groene toekomst. Duurzame biomassa Een goede stap op weg naar een groene toekomst. Nuon Postbus 4190 9 DC Amsterdam, NL Spaklerweg 0 1096 BA Amsterdam, NL Tel: 0900-0808 www.nuon.nl Oktober 01 Het groene alternatief Biomassa

Nadere informatie

De opkomst van all-electric woningen

De opkomst van all-electric woningen De opkomst van all-electric woningen Institute for Business Research Jan Peters Directeur Asset Management Enexis Inhoud Beeld van de toekomst Veranderend energieverbruik bij huishoudens Impact op toekomstige

Nadere informatie

Emissiekentallen elektriciteit. Kentallen voor grijze en niet-geoormerkte stroom inclusief upstream-emissies

Emissiekentallen elektriciteit. Kentallen voor grijze en niet-geoormerkte stroom inclusief upstream-emissies Emissiekentallen elektriciteit Kentallen voor grijze en niet-geoormerkte stroom inclusief upstream-emissies Notitie: Delft, januari 2015 Opgesteld door: M.B.J. (Matthijs) Otten M.R. (Maarten) Afman 2 Januari

Nadere informatie

NIVE masterclass Kansen van duurzaam ondernemen

NIVE masterclass Kansen van duurzaam ondernemen NIVE masterclass Kansen van duurzaam ondernemen Felix Gruijters Nuon Amsterdam ArenA 12 oktober 2011 1 A convenient truth 44 triljard dollar staat op het spel Die waarde biedt kansen A convenient truth

Nadere informatie

PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST

PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST NOORD-NEDERLAND: PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST PROEFTUIN ENERGIE- TRANSITIE REGIONALE PARTNER IN DE EUROPESE ENERGIE UNIE Noord-Nederland is een grensoverschrijdende proeftuin

Nadere informatie

Klimaatinformatie op maat. De juiste data voor elke sector

Klimaatinformatie op maat. De juiste data voor elke sector Klimaatinformatie op maat De juiste data voor elke sector Klimaatinformatie voor adaptatie De Nederlandse overheid, kennisinstellingen en bedrijven werken hard aan klimaatadaptatie: het aanpassen aan de

Nadere informatie

Geothermie. traditioneel energiebedrijf?

Geothermie. traditioneel energiebedrijf? 31 maart 2010 T&A Survey Congres Geothermie Duurzame bron voor een traditioneel energiebedrijf? Hugo Buis Agenda Duurzame visie & ambities Waarom kiest Eneco voor Geothermie? Stand van zaken Markten Pro

Nadere informatie

Warmte Koude Opslag. Wat is WKO? Diep onder Drenthe

Warmte Koude Opslag. Wat is WKO? Diep onder Drenthe Warmte Koude Opslag Wat is WKO? Diep onder Drenthe Klimaatbestendig Drenthe Klimaatveranderingen van vele eeuwen zijn nog steeds zichtbaar in het Drentse landschap. Voorbeelden hiervan zijn de Hondsrug

Nadere informatie

Rol van WKK in een toekomstige Nederlandse energievoorziening:

Rol van WKK in een toekomstige Nederlandse energievoorziening: Rol van WKK in een toekomstige Nederlandse energievoorziening: Betaalbaar & betrouwbaar? Robert Harmsen ECN Beleidsstudies COGEN Symposium Zeist 22 oktober 2004 Een blik naar de toekomst (1) Four Futures

Nadere informatie

Les 5: Factoren van weer en klimaat

Les 5: Factoren van weer en klimaat Les 5: Factoren van weer en klimaat 1 De stand van de zon 1.1 seizoen Zoek de januari- en julitemperatuur van de volgende steden op. AW weerstation (plaats) temperatuur januari temperatuur juli Stockholm...

Nadere informatie

Bouwen is Vooruitzien

Bouwen is Vooruitzien Bouwen is Vooruitzien Energie van visie tot projecten Peter Op t Veld Inhoud Waar staan we? Europees energie en klimaatbeleid Tegenstelling collectief belang individueel belang Waar gaan we naar toe?

Nadere informatie

FOSSIELE BRANDSTOFFEN

FOSSIELE BRANDSTOFFEN FOSSIELE BRANDSTOFFEN De toekomst van fossiele energiebronnen W.J. Lenstra Inleiding Fossiele energiebronnen hebben sinds het begin van de industriele revolutie een doorslaggevende rol gespeeld in onze

Nadere informatie

Duurzame stroom in het EcoNexis huis

Duurzame stroom in het EcoNexis huis Groepsopdracht 1 Duurzame stroom in het EcoNexis huis Inleiding De wereldbevolking groeit, en de welvaart stijgt ook steeds meer. Daarom neemt de vraag naar energie (elektriciteit, gas, warmte) wereldwijd

Nadere informatie

Energievoorziening Rotterdam 2025

Energievoorziening Rotterdam 2025 Energievoorziening Rotterdam 2025 Trends Issues Uitdagingen 9/14/2011 www.bollwerk.nl 1 Trends (1) Wereld energiemarkt: onzeker Toenemende druk op steeds schaarsere fossiele bronnen Energieprijzen onvoorspelbaar,

Nadere informatie

Gevolgen van klimaatverandering voor de Nederlandse overheidsfinanciën

Gevolgen van klimaatverandering voor de Nederlandse overheidsfinanciën Gevolgen van klimaatverandering voor de Nederlandse overheidsfinanciën Het klimaat op aarde verandert. De kosten van deze klimaatverandering liggen voor Nederland vooral op het gebied van de waterkeringen.

Nadere informatie

Power to gas onderdeel van de energietransitie

Power to gas onderdeel van de energietransitie Power to gas onderdeel van de energietransitie 10 oktober 2013 K.G. Wiersma Gasunie: gasinfrastructuur & gastransport 1 Gastransportnet in Nederland en Noord-Duitsland Volume ~125 mrd m 3 aardgas p/j Lengte

Nadere informatie

Structuurvisie Noord-Holland. Achtergrondinformatie

Structuurvisie Noord-Holland. Achtergrondinformatie Structuurvisie Noord-Holland Achtergrondinformatie Structuurvisie: waarom en wat? - Inwerkingtreding Wro 1 juli 2008 - elke overheidslaag stelt eigen structuurvisie op (thema of gebied) - structuurvisies

Nadere informatie

Klimaatverandering & schadelast. April 2015

Klimaatverandering & schadelast. April 2015 Klimaatverandering & schadelast April 2015 Samenvatting Het Centrum voor Verzekeringsstatistiek, onderdeel van het Verbond, heeft berekend in hoeverre de klimaatscenario s van het KNMI (2014) voor klimaatverandering

Nadere informatie

Bouwen aan Duurzaamheid. 27 juni 2013 Louis de Quelerij

Bouwen aan Duurzaamheid. 27 juni 2013 Louis de Quelerij Bouwen aan Duurzaamheid 27 juni 2013 Louis de Quelerij Rijkswaterstaat O l.dequelerij@tudelft.nl KI quelerij@gmail.com VVV-team Bouwcampus B l.dquelerij@fugro.nl Inhoud Duurzame ontwikkeling in vogelvlucht

Nadere informatie

Helmonds Energieconvenant

Helmonds Energieconvenant Helmonds Energieconvenant Helmondse bedrijven slaan de handen ineen voor een duurzame en betrouwbare energievoorziening. Waarom een energieconvenant? Energie is de drijvende kracht Energie is de drijvende

Nadere informatie

Wadden in tijden van Klimaatverandering

Wadden in tijden van Klimaatverandering Wadden in tijden van Klimaatverandering Lezingen serie Waddenacademie Volksuniversiteit Fryslan 18 maart 2015 Leeuwarden Pier Vellinga Universiteit Wageningen en Vrije Universiteit Amsterdam, Voorzitter

Nadere informatie

Duurzame elektriciteit in het EcoNexis huis

Duurzame elektriciteit in het EcoNexis huis Werkblad 1, mbo Duurzame elektriciteit in het EcoNexis huis Inleiding De wereldbevolking groeit al jaren vrij stevig. En de wereldwijde behoefte aan energie groeit mee: we kúnnen simpelweg niet meer zonder

Nadere informatie

Nationale Energieverkenning 2014

Nationale Energieverkenning 2014 Nationale Energieverkenning 2014 Remko Ybema en Pieter Boot Den Haag 7 oktober 2014 www.ecn.nl Inhoud Opzet van de Nationale Energieverkenning (NEV) Omgevingsfactoren Resultaten Energieverbruik Hernieuwbare

Nadere informatie

Economie kernenergie versus andere opties

Economie kernenergie versus andere opties Economie kernenergie versus andere opties Bert Dekker KIVI NIRIA stuurgroep Energie Symposium De economie van kerncentrales 9 november 2007 Uitgangspunten SEM Maximalisatie van renderende besparingen (payback

Nadere informatie

Geothermie en Glastuinbouw Partners voor een duurzame toekomst? Nico van Ruiten Amsterdam, 31 maart

Geothermie en Glastuinbouw Partners voor een duurzame toekomst? Nico van Ruiten Amsterdam, 31 maart Programma Kas als Energiebron Geothermie en Glastuinbouw Partners voor een duurzame toekomst? Nico van Ruiten Amsterdam, 31 maart Inhoud Kenmerken glastuinbouw Introductie Programma Kas als Energiebron

Nadere informatie

3/13/2014. Klimaatverandering vraagt om innovatie. Crises op meerdere fronten

3/13/2014. Klimaatverandering vraagt om innovatie. Crises op meerdere fronten Klimaatverandering vraagt om innovatie De crisis als voorbode van grote veranderingen in economie en maatschappij Brabantse Waterdag 28 februari 2014 s Hertogenbosch door Pier Vellinga Hoogleraar aan Wageningen

Nadere informatie

ENQUETE. Inventarisatie van wensen m.b.t. gegevens over klimaatverandering. Retourneer deze enquête a.u.b. aan:

ENQUETE. Inventarisatie van wensen m.b.t. gegevens over klimaatverandering. Retourneer deze enquête a.u.b. aan: ENQUETE Inventarisatie van wensen m.b.t. gegevens over klimaatverandering Binnen het BSIK-programma "Klimaat voor Ruimte" (website: http://www.klimaatvoorruimte.nl/) wordt veel aandacht besteed aan de

Nadere informatie

Opwarming van de aarde hv123. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/52494

Opwarming van de aarde hv123. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/52494 Auteur VO-content Laatst gewijzigd 03 May 2016 Licentie CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie Webadres http://maken.wikiwijs.nl/52494 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijsleermiddelenplein.

Nadere informatie

De Energiezuinige Wijk - De opdracht

De Energiezuinige Wijk - De opdracht De Energiezuinige Wijk De Energiezuinige Wijk De opdracht In deze opdracht ga je van alles leren over energie en energiegebruik in de wijk. Je gaat nadenken over hoe jouw wijk of een wijk er uit kan zien

Nadere informatie

Draagvlak bij burgers voor duurzaamheid. Corjan Brink, Theo Aalbers, Kees Vringer

Draagvlak bij burgers voor duurzaamheid. Corjan Brink, Theo Aalbers, Kees Vringer Draagvlak bij burgers voor duurzaamheid Corjan Brink, Theo Aalbers, Kees Vringer Samenvatting Burgers verwachten dat de overheid het voortouw neemt bij het aanpakken van duurzaamheidsproblemen. In deze

Nadere informatie

WATER- SCHAPPEN & ENERGIE

WATER- SCHAPPEN & ENERGIE WATER- SCHAPPEN & ENERGIE Resultaten Klimaatmonitor Waterschappen 2014 Waterschappen willen een bijdrage leveren aan een duurzame economie en samenleving. Hiervoor hebben zij zichzelf hoge ambities gesteld

Nadere informatie

Lessenserie Energietransitie

Lessenserie Energietransitie LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Thema s en onderwerpen Overzicht Lessenserie Energietransitie Thema s en onderwerpen per les De zoektocht naar voldoende energie voor de komende generaties is één van de belangrijkste

Nadere informatie

30/01/2012. Wat denk jij over. Wat gebeurt er?

30/01/2012. Wat denk jij over. Wat gebeurt er? Kraak je energiekosten Wat denk jij over klimaat en energie 2 Flauwekul. Opwarming van de aarde Mijn probleem niet, maar die van de volgende generatie. Bekommerd! Ik wil mee m n steentje bijdragen zodat

Nadere informatie

DE ENERGIE[R]EVOLUTIE

DE ENERGIE[R]EVOLUTIE DE LEERLINGENHANDLEIDING VMBO Naam: Klas: Datum: Pagina 2 INLEIDING Mensen maken op grote schaal gebruik van fossiele brandstoffen: aardolie, aardgas en steenkool. Fossiele brandstoffen ontstaan uit resten

Nadere informatie

Energieverbruik gemeentelijke gebouwen

Energieverbruik gemeentelijke gebouwen MILIEUBAROMETER: INDICATORENFICHE ENERGIE 1/2 Samenwerkingsovereenkomst 2008-2013 Milieubarometer: Energieverbruik gemeentelijke gebouwen Indicatorgegevens Naam Definitie Meeteenheid Energieverbruik gemeentelijke

Nadere informatie

Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto

Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto Bron 1: Elektrische auto s zijn duur en helpen vooralsnog niets. Zet liever in op zuinige auto s, zegt Guus Kroes. 1. De elektrische auto is in

Nadere informatie

De economische kansen van de glastuinbouw Workshop - G. Datum 05 april 2011

De economische kansen van de glastuinbouw Workshop - G. Datum 05 april 2011 De economische kansen van de glastuinbouw Workshop - G Datum 05 april 2011 EMT debat 5 apr. 2011 Stef Huisman & Sjaak Bakker Economisch belang glastuinbouw Glastuinbouw Ned - Groente & Bloemen Areaal 10.000

Nadere informatie

Programma Kas als Energiebron

Programma Kas als Energiebron Programma Kas als Energiebron Co-innovatie in de glastuinbouw KIVI NIRIA jaarcongres 2010 Ir. P. Jan Smits 6 oktober 2010 Inhoud Introductie Kengetallen en energietransitie Convenant Schone en Zuinige

Nadere informatie

Energie uit Water. - Hype of Kans - Marcel Bruggers Deltares 29 april 2010

Energie uit Water. - Hype of Kans - Marcel Bruggers Deltares 29 april 2010 Energie uit Water - Hype of Kans - Marcel Bruggers Deltares 29 april 2010 Duurzame Energie uit Water Laagverval waterkracht Aquatische biomassa Golfenergie Thermische energie uit de zee Getij-energie bassin/

Nadere informatie

100% groene energie. uit eigen land

100% groene energie. uit eigen land 100% groene energie uit eigen land Sepa green wil Nederland op een verantwoorde en transparante wijze van energie voorzien. Dit doen wij door gebruik te maken van duurzame energieopwekking van Nederlandse

Nadere informatie

Nuon Helianthos. Een doorbraak in zonne-energie.

Nuon Helianthos. Een doorbraak in zonne-energie. Nuon Helianthos Een doorbraak in zonne-energie. 2 Nuon Helianthos Een doorbraak in zonne-energie. Nuon Helianthos 3 Een duurzame samenleving staat hoog op de politieke en maatschappelijke agenda. Een wezenlijke

Nadere informatie

TOESPRAAK JOHAN REMKES, COMMISSARIS VAN DE KONINGIN IN NOORD-HOLLAND, TIJDENS HET SYMPOSIUM GROEN GAS IN ZICHT, OP 25 NOVEMBER 2010, TE ALKMAAR

TOESPRAAK JOHAN REMKES, COMMISSARIS VAN DE KONINGIN IN NOORD-HOLLAND, TIJDENS HET SYMPOSIUM GROEN GAS IN ZICHT, OP 25 NOVEMBER 2010, TE ALKMAAR TOESPRAAK JOHAN REMKES, COMMISSARIS VAN DE KONINGIN IN NOORD-HOLLAND, TIJDENS HET SYMPOSIUM GROEN GAS IN ZICHT, OP 25 NOVEMBER 2010, TE ALKMAAR Groen Gas als kans voor Noord-Holland Dames en heren, Kansen

Nadere informatie

Lessuggesties energie Ter voorbereiding van GLOW. Groep 6, 7, 8

Lessuggesties energie Ter voorbereiding van GLOW. Groep 6, 7, 8 Lessuggesties energie Ter voorbereiding van GLOW Groep 6, 7, 8 Eindhoven, 8 september 2011 In het kort In deze lesbrief vind je een aantal uitgewerkte lessen waarvan je er één of meerdere kunt uitvoeren.

Nadere informatie

Zonder investeren besparen 10 tips en vragen voor de facilitair manager

Zonder investeren besparen 10 tips en vragen voor de facilitair manager Zonder investeren besparen 10 tips en vragen voor de facilitair manager Als facilitair manager bent u verantwoordelijk voor de huisvesting. Daarmee ook voor het energiegebruik van de huisvesting. In deze

Nadere informatie

Introductie Presentatie aan Bewonersorganisatie. Milieu en Kortenbos Wat kunnen we zelf doen

Introductie Presentatie aan Bewonersorganisatie. Milieu en Kortenbos Wat kunnen we zelf doen Introductie Presentatie aan Bewonersorganisatie Milieu en Kortenbos Wat kunnen we zelf doen Wie ben ik? Mijn naam is Graham Degens Ik heb >30 jaar in de olie industrie gewerkt, om olie en gas optimaal

Nadere informatie

Les Ons gas raakt op

Les Ons gas raakt op LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Ons gas raakt op Werkblad Les Ons gas raakt op Werkblad Aardgas bij Slochteren In 1959 deed de Nederlandse Aardolie Maatschappij (NAM) in opdracht van de regering een proefboring

Nadere informatie

Intersteno Ghent 2013- Correspondence and summary reporting

Intersteno Ghent 2013- Correspondence and summary reporting Intersteno Ghent 2013- Correspondence and summary reporting DUTCH Wedstrijd Correspondentie en notuleren De wedstrijdtekst bevindt zich in de derde kolom van de lettergrepentabel in art. 19.1 van het Intersteno

Nadere informatie