Theories of associative learning

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Theories of associative learning"

Transcriptie

1 Theories of associative learning 1. The rescorla-wagner model 1.1. Algemeen - US verrassend leren o Onverwacht grote excitatie o Onverwacht klein inhibitie - Assumpties o Surprisingness = verschil US verwachting o Verwachting US ~ associatieve eigenschappen van alle aanwezige stimuli o Verwachting US afhankelijk van alle cues tijdens die trial - Regel: Δv = k(λ-v) 1.2. Toepassing op het blocking effect - Zie slides 1.3. Verlies van associatieve waarde despite pairings with the US - Fase 1: A en B apart o Va = λ = Vb - Fase 2 o Verwachtingen: Va+b = Va + Vb = 2 λ o verwachtingen van A en B verlagen om aan 1 λ te komen 1.4. Geconditioneerde inhibitie - Nonreinforced trials o Verwachting van US door voorafgaande reinforced trials o Oververwachting

2 o Associatieve waarde CS- negatief 1.5. Extinctie van excitatie en inhibitie - Extinctie excitatie o Oververwachting US o Gradueel afnemen associatieve waarde CS+ 0 - Exctinctie inhibitie o Onderverwachting US o Negatieve associatieve waarde gradueel verhogen Problemen met het model - Analyse extinctie geconditioneerde inhibitie fout o Herhaalde CS- trials verbetering geconditioneerde inhibitie CSo Extinctie CS+ verminderde geconditioneerde inhibitie - Extinctie is niet omgekeerde van acquisitie - Onder bepaalde omstandigen: CS zowel inhibitorisch als excitatoir - Latente inhibitie - Opheffen blocking door zwakkere OP tijdens compoundconditioneringsfase 2. Other models of classical conditioning - Aandachtsmodellen: Pearce & Hall o Saliëntie prikkel bepaalt aandacht o ~ verrassend o Prospectieve/proactieve invloed pas volgende trial o Geen verklaring voor blocking effect op 1 e trial o ΔV A = S A α A λ

3 SA = intensiteit VP A αa = associeerbaarheid VP A λ = Intensiteit OP - Temporele factoren en geconditioneerde respons o CS-US interval Focal search: kort General search: lang o Interval tussen trials Meer ruimte tussen o Interactie tussen 2 Zie slides o Relative-waiting-time hypothese I/T (intertrial interval/cs-us interval) Laag: weinig nieuwe informative Hoog: veel nieuwe informative o Rate expectancy theorie Vergelijken temporele variabelen - Comporator hypothese o Geconditioneerde respons afhankelijk van Relatie tussen CS en US Relatie contextuele cues US Zie fuguren 6.5 & 6.6 o Performantieverklaring o Predicties Extinctie context-us na training target CS verbetering antwoorden op CS Extinctie geconditioneerde inhibitie ook extinctie CS+-cues

4 Hogere excitatoire waarde contextuele cues na training reductie geconditioneerde respons (niet universeel gevonden!!) - Configuraal leren (Pearce) o Configurale benadering van samengestelde prikkels Geheel is verschillend van som van delen Rol voor generalisatie tussen AB, A & B o ΔE A = β(λ V A ) o V A = E A + e A (I A - i A ) o e A = A S A.E A A S A = similariteit tussen prikkel A en J = (P com /P A )/(P com /P A )

5 Schedules of reinforcement 1. The cumulative record - Zie figuur 8.1 o X-as: tijd o Y-as: cumulatief nummer responses o gaat nooit naar beneden! - Slope: participant s rate of responding (stijgingsgraad) o Verschil tussen cumulatief nummer/tijd tussen 2 punten 2. Simple schedules of reinforcement 2.1. Ratio schedules - Determinant: aantal responsen sinds vorige reinforcer - Fixed o Vast aantal responsen, altijd zelfde aantal o Bv. trappen oplopen, ronde van postbode o Zie figuur 8.2 links Postreinforcement pauze Ratio run: gelijkmatig & veel responden tot reinforced - Variabel o Bv. Golf: verschillend aantal slagen vooraleer in hole o Zie figuur 8.2 rechts Gelijkmatig & hoge mate van responden Geen pauzes 2.2. Interval schedules - Tijd = kritische factor - Fixed o Vaste hoeveelheid tijd die voorbijgaat vooraleer reinforce

6 o Bv. koken laten afkoelen o Eens klaar, blijft reinforcer beschikbaar o Postreinforcement pauze: zie figuur 8.3 links - Variabel o Bv. Papers verbeteren o Zie figuur 8.3 rechts - Soms limited hold, bv. Iets bakken (anders aanbranden) ratio antwoorden omhoog 3. Mechanisms of schedule performance 3.1. Feedback functions for ratio schedules - Hoeveelheid reinforcers ~ snelheid waarmee aantal responses performed - Hoe sneller organisme antwoordt, hoe sneller opnieuw reinforcer - Zie figuur Feedback functions for interval schedules - Bv. Tijdsinterval: 3 minuten langzaam omhoog tot 20 per uur, daarna plat (want kan niet meer dan 20 wegens tijdsinterval) 3.3. Feedback functions and schedule performance - Verschil: limiet niet in ratio schedules - Conceptuele beperkingen o Soms moeilijk te karakteriseren 4. Chained schedules of reinforcement 4.1. Heterogeneous chains - Sequentie verschillende responsen, elk andere stimulus, bv. sweater aantrekken

7 - Geen reinforcement als onderweg onderbroken 4.2. Homogeneous chains - Verschillende componenten allemaal zelfde respons, maar verschillende stimulus en verschillend schema, bv. vijzen indraaien in verschillende gaten 4.3. Training response chains - Backward training: beginnen met laatste respons aanleren omdat die reinforced wordt - Forward training: beginnen bij begin & telkens reinforcer zoeken - Beide even effectief 5. Concurrent schedules - Keuze van responsalternatief - Verschillende factoren o Aard van respons o Moeite en tijd o Attractiviteit o Schedule of reinforcement - Matching law o Relatieve rate van antwoorden op responsalternatief = relatieve rate van reinforcement die bekomen wordt door dat antwoordalternatief

8 Theories of reinforcement 1. Thorndike and the law of effect - Positieve reinfocer = satisfying - Reinforcer associatie/connective tussen R en S - Kritieken o Waarom reinforcer effectief? o Reinforce retroactively associatie versterken hoe?? 2. Hull and drive reduction theory - Concept van homeostase - Drive state 2.1. Primary reinforcers - Stimuli die efficient zijn in het reduceren van biologische behoefte zonder eerdere training 2.2. Secondary reinforcers and acquired drives - Door associatie met biologische behoefte conditioned of secondary reinforcer 2.3. Sensory reinforcement - Geen duidelijke link met biologische behoefte problematisch! 3. Reinforcers as responses 3.1. The premack principle - Synoniem: differential probability principle - Mogelijkheid om hogere probabiliteit response te doen = reinforcer voor lagere probabiliteit response

9 3.2. The premack revolution - Distinctive tussen conditioned and unconditioned reinforcers irrelevant - Eerste keer serieus denken over reinforcers als responses 3.3. Applications of the premack principle - Bv. Pas tv kijken als geleerd 3.4. Theoretical problems - Meten/berekenen van response probabiliteiten? o Verandert constant, bv. ene dag zwemmen, andere dag TV kijken o Oplossing: token punten inruilen voor activiteiten - Zegt niet hoe het werkt 4. The response deprivation hypothesis 4.1. Response deprivation and the law of effect - Kritische factor: instrumentele conditioneringsprocedure plaats restrictie op iets - Response deprivatie = reinforcer (want als al eten voor 1 week geen nood om te responden) 4.2. Response deprivation and response probability - Geen vereiste om responsprobabiliteiten te berekenen restrictie onder baseline - Zelfs lage probabiliteit respons kan reinforcer worden: bewijs voor gevonden!

10 4.3. Response deprivation and the locus of reinforcement effects - Hoe instrumentele conditioneringsprocedure activiteiten organisme beperkt 5. The behavioral regulation approach 5.1. The behavioral bliss point - Distributie van response zonder conditionering - Zie figuur Imposing an instrumental contingency - Relatie tussen 2 responsen schedule line (figuur 9.3) - Schedule line mag niet door bliss point gaan (anders moet er niks aangepast worden) - Afwijking van normale (geprefereerde niveau) aanpassing zodat systeem terug naar geprefereerde punt gaat 5.3. Responding to schedule constraints - Afhankelijk van kosten en voordelen - Enkel als geen vervangers aanwezig - Bv. Als muziek luisteren even belangrijk als TV kijken, en pas muziek luisteren als geleerd meer TV kijken om muziek te vervangen.

11 Extinctie van geconditioneerd gedrag 1. Effecten van extinctieprocedures - Antwoorden vermindert als niet leidt tot bekrachtiging - Respons variabiliteit (bv. als sleutel: andersom proberen te draaien) ~ frustratie 2. Extinctie & origineel leren (zie ook Fonteyne s les) 2.1. Spontane recovery - Verlies van extinctie-effect tijdje na extinctie: opnieuw respons 2.2. Renewal of original excitatory conditioning - Recovery van acquisitive performantie als contextuele cues tijdens extinctie anders - Acquisitie makkelijker generaliseerbaar naar andere contexten dan extinctie problemen voor therapie!! 2.3. Reinstatement of conditioned excitation - Recovery van excitatoir responden bij uitgedoofde stimulus als exposure aan ongeconditioneerde stimulus - Bv. ziek bij frieten aversie voor frieten, na tijd terug frieten eten (extinctie) 1 keer ziek: opnieuw aversie voor frieten 2.4. Sensitivity to US or reinforcer devaluation - Als extinctie geen effect op CS-US associatie US devaluatie tussenkomen bij antwoorden op uitgedoofde CS: bewezen

12 3. Wat is geleerd in extinctie? - Inhibitoire S-R associaties o Onderdrukken R als S o ~ renewal effect: specifieke context o Emotionele effecten: eerdere geschiedenis van subject (wél reinforcer in verleden) o Frustratie aversieve emotie inhibitie 4. Paradoxale beloningseffecten 4.1. Overtraining extinction effect - Overtrainen grotere verwachting beloning grotere frustratie bij extinctie snellere extinctie - Minder extinctietrials nodig bij meer acquisitietrials (paradoxaal!!) 4.2. Magnitude of reinforcement extinction effect - Antwoorden vermindert sneller als grotere belonging frustratie 4.3. Partial-reinforcement extinction effect - Partiële reinforcement: tragere extinctie & minder frustratie (proces bij gokkers: worden niet elke keer beloond!) - Mechanismen o Discriminatie hypothese Detectie extinctie makkelijk bij continue reinforcement (want sowieso altijd verwachten <-> partiële reinforcement: niet altijd verwachten) Onderzoek 1 e groep: Partiële reinforcement continuous reinforcement extinctie

13 2 e groep: continuous reinforcement continuous reinforcement extinctie Resultaten: significant verschil <-> resultaten onderzoek: partiële reinforcement langdurig leren: niet opgeven als falen o Frustratietheorie Zowel reward als nonreward trials conflict instrumentele respons geconditioneerd op verwachting geen beloning Bij continue reinforcement: geen aanmoediging te blijven antwoorden als geen beloning o Sequential theorie Zowel reward als nonreward geheugen nonreward trials cue voor instrumentele respons Complementair met frustratietheorie evidentie voor beiden

14 Hoofdstuk 11: punishment 1. Efficiënte en inefficiënte straffen Te snel rijden Intermittently Uitgesteld Lage intensiteit eerst Gesignaleerd door discriminatieve stimulus Vinger in elektriciteit Elke keer Onmiddellijk Hoge intensiteit altijd Niet gesignaleerd 2. Onderzoeksevidentie van straf 2.1. Response-reinforcer contingency - Positieve contingentie instrumentele respons & reinforcer - Straf: reinforcer = aversieve stimulus - Specificiteit gedragssupressie ~ contingentie tussen doelrespons en aversieve reinforcer 2.2. Response-reinforcer contiguity - Interval tussen doelrespons en aanbieding reinforcer - Efficiëntst als zonder vertraging 2.3. Intensiteit aversieve stimulus - Afhankelijk van subject s eerdere ervaringen - Als eerst mild aversief immuniseren voor latere aversievere - Als eerst zeer aversief effect als later minder aversief 2.4. Gesignaleerde straf - Discriminatieve straf discriminatieve supressie van gedrag

15 2.5. Straf en mechanismen maintaining the punished response - Vaak ook vorm van positieve reinforcement (bv. aandacht) uitkomst afhankelijk van kosten-baten analyse subject - Uitkomst ook afhankelijk schema positieve reinforcement o Variable- and fixed-interval schema s: geen verandering temporele distributie gedrag, wel reductie responding o Fixed-ratio schema: straf verhoging postreinforcement pauze 2.6. Straf en reinforcement van alternatief gedrag - Powerful techniek: positieve reinforcement voor ander gedrag 2.7. Paradoxale effecten van straf - Signaal voor positieve reinforcement o Bv. kind aandacht geven als hij iets stout doet - Straf van vluchtgedrag o Vluchtrespons einde aversieve stimulus (negatieve reinforcer) o Enkel als aversieve stimulus aanwezig is: discriminatieve cue vergemakkelijkt 3. Samenleving vrij van straf - Onmijdbaar gevolg van verschillende aspecten fysieke en biologische omgeving - <-> misbruik - Gefrustreerde straf o Intermittent o Delayed o Discriminatieve stimulus (merkt dat iemand gefrustreerd)

16 o Amper positieve reinforcement van alternatief gedrag 4. Alternatieven 4.1. Time-out - Time-out van bronnen positieve reinforcement - Bv. naar kamer sturen - Effectiviteit afhankelijk van o Delay o Consistentie - Zorgen dat geen positieve reinforcement in straf (bv. naar kamer sturen als daar al hele dag zitten ) 4.2. Differential reinforcement of other behavior - Negatieve contingentie tussen target response en reinforcer - Bv. zakgeld wegnemen slechts bepaalde periode van tijd - Vereist langdurige interactie

17 Hoofdstuk 12: avoidance learning 1. Dominante vragen in de analyse - Hoe kan niets leiden tot verandering in gedrag? - Hoe zijn pavloviaanse processen involved in avoidance learning? 2. Oorsprong van de studie naar avoidance learning - Bechterev: instrumentele conditionering eerder dan Pavloviaans als vinger wegtrekken geen schok - CS US veranderen 3. Contemporary avoidance conditioning procedures 3.1. Gediscrimineerde avoidance - Response-reinforcer contingentie niet altijd - 2 types trials: response trials (geen US) en no-response trials (wel US) - Shuttle box o One-way avoidance Beginnen altijd aan zelfde kant Leert makkelijker o Two-way avoidance Beginnen afwisselend langs kant Leert moeilijker 3.2. Nondiscriminated of free-operant avoidance - Normale discriminante avoidance: responding efficient in preventive aversieve stimulus enkel als responden tijdens trial periode (aanwezigheid CS) - Free-operant avoidance:

18 o Expliciete waarschuwingsstimulus niet gebruikt o Geen discrete trials o Avoidance response kan altijd gegeven worden o Antwoorden altijd voordeel o Bv. olie in auto vervangen om 3000 meter om motorproblemen te voorkomen - S-S interval: normale interval tussen 2 aversieve stimuli - R-S interval: periode van gecreërde veiligheid door respons - Voordeel afhankelijk van wanneer respons: later op R-S interval minder tijd interval verloren meer voordeel 4. Theoretische benaderingen 4.1. Test van de rol van instrumentele contingency - Idee dat preventie aversieve stimulus irrelevant voor avoidance learning is verkeerd - Onderzoek: niet volledig Pavloviaanse conditionering o 1 e groep: discriminant avoidance discriminant avoidance o 2e groep: Pavloviaanse conditionering discriminant avoidance o 1e groep antwoordde meest 4.2. Twee-factoren theorie - CS US angstconditionering: afweren van angst = negatieve reinforcement - Interacties tussen classical and instrumental factors o Conditionering van angst nodig voor instrumentele respons (Pavlov instrumenteel)

19 o Frequent antwoorden extinctie geconditioneerde angst (instrumenteel Pavlov) o Continu veranderende dynamiek - Challenges o Free-operant avoidance behavior: geen waarschuwingsstimulus o Als goed geleerd, geen aversieve stimuli meer nodig om te onderhouden o Onderzoek: subjecten niet zo angstig 4.3. Conditioned temporal cues - Tijd predictief voor volgende aversieve stimulus - Begin interval zegt niks over aversieve stimulus, einde interval wel! 4.4. Safety signals in avoidance learning - Interne proprioceptieve cues: feedback cues - Signaal voor veiligheid - Avoidance behavior positief reinforced door geconditioneerde inhibitoire veiligheidssignalen - Onderzoek: bevestigd 4.5. Avoidance learning and unconditioned defensive behavior - The SDRR theorie of avoidance o Species-specific defense reactions o Predomineren tijdens initiële stadia van avoidance training o Aard respons afhankelijk van aversieve stimulus en mogelijkheden door omgeving

20 o Defensieve responsen geshaped door straf: 1 e respons: geen effect 2 e respons o Onderzoek: straf niet effectief, eerder door verwachting injury - The predatory imminency continuum o Likelihood van injury o Zie vb rat in handboek

21 Mere reference and evaluation versus expectancy and preparation in human pavlovian learning 1. From intrinsic change to merely referential relation as the foundation of evaluative learning 1.1. The intrinsic change hypothesis Martin and levey s seminal ideas about evaluative learning - Information processing o Acquisitive van kennis predictieve relaties tussen stimuli in omgeving o Functie: detectie betrouwbare predictoren biologisch significante omgevingsstimuli - Evaluatieve conditionering o Meest fundamentele proces: directe & automatische overdracht valentie US naar CS Evaluative condition: the picture picture paradigm - Onderzoek naar relatie tussen subjectieve evaluatie en electrodermal reageren op visuele stimuli - Stimulus: foto s van menselijke gezichten - 1 e fase: foto s evalueren - Fase 2: 12 meest neutrale liked disliked foto s pairen: 3 N-L, 3 N-D, 3 N-N Evaluative conditioning and CS-US contingency awareness - Pavloviaanse conditionering: pas conditionering als expliciete kennis van CS-US relatie - Evaluatieve conditionering: experiment o Herkenningstaak CS-US relatie meten

22 o Expliciete kennis niet nodig voor conditionering Evaluative conditioning and extinction - Extinctie procedure geen effect op eerdere conditionering impliciete kennis niet nodig voor conditionering (anders wel effect) 1.2. From intrinsic change hypothesis to the concept of merely referential CS-US relations The effect of US revaluation - 2 zwaktes intrinsic change hypothesis o Verstaan van mechanism? o Enkel indirecte argumenten - US revaluation o 1e fase: CS-US associatie o Fase 2: valentie US veranderen in afwezigheid CS o Fase 3: valentie CS meten - Resultaat: effect van US revaluatie niet intrinsiek The merely referential relation as the foundation of evaluative learning - 2 soorten CS-US relaties o Predictive: CS verwachting US in hier en nu onmiddelijke toekomst o Referential: presentatie CS representatie US (denken aan) Gedachte aan onderhouden

23 Of US echt komt irrelevant (daarom: extinctie geen effect) 2. Conditions and functional characteristics of evaluative conditioning 2.1. Robustness and ecological validity of evaluative conditioning - Thematische variaties o Andere semantische categorie o Zelfde effecten - Verbal evaluative conditioning o Verschil picture-picture paradigm Stimulus: neutrale en valenced woorden <-> complexe foto s Conceptuele US: gedeelde valentie van serie verschillende woorden o Zelfde effect - - Cross-modale evalutieve conditionering o Bv. smaak & visueel (foto s) o Zelfde effect - Evaluatieve conditionering met invariant kenmerk als CS o Bv. lijndikte van verschillende figuren o Zelfde effect - Flavor-flavor paradigm o Fruitsmaak 1: tween20 (slechte smaak) o Fruitsmaak 2: nooit tween20 o Zelfde effect (onafhankelijk van kleurcontext in acquisitiefase)

24 - Evaluatieve conditionering met tonic stimuli o Relatief constante en durende contexten, situaties, gebeurtenissen en acties o Dichter bij echte leven o Zelfde effect - Observational evaluative learning o Observator: zelfde effect - Affective priming as an indirect nonverbal measure of evaluative learning o Indirecte, nonverbal metingen minder obtrusief & minder vraageffecten o stimuli beoordelen: negatief vs positief o als eerder getoonde stimuli zelfde valentie kortere reactietijd o gebaseerd op automatische processen - Evaluative learning concurrent with expectancy learning o Niet mutueel exclusief: kunnen samen voorkomen 2.2. Functional characteristics of evaluative conditioning Contingency awareness and implicit/explicit knowledge dissociation - Orthogonale relatie o Zowel samen als apart voorkomen o Sterkte evaluatieve conditionering zelfde onder beide omstandigheden - Impliciete kennis: experiment o Subliminaal (niet waarnemen) US aanbieden o Supraliminale presentatie CS (wel waarnemen) o Zelfde effect impliciete kennis geen effect

25 - Meer acquisitie trials meer kennis, zelfde effect - Soms: kennis minder effect, soms kennis meer effect o Mogelijkheid: aandacht voor CS/US Resistance to extinction - Effect stabiel & betrouwbaar, ook bij extinctie Contiguity versus contingency: the ineffectivity of nonreinforced CS and of US-only presentations - Toevoeging non reinforced trials tijdens acquisitive geen effect (ook niet verminderd/vertragend effect!) - Evaluatief conditioneren ~ spatio-temporele contigue CS- US presentaties en niet statistische contingency Counterconditioning - CS met nieuwe US met tegengestelde valentie - Valentie CS ook veranderen! - Ook als tijdens acquisitie counterconditioning Encoding (also) of specific sensory characteristics or (only) of general affective characteristics of the US - Habituatie US vermindering liking CS - US-inflatie (hoge versus lage concentratie Tween) geen effect enkel affectieve karakteristieken spelen rol Sensory preconditioning - CS1 CS2 CS2 US

26 - Beiden effect van US Evaluative associations are not sensitive to modulation - Pavloviaans leren, bv.: US leidt tot CS als B - Evaluatief leren: geen modulatie 3. Expectancy system versus referential system - Expectancy system o Betrouwbare predictoren voor biologisch significante gebeurtenissen o Gedragsmatig voorbereiden o Hoge kosten: energie, aandacht, informatie Enkel reageren op betrouwbare predictoren CS-US contingency Enkel als CS-US relatie valide gevoelig voor extinctie Conditioneel! - Referential system o Globale antwoordtendens o Weinig kosten

27 Context & conditionering: Riet Fonteyne 1. Vrees versus angst - Vrees o Stimulus-specifiek (discreet) o Directe bedreiging o Samen met arousal en vermijdingstendensen o Fobie - Angst o Niet stimulus-specifiek (ongebonden) o Stress in afwezigheid van objectieve bron gevaar o Geassocieerd met anticipatie van potentieel gevaar, meer persistent patroon o Gegeneraliseerde angststoornis 2. Etiologie specifieke vrees: fobie - Eerdere ervaringen waarbij geassocieerd met traumatische gebeurtenis - Kritieken o Geen directe traumatische ervaringen in leergeschiedenis Sociaal leren Observationeel leren Leren via instructie (vooral negatieve informatie) Andere CS beschikbaar voor voorspelling o Zelfde traumatische ervaring met verschillende uitkomst (beet altijd hondenfobie?) Voor conditioneringservaring Sensitisatie (gevoeliger voor nieuwe CS) Latente inhibitie

28 Tijdens conditioneringservaring Controle over gebeurtenis Na conditioneringservaring US-inflatie/devaluatie Rehearsal/rumineren versterken van associatie o Verschillen tussen stimuli (makkelijker fobie slangen dan fietsen) Niet alle CS-US associaties even makkelijk geleerd (non-equipotentiality) Fear-relevant stimuli: sommige stimuli makkelijker fobie, bv. slang <-> fiets Evolutieperspectief o Wederkerende overlevingsbedreigingen (phylogenetically) o Slechts recent in evolutionaire geschiedenis, bv. wapens (ontogenetically) Prikkelcompetitie o Interindividuele verschillen Werkwijze Sterkte associatie afhankelijk van type vreesconditionering? Rol van inhibitie: differentieel paradigma versus simpel paradigma Aard meting individuele verschillen Positief effect significante uitkomst Resultaat: 41% studies significant

29 3. Extinctie-onderzoek: implicaties voor exposure - Herhaalde presentatie van CS zonder US o Procedure: CS aanbieden zonder US o Resultaat/effect: verminderde geconditioneerde reactie o Proces/theorie: wat wordt er geleerd - Rescola-Wagner: afleren CS-US associatie <-> evidentie - Terugkeer van vrees o Renewal: contextverandering o Reinstatement: onvoorspelbare US-presentaties (in extinctie-context!) o Spontaan herstel (na tijdsinterval) o Versneld leren na eerdere leerervaringen - Terugkeer voorkomen o Retrieval cues tijdens extinctie o Extinctie in meerdere contexten (grotere kans op gemeenschappelijke kenmerken) 4. Uitwissen van vrees herinneringen - Consolidatie: KTG lange termijn geheugen - Reconsolidatie: nieuwe informatie samenvoegen met oude, volledig geconsolideerde herinneringen (na retrieval vatbaar voor verandering) 5. Context conditionering als een model voor angst - Onderzoek naar onvoorspelbaarheid o Inconsistent o Meerderheid van studies: voorkeur voor voorspelbaarheid - Safety-signal hypothese

30 o Voorspeller gevaar afwezigheid voorspeller afwezigheid gevaar (safety) o Geen discrete signalen aanwezig geen safety periodes 6. Methoden om contextuele angst uit te doven - Voorspelbaar maken ~ safety signal theorie - Onbekrachtigde blootstelling aan context 7. Rol van veiligheidsleren - Geconditioneerde inhibitie o Hoge trait anxiety meer verwachting schok bij AB- - Inhibition of delay o CS van lange duur gevolgd door US o Angstrespons verschuiven van begin CS naar einde CS - Blocking o Rescorla-Wagner: associatie Y & US tijdens XY+ geblokt omdat X al perfect voorspelt o Cognitive stage model Stimuluscompetitie afhankelijk van processen tijdens Encoding stage (associatie ontdekken) o Aandachtsregulatie o aandachtsbias Retention stage (associatie onthouden) o Herhalen o rumineren Performance stage (respons uitbrengen) o Gedragsinhibitie o Comparator process Invloed op alle stadia Redeneren

31 Werkgeheugen o Belast forward blocking performance dalen Episodisch geheugen Memory retrieval Cognitieve inhibitie

32 Causaal leren: Tom Beckers 1. Zijn mensen precies als dieren? - Causale leertaken bij mensen o Voor 1984: probabilistisch contrast model mensen beschouwen als intuïtieve statistici - Opvallende gelijkenis tussen causaal leren bij mensen & klassieke conditionering bij dieren, bv. forward blocking - Kruisbestuiving tussen onderzoek bij mensen en dieren 2. Mensen zijn niet precies als dieren - Blocking als uitkomst van een syllogisme o Als p dan q: als A & X elk effectieve oorzaken samen sterker effect o Niet q: effect is even sterk op AX+ en A+ trials o p : A is een effectieve oorzaak o daarom, niet q : X is geen effectieve oorzaak - predicties redeneer-analyse blocking o enkel als mensen premisse I aannemen (additiviteit) empirisch aangetoond o enkel als mensen premisse II kunnen verifiëren (outcome niet sterker na Ax dan na A) empirisch aangetoond o enkel als mensen mogelijkheid en motivatie hebben om te redeneren minder blocking als deelnemers gelijktijdig moeilijke taak doen: empirisch aangetoond - aanwijzingen voor causel leren <-> associatieve principes: mensen zijn niet als dieren

33 3. Zijn dieren precies als mensen? - Complexe cognitie ook bij ratten? zelfde predicties o Subadditieve pre-training vermindert blocking (blocking verminderen door additiviteit eerst tegen te spreken met andere prikkels) ~ redeneren o Niet-maximale outcome versterkt blocking: submaximaliteit vermeerdert blocking (submaximaliteit: eerste rondes hogere intensiteiten aangeleerd dan uiteindelijk bij AX) ~ redeneren o dieren zijn precies als mensen - Generalisatie van subadditieve pretraining (G+, H+, GH+ in pretraining) o Effect van context Geen contextshift: subadditieve pretraining minder blocking dan irrelevante pretraining Subadditieve pretraining: meer blocking bij contextshift dan bij geen contextshift o Stimulusduur o Invoegen retentie-interval 4. Zijn kinderen net als dieren? - Regenpredictietaak o Causaal scenario versus predictief scenario o 4-jarigen & 8-jarigen o Methode Fase 1: A+ Z- Fase 2: AX+ KL+ Z- o Resultaten

34 Blocking zowel bij 4-jarigen als 8-jarigen <-> redeneerfenomeen? Blocking in beide groepen gemoduleerd door causale status van prikkels ~ blocking gevolg van causaal redeneren - Robotexperiment o Significante blocking in algemeen o Correlatie met prestatie op redeneervragen o 100% kinderen met blocking difference score van minstens 2/3 beide modus tollens vragen juist o Geen leeftijdsverschillen in onoverschaduwen of disjunctief redeneren o redeneren noodzakelijk maar niet voldoende - Blocking linken aan werkgeheugen o Taken Blocking & unovershadowing Modus tollens en disjunctief redeneren 2 werkgeheugentaken Algemene verbale vaardigheidstaak o Resultaten Significante blocking & unovershadowing Significante blocking enkel in kinderen met beter dan gemiddeld werkgeheugen Significante unovershadowing in beide groepen o Regressieanalyse Werkgeheugen en modus tollens beide unieke predictoren van blocking difference scores Niet: verbale vaardigheid of leeftijd

35 - Counterfactional training: wat als NIET.. verbetert blocking bij jongere kindjes en modus tollens redeneren

36 Behaviour, language and stimulus equivalence: Marc Bennet 1. General framework gedragsanalyse 1.1. Operant gedrag - Descartes o Reflexen, onvrijwillig gedrag o Watsonian restriction: enkel objectief, geen cognitie & emoties o Simplistic methodological behaviorism - Mainstream (associative learning tradition) o Gedrag gemedieerd door mentale gebeurtenissen o Mechanistically verklaren o Mechanistic & mentalistic o Stimuli mentaal gerepresenteerd en vormen associaties - Behavior analytical tradition o Gedrag gevormd door gevolgen o Operant gedrag o Radicaal behaviorisme: zowel publieke als privé gebeurtenissen gedrag (ook denken) o Onafhankelijke variabelen gedrag Eerdere gebeurtenissen Gevolgen 1.2. Functionele analyse - S D R S R (discriminatieve stimulus response reinforcement) 1.3. Radical behaviourism - Cognitie en taal behavioral process

37 2. Originele benadering van verbaal gedrag - Taal controleert gedrag o Instructies o Klinisch: gedachten - Taal: uiterst complex gedrag o Arbitrair & symbolisch o Lijkt nieuw gedrag dat nooit bekrachtigd is - Skinners verbal operant o functionele analyse: verschillende functionele groepen = operante klassen (zie slides) Eerst: echo (papa) Tact: utterances to specific object Mand: vragen naar objecten o Kritieken Geen coherente, empirisch verifieerbare definitie allemaal hypothetisch Any behaviour on the part of the speaker <-> enkel gedrag luisteraar belangrijk Reinforced by a listener who has been trained by a verbal community to mediate that reinforcement experiment Computer die feedback geeft (niet geshaped door verbal community <-> wetenschapper die feedback geeft (wel geshaped door verbal community) toch dezelfde gedragingen rat

College 6: Skills. Anderson, hoofdstuk 9 Ingmar Visser

College 6: Skills. Anderson, hoofdstuk 9 Ingmar Visser College 6: Skills Anderson, hoofdstuk 9 Ingmar Visser Vragen Vragen vorige colleges? Overzicht college Introductie, behaviorisme versus cognitivisme Psychologie & AI Overzicht cursus Hoofdstuk 9 Anderson,

Nadere informatie

Alcoholgebruik, misbruik & afhankelijkheid

Alcoholgebruik, misbruik & afhankelijkheid ALCOHOLGEBRUIK: BEWUST OVERWOGEN OF ONBEWUST OVERKOMEN? Impliciete en expliciete processen bij alcoholgebruik en implicaties voor interventies Katrijn Houben k.houben@maastrichtuniversity.nl Alcoholgebruik,

Nadere informatie

LA KOL 12-13 Bijeenkomst 4

LA KOL 12-13 Bijeenkomst 4 LA KOL 12-13 Bijeenkomst 4 Terugblik bijeenkomst 3: 4: cognitieve ontwikkeling - ontwikkeling/leren/rijpen - geheugen - vormen van leren Opdrachten: - Deskundigen verdiepen - lezen H7 - Presentatie materialen

Nadere informatie

Is angstgeheugen uitwisbaar? Nieuwe inzichten in angstreducerende technieken

Is angstgeheugen uitwisbaar? Nieuwe inzichten in angstreducerende technieken Is angstgeheugen uitwisbaar? Nieuwe inzichten in angstreducerende technieken Dieuwke Sevenster Merel Kindt Marieke Soeter Angstgeheugen Evolutionair robuust mechanisme Het bereidt individu voor op snel

Nadere informatie

Challenging Emotional Memory M.G.N. Bos

Challenging Emotional Memory M.G.N. Bos Challenging Emotional Memory M.G.N. Bos 144 De geboorte van je kind, je trouwdag, maar ook het verlies van een geliefde en fysieke mishandeling zijn enkele voorbeelden van emotionele ervaringen die iedereen

Nadere informatie

Mathilde Descheemaeker Adriaan Spruyt Dirk Hermans

Mathilde Descheemaeker Adriaan Spruyt Dirk Hermans Mathilde Descheemaeker Adriaan Spruyt Dirk Hermans Experimentele psychopathologie Op zoek naar de psychologische processen die een rol spelen bij het ontstaan, in stand houden en terugval van psychopathologie

Nadere informatie

De Obsessief-Compulsieve stoornis: behandeling in de praktijk. 2013 Universitair Ziekenhuis Gent

De Obsessief-Compulsieve stoornis: behandeling in de praktijk. 2013 Universitair Ziekenhuis Gent De Obsessief-Compulsieve stoornis: behandeling in de praktijk Dr. Leyman Lemke Deswarte Annelies 2013 Universitair Ziekenhuis Gent Inhoud workshop Kapstok: Het neurotische lussenmodel (NLM) (R. Schacht

Nadere informatie

Question 6 Multiple Choice

Question 6 Multiple Choice Question 1 Multiple Choice Het onderzoek van Strack e.a. (1988) waarin mensen op verschillende manieren een pen vasthielden terwijl ze cartoons beoordeelden toont aan dat: Question 2 Multiple Choice mensen

Nadere informatie

1. Inleiding tot The Assessment of Basic Language and Learning Skills: The ABLLS-R. James W. Partington

1. Inleiding tot The Assessment of Basic Language and Learning Skills: The ABLLS-R. James W. Partington 1. Inleiding tot The Assessment of Basic Language and Learning Skills: The ABLLS-R. James W. Partington 2. Autisme: Kwalitatieve verschillen op 3 gebieden: taalvaardigheden, sociale vaardigheden en beperkte/

Nadere informatie

Sociolinguïstiek en sociale psychologie:

Sociolinguïstiek en sociale psychologie: Sociolinguïstiek en sociale psychologie: Nieuwe methodes voor attitudemeting Laura Rosseel, Dirk Geeraerts, Dirk Speelman OG Kwantitatieve Lexicologie en Variatielinguïstiek Inleiding sinds de jaren 1960

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting. Samenvatting

Nederlandse Samenvatting. Samenvatting Samenvatting Toenaderen of vermijden. Neurobiologische mechanismen in sociale angst Het doel van dit proefschrift was om meer inzicht te krijgen in de psychobiologische mechanismen die een rol spelen bij

Nadere informatie

Werkgeheugen bij kinderen met SLI. Indeling presentatie. 1. Inleiding. Brigitte Vugs, 19 maart 2009. 1. Inleiding 2. Theoretische achtergrond

Werkgeheugen bij kinderen met SLI. Indeling presentatie. 1. Inleiding. Brigitte Vugs, 19 maart 2009. 1. Inleiding 2. Theoretische achtergrond Werkgeheugen bij kinderen met SLI Brigitte Vugs, 19 maart 2009 Indeling presentatie 1. Inleiding 2. Theoretische achtergrond SLI, Geheugen, Werkgeheugen 3. Ontwikkeling werkgeheugen 4. Relatie werkgeheugen

Nadere informatie

GT diagnostiek Analyse van klassiek geconditioneerd gedrag Analyse van operant geconditioneerd gedrag DSM-IV Evidence based behandelingen

GT diagnostiek Analyse van klassiek geconditioneerd gedrag Analyse van operant geconditioneerd gedrag DSM-IV Evidence based behandelingen Samenvatting *('5$*67+(5$3,(LQ92*(/9/8&+7 Wegbereiders Gedragstherapie Pavlov Watson Skinner Belangrijke Gedragstherapeuten Wolpe Emmelkamp Beck GT diagnostiek Analyse van klassiek geconditioneerd gedrag

Nadere informatie

Omdat uit eerdere studies is gebleken dat de prevalentie, ontwikkeling en manifestatie van gedragsproblemen samenhangt met persoonskenmerken zoals

Omdat uit eerdere studies is gebleken dat de prevalentie, ontwikkeling en manifestatie van gedragsproblemen samenhangt met persoonskenmerken zoals Gedragsproblemen komen veel voor onder kinderen en adolescenten. Als deze problemen ernstig zijn en zich herhaaldelijk voordoen, kunnen ze een negatieve invloed hebben op het dagelijks functioneren van

Nadere informatie

Visualiseren en leren met animaties. Pieter Wouters

Visualiseren en leren met animaties. Pieter Wouters Visualiseren en leren met animaties Pieter Wouters 1 Programma Multimedia en animaties Waarom animaties gebruiken? Hoe worden animaties door mensen verwerkt? Welke problemen ontstaan hierbij? Oplossingen

Nadere informatie

Samenvatting. Tabel 8.1. Een olifant is groter dan een koe Een koe is groter dan een muis Een olifant is groter dan een muis

Samenvatting. Tabel 8.1. Een olifant is groter dan een koe Een koe is groter dan een muis Een olifant is groter dan een muis 149 150 Ongeveer negentien procent van de Nederlandse bevolking krijgt in zijn leven een angststoornis. Mensen die lijden aan een angststoornis ervaren intense angsten die van invloed zijn op het dagelijks

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting Titel: Cognitieve Kwetsbaarheid voor Depressie: Genetische en Omgevingsinvloeden Het onderwerp van dit proefschrift is cognitieve kwetsbaarheid voor depressie en de wisselwerking

Nadere informatie

Virtual Reality. toepassingen bij psychose. Wim Veling

Virtual Reality. toepassingen bij psychose. Wim Veling Virtual Reality toepassingen bij psychose Wim Veling Disclosure Wim Veling Speaker fees received from: Lundbeck Positions held on Advisory Boards: geen Grants and sponsoring: geen Wat is VR? 1. Computer

Nadere informatie

Geven en ontvangen van steun in de context van een chronische ziekte.

Geven en ontvangen van steun in de context van een chronische ziekte. Een chronische en progressieve aandoening zoals multiple sclerose (MS) heeft vaak grote consequenties voor het leven van patiënten en hun intieme partners. Naast het omgaan met de fysieke beperkingen van

Nadere informatie

Avoidance. Appointment Dynamic. Blissful Productivity / Flow. Chain Schedules

Avoidance. Appointment Dynamic. Blissful Productivity / Flow. Chain Schedules -1 1 Appointment Dynamic 2 Avoidance Een mechanisme dat alleen succesvol werkt voor een speler wanneer de speler op een gezette tijd een bepaalde handeling verricht. Het harvest-mechanisme binnen Farmville.

Nadere informatie

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind.

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Bullying among Students with Autism Spectrum Disorders in Secondary

Nadere informatie

Dynamisch testen. Bruikbaar voor het inschatten van leerbaarheid? Hileen Boosman, Anne Visser-Meily, Caroline van Heugten

Dynamisch testen. Bruikbaar voor het inschatten van leerbaarheid? Hileen Boosman, Anne Visser-Meily, Caroline van Heugten Dynamisch testen. Bruikbaar voor het inschatten van leerbaarheid? Hileen Boosman, Anne Visser-Meily, Caroline van Heugten Leerbaarheid Leerbaarheid is de mate waarin iemand profijt heeft van leerervaringen.

Nadere informatie

Samenvatting SAMENVATTING

Samenvatting SAMENVATTING SAMENVATTING Introductie Dit proefschrift geeft het theoretische en experimentele werk weer rondom de auditieve en cognitieve mechanismen van het top-down herstel van gedegradeerde spraak. In het dagelijks

Nadere informatie

Stigmatisering van Mensen met Keelkanker: de Rol van Mindfulness van de Waarnemer

Stigmatisering van Mensen met Keelkanker: de Rol van Mindfulness van de Waarnemer Met opmaak: Links: 3 cm, Rechts: 2 cm, Boven: 3 cm, Onder: 3 cm, Breedte: 21 cm, Hoogte: 29,7 cm Stigmatisering van Mensen met Keelkanker: de Rol van Mindfulness van de Waarnemer Stigmatisation of Persons

Nadere informatie

MIDDELENMISBRUIK + angststoornissen depressie

MIDDELENMISBRUIK + angststoornissen depressie MIDDELENMISBRUIK + angststoornissen depressie Enkele cijfers 17,9 % van de patiënten met een angststoornis lijdt aan een alcoholverslaving 19,4% van de alcoholverslaafden heeft een angststoornis (Addiction

Nadere informatie

Executieve functies en emotieregulatie. Annelies Spek Klinisch psycholoog/senior onderzoeker Centrum autisme volwassenen, GGZ Eindhoven

Executieve functies en emotieregulatie. Annelies Spek Klinisch psycholoog/senior onderzoeker Centrum autisme volwassenen, GGZ Eindhoven Executieve functies en emotieregulatie Annelies Spek Klinisch psycholoog/senior onderzoeker Centrum autisme volwassenen, GGZ Eindhoven Inhoud 1. Executieve functies en emotieregulatie 2. Rol van opvoeding

Nadere informatie

Attitudevorming & verandering. dinsdag 6 maart 2012

Attitudevorming & verandering. dinsdag 6 maart 2012 Attitudevorming & verandering H9 Wat vertellen attitudes over consumenten? Wat vertellen attitudes over consumenten? Mensen die van sushi houden zullen het waarschijnlijk eten Wat vertellen attitudes over

Nadere informatie

Hoe marketingcommunicatie werkt

Hoe marketingcommunicatie werkt OHT 3.1 Hoe marketingcommunicatie werkt In dit hoofdstuk zul je het volgende leren: Hoe de hiërarchie van effecten de werking van communicatie kan beschrijven Het belang van attitudevorming voor het overtuigen

Nadere informatie

Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van. zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten

Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van. zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten met diabetes mellitus type 2 in de huisartsenpraktijk Thinking

Nadere informatie

Angststoornissen bij ouderen. Arjan Videler GGz Breburg SeneCure

Angststoornissen bij ouderen. Arjan Videler GGz Breburg SeneCure Angststoornissen bij ouderen Arjan Videler GGz Breburg SeneCure Programma Angststoornissen Verschillen in etiologie & fenomenologie Differentiële diagnostiek Behandelopties Angststoornissen Angst is functioneel

Nadere informatie

Neurocognitive Processes and the Prediction of Addictive Behaviors in Late Adolescence O. Korucuoğlu

Neurocognitive Processes and the Prediction of Addictive Behaviors in Late Adolescence O. Korucuoğlu Neurocognitive Processes and the Prediction of Addictive Behaviors in Late Adolescence O. Korucuoğlu Nederlandse Samenvatting De adolescentie is levensfase waarin de neiging om nieuwe ervaringen op te

Nadere informatie

Bio (EEG) feedback. Reflecties vanuit de klinische praktijk. Kannercyclus 09-05-2011 Dr. EWM (Lisette) Verhoeven

Bio (EEG) feedback. Reflecties vanuit de klinische praktijk. Kannercyclus 09-05-2011 Dr. EWM (Lisette) Verhoeven Bio (EEG) feedback Reflecties vanuit de klinische praktijk Kannercyclus 09-05-2011 Dr. EWM (Lisette) Verhoeven Neurofeedback -Een vraag uit de spreekkamer- Minimaal 1500 Literatuur 2008 literatuur search

Nadere informatie

Evaluatie en beoordeling: Een psychologische blik op de valkuilen

Evaluatie en beoordeling: Een psychologische blik op de valkuilen Evaluatie en beoordeling: Een psychologische blik op de valkuilen Prof. dr. Frederik Anseel Universiteit Gent Contact: frederik.anseel@ugent Een goed uitgebouwd prestatiebeoordelingssysteem is de ideale

Nadere informatie

Interventie aan de keukentafel

Interventie aan de keukentafel Interventie aan de keukentafel Gezinsgerichte interventie voor kinderen en jongeren met NAH Ingrid Rentinck Inleiding Initiatiefnemers van project: Ingrid Rentinck Arend de Kloet Carolien van Heugten Opzet

Nadere informatie

College 4 Experimenteel Onderzoek en Experimentele Controle

College 4 Experimenteel Onderzoek en Experimentele Controle College 4 Experimenteel Onderzoek en Experimentele Controle - Leary: Hoofdstuk 9 en 10 - MM&C: Hoofdstuk 2.4 (p.129-130), 2.6 en 3.1 - Aanvullende tekst 4 Jolien Pas ECO 2012-2013 Doel experimenteel onderzoek:

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting De nadelige gezondheidsrisico s/gevolgen van roken en van depressie en angststoornissen zijn goed gedocumenteerd, en deze aandoeningen doen zich vaak tegelijkertijd voor. Het doel

Nadere informatie

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g S e v e n P h o t o s f o r O A S E K r i j n d e K o n i n g Even with the most fundamental of truths, we can have big questions. And especially truths that at first sight are concrete, tangible and proven

Nadere informatie

Doe workshop ABA. Caroline Peters BCABA, 8-11-2012

Doe workshop ABA. Caroline Peters BCABA, 8-11-2012 Doe workshop ABA Caroline Peters BCABA, 8-11-2012 1 Inhoud Historie ABA Instituut Wat is ABA? Versterken van gewenst gedrag Uitdoven van ongewenst gedrag Gewenst gedrag opwekken door omgeving aan te passen

Nadere informatie

H10: plastische cellen

H10: plastische cellen H10: plastische cellen Neuroplasticiteit: Ontwikkeling van het zenuwstelsel Beschadiging: ischemisch letsel (beroerte), lesie of traumatisch letsel, etc Informatie-opslag in de hersenen Ontwikkeling van

Nadere informatie

te krijgen in dynamica van de CZS processen. Figuur 1 laat de algemene onderzoeksopzet van de experimenten uit Hoofdstuken 2 tot en met 7 zien.

te krijgen in dynamica van de CZS processen. Figuur 1 laat de algemene onderzoeksopzet van de experimenten uit Hoofdstuken 2 tot en met 7 zien. amenvatting 141 amenvatting Onze zintuigen zijn fascinerende systemen die ons in staat stellen om de wereld om ons heen waar te nemen en onze bewegingen te controleren. Meestal komt de informatie van de

Nadere informatie

Testattitudes van Sollicitanten: Faalangst en Geloof in Tests als. Antecedenten van Rechtvaardigheidspercepties

Testattitudes van Sollicitanten: Faalangst en Geloof in Tests als. Antecedenten van Rechtvaardigheidspercepties Testattitudes van Sollicitanten: Faalangst en Geloof in Tests als Antecedenten van Rechtvaardigheidspercepties Test-taker Attitudes of Job Applicants: Test Anxiety and Belief in Tests as Antecedents of

Nadere informatie

Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. InFoP 2. Inhoud

Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. InFoP 2. Inhoud Informatie voor Familieleden omtrent Psychose InFoP 2 Inhoud Introductie Module I: Wat is een psychose? Module II: Psychose begrijpen? Module III: Behandeling van psychose de rol van medicatie? Module

Nadere informatie

Inhoud. 1 Oriëntatie op de psychologie 15

Inhoud. 1 Oriëntatie op de psychologie 15 Inhoud 1 Oriëntatie op de psychologie 15 1.1 Inleiding 15 1.2 Wetenschap 16 1.3 Psychologie 19 1.3.1 Object van de psychologie 20 1.3.2 Object en theorie 23 1.4 Relatie tussen de psychologie en andere

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting 119 120 Samenvatting 121 Inleiding Vermoeidheid is een veel voorkomende klacht bij de ziekte sarcoïdose en is geassocieerd met een verminderde kwaliteit van leven. In de literatuur

Nadere informatie

Samenvatting. (Summary in Dutch)

Samenvatting. (Summary in Dutch) (Summary in Dutch) Impulsieve keuzes voor aantrekkelijke opties zijn doorgaans geen verstandige keuzes op de lange termijn (Hofmann, Friese, & Wiers, 2008; Metcalfe & Mischel, 1999). Wanneer mensen zich

Nadere informatie

Willem Bossers - Kennis in Beweging. Bewegen. door het leven heen. Door: Dr. Willem Bossers. @willembossers

Willem Bossers - Kennis in Beweging. Bewegen. door het leven heen. Door: Dr. Willem Bossers. @willembossers 20 30 Willem Bossers - Kennis in Beweging 15 40 10 60 5 80 0 100 Bewegen door het leven heen Door: Dr. Willem Bossers @willembossers Bewegen Norm Gezond Bewegen: gericht op het onderhouden van gezondheid

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/22989 holds various files of this Leiden University dissertation

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/22989 holds various files of this Leiden University dissertation Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/22989 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Pouw, Lucinda Title: Emotion regulation in children with Autism Spectrum Disorder

Nadere informatie

STOP 4-7 programma. Samen sterker Terug. Pad

STOP 4-7 programma. Samen sterker Terug. Pad STOP 4-7 programma Samen sterker Terug Op Pad STOP 4-7 PROGRAMMA Samen sterker Terug Op Pad Ecologisch (samen) en positief (sterker terug op pad) Een vroeg interventie- of preventieprogramma: kindtraining

Nadere informatie

Do Fathers Matter? The Relative Influence of Fathers versus Mothers on the Development of Infant and Child Anxiety E.L. Möller

Do Fathers Matter? The Relative Influence of Fathers versus Mothers on the Development of Infant and Child Anxiety E.L. Möller Do Fathers Matter? The Relative Influence of Fathers versus Mothers on the Development of Infant and Child Anxiety E.L. Möller Samenvatting 207 Samenvatting Zijn vaders belangrijk? De relatieve invloed

Nadere informatie

Cognitieve Gedragstherapie en Mindfulness Based Stress Reduction Therapie voor Angst en Depressie klachten bij volwassenen met

Cognitieve Gedragstherapie en Mindfulness Based Stress Reduction Therapie voor Angst en Depressie klachten bij volwassenen met Cognitieve Gedragstherapie en Mindfulness Based Stress Reduction Therapie voor Angst en Depressie klachten bij volwassenen met Autismespectrumstoornissen: ADASS Achtergrond ADASS Veelvuldig voorkomen van

Nadere informatie

Effecten van contactgericht spelen en leren op de ouder-kindrelatie bij autisme

Effecten van contactgericht spelen en leren op de ouder-kindrelatie bij autisme Effecten van contactgericht spelen en leren op de ouder-kindrelatie bij autisme Effects of Contact-oriented Play and Learning in the Relationship between parent and child with autism Kristel Stes Studentnummer:

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/25815 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/25815 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/25815 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Jamal, Mumtaz Title: Smoking and the course of anxiety and depression Issue Date:

Nadere informatie

Neurorevalidatie in de 1 e lijn

Neurorevalidatie in de 1 e lijn Neurorevalidatie in de 1 e lijn Weer thuis en toch problemen Instituut voor Toegepaste Neurowetenschappen Thema s 1. De patiënt met hersenbeschadiging 2. Het lerende brein 3. Het therapeutisch repertoire

Nadere informatie

INVLOED VAN CHRONISCHE PIJN OP ERVAREN SOCIALE STEUN. De Invloed van Chronische Pijn en de Modererende Invloed van Geslacht op de Ervaren

INVLOED VAN CHRONISCHE PIJN OP ERVAREN SOCIALE STEUN. De Invloed van Chronische Pijn en de Modererende Invloed van Geslacht op de Ervaren De Invloed van Chronische Pijn en de Modererende Invloed van Geslacht op de Ervaren Sociale Steun The Effect of Chronic Pain and the Moderating Effect of Gender on Perceived Social Support Studentnummer:

Nadere informatie

Avoidance: From Threat Encounter to Action Execution I.B. Arnaudova

Avoidance: From Threat Encounter to Action Execution I.B. Arnaudova Avoidance: From Threat Encounter to Action Execution I.B. Arnaudova Elke dag zit vol met kleine en grotere gevaren, zoals een auto die te snel door een klein straatje rijdt of een boze buurman met een

Nadere informatie

Progressie en plezier met impliciet leren

Progressie en plezier met impliciet leren Titel Subtitel Progressie en plezier met impliciet leren Door Brendan Troost Dag van de Atletiek Zaterdag 19 maart 2 Doel en inhoud van deze presentatie Verbeteren kennis van principes van motorisch leren;

Nadere informatie

Een literatuurstudie met betrekking tot de dementiewoning. Door Susan Arendse en Martijn Moerman, studenten Fysiotherapie van de HU.

Een literatuurstudie met betrekking tot de dementiewoning. Door Susan Arendse en Martijn Moerman, studenten Fysiotherapie van de HU. Zijn bewegingsprogramma s die cognitie stimuleren haalbaar in de thuissituatie? Een literatuurstudie met betrekking tot de dementiewoning van het project Technologie Thuis Nu Door Susan Arendse en Martijn

Nadere informatie

samenvatting 127 Samenvatting

samenvatting 127 Samenvatting 127 Samenvatting 128 129 De ziekte van Bechterew, in het Latijn: Spondylitis Ankylopoëtica (SA), is een chronische, inflammatoire reumatische aandoening die zich vooral manifesteert in de onderrug en wervelkolom.

Nadere informatie

Samenvatting Dit proefschrift beschrijft een aantal onderzoeken op het gebied van gehechtheid en psychosociaal functioneren in de volwassenheid. In hoofdstuk 1 wordt een overzicht gegeven van de gehechtheidstheorie.

Nadere informatie

No part of this book may be reproduced in any way whatsoever without the written permission of the publisher.

No part of this book may be reproduced in any way whatsoever without the written permission of the publisher. Bedankt voor het downloaden van dit artikel. De artikelen uit de (online)tijdschriften van Uitgeverij Boom zijn auteursrechtelijk beschermd. U kunt er natuurlijk uit citeren (voorzien van een bronvermelding)

Nadere informatie

Samenvatting (Summary in Dutch)

Samenvatting (Summary in Dutch) Samenvatting (Summary in Dutch) * 132 Baby s die te vroeg geboren worden (bij een zwangerschapsduur korter dan 37 weken) hebben een verhoogd risico op zowel ernstige ontwikkelingproblemen (zoals mentale

Nadere informatie

Individuele gevoeligheid voor riskant middelengebruik in de adolescentie. Anja Huizink

Individuele gevoeligheid voor riskant middelengebruik in de adolescentie. Anja Huizink Individuele gevoeligheid voor riskant middelengebruik in de adolescentie Anja Huizink Adolescentie = grenzen verkennen Op zoek naar prikkels Brein in ontwikkeling Nucleus accumbens (basale ganglia): -

Nadere informatie

Crowdsourcing: what drives who?

Crowdsourcing: what drives who? Crowdsourcing: what drives who? Anne Vreeman Universiteit van Tilburg Mail: annevreeman@gmail. com Tel: 06-20843657 Welkom: net afgestudeerd, kom hier vertellen over mijn thesis, die zich richt op: Korte

Nadere informatie

Chronische pijn, een benadering vanuit de neurowetenschappen

Chronische pijn, een benadering vanuit de neurowetenschappen Chronische pijn, een benadering vanuit de neurowetenschappen maar het zit toch niet tussen mijn oren John van der Meij Trilemma: Praktijk voor Training, Coaching en Therapie (Oegstgeest) Instituut voor

Nadere informatie

Inhoud. Woord vooraf 11. 1. Inleiding Kennismaking met de psychologie 13. 2. Biologie en gedrag De hardware van het psychisch functioneren 51

Inhoud. Woord vooraf 11. 1. Inleiding Kennismaking met de psychologie 13. 2. Biologie en gedrag De hardware van het psychisch functioneren 51 Inhoud Woord vooraf 11 1. Inleiding Kennismaking met de psychologie 13 1.1 Een definitie van de psychologie 14 1.2 Wetenschappelijke psychologie en intuïtieve mensenkennis 16 1.2.1 Verschillen in het verzamelen

Nadere informatie

Nieuwe inzichten in de werking en toepassing van exposure. Marleen Rijkeboer & Erik ten Broeke

Nieuwe inzichten in de werking en toepassing van exposure. Marleen Rijkeboer & Erik ten Broeke Nieuwe inzichten in de werking en toepassing van exposure Marleen Rijkeboer & Erik ten Broeke Het kan beter. Exposure is een effectieve behandeling van angststoornissen, maar Ongeveer de helft van de patiënten

Nadere informatie

Thema. Kernelementen. Emoties Puber- en kinderemotie Eenduidige communicatie

Thema. Kernelementen. Emoties Puber- en kinderemotie Eenduidige communicatie Thema Kernelementen Emoties Puber- en kinderemotie Eenduidige communicatie Tips voor de trainer: Werken met mensen is werken met emotie. Leer emoties als signaal te herkennen, maar niet als leidraad te

Nadere informatie

Coping under acute stress: The role of person characteristics

Coping under acute stress: The role of person characteristics under acute stress: The role of person characteristics Roos Delahaij Universiteit van Tilburg 1 Nederlandse Defensie Academie 2 TNO Defensie en Veiligheid 3 Promotoren: Prof dr. Tony Gaillard en Prof dr.

Nadere informatie

CLOSE HARMONY. Een reeks van vier avondlezingen over de bijdrage van een psychiatrisch ziekenhuis in de vernieuwde geestelijke gezondheidszorg

CLOSE HARMONY. Een reeks van vier avondlezingen over de bijdrage van een psychiatrisch ziekenhuis in de vernieuwde geestelijke gezondheidszorg CLOSE HARMONY Een reeks van vier avondlezingen over de bijdrage van een psychiatrisch ziekenhuis in de vernieuwde geestelijke gezondheidszorg dr. B. Serbruyns, dr. M. Claes en Kathleen Nieulandt DIALECTISCH

Nadere informatie

De relatie tussen intimiteit, aspecten van seksualiteit en hechtingsstijl in het dagelijks leven van heteroseksuele mannen en vrouwen.

De relatie tussen intimiteit, aspecten van seksualiteit en hechtingsstijl in het dagelijks leven van heteroseksuele mannen en vrouwen. De relatie tussen intimiteit, aspecten van seksualiteit en hechtingsstijl in het dagelijks leven van heteroseksuele mannen en vrouwen. The Relationship between Intimacy, Aspects of Sexuality and Attachment

Nadere informatie

Psychologische aspecten van leiderschap. > Karianne Kalshoven ACIL. > Okke Postmus Development Booster

Psychologische aspecten van leiderschap. > Karianne Kalshoven ACIL. > Okke Postmus Development Booster Psychologische aspecten van leiderschap > Karianne Kalshoven ACIL > Okke Postmus Development Booster Theorethische benaderingen van leiderschap Trait Approaches Behavioral Approaches Contingency Theories

Nadere informatie

Cognitieve strategieën voor diepe verwerking en feedback

Cognitieve strategieën voor diepe verwerking en feedback Cognitieve strategieën voor diepe verwerking en feedback Samenvatting van het artikel van Henry L. Roediger III, Mary A. Pyc (2012), Inexpensive techniques to improve education: Applying cognitive pgychology

Nadere informatie

Een nieuwe interventie voor het stimuleren van zelfcontrolevaardigheden bij obese kinderen: executieve functietraining met spelelementen

Een nieuwe interventie voor het stimuleren van zelfcontrolevaardigheden bij obese kinderen: executieve functietraining met spelelementen Een nieuwe interventie voor het stimuleren van zelfcontrolevaardigheden bij obese kinderen: executieve functietraining met spelelementen Sandra Verbeken, Caroline Braet en Saskia van der Oord (2013) Executive

Nadere informatie

Zimmerman, Sheeran, & Young. Beoordelen van de aanwezigheid van depressie

Zimmerman, Sheeran, & Young. Beoordelen van de aanwezigheid van depressie DIAGNOSTIC INVENTORY FOR DEPRESSION (DID) Zimmerman, M., Sheeran, T., & Young, D. (2004). The Diagnostic Inventory for Depression: A self-report scale to diagnose DSM-IV Major Depressive Disorder. Journal

Nadere informatie

NAAM: TUSSENTIJDSE TOETS SOCIALE PSYCHOLOGIE PM05 22 NOVEMBER 2004

NAAM: TUSSENTIJDSE TOETS SOCIALE PSYCHOLOGIE PM05 22 NOVEMBER 2004 NAAM: TUSSENTIJDSE TOETS SOCIALE PSYCHOLOGIE PM05 22 NOVEMBER 2004 1 Een turnster vraagt je hoe ze een ingewikkelde wedstrijdoefening het best kan oefenen A. Zolang ze de oefening nog niet goed onder de

Nadere informatie

Sociale angst. Faalangst. Project Pasta. Sociale Angst & Faalangst bij Adolescenten. Risicofactoren. Interventies. Sociale Angst bij Jongeren

Sociale angst. Faalangst. Project Pasta. Sociale Angst & Faalangst bij Adolescenten. Risicofactoren. Interventies. Sociale Angst bij Jongeren Sociale Angst & Faalangst bij Adolescenten Sociale angst Risicofactoren Interventies Angst voor het oordeel van anderen Voor gek staan Uitgelachen te worden In verlegenheid gebracht te worden In de belangstelling

Nadere informatie

Handelingsgerichte procesdiagnostiek

Handelingsgerichte procesdiagnostiek Handelingsgerichte procesdiagnostiek De analyse van individuele leerprocessen als aanknopingspunt voor de behandeling van patiënten binnen de GGZ Gwenny Janssen & Annemieke Hendriks 20-04-2012 Agenda Context:

Nadere informatie

Hoogbegaafde kinderen in het basisonderwijs Susan Bögels

Hoogbegaafde kinderen in het basisonderwijs Susan Bögels Hoogbegaafde kinderen in het basisonderwijs Susan Bögels 21 oktober 2010 Amsterdam Wat is hoogbegaafdheid? Een IQ hoger dan 135 Creativiteit Motivatie Energie Of.. Playful masters of the learning game

Nadere informatie

B R O C H U R E O N T S T R E S S E N

B R O C H U R E O N T S T R E S S E N HighCoaching Coaching op een hoger niveau B R O C H U R E O N T S T R E S S E N Verminderen van stress en verhoging van gezondheid 1 HighCoaching KvK nr. 51529904 Stress Management System Wat is stress?

Nadere informatie

"Recognition of Alzheimer's Disease: the 7 Minute Screen."

Recognition of Alzheimer's Disease: the 7 Minute Screen. Seven Minute Screen (7MS) Solomon, P. R. and Pendlebury, W. W. (1998) "Recognition of Alzheimer's Disease: the 7 Minute Screen." Meetinstrument Afkorting Auteur Onderwerp Doelstelling Populatie Gebruikers

Nadere informatie

NEUROLOGISCHE MUZIEKTHERAPIE: TOEKOMSTMUZIEK?

NEUROLOGISCHE MUZIEKTHERAPIE: TOEKOMSTMUZIEK? NEUROLOGISCHE MUZIEKTHERAPIE: TOEKOMSTMUZIEK? Manon Bruinsma Artez conservatorium 100 BPM BeeGees Staying Alive KC & Sunshine Band That s the way Queen Another one bites the dust ASSOCIATIE VERSUS STRUCTUUR

Nadere informatie

Psychometrische Eigenschappen van de Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5) Psychometric Properties of the Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5)

Psychometrische Eigenschappen van de Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5) Psychometric Properties of the Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5) Psychometrische Eigenschappen van de Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5) Psychometric Properties of the Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5) Hester A. Lijphart Eerste begeleider: Dr. E. Simon Tweede

Nadere informatie

het neuropsychologisch denkkader binnen een schoolsetting Claudia König Klinisch psycholoog, RCKJP

het neuropsychologisch denkkader binnen een schoolsetting Claudia König Klinisch psycholoog, RCKJP het neuropsychologisch denkkader binnen een schoolsetting Claudia König Klinisch psycholoog, RCKJP 15-03-2013 Inhoud Het neuropsychologisch denkkader De schoolsetting Ter ondersteuning bij het kind met

Nadere informatie

DE INTEGRATIE VAN VISUELE EN TACTIELE STIMULI

DE INTEGRATIE VAN VISUELE EN TACTIELE STIMULI DE INTEGRATIE VAN VISUELE EN TACTIELE STIMULI Vision and touch are automatically integrated for the perception of sequences of events Bresciani, J. P., Dammeier, F. & Ernst, M. O. (2006) Opbouw Inleiding

Nadere informatie

Behandeling na seksueel trauma bij kinderen: STEPS, TF-CBT of EMDR?

Behandeling na seksueel trauma bij kinderen: STEPS, TF-CBT of EMDR? Behandeling na seksueel trauma bij kinderen: STEPS, TF-CBT of EMDR? Renee Beer, klinisch psycholoog, Traumacentrum De Bascule Iva Bicanic, klinisch psycholoog i.o., Landelijk Psychotraumacentrum UMC Utrecht

Nadere informatie

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS Gezondheidsgedrag als compensatie voor de schadelijke gevolgen van roken COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS Health behaviour as compensation for the harmful effects of smoking

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Bij de ontwikkeling van metabole ziekten zoals overgewicht, type 2 diabetes en Anorexia Nervosa spelen omgevingsfactoren zoals dieet en fysieke activiteit een belangrijke rol. Er zijn echter grote individuele

Nadere informatie

Training met persolog profielen

Training met persolog profielen Training met persolog profielen Verkrijg de beste resultaten op het werk en in uw dagelijks leven Ontdek een praktische manier om uw persoonlijkheid te ontwikkelen: U leert verschillende gedragstendensen

Nadere informatie

Les cinq mots (5W) Meetinstrument Les cinq mots Afkorting. Beoordeling van de cognitieve functies

Les cinq mots (5W) Meetinstrument Les cinq mots Afkorting. Beoordeling van de cognitieve functies Les cinq mots (5W) Dubois, B., Touchon, J., Portet, F., Ousset, P. J., Vellas, B., and Michel, B. 9-11- (2002) "["The 5 Words": a Simple and Sensitive Test for the Diagnosis of Alzheimer's Disease]." Meetinstrument

Nadere informatie

De Relatie tussen Angst en Psychologische Inflexibiliteit. The Relationship between Anxiety and Psychological Inflexibility.

De Relatie tussen Angst en Psychologische Inflexibiliteit. The Relationship between Anxiety and Psychological Inflexibility. RELATIE ANGST EN PSYCHOLOGISCHE INFLEXIBILITEIT 1 De Relatie tussen Angst en Psychologische Inflexibiliteit The Relationship between Anxiety and Psychological Inflexibility Jos Kooy Eerste begeleider Tweede

Nadere informatie

Leerbaarheid. Le ren. Overzicht. HersenletselCongres 2015 4-11-2015. A5 Leerbaarheid: veel besproken, weinig onderzocht

Leerbaarheid. Le ren. Overzicht. HersenletselCongres 2015 4-11-2015. A5 Leerbaarheid: veel besproken, weinig onderzocht Disclosure belangen sprekers (Potentiële) belangenverstrengeling Geen A5 Leerbaarheid: veel besproken, weinig onderzocht Dr. Hileen Boosman De betrokken relaties bij dit project zijn: Financiering: Projectgroep:

Nadere informatie

Masterproject Sociale Psychologie: Thesis & Stageverslag

Masterproject Sociale Psychologie: Thesis & Stageverslag Masterproject Sociale Psychologie: Thesis & Stageverslag Koen Verschoor (0425435) Begeleider: Harm Veling Universiteit Utrecht, 3 juli 2009 Motivatie door agressie: De onbewuste koppeling van agressieve

Nadere informatie

Prikkelverwerking bij Gedragsstoornissen

Prikkelverwerking bij Gedragsstoornissen Prikkelverwerking bij Gedragsstoornissen (ODD & CD) Congres Prikkelverwerking 6 november 2014 Dr. M.A.J. Raaijmakers GZ-psycholoog en Universitair Docent UU INTRODUCTIE AGRESSIE! Video:! http://www.youtube.com/watch?v=o00yfkje1fo!

Nadere informatie

SUMMARY IN DUTCH. Summary in Dutch

SUMMARY IN DUTCH. Summary in Dutch SUMMARY IN DUTCH Summary in Dutch Summary in Dutch Introductie Dit proefschrift richt zich met name op het voorspellen van de behandeluitkomst bij kinderen met angststoornissen. Een selectie aan variabelen

Nadere informatie

DE RELATIE TUSSEN TRAUMA EN PSYCHOSE. Tamar Kraan Psycholoog & PhD Student

DE RELATIE TUSSEN TRAUMA EN PSYCHOSE. Tamar Kraan Psycholoog & PhD Student DE RELATIE TUSSEN TRAUMA EN PSYCHOSE Tamar Kraan Psycholoog & PhD Student Definitie trauma in de kindertijd Emotioneel misbruik Emotionele verwaarlozing Fysiek misbruik Fysieke verwaarlozing Seksueel misbruik

Nadere informatie

Standaard paradigma. Nog veel stoutere bewering: Daarom niet: Autisme Centraal 1

Standaard paradigma. Nog veel stoutere bewering: Daarom niet: Autisme Centraal 1 Autisme: een sociale stoornis? Standaard paradigma Autisme is primair een stoornis in het sociaal contact Peter Vermeulen Autisme Centraal Primair in de behandeling is SOVA training Volgens bestaande,

Nadere informatie

Angst en de ziekte van Parkinson. te veel of te weinig controle. Annelien Duits Harriët Smeding. www.smedingneuropsychologie.nl

Angst en de ziekte van Parkinson. te veel of te weinig controle. Annelien Duits Harriët Smeding. www.smedingneuropsychologie.nl Angst en de ziekte van Parkinson te veel of te weinig controle Annelien Duits Harriët Smeding www.smedingneuropsychologie.nl Wat moet deze workshop brengen, zodat je zegt: dat was de moeite waard? Smeding

Nadere informatie

LEZING VOOR DE THEMA-AVOND VAN DE MULTIPLE SCLEROSE VERENIGING NEDERLAND, REGIO ZUID-HOLLAND-NOORD.

LEZING VOOR DE THEMA-AVOND VAN DE MULTIPLE SCLEROSE VERENIGING NEDERLAND, REGIO ZUID-HOLLAND-NOORD. MS en COGNITIE LEZING VOOR DE THEMA-AVOND VAN DE MULTIPLE SCLEROSE VERENIGING NEDERLAND, REGIO ZUID-HOLLAND-NOORD. WOENSDAG 12 OKTOBER 2011, DIACONESSENHUIS, LEIDEN. Mw. drs. M.W. Pleket Gz-/neuropsycholoog

Nadere informatie

PSYCHOLOGIE, WAARHEIDSVINDING & HET INTERVIEW ALS OPSPORINGSMIDDEL

PSYCHOLOGIE, WAARHEIDSVINDING & HET INTERVIEW ALS OPSPORINGSMIDDEL Bram B. Van der Meer Recherchepsycholoog PIV Conferentie 2016 Onderweg naar overmorgen Apeldoorn, 18 Maart 2016 PSYCHOLOGIE, WAARHEIDSVINDING & HET INTERVIEW ALS OPSPORINGSMIDDEL INTRODUCTIE Recherchepsycholoog

Nadere informatie