Wat is de limiet van onze sportprestaties?

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Wat is de limiet van onze sportprestaties?"

Transcriptie

1 Bio-Farmaceutische Wetenschappen Biologie LST MST Universiteit Leiden THEMA SPORT Juli 2012, jaargang 7 nummer 4 Culinaire chemie met professor Herman Spaink Wat is de limiet van onze sportprestaties? NEP-ePinepHrine

2 Redactioneel Inhoud Het Europees Kampioenschap is nog niet achter de rug of de Olympische Spelen staan alweer te wachten: de zomer van 2012 mag met recht een sportieve zomer genoemd worden. Hoewel in sommige onderzoeksgroepen verschillende nationaliteiten tegenover elkaar komen te staan, ontstaat er ook een gemeenschappelijke nieuwsgierigheid. Velen weten wel iets te melden over sport, maar het is de vraag wat daarvan waar is. Is het bijvoorbeeld zo dat linkshandigen een voordeel hebben, of is dit maar een mythe? Bevestiging, of ontkrachting, van deze en andere mythes staat in de Special Sports Myths, op pagina 8. Daarnaast blijft toch altijd die ambitieuze vraag knagen: hoe veel beter kan het nog? Records zijn er om te breken, maar op een gegeven moment zouden we toch een limiet moeten bereiken wat betreft onze mogelijkheden. De Bètavraagbaak (pagina 14) van deze editie geeft hier antwoord op. Dat eten ook gezien kan worden als een sport, wordt bevestigd door professor Spaink van het Instituut Biologie Leiden. Vergelijkbaar met verschillende nationaliteiten die tegenover elkaar staan, wordt op de eettafel van de familie voedsel van over de gehele wereld gepresenteerd. Origin Magazine werd aan tafel uitgenodigd: blader door naar de Culinaire Chemie op pagina 18 voor een verslag over bloemensoep en zebravissen. Tot slot wordt er nog aandacht besteed aan het onnatuurlijk verbeteren van prestaties, door middel van doping (pagina 20) en biosimulatie van zwemmerspakken (pagina 13). Kortom: een boordevol nummer om deze sportieve zomer van alle feiten en weetjes op de hoogte te zijn! Rob van Wijk Hoofdredacteur Redactie Origin Nieuws 3 Studenten Tamara de Koning in Zweden 4 Derdejaars Bio-Farmaceutische Wetenschappen Tamara de Koning deed mee aan een zomerstage van het Amgen Scholars Program, in Zweden. Een interview over in je eentje aankomen en met z n allen vertrekken. Special: Sports Myths 8 A lot of facts and myths about sports exist, and many are believed to be true. Can vitamins act as a performance-enhancer, or is running a marathon really that bad for your heart? Find out in this myth-busting special! Column: Dylan discusses the use of supersuits in swimming 13 Bètavraagbaak: Wat is de limiet van onze sportprestaties? 14 We leven in een tijd waarin alles om ons heen steeds sneller gaat, maar hoeveel kunnen we nog van ons eigen lijf vragen? Een vraagbaak over het opzoeken van onze limieten. Centerfold: Floating in space 16 It may be as much a dream as it is a sport - sailing through space. Eyewitness: Visualise your language 18 A report from an eyewitness of the third national science communication student conference in Leiden. Nep-Epinephrine 2 0 Het gebruik van doping simuleert de fight-or-flight respons, via de receptor voor adrenaline. Het is echter de vraag of het gebruik van deze middelen, oorspronkelijk medicijnen tegen astma, in gezonde personen een voordelig effect kan hebben. Koolmeesdilemma: aantrekkelijk of hoorbaar? 22 Karin Lammers interviewt Wouter Halfwerk over zijn promotieonderzoek. Culinaire Chemie professor Herman Spaink 24 Overdag onderzoek naar tuberculose in zebravissen, 's avonds een chef in eigen keuken. Vier uur tafelen met heerlijke zelfgemaakte sushi, een goed gezelschap en een interessant gesprek over ontdekkingen, ondernemen, eten en reizen. Agenda en Colofon 31 2 Origin - Universiteit Leiden

3 Nieuws Nieuws Uitslag FR verkiezing De uitslagen voor van de Faculteitsraad verkiezingen zijn bekend. De grote winnaar dit Jaar is Bewust en Progressief (BeP) die voor komend academisch jaar vijf van de zeven zetels heeft veroverd. De andere twee zetels gaan naar de Christelijke Studentenfractie Leiden (CSL) en de Studenten Groepering Leiden (SGL). om elkaar vervolgens weer los te laten. Waarom doen eiwitten dat en hoe ligt de balans tussen dynamiek en structuur op het moment van die korte verbintenis? Ook de beweeglijkheid van losse eiwitten en hun interacties met kleine moleculen, zoals medicijnen, kunnen zo beter bestudeerd worden. Bron: science.leidenuniv.nl De Faculteitsraad W&N is het medezeggenschapsorgaan van onze faculteit, dat als taak heeft het Faculteitsbestuur kritisch te volgen, het van advies te voorzien en soms mee te beslissen over belangrijke onderwerpen.zowel personeelsleden als studenten zijn vertegenwoordigd. Tijdens de facultaire verkiezingen wordt er bepaald wie er in de Faculteitsraad zitting nemen. Maandelijks komen het Faculteitsbestuur en de Raad bijeen om onderwerpen zoals financiën, personeelsbeleid, onderwijs en facilitaire diensten te bespreken. Ook vraagt de Raad dan opheldering over vragen die er in de faculteit leven en zoeken we naar oplossingen van die vragen. Forse investering in Leids centrum voor NMR spectroscopie Paramagnetisme. Een nieuwe occulte praktijk? Nee. Een van de nieuwste wetenschappelijke methoden om het gedrag van eiwitten haarscherp in kaart te brengen. Marcellus Ubbink van de Universiteit Leiden krijgt ruim 3 miljoen euro van de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek en de Universiteit Leiden om een zeer krachtig apparaat op dit gebied aan te schaffen. Doel: meer inzicht krijgen in gezondheid en ziekte. Wat is paramagnetische NMR? Door een ongepaard elektron, bijvoorbeeld in de vorm van een metaalatoom toe te voegen aan een eiwit, ontstaat een sterke interactie tussen het elektron en de andere atoomkernen, waardoor signalen nog beter te meten zijn. Dit effect kan goed gebruikt worden om te bestuderen hoe eiwitten aan elkaar binden om allerlei processen in de levende cel mogelijk te maken. Ubbink bestudeert de dynamiek van eiwitcomplexen en heeft al laten zien dat ze elkaar aantrekken, om elkaar heen draaien, even een verbinding aangaan Spinozapremie voor Leids astronoom Xander Tielens Astronoom Xander Tielens krijgt een Spinozapremie, de hoogste wetenschappelijke prijs van Nederland. Tielens is hoogleraar in de fysica en chemie van de ruimte tussen de sterren. In deze ruimte bestudeert hij grote en complexe, vaak organische, moleculen. De Spinozapremie bedraagt 2,5 miljoen euro. Tielens is de derde Leidse sterrenkundige die de Spinozapremie krijgt. Ewine van Dishoeck (chemie tussen de sterren) en Marijn Franx (kijken in het vroegste heelal) gingen hem voor. Zestien van de 66 Spinozapremies die sinds 1995 zijn toegekend gingen naar Leidse onderzoekers. Hiermee is Leiden koploper Spinozapremies. Bron: science.leidenuniv.nl Leidse bèta-blogs over wetenschappelijke doorbraken 89 toponderzoekers schreven blogs over onderwerpen waar het in de bèta-wetenschap op dit moment om draait. Op basis van de blogs, onder meer uit Leiden, stelde De Groene Amsterdammer een lijst samen van 10 verwachte doorbraken in de bèta-wetenschappen. Lees de Leidse béta-blogs in het nieuwsarchief op science.leidenuniv.nl: Van opgekweekte stamcellen tot leven in de ruimte. Kijk voor meer facultair nieuws op science.leidenuniv.nl Origin - Universiteit Leiden 3

4 Studenten Tamara de Koning heeft tijdens de zomervakantie van vorig jaar stage gelopen in Zweden. Tijdens deze stage heeft zij onderzoek gedaan naar de parasiet Toxoplasma gondii die natural killer cellen en cytotoxische T-cellen kan infecteren en zo het immuunsysteem kan omzeilen. Deze stage werd mogelijk gemaakt door het Amgen Scholars Program. door: Annette Emerenciana Groeten uit Stockholm! Op naar Zweden Tamara is een derdejaars studente Bio-Farmaceutische Wetenschappen (BFW). Zij volgt daarnaast ook het Honours College traject Bèta and Life-sciences. Het was een grote stap voor Tamara om mee te doen aan dit project: het was immers niet gewoon in ons kikkerlandje, maar het vond plaats in het betoverende Zweden. Ze kende nog niemand van de andere 24 studenten die aan dit project deelnamen, maar dat veranderde gelukkig snel. Het is heel raar om in je eentje aan te komen in een land dat je niet kent. Dan moet je ook nog in je eentje het gebouw zien te vinden, daar heb ik heel lang over gedaan. Meteen de eerste avond werd er op de deur geklopt en stond er een hele groep studenten voor de deur die vroegen of ik met ze kwam eten, daarna is het eigenlijk altijd gezellig gebleven. Pas toen we in Zweden waren hoorden we bij welk project we uiteindelijk terecht gekomen waren. Eerst hadden we nog een paar dagen introductie met colleges en daarna begonnen we aan het project. Ik kreeg een mailtje van mijn begeleider je zit in mijn projectgroep, zonder enige uitleg over het project en ik heb terugg d: mag ik dan ook iets om me voor te bereiden? Maar hij had niet geantwoord. Iemand anders die dezelfde begeleider had, kreeg tien artikelen toegestuurd. De eerste dag dat ik hem zag kwam hij daar meteen op terug: jij wilde ze te graag, en er zijn eigenlijk nog geen artikelen over dit onderwerp. 'Er wordt daar onderzoek gedaan naar de parasiet Toxoplasma gondii' Een foto van de groep studenten die naar Zweden is gegaan. Muizen en T-cellen Het onderzoek waar Tamara aan mee mocht werken vond plaats bij de afdeling immunologie. Er wordt daar onderzoek gedaan naar de parasiet T. gondii: deze parasiet kan de natural killer cellen en cytotoxische T-cellen infecteren. Op deze manier omzeilt de parasiet het immuunsysteem van zijn gastheer. Het effect van de parasiet op de werking van de immuuncellen werd getest door het verschil in de hoeveelheid IFN-γ te meten, van zowel gezonde immuuncellen als geïnfecteerde immuuncellen. Na stimulatie van de immuuncellen met een tumoreiwit werd het IFN-γ gehalte en de mate van degranulatie gemeten met behulp van de analysetechniek flowcytometrie. De resultaten van het onderzoek toonden aan dat de geïnfecteerde immuuncellen minder degranulatie en IFN-γ productie vertoonden dan de niet-geïnfecteerde immuuncellen. 4 Origin - Universiteit Leiden

5 Studenten Om deze resultaten te kunnen verklaren werd er gekeken naar de aanwezigheid van fosfatidylserine, een molecuul dat normaal alleen aan de binnenkant van de membraan zit en niet op de buitenkant voorkomt. De hypothese luidde als volgt: als fosfatidylserine zowel op de buitenkant van de membranen van geïnfecteerde immuuncellen als op de parasiet aanwezig is, dan zou dit bij een receptor-interactie met een niet geïnfecteerde immuuncel kunnen leiden tot een TGF-β respons: dit zorgt juist voor onderdrukking van de immuunrespons. Maar dat hebben we niet kunnen bewijzen. Het was wel grappig dat er niets uitkwam, want we baseerden dat onderzoek op een artikel waarin een vergelijkbare methode werd gebruikt, maar dan met macrofagen. Wij wilden fosfatidylserine blokkeren om het effect op de immuunrespons te meten, maar daarvoor moesten de cellen in een bepaalde buffer. Het bleek dat de parasiet stierf door die buffer, waardoor de cellen niet meer werden geïnfecteerd. Terwijl die onderzoeksgroep in hun artikel precies dezelfde methode gebruikte en beweerde dat de parasieten tijdens het onderzoek levend waren. Dus dat was een beetje vreemd. Het was wel erg leuk om van het protocol af te wijken om het experiment op alle mogelijke manieren te verbeteren. Uiteindelijk hebben we zo het infectiepercentage verhoogd van 2% naar 20%." Voor het experiment moest ik de natural killer cellen en de T-cellen zelf uit de milt halen. De natural killer cellen konden gescheiden worden van de rest van de cellen met behulp van magnetische beads. Voor de T-cellen werkte het anders: de cellen werden gestimuleerd met het eiwit SIINFEKL. Dit onderdeel van het experiment duurt vijf dagen: normale cellen overleven dat niet. Normaal houd je alleen de T-cellen over, maar in het begin gingen de T-cellen ook dood. Uiteindelijk bleek het grootste probleem te zitten in de SIINFEKL die niet meer goed was, waardoor de cellen niet gestimuleerd werden, dus hebben we een hogere concentratie en een nieuwe eiwitoplossing gebruikt. Zulke problemen kunnen naar voren komen, maar dat los je dan op. Je wordt er natuurlijk ook wat handiger in naarmate je de handelingen herhaalt. Tamara geeft uitleg over haar poster. 'We wilden fosfatidylserine blokkeren om het effect van de immuunrespons te meten' Volwaardige onderzoekers Mijn begeleider liet mij heel erg vrij bij de uitvoering van het onderzoek, hij heeft de eerste dag verteld wat hij van ons verwachtte, en daarna was het lab van ons. We zaten in het lab met drie studenten en hijzelf zat op zijn kantoor, want hij was bezig met literatuuronderzoek. Als ik een vraag had, dan kon ik naar hem toe. Ik moest bijvoorbeeld bij het gebruik van flowcytometrische analyse bedenken welke antilichamen ik zou gebruiken. Hierbij moet je bedenken dat je niet verschillende antilichamen met dezelfde kleur gebruikt. Dat soort dingen liet hij aan ons over. Het kwam er soms wel op neer dat er iets fout ging, maar je leert er veel van. We werden allemaal echt als volwaardige onderzoekers behandeld. In mijn lab zat dan nog een andere student, een masterstudent, die al veel langer in het lab stond en in het begin stelde ik vragen aan hem, maar hij zei dan dat we geen vragen aan hem moesten stellen. 'Ik stel wel vragen aan jullie, jullie zijn excellente studenten, ik ben maar een masterstudentje.' zei hij toen. lees verder > Origin - Universiteit Leiden 5

6 Studenten We hadden één keer per week een journal club waarbij iedereen van de afdeling aanwezig was, en dan werd er een artikel besproken. Er was één persoon die zich helemaal in het artikel verdiept had en dan ging men stap voor stap door het artikel heen om te bespreken wat er goed of fout was. Op de vraag of er sprake was van een taalbarrière, antwoordde Tamara: In het lab viel het wel mee, omdat we bij BFW ook wel practica hebben waarbij we Engels spreken. Ik merkte het wel op sociaal gebied in het begin, want je spreekt niet zo vaak de hele dag Engels. We waren met vijfentwintig andere studenten, waarvan ongeveer de helft uit Cambridge kwam en die spreken allemaal natuurlijk perfect Engels. Maar het werd al heel snel gewoon. Het huisje waar ze verbleven tijdens een uitje naar een eiland aan de kust van Zweden. Het symposium Het Amgen Scholars Program financiert de stages in drie verschillende landen: Engeland, Zweden en Duitsland. De deelnemende studenten kregen de mogelijkheid elkaar te ontmoeten tijdens het symposium dat een week na het einde van het project in Cambridge plaatsvond. Het symposium duurde twee dagen en er kwamen heel interessante onderzoekers van hoog niveau die lezingen gaven. De studenten mochten zelf posterpresentaties geven van hun bevindingen tijdens het onderzoek. Er waren ook round table discussions waarbij ze om de tafel zaten en discussieerden met mensen van hetzelfde onderzoeksgebied uit de verschillende steden. Ook voerden ze gesprekken met professoren waarbij zowel hun huidige bezigheden als hun loopbaan werden besproken. Facebook friends De groep bestond uit vijfentwintig mensen en iedereen kon wel goed met elkaar opschieten. Ze hebben een Facebook groep opgericht zodat ze makkelijk contact kunnen houden. De meeste studenten wonen in Cambridge of in Londen en ik ga zelf nog wel eens naar Engeland voor mijn vriend. Dan spreken we ook vaak af om weer even samen te eten. Het was natuurlijk ook zo dat je op elkaar aangewezen was, want we woonden allemaal in hetzelfde gebouw, we zaten op dezelfde verdieping en kenden verder niemand, waardoor we elke dag samen aten en s avonds bij elkaar kwamen om leuke dingen te doen. Alle studenten die deelnamen aan het Amgen Scholars program van Origin - Universiteit Leiden

7 Studenten Once-in-a-lifetime experience Het was echt een geweldige ervaring: dat ik in het buitenland zat en daar bijna zelfstandig aan het onderzoek werkte. Maar dat je met mensen zit die allemaal heel gemotiveerd zijn, ik denk dat dat het leukste was. Dat je echt een groep bent die interesses deelt. Daar merkte ik dat iedereen die aanwezig was een passie voor onderzoek heeft. En dat het zo snel klikte met de groep was heel bijzonder. Het was niet iets dat ik had kunnen verwachten. Je denkt minder aan de dingen thuis omdat je daar als het ware in het leven opgeslokt wordt. Ik weet dat ik de immunologie in wil en waar ik tijdens de stage achter kwam was dat ik het heel bijzonder vond dat zo n klein organisme de immuunrespons kan onderdrukken. Ik ben vooral geïnteresseerd in de werking, want het is nog niet duidelijk hoe dat zit. En dat niet alleen op dit gebied, maar ook bijvoorbeeld hoe tumoren ervoor zorgen dat ze niet afgebroken worden door het immuunsysteem. Daar kan je later weer op aangrijpen zodat er wel een immuunrespons optreedt. Doordat ik die stage daar heb gedaan heb ik van een begeleider van een andere groep een mail gekregen, dat hij met een nieuw onderzoek was begonnen en dat hij mij een promotieplek wilde aanbieden. Dat heb ik uiteindelijk niet aangenomen, maar zo zie je wel waar zo n stage toe kan leiden. Het Amgen Scholars Program is een goed initiatief waar studenten gebruik van kunnen maken om in het buitenland stage te lopen. Voor Tamara was het zeker een geweldige ervaring en we zijn blij dat ze dit verhaal met ons wilde delen. Flowcytometrie De analysetechniek flowcytometrie wordt veel gebruikt om cellen te analyseren met behulp van laserlicht. Deze techniek kom je dan ook tegen tijdens het Moleculaire Celbiologie practicum in het tweede jaar van de studies Bio-Farmaceutische Wetenschappen en Life Science and Technology. Met deze techniek kunnen verschillen tussen cellen onderscheiden worden op basis van de grootte van de cel, de hoeveelheid DNA en de aanwezigheid van fluorescente moleculen. Wanneer de cellen behandeld zijn met een antilichaam dat een fluorescente tag draagt, kan het product waar het antilichaam op aangrijpt worden waargenomen en de hoeveelheid ervan kan worden bepaald. Methode De cellen worden in een vloeistof langs een lichtstraal met monochromatisch licht geleid. De lichtstraal wordt op verschillende manieren weerkaatst door de cel, deze worden onderverdeeld in forward scatter en side scatter. De gegevens worden weergegeven in een scatterplot. Een voorbeeld van analysedata weergegeven in scatterplots Bron: wikimedia commons Een schematische weergave van de analysetechniek flowcytometrie Bron: wikimedia commons Origin - Universiteit Leiden 7

8 SPECIAL Sports Myths Find out what s true and what s not A lot of things are said about sports and generally we presume they are true. Most of the time it s simply because we don t know any better. But, now it s time to unravel some of these myths. Make sure you're warmed up, because with the angled punch of science and the high kick of our brains we ll make sure that we ll knock out these myths. BY: Marit van Santen Myth: Vitamin supplements enhance your sport performance That s because doping is unhealthy and unethical. This is not the case for vitamin supplements. They 'Doping is unhealthy and unethical' Athletes keep looking for strategies to enhance involved in processing carbohydrate and fat for energy their performance. Being good in sports isn t production. Several B vitamins are also essential to satisfying enough for competitive athletes, help form hemoglobin in red blood cells. Hemoglobin they want to be the best they can be. When training by itself doesn t lead to the desired results, the use of performance-enhancing drugs, doping, helped to is a protein which is responsible for oxygen transport and therefore plays a crucial role in oxygen delivery to the muscles during exercise. achieve their goal. Moreover, vitamins C But doping has led to anti-doping policies. and E function as antioxidants, important for preventing oxidative damage to cellular structure and function during exercise training. Vitamin deficiencies can are legal and they are said to enhance your sport performance. Now, vitamins are the most commonly used proven that a daily intake of less than one-third of certainly negatively affect exercise performance. It s supplements among various athletic groups. the recommended daily intake for several of the B vitamins and vitamin C, even when other vitamins are Vitamins function in the human body as metabolic regulators. They influence processes important to sport crease in the maximal oxygen uptake and the anaero- supplemented in the diet, may lead to a significant de- performance. For example, many of the B-complex bic threshold in less than four weeks [1]. The anaerobic vitamins - B vitamins were thought to be a single vitamin, but they turned out to be chemically distinct and switch from aerobic metabolism to anaerobic metabo- threshold is the level of exertion where your body must are now referred to as a the vitamin B complex - are lism. Aerobic metabolism burns oxygen and produces 8 Origin - Universiteit Leiden

9 SPECIAL carbon dioxide as a by-product. This is the metabolic pathway that provides most of the energy we use in our daily activities. Anaerobic metabolism comes out when the preferable aerobic system can no longer keep up with the demand for energy. At this point, the lactate cycle starts to provide the needed additional energy, burning stored sugars for fuel, and producing lactic acid as a by-product. When lactic acid builds up in our bodies, it causes discomfort like cramping. A decrease in anaerobic threshold is detrimental. However, most studies report that athletes who consume diets that contain the recommended daily intake of all nutrients have few vitamin or mineral deficiencies [2]. So, is more vitamin better? The overall review of the literature supports the viewpoint that multivitamin and mineral supplements are unnecessary for athletes or other physically active individuals who are on a wellbalanced diet with adequate calories. For example, several studies have provided multivitamin and mineral supplements over prolonged periods and reported no significant effects on both laboratory and sport-specific tests of physical performance. The effect of long term (7 8 months) vitamin and mineral supplementation (100 to 5,000 times the recommended daily intake) is measured on exercise performance of nationally ranked athletes. The athletes were tested on a variety of sport-specific tasks as well as common tests of strength, anaerobic power and aerobic endurance. They reported no significant effect of the supplementation protocol on any measure of physical performance when compared to athletes whose vitamin and mineral recommended daily intake were met by normal dietary intake. Supplementation of a nutritionally adequate sports diet does not improve physical work capacity, endurance, oxygen consumption, cardiovascular function, muscle strength, or resistance to fatigue. But these conclusions can t entirely be made for each vitamin. Multiple research is done concerning vitamin E supplements and enhanced sport performance. In some studies the use of vitamin E supplements seems to reduce exercise-induced muscle injury, but this was not the case for every study. More research is thus needed. Overall, excessive amounts of vitamin do not enhance the athlete s sport performance. Can we even say that it s safe? Vitamin supplementation, particularly when limited to a hundred percent of the recommended daily intake for each vitamin, is generally regarded as safe. However, excess amounts of several vitamins may contribute to serious health problems. For example, excessive amounts of vitamin A consumed by women who are pregnant may cause birth defects. Large doses of certain B vitamins also produce harmful effects. Too much vitamin B3 intake may result in nausea, vomiting and symptoms of liver toxicity or glucose intolerance. Additionally, at the present time the dietary supplement industry is poorly regulated. Because of this, vitamin sports supplements marketed by unreliable entrepreneurs may contain banned substances. And this can also be the case for some preparations for athletes. In general, vitamin supplements are not necessary for the individual on a well-balanced diet as they won t enhance their sport performance, but they may be recommended for certain athletes likely to suffer vitamin deficiencies, such as the elderly, vegans and women of childbearing age, or those who are practicing an extreme or weight-control sport. Another not negligible fact is that vitamins obtained from natural foods are preferred over vitamin supplements. That s because the natural foods contain important nutrients that can be deficient if athletes rely too much on supplements. The best thing to do is to focus on having a well balanced diet that will prevent you from having vitamin deficiencies. So that you can get rid of your vitamin supplements as they won t enhance your sport performance. read more > Origin - Universiteit Leiden 9

10 SPECIAL Myth: Left-handed people have an innate advantage in sports I t is often said that there is an unusually high proportion of left-handers among top athletes [3]. The most probable explanation for that in many sports the right-hander is relatively unaccustomed to facing a left-hander so the right-hander has a disadvantage. For example, a left-handed boxer has a different position to a right-handed boxer. This means that he can produce punches from directions and angles that differ from those used by a right-handed boxer, so that that a left-handed athlete has an strategic or tactical advantage. The second explanation is that left-handed athletes have an innate superiority. That is, left-handers have an intrinsic advantage over right-handers due to superior spatio-motor skills because of the neurological differences between right- and left-handers. For example, the study from Annett has suggested that the left hemisphere language specialization found in nearly all right-handers might, in some cases, be the consequence of an 'impairment' of the right hemisphere. This 'impairment' could handicap a number of the components of skilled performance including the capacity for visuospatial thinking, the fine control of both hands and the ability to make fast reactions to both sides. Geschwind & Galaburda have proposed that left-handers may have relatively enlarged right hemispheric regions as a result of retardation of growth in the other hemisphere. In addition, Geschwind & Galaburda suggest that lefthanders may have a higher degree of overall skill due to a higher rate of bilateral representation of motor control. To find out of one of these theories is true, first there must be concluded that there even is an innate advantage for left-handed athletes. To test this, C.J. Wood & J.P. Aggleton [4] selected soccer goalkeepers to do some research. They chose goalkeepers because goalkeepers have to make accurate responses and there should be no left-handed strategic advantage. It turned out that lefthanded soccer goalkeepers did not have an advantage, meaning that there is no evidence for an innate lefthanded bias. Wood and Aggleton also tested the most probable explanation: the strategic left handed advantage. They found that a variable excess of left-handed players is present when such players have clear strategic advantages, for example in cricket and tennis, but these effects may be remarkably slight. In contrast to considering a sport in which there should be no strategic advantage (soccer goalkeepers), no evidence was found for an excess of left-handed players. The findings tell us that any superiority of the left-hander in these sports is strategic rather than an innate advantage. 10 Origin - Universiteit Leiden

11 SPECIAL Myth: Running a marathon will lead to long-term damage of your heart T he thought of running a marathon is for most people not a pleasant one. Hours long of running, sweating and especially the pain that s involved. Nevertheless, there are some sporty types who aren t afraid to go for a little run. There is much debate about the health risks of running the marathon. Most runners are aware of the short-term effects of running a marathon. These are for example musculoskeletal injuries, hyponatraemia and hyperthermia. Hyponatreamia is a metabolic condition in which there is not enough sodium in the body fluids outside the cells, this state can be due to consuming too much water. Hyperthermia is an elevated body temperature due to failed thermoregulation. The heat-regulating mechanisms of the body eventually becomes unable to deal with the heat, causing the body temperature to rise uncontrollably. The consequences of hyponatreamia and hyperthermia cannot be neglected. Fortunately it is not very difficult to prevent them. The mild and moderate symptons are easy recognizable so that action can be taken as fast as possible. The biggest health fear though, concerns heart problems. There are people who die from heart problems during or short after a marathon. It turned out that these people already had bad heart conditions, meaning that in this situation the marathon was not the cause of the bad heart conditions, but was the fatal factor: the stress of running a marathon can trigger an attack. There are also long-term health worries concerning damage to the heart. Several studies are done in which researchers did blood tests before and after the marathon. It turned out that there was a elevated troponin level and other blood indicators of cardiac damage. read more > Origin - Universiteit Leiden 11

12 SPECIAL These indicators would be a sign of injury leading to a long-term damage of the heart. However, these results did not convince all cardiologists. The results may indicate the temporary stress-situation of the heart and not the long-term cardiac damage. It s also possible that some of the blood markers indicate damage to muscles other than the heart. Injured skeletal muscles produce excess troponin too. Follow-up studies were needed. In the study of Jassel [5] they searched for a correlation between the blood markers of injury to any actual structural changes or scarring within the runners hearts. He tested them before and after the race and then had them come in a week later for ultrasounds and cardiac MRI scans, looking directly into the interior of the heart. Based on the troponin and other cardiac-damage markers, there was no interior damage like they expected to see. So the blood markers did not indicate the true heart damage and the injury was only temporary. This conclusion correspondents with other research [6] in which the runners were monitored again two weeks after the marathon. Analysis of the results showed that while there were some notable effects immediately after the race, these had returned to normal after two weeks. All the research made clear that running a marathon doesn t lead to long-term damage of your heart. This doesn t mean that the research concerning marathon and health risks has stopped. On the contrary. The heart will keep being studied and not only the heart, also neuromuscular consequences, bone metabolism, cartilage damage and feet swelling seem to be the latest subject of interest. Some of the latest publications about marathons took it to the next level: they were about ultra-marathons. An example of an ultra-marathon is The Marathon des Sables. This marathon is known as the toughest foot race on earth. It takes place in the desert of South-Morocco. It consists of six stages, in total 250 km, ran over seven days and the longest stage is 84 km. Participants must carry their own backpack with food, drinks and probably a lot of plasters. The difficult terrain and sweltering heat of the day temperatures make the marathon extremely hard. It s hard to comprehend how much the runners suffer during this race. An event like this, brings up questions. Why on earth would people want to drive their body to the extremes just to be able to finish a marathon like this? What is the force behind this? Maybe it s the same reason we re interested in science, because of the passion to exceed limits, to explore, to find out. We, human beings, did spread all over the world being a migrating species. Matter of fact, we did come all the way out of Africa. References Melvin H Williams, Dietary Supplements and Sports Performance: Introduction and Vitamins. Department of Exercise Science, Old Dominion University; 2004 [1] E. van der Beek, Vitamin supplementation and physical exercise performance. Journal of Sport Sciences; [2] L. Armstrong, C. Maresh, Vitamin and mineral supplements as nutritional aids to exercise performance and health. Nutrition Reviews; [3] Annett & Marian, Left, Right, Hand and Brain: The Right Shift Theory. Lawrence Erlbaum,London; 1985 [4] C. J. Wood & J. P. Aggleton, Handedness in fast ball' sports: Do lefthanders have an innate advantage? Department of Psychology, University of Durham. British Journal of Psychology; [5] D.S. Jassal, Cardiac Injury Markers in Non-elite Marathon Runners. Department of Cardiology Sports Med; 2009 [6] F. Knebel, Assessment of myocardial function by echocardiography and biomarkers: experience in 167 amateur participants of the Berlin Marathon.The Charité-Universitätsmedizin. European Journal of Echocardiography Supplemen; Origin - Universiteit Leiden

13 COLUMN Teeth on skin at fault, but still Olympic gold BY: Dylan van Gerven Of all the queer organisms on our planet there is only one odd fellow that has tooth-like structures on its skin. This illustrious hunter is renowned for its superior swimming skills, its stealthy stalking and its ability to catch an utterly bewildered victim unaware with deadly efficiency. Just one living creature meets these demands. It is the shark and the unique features of its skin have in the past been used for swimsuits during the Olympic Games. The suits seemed to boost performance, for many records were broken both in 2004 and 2008 by participants wearing Speedo's 'Fastskin'. Even the gold medalist of 2008, Michael Phelps, wore one of the Fastskin suits. The success and advantages of Speedo's suits appeared unrivalled. New insights, however, point out that the surface of the suit has no evident effect on the swimming speed at all. Before expounding upon the inefficiency of the Fastskin, there are some things about sharks worth telling. For they are formidable fish whose body plan has remained virtually unchanged for hundreds of millions of years. One of their great adaptations are the placoid scales. In contrast to the tight fitting overlapping scales of bony fish, sharks have numerous smaller tooth-like scales. These scales have protrusions on them arranged in a head to tail axis. They are called dermal denticles and it is their alignment that makes them very smooth towards the tail and quite rough towards the head. The structures are made up of soft tissue at the basis and a hard mineral embedded in this soft tissue, combining the best of both worlds. The denticles thus form a protective armor while remaining their ability to flex. Nevertheless, it was not protection that Speedo needed in its suits. It were the hydronamic properties of the dermal denticles. Normal skin or scales produce turbulent vortices when water rushes past. This causes drag which slows the swimmer down. The riblets of a shark s denticles interact with vortices by protruding into the water flow. This creates a low pressure zone sucking the shark forward. Denticles thereby decrease turbulence and consequently facilitate in drag reduction. With these promises in mind Speedo set out to make a rigid swimsuit complete with denticles. But the notion that wearing such a suit could lead to a first place is almost completely misplaced says George Lauder, one of the Harvard researchers of a study on the hydrodynamic properties of shark skin. Interestingly, when professor Lauder tested the swimming speed of rigid foils with denticles, he found that they had no beneficial effects on swimming speeds whatsoever. In fact, he recorded that the speed of the foils without denticles was faster. The Speedo Fastskin was one of these rigid materials that displayed no appreciable increase in swimming speed. The secret? Only when placed on a flexible shark skin membrane do denticles have any effect. A more than tenfold increase in speed is what sharks achieve. It is thus through the joint contribution of a flexible membrane and numerous denticles that sharks can do what men cannot. Professor Lauder is convinced the Fastskin works, but not in the intended way. Teeth on a synthetic skin do not add to speed. They are at fault. Once again the fine tuning of natural selection has led to a structure practically inseparable from the organism it belongs to. Source: Oeffner & Lauder, The hydrodynamic function of shark skin and two biomimetic applications, The Journal of Experimental Biology 215, Origin - Universiteit Leiden 13

14 BÈTAVRAAGBAAK Wat is de limiet van onze sportprestaties? door: Joris Voorn en Mark Weijers Op 16 Augustus 2009 zette hardloper Usain Bolt zijn voet over de eindstreep bij de WK in Berlijn. Hij leek wel te vliegen, zo snel ging hij. 100 meter in 9,58 seconden, een nieuw wereldrecord! De Olympisch kampioen was niet alleen zijn tegenstanders te snel af, hij klopte ook de verwachting die wetenschappers uitspraken over het nieuwe wereldrecord. In de voorgaande decennia werden de honderdsten bijna één voor één van het record afgeschraapt. Deze enorme verbetering, 11 honderdsten van een seconde ten opzichte van een jaar eerder, betekende dan ook een nieuwe puzzel voor de sportwetenschap. Maar, kan het nog sneller? En hoeveel sneller dan nog? Statistiek Er vanuit gaande dat er een limiet is aan de menselijke spiercapaciteiten, is er ook een minimum aan tijd die een mens nodig heeft om 100 meter te lopen. Vast staat dat elk nieuw wereldrecord ons dichter bij deze limiet brengt. Maar waar ligt deze limiet? Je kunt met behulp van statistiek proberen het ultieme wereldrecord uit voorgaande wereldrecords te extrapoleren. Wat je verwacht te zien is een dalende lijn die afvlakt richting de ultieme tijd. Wanneer de tijd verstrijkt en daarmee vele pogingen het record te verbreken, verwacht je steeds kleinere verbeteringen te zien. De limiet zal steeds dichter worden benaderd. Bij de vrouwelijke sprinters klopt deze logica tot nu toe goed. Hun wereldrecord-curve buigt bijna af tot een rechte lijn. Bij de mannen is een vergelijkbare trend te zien, tot Bolt in 2009 roet in het eten gooide. De marge waarmee hij zijn eigen wereldrecord verbeterde is groter dan statistisch te verwachten viel. Maar verschuift hij daarmee ook de limiet van de menselijk sportprestaties? Een tweede aanpak De statistische aanpak bij het vinden van een prestatielimiet wankelt dus enigszins en het is verstandig een tweede, biomechanische, aanpak te proberen. Welk aspect werkt limiterend als iemand zijn spieren ten volle gebruikt? Zaken als het transport van brand- en afvalstoffen of de grootte van de spiervezels die zich maximaal samentrekken zouden de limiet kunnen bepalen. Het lastige aan deze studies is dat de ontwerpen van experimentele opstelling in vitro ontzettend moeilijk is. Kort gezegd: de ene spier is de andere niet en juist de samenwerking van al deze spieren met elkaar, en met het vatenstelsel, brengen een toptijd voort. Daarnaast ontwikkelt de rentechniek zich ook. Wanneer spieren op een ander manier gebruikt worden, verandert daarmee ook het belang van aspecten als spierlengte, spiergrootte en vaatinhoud. Maar niet alleen fysieke aspecten spelen een rol. Wat doet het mentaal met iemand wanneer deze voor een stadion vol uitzinnige fans op het startschot staat te wachten? In een laboratorium kan de spierkracht dan wel worden gemeten, maar niet die op het moment van de waarheid. Voeding In 1904 kwam de marathonloper Thomas Hicks bij een temperatuur van 32 Cº als eerste over de 14 Origin - Universiteit Leiden

15 BÈTAVRAAGBAAK De Homo universalis: het ideaalbeeld van de Renaissance. Teruggrijpend op het klassieke Griekse onderwijs kon een mens zich ontwikkelen in al zijn kwaliteiten, als hij maar wilde. Leonardo da Vinci wordt vaak als voorbeeld genoemd, maar is dit ideaalbeeld in de huidige stroomversnelling van kennisvergaring nog wel mogelijk? "Kan de Homo universalis nog bestaan?" Denk mee en stuur je (onderbouwde) mening naar de Origin Redactie via Olympische eindstreep. Vanwege de hitte waren er onderweg sponsjes met water uitgedeeld. Daarnaast nam Hicks tijdens de race het eiwit van vijf eieren, om aan te sterken. Ook nam hij strychine in, een component dat later veelvuldig in rattengif werd gebruikt. Met de kennis van nu verbaast het ons niet dat Thomas Hicks zijn medaille niet direct in ontvangst kon nemen. Onze kijk op gezondheid is veranderd en zo ook het dieet en programma van de topsporters van vandaag. Gedurende 80 jaar wereldrecords meten is dit zeker een factor die in overweging moet worden genomen. Voeding bepaalt de verkrijgbaarheid van energie en de opbouw van spieren. Pure brandstof wordt gevonden in suikers, eiwitten en vetten. Dit zorgt in combinatie met hormonale activiteit voor meer spieropbouw. Kennis die tegenwoordig ten volle wordt gebruikt maar vroeger nauwelijks beschikbaar was. Door zijn lichaam van goede voeding te voorzien kan de topsporter van nu het maximale uit zijn lichaam halen. Materiaal De Zwitserse schaatser Frans Krienbühl was een tijdlang een cultheld in de schaatswereld. Hij eindigde bij wedstrijden steevast in de achterhoede, maar zijn enthousiasme werkte aanstekelijk op het publiek. In zijn pogingen zijn persoonlijke record te verbreken had hij al aanpassingen gedaan aan zijn schaatsen. In 1974 maakte hij het echter veel te bont. In het ijskoude schaatsstadion stond hij aan de start in een dun, strak sluitend pak, uit één stuk. De topschaatsers lachten om deze nieuwe uitspatting van Krienbühl, niet wetende dat zij er ook binnen de kortste keren aan moesten geloven. De limiet van de menselijke sportprestaties is niet in de laatste plaats afhankelijk van technologische ontwikkelingen. Door zo n ontwikkeling kunnen limieten opeens vrij snel worden opgerekt. Een goed voorbeeld zijn de supersonische zwempakken van een paar jaar geleden. Wereldrecords sneuvelden bij bosjes, wie zich niet wilde of kon aanpassen verloor de strijd. Inmiddels zijn de pakken weer in de ban gedaan, omdat het vaker ging over welk pak de winnaar aan had gehad, dan over de fantastische prestatie die geleverd was (lees hier meer over in de column elders in deze Origin). Binnen het hardlopen lijkt de factor materiaal op het eerste gezicht niet groot. 100 jaar geleden zagen de atletiekbanen er echter heel anders uit dan nu, net als de schoenen. Schoenenfabrikanten proberen de beste mogelijk schoenen voor de atleten te ontwikkelen en zien hun schoenen graag als eerste over de meet gaan. Want wie wil er nu niet op echte Usain Bolts lopen? Tot slot laat ook de afkomst van de wereldrecordhouders een verandering zien. Rond 1900 waren het vooral Europeanen die de boventoon voerden in het mannenklassement hardlopen. Daarna Amerikanen vanaf 1920, en nu Jamaicanen vanaf 2005, goed voor 4 wereldrecords. De afbuiging in de curve is ook pas vanaf 2005 te zien. Of dit statistisch significant is weten we echter pas wanneer er weer nieuwe mensen binnen die 9.58 seconden over de eindstreep vliegen. Een wereldrecord lijkt al met al een goede indicatie van de capaciteiten van een mens in de tijd dat deze leefde. Wanneer er zich voor een langere tijd geen verbetering van een wereldrecord voordoet is het staande record een indicatie van het maximum dat je zou kunnen verwachten van je spieren. Of je zo n tijd ooit zult evenaren is natuurlijk nog maar de vraag. Mocht je deze ambities hebben: we zien je graag bij de volgende Spelen! Bronnen Picture sequence: co.uk/sprints/sprintseq. htm Nutrition: humankinetics.com/ excerpts/excerpts/ origins-and-history-ofsport-nutrition Statistics: wiredscience/2008/08/ bolt-is-freaky/ How muscles deal with real-world loads: the influence of length trajectory on muscle performance Origin - Universiteit Leiden 15

16 CENTErFOLD BY: Joris Voorn Floating in space Source: NASA At the time of writing exactly 555 people may call themselves astronaut, cosmonaut or yuhángyuán, depending on their country of origin. These three words all mean sailor of the Universe or the like. Although many people dream of sailing through space, only few see their dream come true. It is, for example, even easier to reach the Olympics then to reach space, given an estimated 10,500 athletes will be present at the London Olympics this year. All these sportsmen and -women hope to be rewarded for their hard work during many months of preparation. For astronauts the launch is the culmination of many years of selection procedures and training as well. Proper height (between 149 and 193 cm), good vision and a bachelor degree are some of the many conditions set by space agencies. After admission into the space program, a training of 20 months awaits. Part of the training takes place in a large swimming pool, where the upcoming astronauts can get used to the feeling of weightlessness. This is especially useful for preparing them for space walks. When astronauts leave their spacecraft the difference between life and death depends on proper skills and good team work. In this photograph crew members of the ISS are working above New Zealand. They are "hoisting the sails" for the next generation of the lucky few. 16 Origin - Universiteit Leiden

17 CENTErFOLD Origin - Universiteit Leiden 17

18 eyewitness Visualise your language 3rd National Science Communication Student Conference We all know how to communicate. Right? So why this congress? In the Netherlands there are seven Universities educating about the communication of science, each with a different program. On Thursday January 19 th a congress day was organized. All universities came together to get to know each other better. For students, this was a day to meet and share experiences. Focus laid on the differences of the programs, introduction of science communication research topics and a broad view on career options. Every year a different university arranges the congress and this year the task was up to Leiden University. The congress was centered around the theme visual language. Where the expectations really met that day? Find out in this short review and judge for yourself! BY: Sharina Chander The guests, who came from all over the country, started the day wtih a cup of tea or coffee. Professor Jos van den Broek hosted the congress this year and welcomed us warmly. He introduced the faculty pitch for students. Students, alumni and lecturers filled in a coloured note about internships. There were several options, they could share their internship experience or their quest to finding an internship or someone who has an internship to offer. This way everyone could meet up with his or her interest. The first talk of the day was on health illiteracy, by the keynote lecturer Dr. Marcel Twickler. His talk was a real eye-opener as to why it is important that individuals have the capacity to obtain, process and understand basic health information and services. These properties are needed to make appropriate health decisions. The problems for health illiterate patients in the health care system were explained by the student Iris Nijman. She performed an internship with our keynote lecturer. After two long, but very interesting talks it was time for the free and greatly arranged lunch. During the lunch two speeddating sessions were arranged. All guests received two symbols and all tables had a symbol. The first symbol was meant for the first round dating and the second for the last round. So when the bell rang, all you had to do is hurry to your next table because the sessions were only ten minutes. It turned out to be a good and original idea to get to know more people at the congress. So are you wondering now why the theme visual language was chosen? Not everyone speaks the same language and even if they do, not everyone is at the same level. That s when visual language comes in hand; a language that can be understood by everyone. However it must be used in the right way The day continued with student presentations. The Crash team from TU Delft started off, telling us about three events they devised and presented to the ministry. They were followed by a student of Radboud University of Nijmegen, who told about her experience in the world of science communication. She gave us an insight in the use of heel-prick cards. The student of VU Amsterdam explained us her vision of the potential role that infographics could have in the science communication. She also showed us the infographics she made herself during her internship. Last were the students from the University of Groningen. They made a public event on near-death experience. Not only did they show us the documentary they made, but also their exposition by a virtual tour. It was quite remarkable to hear what all these students had learned and achieved in such a short time with such a success. Even though they were all from different communication programs, the basic principles of science communication were found in the presentation and the projects. For instance, the Gestalt laws were founded in the projects. 18 Origin - Universiteit Leiden

19 eyewitness These simple laws help create order in visual language, so that the audience will understand the message. Law of Figure-ground is well known rule, where the figure wants to be seen separate from the ground. This may sound very weird, but just look at the Old Lady picture and you will understand what I mean. Do you see the warty old woman or do you see the beautiful, young lady? Or do you see both of them? A short coffee break was needed again, after a long sit. The next item on the program meant that the students had no more time to just sit still and listen. This time they had to participate, for there was a workshop by Professor Jos van den Broek. He thaught us more about visual language, by presenting a text and then creating an appropriate infographic. The text involved difficult words like osteoclast. The professor gave us tips on how to create an infographic with difficult words, even if you re not aware of the meaning. He told us to obey the Gestalt laws. Further, we learned that making infographics is visual storytelling and that you re basically doing the same things a good science journalist does. To conclude his workshop: an infographic doesn t have to be beautiful, it just needs to be clear. Nothing more, nothing less. Then it was time for something completely different. Ever heard of the antibiotics hiphop? This is an energetic dance, created by students from Leiden University: Sylvie Hofman and Robin Kleian. They visualised how antibiotics worked and how bacteria become resistant. I have to say it was quite fascinating how they were able to successfully present the message. If you are curious in finding out how they did this, you can check the facebook page of SCC Leiden or follow the youtube link. After the dance it was time for the alumni, to tell something about how their career evolved after their participation in one of the science communication programs. We finished the congress with a seminar, given by Maria J. Cruz. She works at a science magazine and gave us a scoop in the editing and publishing world of astronomy. The closing lecture was by Dennis Claessen and Gilles van Wezel, who won the 2011 Academic Year Prize. The Antibiotics wanted! team aims to involve a broad public in the debate of antibiotic resistance and where antibiotics come from. I hope that my review about this day excited you as a reader. And that maybe next year you will also be part of the congress. Who knows what more interesting than a workshop and an antibiotic hiphop dance will be there? So I hope to see you all next year! Gestalt laws We experience one thing as background and the other as foreground. But why do we do that? About a century ago psychologists started looking for answer to this question. They started their research and it resulted in the laws of Gestalt. When processing visual information, our brains have preferences in creating an image. They are looking for: Symmetry The simplest possible form Minimal number of forms Simplicity is the main component of these laws. We quickly get tired of puzzling with the visual messages. These laws provide visual order and understanding and thus a lower 'brain use'. Maybe you're not aware of it, but these rules are very helpful for your daily life. A good example is the tap. The hot tap can (usually) be found on the left and the cold tap (usually) on the right side. In 1942 experimental psychologist Edward Boring suggested that about 114 laws of Gestalt exist. Many of these rules show similarities. Among this vast amount of laws, five in particular stand out. 1. Law of proximity: Elements that are close together are seen as a group. If they are far apart than they are independent. 2. Law of similarity: Elements that are similar are grouped together. 3. Law of reticence: Elements bordered by one line are seen as a whole. 4. Law of good continuity: Objects that are placed in order in a continuous line are seen as one. 5. Law of simplicity: We see elements in its simplest form. Link F941F1AE33C&lf=mh_lolz Source antibiotics_wanted_wins_ academic_year_prize/?weblog=news_ibl Origin - Universiteit Leiden 19

20 chemie Nep-epinephrine Fake de fight-or-flight respons Het scheelde maar 39 seconden. Met iets meer dan een halve minuut achterstand zag de Luxemburger Andy Schleck in 2010 de zege van de Tour de France aan zich voorbij gaan, voor het tweede jaar op rij! De grote favoriet, de Spanjaard Alberto Contador, won voor de derde keer de Tour. In september 2010 werd echter duidelijk dat er in een urinemonster van Contador kleine hoeveelheden doping waren aangetroffen. Zelf verklaarde hij dat het besmetting van zijn voedsel moest zijn geweest, het was immers een monster van een rustdag en de hoeveelheid was minuscuul, slechts 50 picogram per milliliter. De Court of Arbitration for Sport voerde verder onderzoek uit en kwam in februari van dit jaar tot een besluit: de tourwinst was onterecht. Op 29 mei ontving Schleck alsnog de gele trui, uit handen van tourdirecteur Christian Prudhomme. door: Rob van Wijk De stof die werd gevonden bij Contador was clenbuterol, een bronchodilator die veel door astmapatiënten wordt gebruikt. Het heeft effecten als verhoogde bloeddruk, verhoogd zuurstoftransport en verhoogd vetmetabolisme. Deze laatste eigenschap is de reden dat het ook wordt gebruikt om snel af te vallen en om in de veeteelt steviger vlees te verkrijgen. Vandaar dat sporters vaak besmet voedsel als excuss aandragen voor hun positieve test, hoewel het gebruik in de veeteelt zowel in de VS als in de EU verboden is. 'Alleen de illusie wordt gewekt dat er beter wordt gepresteerd' De negende etappe van de Tour de France Lance Armstrong (Verenigde Staten) gaat voorop, met op zijn hielen achtereenvolgens Andy Schleck (Luxemburg) en Alberto Contador (Spanje). Adrenoreceptoren Clenbuterol grijpt aan op de adrenoreceptor, en specifiek op subtype bèta-2, waarvan de natuurlijke agonisten adrenaline (epinephrine) en noradrenaline zijn. Gezien de structuurgelijkenis is deze aangrijping niet verrassend. De receptor, een G-protein coupled receptor (GPCR), is verantwoordelijk voor verschillende processen in de zogenoemde fight-or-flight respons in gevaarlijke situaties. Bij stimulatie worden bloedvaten verwijd, wat zorgt voor verbeterde perfusie van organen, en het hart gaat sneller kloppen. De bronchiën in de longen worden ook verwijd, terwijl broncho-vernauwende stoffen worden tegengehouden. Daarnaast ontspant glad spierweefsel in bijvoorbeeld het maagdarmkanaal, terwijl dwarsgestreept spierweefsel in de skeletspieren hogere contractiesnelheid krijgt, wat soms zorgt voor tremor, onwillekeurige spierbewegingen. Tot slot wordt glycogeen versneld omgezet in glucose, zowel in de lever als in de spieren. Kortom: het lichaam wordt binnen korte tijd voorbereid op een moment van actie: 20 Origin - Universiteit Leiden

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g S e v e n P h o t o s f o r O A S E K r i j n d e K o n i n g Even with the most fundamental of truths, we can have big questions. And especially truths that at first sight are concrete, tangible and proven

Nadere informatie

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur M. Zander MSc. Eerste begeleider: Tweede begeleider: dr. W. Waterink drs. J. Eshuis Oktober 2014 Faculteit Psychologie en Onderwijswetenschappen

Nadere informatie

Understanding and being understood begins with speaking Dutch

Understanding and being understood begins with speaking Dutch Understanding and being understood begins with speaking Dutch Begrijpen en begrepen worden begint met het spreken van de Nederlandse taal The Dutch language links us all Wat leest u in deze folder? 1.

Nadere informatie

Ius Commune Training Programme 2015-2016 Amsterdam Masterclass 16 June 2016

Ius Commune Training Programme 2015-2016 Amsterdam Masterclass 16 June 2016 www.iuscommune.eu Dear Ius Commune PhD researchers, You are kindly invited to attend the Ius Commune Amsterdam Masterclass for PhD researchers, which will take place on Thursday 16 June 2016. During this

Nadere informatie

Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2

Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2 167 Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2 Task clarity 1. I understand exactly what the task is 2. I understand exactly what is required of

Nadere informatie

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa Physical factors as predictors of psychological and physical recovery of anorexia nervosa Liesbeth Libbers

Nadere informatie

Grammatica uitleg voor de toets van Hoofdstuk 1

Grammatica uitleg voor de toets van Hoofdstuk 1 Grammatica uitleg voor de toets van Hoofdstuk 1 Vraagzinnen: Je kunt in het Engels vraagzinnen maken door vaak het werkwoord vooraan de zin te zetten. Bijv. She is nice. Bijv. I am late. Bijv. They are

Nadere informatie

Buy Me! FILE 5 BUY ME KGT 2

Buy Me! FILE 5 BUY ME KGT 2 Buy Me! FILE 5 BUY ME KGT 2 Every day we see them during the commercial break: the best products in the world. Whether they are a pair of sneakers, new mascara or the latest smartphone, they all seem to

Nadere informatie

Ontpopping. ORGACOM Thuis in het Museum

Ontpopping. ORGACOM Thuis in het Museum Ontpopping Veel deelnemende bezoekers zijn dit jaar nog maar één keer in het Van Abbemuseum geweest. De vragenlijst van deze mensen hangt Orgacom in een honingraatpatroon. Bezoekers die vaker komen worden

Nadere informatie

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim The Relationship between Work Pressure, Mobbing at Work, Health Complaints and Absenteeism Agnes van der Schuur Eerste begeleider:

Nadere informatie

Opgave 2 Geef een korte uitleg van elk van de volgende concepten: De Yield-to-Maturity of a coupon bond.

Opgave 2 Geef een korte uitleg van elk van de volgende concepten: De Yield-to-Maturity of a coupon bond. Opgaven in Nederlands. Alle opgaven hebben gelijk gewicht. Opgave 1 Gegeven is een kasstroom x = (x 0, x 1,, x n ). Veronderstel dat de contante waarde van deze kasstroom gegeven wordt door P. De bijbehorende

Nadere informatie

De Samenhang tussen Dagelijkse Stress en Depressieve Symptomen en de Mediërende Invloed van Controle en Zelfwaardering

De Samenhang tussen Dagelijkse Stress en Depressieve Symptomen en de Mediërende Invloed van Controle en Zelfwaardering De Samenhang tussen Dagelijkse Stress en Depressieve Symptomen en de Mediërende Invloed van Controle en Zelfwaardering The Relationship between Daily Hassles and Depressive Symptoms and the Mediating Influence

Nadere informatie

De Relatie tussen Dagelijkse Stress, Negatief Affect en de Invloed van Bewegen

De Relatie tussen Dagelijkse Stress, Negatief Affect en de Invloed van Bewegen De Relatie tussen Dagelijkse Stress, Negatief Affect en de Invloed van Bewegen The Association between Daily Hassles, Negative Affect and the Influence of Physical Activity Petra van Straaten Eerste begeleider

Nadere informatie

Effecten van contactgericht spelen en leren op de ouder-kindrelatie bij autisme

Effecten van contactgericht spelen en leren op de ouder-kindrelatie bij autisme Effecten van contactgericht spelen en leren op de ouder-kindrelatie bij autisme Effects of Contact-oriented Play and Learning in the Relationship between parent and child with autism Kristel Stes Studentnummer:

Nadere informatie

De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en. Discrepantie

De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en. Discrepantie De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en Discrepantie The Relationship between Involvement in Bullying and Well-Being and the Influence of Social Support

Nadere informatie

Dutch survival kit. Vragen hoe het gaat en reactie Asking how it s going and reaction. Met elkaar kennismaken Getting to know each other

Dutch survival kit. Vragen hoe het gaat en reactie Asking how it s going and reaction. Met elkaar kennismaken Getting to know each other Dutch survival kit This Dutch survival kit contains phrases that can be helpful when living and working in the Netherlands. There is an overview of useful sentences and phrases in Dutch with an English

Nadere informatie

Examenreglement Opleidingen/ Examination Regulations

Examenreglement Opleidingen/ Examination Regulations Examenreglement Opleidingen/ Examination Regulations Wilde Wijze Vrouw, Klara Adalena August 2015 For English translation of our Examination rules, please scroll down. Please note that the Dutch version

Nadere informatie

Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt The role of mobility in higher education for future employability

Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt The role of mobility in higher education for future employability The role of mobility in higher education for future employability Jim Allen Overview Results of REFLEX/HEGESCO surveys, supplemented by Dutch HBO-Monitor Study migration Mobility during and after HE Effects

Nadere informatie

Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland

Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland 1. Londen In Londen kunnen gebruikers van een scootmobiel contact opnemen met een dienst

Nadere informatie

Running head: BREAKFAST, CONSCIENTIOUSNESS AND MENTAL HEALTH 1. The Role of Breakfast Diversity and Conscientiousness in Depression and Anxiety

Running head: BREAKFAST, CONSCIENTIOUSNESS AND MENTAL HEALTH 1. The Role of Breakfast Diversity and Conscientiousness in Depression and Anxiety Running head: BREAKFAST, CONSCIENTIOUSNESS AND MENTAL HEALTH 1 The Role of Breakfast Diversity and Conscientiousness in Depression and Anxiety De Rol van Gevarieerd Ontbijten en Consciëntieusheid in Angst

Nadere informatie

Verschillen in het Gebruik van Geheugenstrategieën en Leerstijlen. Differences in the Use of Memory Strategies and Learning Styles

Verschillen in het Gebruik van Geheugenstrategieën en Leerstijlen. Differences in the Use of Memory Strategies and Learning Styles Verschillen in het Gebruik van Geheugenstrategieën en Leerstijlen tussen Leeftijdsgroepen Differences in the Use of Memory Strategies and Learning Styles between Age Groups Rik Hazeu Eerste begeleider:

Nadere informatie

De Technologische Cultuur van Geluidssystemen

De Technologische Cultuur van Geluidssystemen De Technologische Cultuur van Geluidssystemen De Technologische Cultuur van G eluidssystemen Cultuur ontwikkeling technologie Voorbeeld: luidsprekertechnologie & line arrays Technologie cultuur & gedrag

Nadere informatie

IDENTITEIT IN DE METHODE?

IDENTITEIT IN DE METHODE? 74 IDENTITEIT IN DE METHODE? ONDERZOEK DOOR EEN LERAAR IN OPLEIDING Bram de Muynck en Esther Langerak 75 Van lectoraten wordt gevraagd om ook studenten te betrekken bij onderzoek. Dit gebeurt bij het lectoraat

Nadere informatie

CHROMA STANDAARDREEKS

CHROMA STANDAARDREEKS CHROMA STANDAARDREEKS Chroma-onderzoeken Een chroma geeft een beeld over de kwaliteit van bijvoorbeeld een bodem of compost. Een chroma bestaat uit 4 zones. Uit elke zone is een bepaald kwaliteitsaspect

Nadere informatie

The Effect of Gender, Sex Drive and Autonomy. on Sociosexuality. Invloed van Sekse, Seksdrive en Autonomie. op Sociosexualiteit

The Effect of Gender, Sex Drive and Autonomy. on Sociosexuality. Invloed van Sekse, Seksdrive en Autonomie. op Sociosexualiteit The Effect of Gender, Sex Drive and Autonomy on Sociosexuality Invloed van Sekse, Seksdrive en Autonomie op Sociosexualiteit Filiz Bozkurt First supervisor: Second supervisor drs. J. Eshuis dr. W. Waterink

Nadere informatie

Comics FILE 4 COMICS BK 2

Comics FILE 4 COMICS BK 2 Comics FILE 4 COMICS BK 2 The funny characters in comic books or animation films can put smiles on people s faces all over the world. Wouldn t it be great to create your own funny character that will give

Nadere informatie

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS Gezondheidsgedrag als compensatie voor de schadelijke gevolgen van roken COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS Health behaviour as compensation for the harmful effects of smoking

Nadere informatie

Synergia - Individueel rapport

Synergia - Individueel rapport DOELSTELLING : Ensuring sufficient funding for projects in cost-generating departments of 16.04.2014 16.04.2014 13:53 1. Inleiding Deze inleiding is vrij te bepalen bij de aanmaak van het rapport. 16.04.2014

Nadere informatie

Firewall van de Speedtouch 789wl volledig uitschakelen?

Firewall van de Speedtouch 789wl volledig uitschakelen? Firewall van de Speedtouch 789wl volledig uitschakelen? De firewall van de Speedtouch 789 (wl) kan niet volledig uitgeschakeld worden via de Web interface: De firewall blijft namelijk op stateful staan

Nadere informatie

De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag. The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior

De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag. The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior Martin. W. van Duijn Student: 838797266 Eerste begeleider:

Nadere informatie

Leading in Learning -> studiesucces. Ellen Bastiaens Programmamanager Leading in Learning 13 juni 2012

Leading in Learning -> studiesucces. Ellen Bastiaens Programmamanager Leading in Learning 13 juni 2012 Leading in Learning -> studiesucces Ellen Bastiaens Programmamanager Leading in Learning 13 juni 2012 Implementatie van matchingsinstrument Matching na de poort wordt aan de poort Vooropleiding Bachelor

Nadere informatie

Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit

Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit 1 Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit 2 Structure of the presentation - What is intercultural mediation through the internet? - Why

Nadere informatie

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind.

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Bullying among Students with Autism Spectrum Disorders in Secondary

Nadere informatie

Media en creativiteit. Winter jaar vier Werkcollege 7

Media en creativiteit. Winter jaar vier Werkcollege 7 Media en creativiteit Winter jaar vier Werkcollege 7 Kwartaaloverzicht winter Les 1 Les 2 Les 3 Les 4 Les 5 Les 6 Les 7 Les 8 Opbouw scriptie Keuze onderwerp Onderzoeksvraag en deelvragen Bespreken onderzoeksvragen

Nadere informatie

Socio-economic situation of long-term flexworkers

Socio-economic situation of long-term flexworkers Socio-economic situation of long-term flexworkers CBS Microdatagebruikersmiddag The Hague, 16 May 2013 Siemen van der Werff www.seo.nl - secretariaat@seo.nl - +31 20 525 1630 Discussion topics and conclusions

Nadere informatie

Quality requirements concerning the packaging of oak lumber of Houthandel Wijers vof (09.09.14)

Quality requirements concerning the packaging of oak lumber of Houthandel Wijers vof (09.09.14) Quality requirements concerning the packaging of oak lumber of (09.09.14) Content: 1. Requirements on sticks 2. Requirements on placing sticks 3. Requirements on construction pallets 4. Stick length and

Nadere informatie

Meet your mentor and coach

Meet your mentor and coach Young Professional Program The importance of having a mentor in business Meet your mentor and coach What do Larry Page, and Steve Jobs have in common? They ve all received guidance from mentors. Yes even

Nadere informatie

een kopie van je paspoort, een kopie van je diploma voortgezet onderwijs (hoogst genoten opleiding), twee pasfoto s, naam op de achterkant

een kopie van je paspoort, een kopie van je diploma voortgezet onderwijs (hoogst genoten opleiding), twee pasfoto s, naam op de achterkant Vragenlijst in te vullen en op te sturen voor de meeloopochtend, KABK afdeling fotografie Questionnaire to be filled in and send in before the introduction morning, KABK department of Photography Stuur

Nadere informatie

UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education

UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education *0535502859* DUTCH 0515/03 Paper 3 Speaking Role Play Card One 1 March 30 April 2010 No Additional

Nadere informatie

PERSOONLIJKHEID EN OUTPLACEMENT. Onderzoekspracticum scriptieplan Eerste begeleider: Mw. Dr. T. Bipp Tweede begeleider: Mw. Prof Dr. K.

PERSOONLIJKHEID EN OUTPLACEMENT. Onderzoekspracticum scriptieplan Eerste begeleider: Mw. Dr. T. Bipp Tweede begeleider: Mw. Prof Dr. K. Persoonlijkheid & Outplacement: Wat is de Rol van Core Self- Evaluation (CSE) op Werkhervatting na Ontslag? Personality & Outplacement: What is the Impact of Core Self- Evaluation (CSE) on Reemployment

Nadere informatie

Taco Schallenberg Acorel

Taco Schallenberg Acorel Taco Schallenberg Acorel Inhoudsopgave Introductie Kies een Platform Get to Know the Jargon Strategie Bedrijfsproces Concurrenten User Experience Marketing Over Acorel Introductie THE JARGON THE JARGON

Nadere informatie

UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education

UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education *7261263430* DUTCH 0515/03 Paper 3 Speaking Role Play Card One 1 March 30 April 2011 No Additional

Nadere informatie

Memo Academic Skills; the basis for better writers

Memo Academic Skills; the basis for better writers Memo Academic Skills; the basis for better writers With the rise of broader bachelor degrees and the University College, Dutch universities are paying more attention to essays and other written assignments.

Nadere informatie

Het project en de doelstellingen:

Het project en de doelstellingen: Het project en de doelstellingen: Wit.h heeft al heel wat ervaring met sociaal artistieke projecten als deze. De Erasmus studenten daarentegen hebben elk een andere achtergrond en voor sommige onder hen

Nadere informatie

Psychological Determinants of Absenteeism at Work by Pregnant Women. Psychologische determinanten van uitval uit het arbeidsproces door zwangere

Psychological Determinants of Absenteeism at Work by Pregnant Women. Psychologische determinanten van uitval uit het arbeidsproces door zwangere Psychological Determinants of Absenteeism at Work by Pregnant Women Psychologische determinanten van uitval uit het arbeidsproces door zwangere vrouwen: Onderzoek naar de relatie tussen angst, depressieve

Nadere informatie

Cambridge International Examinations Cambridge International General Certificate of Secondary Education

Cambridge International Examinations Cambridge International General Certificate of Secondary Education *3745107457* Cambridge International Examinations Cambridge International General Certificate of Secondary Education DUTCH 0515/03 Paper 3 Speaking Role Play Card One 1 March 30 April 2015 Approx. 15 minutes

Nadere informatie

Cambridge International Examinations Cambridge International General Certificate of Secondary Education

Cambridge International Examinations Cambridge International General Certificate of Secondary Education Cambridge International Examinations Cambridge International General Certificate of Secondary Education DUTCH 0515/03 Paper 3 Speaking Role Play Card One For Examination from 2015 SPECIMEN ROLE PLAY Approx.

Nadere informatie

Aim of this presentation. Give inside information about our commercial comparison website and our role in the Dutch and Spanish energy market

Aim of this presentation. Give inside information about our commercial comparison website and our role in the Dutch and Spanish energy market Aim of this presentation Give inside information about our commercial comparison website and our role in the Dutch and Spanish energy market Energieleveranciers.nl (Energysuppliers.nl) Founded in 2004

Nadere informatie

Invloed van Bewegen op Depressieve Klachten in de. Fysiotherapie Praktijk. Influence of Movement on Depression in the. Physiotherapy Practice

Invloed van Bewegen op Depressieve Klachten in de. Fysiotherapie Praktijk. Influence of Movement on Depression in the. Physiotherapy Practice Invloed van Bewegen op Depressieve Klachten in de Fysiotherapie Praktijk Influence of Movement on Depression in the Physiotherapy Practice J.A. Michgelsen Eerste begeleider: dr. A. Mudde Tweede begeleider:

Nadere informatie

Cognitieve Bias Modificatie van Interpretatiebias bij Faalangstige Studenten

Cognitieve Bias Modificatie van Interpretatiebias bij Faalangstige Studenten CBM-I bij Faalangst in een Studentenpopulatie 1 Cognitieve Bias Modificatie van Interpretatiebias bij Faalangstige Studenten Cognitive Bias Modification of Interpretation Bias for Students with Test Anxiety

Nadere informatie

Ontwikkeling, Strategieën en Veerkracht van Jongeren van Ouders met Psychische Problemen. Een Kwalitatief Onderzoek op Basis van Chats.

Ontwikkeling, Strategieën en Veerkracht van Jongeren van Ouders met Psychische Problemen. Een Kwalitatief Onderzoek op Basis van Chats. Ontwikkeling, Strategieën en Veerkracht van Jongeren van Ouders met Psychische Problemen. Een Kwalitatief Onderzoek op Basis van Chats. Development, Strategies and Resilience of Young People with a Mentally

Nadere informatie

Quick scan method to evaluate your applied (educational) game. Validated scales from comprehensive GEM (Game based learning Evaluation Model)

Quick scan method to evaluate your applied (educational) game. Validated scales from comprehensive GEM (Game based learning Evaluation Model) WHAT IS LITTLE GEM? Quick scan method to evaluate your applied (educational) game (light validation) 1. Standardized questionnaires Validated scales from comprehensive GEM (Game based learning Evaluation

Nadere informatie

Stichting NIOC en de NIOC kennisbank

Stichting NIOC en de NIOC kennisbank Stichting NIOC Stichting NIOC en de NIOC kennisbank Stichting NIOC (www.nioc.nl) stelt zich conform zijn statuten tot doel: het realiseren van congressen over informatica onderwijs en voorts al hetgeen

Nadere informatie

UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education

UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education *2942209982* UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education DUTCH 0515/03 Paper 3 Speaking Role Play Card One 1 March 30 April 2012 15 minutes

Nadere informatie

Re: instruments for creating health care consumers

Re: instruments for creating health care consumers Re: instruments for creating health care consumers Seminar voice and choice in health care Kees Molenaar Market and consumer directorate Instruments were designed for blue The analysis and conclusions

Nadere informatie

Pesten op het werk en de invloed van Sociale Steun op Gezondheid en Verzuim.

Pesten op het werk en de invloed van Sociale Steun op Gezondheid en Verzuim. Pesten op het werk en de invloed van Sociale Steun op Gezondheid en Verzuim. Bullying at work and the impact of Social Support on Health and Absenteeism. Rieneke Dingemans April 2008 Scriptiebegeleider:

Nadere informatie

Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten

Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten Difference in Perception about Parenting between Parents and Adolescents and Alcohol Use of Adolescents

Nadere informatie

Fans talking about Martin

Fans talking about Martin Fans about Martin Wat vind jij van Martin Garrix? 1 read Fans talking about Martin Martin Garrix is a world famous DJ from Holland. Yesterday we interviewed two of Martin s fans. This is what they said.

Nadere informatie

1. In welk deel van de wereld ligt Nederland? 2. Wat betekent Nederland?

1. In welk deel van de wereld ligt Nederland? 2. Wat betekent Nederland? First part of the Inburgering examination - the KNS-test Of course, the questions in this exam you will hear in Dutch and you have to answer in Dutch. Solutions and English version on last page 1. In welk

Nadere informatie

Empowerment project. Driejarig project van Rotaryclub Rhenen-Veenendaal

Empowerment project. Driejarig project van Rotaryclub Rhenen-Veenendaal Empowerment project Awasi Kenya Driejarig project van Rotaryclub Rhenen-Veenendaal Empowerment*van* kinderen*in*kenia De#afgelopen#drie#jaren# hebben#we#met#steun#van#de# Rotaryclub##Rhenen: Veenendaal#een#

Nadere informatie

Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch

Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch Bottlenecks in Independent Learning: Self-Regulated Learning, Stress

Nadere informatie

04/11/2013. Sluitersnelheid: 1/50 sec = 0.02 sec. Frameduur= 2 x sluitersnelheid= 2/50 = 1/25 = 0.04 sec. Framerate= 1/0.

04/11/2013. Sluitersnelheid: 1/50 sec = 0.02 sec. Frameduur= 2 x sluitersnelheid= 2/50 = 1/25 = 0.04 sec. Framerate= 1/0. Onderwerpen: Scherpstelling - Focusering Sluitersnelheid en framerate Sluitersnelheid en belichting Driedimensionale Arthrokinematische Mobilisatie Cursus Klinische Video/Foto-Analyse Avond 3: Scherpte

Nadere informatie

ESOMAR PAPER: Four simple strategies: 25% more ROI for newspaper advertisement

ESOMAR PAPER: Four simple strategies: 25% more ROI for newspaper advertisement ESOMAR PAPER: Four simple strategies: 25% more ROI for newspaper advertisement Learnings from 2011 case for: Erdee Media Group Cebuco, Amsterdam BY Martin Leeflang (Validators) Esomar Paper Augustus 2011

Nadere informatie

FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE. Toets Inleiding Kansrekening 1 22 februari 2013

FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE. Toets Inleiding Kansrekening 1 22 februari 2013 FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE Toets Inleiding Kansrekening 1 22 februari 2013 Voeg aan het antwoord van een opgave altijd het bewijs, de berekening of de argumentatie toe. Als je een onderdeel

Nadere informatie

Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van. zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten

Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van. zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten met diabetes mellitus type 2 in de huisartsenpraktijk Thinking

Nadere informatie

Welkom in het nieuwe academische jaar! We hopen dat iedereen een goede zomerperiode heeft gehad.

Welkom in het nieuwe academische jaar! We hopen dat iedereen een goede zomerperiode heeft gehad. DATUM: 22-09-2009 (You will find the English version below) Beste allen, Welkom in het nieuwe academische jaar! We hopen dat iedereen een goede zomerperiode heeft gehad. NIEUWSBRIEF No. 1 Dit is de eerste

Nadere informatie

Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14

Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14 QUICK GUIDE C Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14 Version 0.9 (June 2014) Per May 2014 OB10 has changed its name to Tungsten Network

Nadere informatie

Question-Driven Sentence Fusion is a Well-Defined Task. But the Real Issue is: Does it matter?

Question-Driven Sentence Fusion is a Well-Defined Task. But the Real Issue is: Does it matter? Question-Driven Sentence Fusion is a Well-Defined Task. But the Real Issue is: Does it matter? Emiel Krahmer, Erwin Marsi & Paul van Pelt Site visit, Tilburg, November 8, 2007 Plan 1. Introduction: A short

Nadere informatie

Wat is de Modererende Rol van Consciëntieusheid, Extraversie en Neuroticisme op de Relatie tussen Depressieve Symptomen en Overeten?

Wat is de Modererende Rol van Consciëntieusheid, Extraversie en Neuroticisme op de Relatie tussen Depressieve Symptomen en Overeten? De Modererende rol van Persoonlijkheid op de Relatie tussen Depressieve Symptomen en Overeten 1 Wat is de Modererende Rol van Consciëntieusheid, Extraversie en Neuroticisme op de Relatie tussen Depressieve

Nadere informatie

Dutch. English to Dutch sample translation. Adverse Effects of Non-steroidal Anti-inflammatory Drugs in the Dog and Cat. Original English article

Dutch. English to Dutch sample translation. Adverse Effects of Non-steroidal Anti-inflammatory Drugs in the Dog and Cat. Original English article Original English article CLINICAL REVIEW Adverse Effects of Non-steroidal Anti-inflammatory Drugs in the Dog and Cat Josephine P. Isaacs School of Veterinary Science The University of Queensland 4072 ABSTRACT

Nadere informatie

Working with Authorities

Working with Authorities Working with Authorities Finding the balance in the force field of MUSTs, SHOULDs, CANs, SHOULD-NEVERs, CANNOTs Jacques Schuurman SURFnet-CERT Amsterdam, 24 February 2006 Hoogwaardig internet voor hoger

Nadere informatie

De Relatie Tussen Persoonskenmerken en Ervaren Lijden bij. Verslaafde Patiënten met PTSS

De Relatie Tussen Persoonskenmerken en Ervaren Lijden bij. Verslaafde Patiënten met PTSS Persoonskenmerken en ervaren lijden bij verslaving en PTSS 1 De Relatie Tussen Persoonskenmerken en Ervaren Lijden bij Verslaafde Patiënten met PTSS The Relationship between Personality Traits and Suffering

Nadere informatie

De relatie tussen depressie- en angstsymptomen, diabetesdistress, diabetesregulatie en. proactieve copingvaardigheden bij type 2 diabetespatiënten

De relatie tussen depressie- en angstsymptomen, diabetesdistress, diabetesregulatie en. proactieve copingvaardigheden bij type 2 diabetespatiënten De relatie tussen depressie- en angstsymptomen, diabetesdistress, diabetesregulatie en proactieve copingvaardigheden bij type 2 diabetespatiënten The relationship between depression symptoms, anxiety symptoms,

Nadere informatie

Update Empowermentproject Awasi Kenia september 2013

Update Empowermentproject Awasi Kenia september 2013 Update Empowermentproject Kenia september 2013 Het Empowerment-project in Kenia van de Rotaryclub Rhenen-Veendaal begint aan de derde fase: een derde en laatste bezoek, met een Empowerment workshop voor

Nadere informatie

Free Electives (15 ects)

Free Electives (15 ects) Free Electives (15 ects) Information about the Master RE&H (and the free electives) can be found at the following page: http://www.bk.tudelft.nl/en/about-faculty/departments/real-estate-and-housing/education/masterreh/free-electives/

Nadere informatie

User Centred Development. UCD Werkcollege blok 1 week 4

User Centred Development. UCD Werkcollege blok 1 week 4 User Centred Development UCD Werkcollege blok 1 week 4 Agenda Introductie Huisregels Blok beschrijving Observatie opdracht & huiswerk Introductie Aranea Felëus Industrieel Ontwerpen Strategic Product Design

Nadere informatie

INVLOED VAN CHRONISCHE PIJN OP ERVAREN SOCIALE STEUN. De Invloed van Chronische Pijn en de Modererende Invloed van Geslacht op de Ervaren

INVLOED VAN CHRONISCHE PIJN OP ERVAREN SOCIALE STEUN. De Invloed van Chronische Pijn en de Modererende Invloed van Geslacht op de Ervaren De Invloed van Chronische Pijn en de Modererende Invloed van Geslacht op de Ervaren Sociale Steun The Effect of Chronic Pain and the Moderating Effect of Gender on Perceived Social Support Studentnummer:

Nadere informatie

How to install and use dictionaries on the ICARUS Illumina HD (E652BK)

How to install and use dictionaries on the ICARUS Illumina HD (E652BK) (for Dutch go to page 4) How to install and use dictionaries on the ICARUS Illumina HD (E652BK) The Illumina HD offers dictionary support for StarDict dictionaries.this is a (free) open source dictionary

Nadere informatie

Ir. Herman Dijk Ministry of Transport, Public Works and Water Management

Ir. Herman Dijk Ministry of Transport, Public Works and Water Management Policy Aspects of Storm Surge Warning Systems Ir. Herman Dijk Ministry of Transport, Public Works and Water Contents Water in the Netherlands What kind of information and models do we need? Flood System

Nadere informatie

Het Signaleren van Problemen 3 Maanden na Ontslag van de Intensive. Care en de Noodzaak van een Nazorgprogramma

Het Signaleren van Problemen 3 Maanden na Ontslag van de Intensive. Care en de Noodzaak van een Nazorgprogramma Running head: HET SIGNALEREN VAN PROBLEMEN NA EEN IC-OPNAME 1 Het Signaleren van Problemen 3 Maanden na Ontslag van de Intensive Care en de Noodzaak van een Nazorgprogramma The Screening of Problems 3

Nadere informatie

Main language Dit is de basiswoordenschat. Deze woorden moeten de leerlingen zowel passief als actief kennen.

Main language Dit is de basiswoordenschat. Deze woorden moeten de leerlingen zowel passief als actief kennen. Lesbrief Les 1.1: On my way Main language Dit is de basiswoordenschat. Deze woorden moeten de leerlingen zowel passief als actief kennen. Nouns: train, tram, bus, car, bike, plane, boat, underground, stop,

Nadere informatie

Script. Good health starts with good food. That s true for people as much as it is for animals.

Script. Good health starts with good food. That s true for people as much as it is for animals. Script Good health starts with good food. That s true for people as much as it is for animals. Livestock and fish health influence human health, since animal protein is an indispensable part of our food

Nadere informatie

NEDERLANDS. Display Instructies. Knoppen. Geeft afwisselend Tijd, Datum en Temperatuur weer, kan ook ingesteld worden op enkel tijd

NEDERLANDS. Display Instructies. Knoppen. Geeft afwisselend Tijd, Datum en Temperatuur weer, kan ook ingesteld worden op enkel tijd NEDERLANDS Het ziet eruit als een simpel blokje hout, maar maak een geluid (knip met je vingers, kuch, klap in je handen, of tip op de bovenkant) en het geeft onmiddelijk en afwisselend tijd, datum en

Nadere informatie

Doe aan preventie en neem klachten serieus

Doe aan preventie en neem klachten serieus RSI heet voluit repetitive strain injury. Vroeger werd het ook wel muisarm genoemd, maar dat is te beperkt. RSI is een verzamelnaam voor vage maar wel èchte klachten aan nek, schouders, armen, polsen,

Nadere informatie

CREATING VALUE THROUGH AN INNOVATIVE HRM DESIGN CONFERENCE 20 NOVEMBER 2012 DE ORGANISATIE VAN DE HRM AFDELING IN WOELIGE TIJDEN

CREATING VALUE THROUGH AN INNOVATIVE HRM DESIGN CONFERENCE 20 NOVEMBER 2012 DE ORGANISATIE VAN DE HRM AFDELING IN WOELIGE TIJDEN CREATING VALUE THROUGH AN INNOVATIVE HRM DESIGN CONFERENCE 20 NOVEMBER 2012 DE ORGANISATIE VAN DE HRM AFDELING IN WOELIGE TIJDEN Mieke Audenaert 2010-2011 1 HISTORY The HRM department or manager was born

Nadere informatie

Tahnee Anne Jeanne Snelder. Open Universiteit

Tahnee Anne Jeanne Snelder. Open Universiteit Effecten van Gedragstherapie op Sociale Angst, Zelfgerichte Aandacht & Aandachtbias Effects of Behaviour Therapy on Social Anxiety, Self-Focused Attention & Attentional Bias Tahnee Anne Jeanne Snelder

Nadere informatie

de Rol van Persoonlijkheid Eating: the Role of Personality

de Rol van Persoonlijkheid Eating: the Role of Personality De Relatie tussen Dagelijkse Stress en Emotioneel Eten: de Rol van Persoonlijkheid The Relationship between Daily Stress and Emotional Eating: the Role of Personality Arlette Nierich Open Universiteit

Nadere informatie

Things to do before you re 11 3/4

Things to do before you re 11 3/4 Counting Crows 1 Things to do before you re 11 3/4 Lees de tekst en beantwoord de vragen. - Maak deze zin af: De schrijver van de tekst vindt dat kinderen - Welke dingen heb jij wel eens gedaan? Kruis

Nadere informatie

Profile visitors NRC Q

Profile visitors NRC Q NRC Media presents About NRC Q A unique concept Business news platform for ambitious people on the go Short, sharp articles with professional infographics Daily newsletter at 5.30am News updates via WhatsApp

Nadere informatie

Houdt u er alstublieft rekening mee dat het 5 werkdagen kan duren voordat uw taalniveau beoordeeld is.

Houdt u er alstublieft rekening mee dat het 5 werkdagen kan duren voordat uw taalniveau beoordeeld is. - Instructie Deze toets heeft als doel uw taalniveau te bepalen. Om een realistisch beeld te krijgen van uw niveau,vragen we u niet langer dan één uur te besteden aan de toets. De toets bestaat uit twee

Nadere informatie

Dutch Research Council: women in scientific careers

Dutch Research Council: women in scientific careers Dutch Research Council: women in scientific careers Dr. Wilma van Donselaar Paris 2005 What is NWO? NWO is the Dutch Research Council and consists of 8 councils: Humanities, Social Sciences, Medical Sciences,

Nadere informatie

Sectie Infectieziekten

Sectie Infectieziekten Sectie Infectieziekten 1 December 2015 U kunt helpen de HIV / AIDS epidemie te beëindigen You can help to end the HIV / AIDS epidemic Sectie Infectieziekten Weet uw HIV status Know your HIV status by 2020

Nadere informatie

Healthy people want everything, sick people want only one thing. would love to see a Hospital Teacher

Healthy people want everything, sick people want only one thing. would love to see a Hospital Teacher Healthy people want everything, sick people want only one thing. would love to see a Hospital Teacher Consultant Education Sick Pupils Educational Service Centre University Medical Centre The Netherlands

Nadere informatie

Interaction Design for the Semantic Web

Interaction Design for the Semantic Web Interaction Design for the Semantic Web Lynda Hardman http://www.cwi.nl/~lynda/courses/usi08/ CWI, Semantic Media Interfaces Presentation of Google results: text 2 1 Presentation of Google results: image

Nadere informatie

Disclosure belangen spreker

Disclosure belangen spreker Disclosure belangen spreker (potentiële) belangenverstrengeling Voor bijeenkomst mogelijk relevante relaties met bedrijven Sponsoring of onderzoeksgeld Honorarium of andere (financiële) vergoeding Aandeelhouder

Nadere informatie

Alcohol policy in Belgium: recent developments

Alcohol policy in Belgium: recent developments 1 Alcohol policy in Belgium: recent developments Kurt Doms, Head Drug Unit DG Health Care FPS Health, Food Chain Safety and Environment www.health.belgium.be/drugs Meeting Alcohol Policy Network 26th November

Nadere informatie

9 daagse Mindful-leSs 3 stappen plan training

9 daagse Mindful-leSs 3 stappen plan training 9 daagse Mindful-leSs 3 stappen plan training In 9 dagen jezelf volledig op de kaart zetten Je energie aangevuld en in staat om die batterij op peil te houden. Aan het eind heb jij Een goed gevoel in je

Nadere informatie

The Official Newsletter of Projects Abroad Bolivia

The Official Newsletter of Projects Abroad Bolivia The Official Newsletter of Projects Abroad Bolivia www.projects-abroad.net May 2013 1 Hi all, Carmen Herbas Country Director Welcome to the May edition of our Newsletter for Projects Abroad Bolivia. This

Nadere informatie

XTRA LEUK DOCUMENTATION SHOPPEN IN DECEMBER

XTRA LEUK DOCUMENTATION SHOPPEN IN DECEMBER FREE DOCUMENTATION Promotion for the gift-wrapping service/shop was part of the XTRA Leuk Shoppen in de Marikenstraat (XTRA Great Shopping in Marikenstraat) campaign, which also communicated about Sunday

Nadere informatie