HANDLEIDING Radboud Dysartrieonderzoek

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "HANDLEIDING Radboud Dysartrieonderzoek"

Transcriptie

1 HANDLEIDING Radboud Dysartrieonderzoek Simone Knuijt en Bert de Swart

2 2007, UMC St Radboud Nijmegen (alle rechten voorbehouden) Postbus 9101, 6500 HB Nijmegen. Deze publicatie kan als volgt worden geciteerd: Knuijt, S. & de Swart, B.J.M. Handleiding Radboud Dysartrieonderzoek. Nijmegen: UMC St Radboud, URL Deze tekst mag alleen worden gebruikt en vermenigvuldigd voor beroepsinhoudelijke activiteiten, studie en scholing, en alleen met correcte bronvermelding. Voor ieder ander gebruik van deze tekst is de voorafgaande schriftelijke goedkeuring van het UMC St Radboud Nijmegen nodig. Voor een dergelijk verzoek kunt u contact opnemen met Simone Knuijt, Het UMC St Radboud Nijmegen geeft geen enkele garantie m.b.t. de inhoud van deze tekst en/of het gebruik daarvan. Ieder gebruik van deze tekst is voor eigen risico van de gebruiker(s). UMC St Radboud Nijmegen, Logopedie

3 Handleiding Radboud Dysartrieonderzoek Het Radboud Dysartrieonderzoek is ontwikkeld zodat op een standaard manier een kwalitatief oordeel gegeven kan worden over alle (deel)aspecten van de spraak (Knuijt & Kalf, 2007). In de praktijk wordt het oordeel subjectief gegeven en wordt er over het algemeen nog geen gebruik gemaakt van objectieve metingen. De ervaring en bekwaamheid van de luisteraar zijn echter van grote invloed op de beoordeling (Simmons & Mayo, 1997). Ook zal de werkomgeving het oordeel van de logopedist kleuren; een logopedist die veel dysartriepatiënten ziet zal een dysartrie wellicht minder snel ernstig noemen dan een logopedist die weinig patiënten beoordeelt (Kent, 1996). Objectieve, instrumentele metingen zouden een welkome aanvulling op de auditieve beoordeling zijn. Ondanks dat het gebruik van analyseprogramma s zoals PRAAT (Boersma & Weenink, 2005) niet moeilijk is, zal toch een korte scholing nodig zijn om het programma te leren kennen en de gegevens te kunnen interpreteren. Of zoals Baken & Orlikoff (Baken & Orlikoff, 2000) zeggen: because the sole value of a measurement is in its interpretation, measurements can be no better than the knowledge and skills of the clinician who chooses and obtains them. Het dysartrieonderzoek is in eerste instantie gericht op de auditieve beoordeling van dysartrische spraak. Echter, door zeer gestructureerd naar alle (deel)aspecten te kijken, aan de hand van een vast takenpakket, krijgt de subjectieve beoordeling meer gestalte. Daarnaast is bij het samenstellen van het takenpakket reeds rekening gehouden met een eventuele akoestische analyse. Aspecten/niveaus Dysartrische kenmerken kunnen zich voordoen op 5 niveaus, te weten: ademing, stemgeving, articulatie, resonans en prosodie. De resonans (als los onderdeel nasaliteit genoemd) is samen met de articulatie onder de noemer spraak geplaatst, terwijl de prosodie onder het kopje stem is geplaatst. Hieronder zullen de onderdelen op het scoreformulier worden toegelicht en zal worden besproken welke spreektaken afgenomen kunnen worden om een oordeel over het betreffende onderdeel te geven. Daarnaast worden waar mogelijk normen genoemd. Spraak De articulatie draagt het meest bij aan de verstaanbaarheid van de spraak (De Bodt et al., 2002) en is daarom een belangrijk aspect om te beoordelen. Lopende spraak, in de vorm van spontane spraak of hardop lezen, kan gebruikt worden ter beoordeling van de articulatie. Het wordt aanbevolen een standaard leestekst te gebruiken met daarin een diversiteit aan klanken en clusters. Het voordeel van een standaard tekst is dat prestaties goed kunnen worden vergeleken, of het nu gaat om subjectieve of objectieve beoordelingen. Diadochokinese is een taak waarmee de maximale prestatie van de articulatie beoordeeld kan worden (Kent et al., 1987d). Het richt zich met name op de maximale snelheid waarmee articulatiebewegingen gemaakt kunnen worden. De patiënt wordt gevraagd de syllaben /pa/, /ta/, /ka/ en /pataka/ zo snel mogelijk te herhalen op één adembeweging. De /pa/ geeft een indruk over de lipfunctie, de /ta/ over de tongpuntfunctie en de /ka/ over de functie van de tongbasis. De diadochokinesesnelheid is zonder computerprogramma moeilijk exact te berekenen. Wel kan met een stopwatch en een geluidsopname een grove berekening worden gemaakt. Bij de monosyllabische reeksen moeten ongeveer 6 syllaben per seconden worden uitgesproken en voor de trisyllabische reeks geldt een gemiddelde van 5 syllaben per seconde (Kent et al., 1987c). Wanneer alleen perceptueel wordt beoordeeld, kunnen als richtlijnen de volgende punten aangehouden worden; het tempo moet sneller zijn dan het spontane spreektempo, de reeks moet ritmisch uitgevoerd kunnen worden met een UMC St Radboud Nijmegen, Logopedie

4 voldoende pittige articulatie. Over het algemeen scoren alle dysartriepatiënten afwijkend op diadochokinesetaken (Ackermann et al., 1995). Niet alleen het aantal syllaben per seconde kan afwijkend zijn, maar ook de gemiddelde syllabeduur, de variabiliteit of het percentage incomplete glottissluitingen. Voor een dusdanige analyse is echter een akoestische analyse noodzakelijk. Het gemiddelde spreektempo is 5 tot 8 lettergrepen per seconde of 150 woorden per minuut. Het vaststellen van het spreektempo is lastig op basis van een perceptuele evaluatie (Nishio & Niimi, 2001). Het kan echter op een makkelijke manier iets objectiever worden bekeken; tijdens het lezen kan met een stopwatch het spreektempo bepaald worden wanneer genoteerd wordt welke tekst binnen een bepaald tijdsbestek wordt gelezen. Interessant om op te letten is of het spreektempo laag is door de trage articulatie of door verlenging van pauzes. Patiënten met een slappe of hypokinetische dysartrie hebben over het algemeen een lager articulatietempo (Nishio & Niimi, 2001), terwijl patiënten met een atactische dysartrie ook een verlengde pauzeduur laten zien (Kent et al., 2000). De resonantie wordt beoordeeld onder het kopje nasaliteit. Een bepaalde mate van nasaliteit kan samenhangen met geografische gegevens. Omdat het een moeilijk te beoordelen aspect is, is het zinvol om bij mensen met hypo- of hypernasaliteit te vragen of dit in ernst is toegenomen. Een objectieve meting kan plaatsvinden met behulp van de Nasometer ( 1994). Hiervoor zijn standaard tekstjes voorhanden met bijbehorende normen (van de Weijer & Slis, 1991). 0 = onmogelijk, 1 = duidelijk afwijkend, 2 = licht afwijkend of twijfel, 3 = normaal Spraak Lipbewegingen: O geperst O onnauwkeurig O asymmetrisch O klein O zwak/slap O traag O onwillekeurige bewegingen Kaakbewegingen: O kaakgeklemd O asymmetrisch O klein O onwillekeurige bewegingen Tongbewegingen: O gespannen O onnauwkeurig O ongecoördineerd O asymmetrisch O slap O onwillekeurige bewegingen Vocalen: O vervormd O verlengd Consonanten: O slap O verlengd O onnauwkeurig O geperst Clusters: O slap O gereduceerd O niet goed geassimileerd Diadochokinese: O slap O dysritmisch O langzaam O geperst Woorduitstempeling: O lettergreep/klankherhalingen O lettergreepreducties Spreektempo: O langzaam O snel O acceleraties O variërend Nasaliteit: O open O gesloten O variërend Opmerkingen Figuur 1: onderdeel spraak van het beoordelingsformulier. Stemgeving De stemkwaliteit wordt beoordeeld in lopende spraak en tijdens de maximale fonatieduur. Tijdens het aanhouden van een klank is er sprake van een stabiel signaal, wat de beoordeling relatief gemakkelijk maakt. Daarnaast wordt een aangehouden klank nauwelijks beïnvloed door individuele spraakkenmerken als dialect, intonatie en onregelmatigheden ten gevolge van coarticulatie (Parsa & Jamieson, 2001; Yiu et al., 2000). Meestal wordt de /a/ als UMC St Radboud Nijmegen, Logopedie

5 aangehouden klank gebruikt, omdat deze klank het minst gevoelig is voor afwijkingen in de tongmobiliteit (Robert et al., 1999). Wanneer een probleem op laryngeaal niveau wordt verwacht is het zinvol een stemloze en stemhebbende fricatief te onderzoeken (s versus z). Vervolgens kan de S/Z ratio berekend worden (Kent et al., 1987b). Hierbij wordt het aantal seconden dat de /s/ aangehouden kan worden gedeeld door het aantal seconden dat de /z/ aangehouden kan worden. De waarde ligt normaliter onder de 1, omdat een stemhebbende klank over het algemeen langer kan worden aangehouden dan een stemloze klank. Wanneer een stemloze klank langer kan worden aangehouden, is er hoogst waarschijnlijk een probleem op het niveau van de fonatie (Kent et al., 1987a). De S/Z ratio zal hierdoor stijgen tot boven de 1. Ook kan bij de beoordeling van fricatieven de articulatorische stabiliteit worden geobserveerd; een stabiele productie van een fricatief vereist een goede regulering van spierkracht waardoor de constrictie ontstaat. Ook om deze reden is het verstandig om naast een /a/ ook een fricatief te onderzoeken. Prosodie (intonatie) is een gecompliceerd verschijnsel dat moeilijk te onderzoeken is (Bunton et al., 2000). Prosodie is de mate van variatie in de F0 (grondtoon, oftewel de spreektoonhoogte). Disprosodie lijkt voor te komen bij alle soorten dysartrie (Le Dorze et al., 1998; Bunton et al., 2000). Er bestaat geen vaste procedure om de prosodie te onderzoeken, maar lopende spraak is het meest gevoelig voor prosodieproblemen (Lowit-Leuschel & Docherty, 2001). Het is zinvol dat in de te lezen tekst vraagzinnen en uitroepen voorkomen. De gemiddelde spreektoonhoogte voor vrouwen is 212 Hz. ( Hz), voor mannen 122 Hz. ( Hz) (De Bodt, 1997). Zonder apparatuur is dit echter niet vast te stellen. De spreektoonhoogte ligt grofweg 5 semitonen boven de laagste toon (Hirano, 1981). Dit is perceptueel erg moeilijk te boordelen, maar grofweg kan gezegd worden dat iemand een lagere toon dan de normale spreektoonhoogte moet kunnen produceren. Tijdens de spontane spraak kan geen volledige indruk worden verkregen over het stembereik. Glijtonen geven de maximale prestatie van de fonatie weer. De glijtonen worden zowel van beneden naar boven als van boven naar beneden gevraagd. Er is sprake van een kleine stem wanneer de toename van de luidheid maximaal 25 db is en het bereik 2 octaven bedraagt. Er is sprake van een grote stem wanneer het maximale bereik meer dan 35 db en 3 octaven bedraagt (Buekers et al., 1992). Een octaaf is over het algemeen perceptueel goed te beoordelen. Het meten van volume met een decibelmeter wordt in de praktijk nagenoeg niet gedaan. Mensen spreken gemiddeld tussen rond de 60 db en moeten tijdens roepen zo n 95 db kunnen halen (De Bodt, 1997). Tijdens roepen moet de stem dus flink luider kunnen klinken dan tijdens de spontane spraak. Of binnen lopende spraak voldoende dynamiek wordt gebruikt, blijft een subjectieve beoordeling. UMC St Radboud Nijmegen, Logopedie

6 0 = onmogelijk, 1 = duidelijk afwijkend, 2 = licht afwijkend of twijfel, 3 = normaal Stem Stemkwaliteit: O tremor O krakerig O schor O hees O onvast O geperst O afoon O ijl Luidheid: O hard O zacht O ongecontroleerd Dynamiek: O uitschieters O monodynamisch O ongecontroleerd Intonatie: O monotoon O onnatuurlijk Spreektoonhoogte: O hoog O laag O variërend Stembereik: O klein Volume: O klein Opmerkingen. Figuur 2: onderdeel stem van het beoordelingsformulier. Ademing Tijdens de spontane spraak en het lezen wordt gelet op de ademing. De plaats van de ademing moet costo-abdominaal zijn. Het aanhouden van een /a/ (maximale fonatieduur) zegt onder andere iets over het longvolume. De aanhoudingsduur daalt met de leeftijd (Kent et al., 1987e); volwassenen moeten een /a/ ongeveer 20 seconden kunnen aanhouden, ouderen houden de /a/ ongeveer 14 seconden aan. Uit een onderzoek bij patiënten met ALS bleek de vitale capaciteit minder dan 1 liter wanneer de klank niet langer dan 10 seconden aangehouden kon worden (Hillel et al., 1989). 0 = onmogelijk, 1 = duidelijk afwijkend, 2 = licht afwijkend of twijfel, 3 = normaal Ademing Plaats: O claviculair O costaal O costo-abdominaal O abdominaal Inademing: O hoorbaar O onregelmatig O stridor Adempatroon: O variërend O geperst O tekort aan ademsteun O verstoorde adem-stemkoppeling Ademspanne: O klein Opmerkingen.. Figuur 3: onderdeel ademing van het beoordelingsformulier. Taken In de bovenstaande tekst wordt aangegeven welke aspecten beoordeeld kunnen worden. In tabel 1 wordt een overzicht gegeven van de taken die voor de beoordeling geschikt zijn. UMC St Radboud Nijmegen, Logopedie

7 Tabel 1. Beoordelingstaken Spontaan Maximale prestatie Taken articulatie stemgeving ademing articulatie stemgeving ademing Spontane spraak Lezen Diadochokinese Aanhoudingsduur Glijtonen Roepen De beoordeling van sommige aspecten leent zich goed voor een objectieve beoordeling, terwijl andere aspecten ook goed subjectief beoordeeld kunnen worden. In tabel 2 wordt een overzicht gegeven. Tabel 2. Wijze van beoordeling van taken. Aspect Subjectief Objectief Articulatie () Diadochokinese Spreektempo Resonans Stemkwaliteit () Prosodie Spreektoonhoogte Stembereik Volume Dynamiek Ademing Ademspanne Afname Alle aspecten worden gescoord op ernst (schaaloordeel) en aard (aankruismogelijkheden). Bij een score van minder dan 3 moet ook de aard van het probleem aangegeven worden. Het wordt aangeraden een audio-opname te maken. Bij twijfel kan terug geluisterd worden en bij een vervolgopname kan een vergelijking tussen de opnamen plaatsvinden. Dankwoord Een speciaal woord van dank gaat uit naar Sandra van Eijk, student taal- en spraakpathologie, die voor haar verdieping Spraakkenmerken in dysartrie: hoe te kwantificeren? een belangrijk aandeel heeft gehad in het vinden van de juiste literatuur. UMC St Radboud Nijmegen, Logopedie

8 Literatuur (1994). Nasometer. Model 6200, Lincoln Park, NJ: Kay Elemetrics Corp. Ackermann, H., Hertrich, I., & Hehr, T. (1995). Oral diadochokinesis in neurological dysarthrias. Folia Phoniatr.Logop., 47, 1, Baken, R.J. & Orlikoff, R.F. (2000). Clinical Measurements of Speech and Voice. second edition, San Diego: Singular Publishing Group. Boersma, R.J. & Weenink, D. (2005). PRAAT: doing phonetics by computer , Buekers, R., Koten, J.W., & Houben, G. (1992). Arbeidsongeschikt door stemstoornis. Logopedie en Foniatrie, 64, Bunton, K., Kent, R.D., Kent, J.F., & Rosenbek, J.C. (2000). Perceptuo-acoustic assessment of prosodic impairment in dysarthria. Clinical Linguistics and Phonetics, 14, 1, De Bodt, M.S. (1997). Een onderzoeksmodel voor stemevaluatie. Antwerpen: Universiteit Antwerpen. De Bodt, M.S., Hernandez-Diaz, H.M., & Van De Heyning, P.H. (2002). Intelligibility as a linear combination of dimensions in dysarthric speech. J.Commun.Disord., 35, 3, Hillel, A.D., Yorkston, K., & Miller, R.M. (1989). Using phonation time to estimate vital capacity in amyotrophic lateral sclerosis. Arch.Phys.Med.Rehabil., 70, 8, Hirano, M. (1981). Clinical examination of voice. Wien-New York: Springer-Verlag. Kent, R.D. (1996). Hearing and believing: some limits to the auditory-perceptual assessment of speech and voice disorders. American Journal of Speech-Language Pathology, 5, Kent, R.D., Kent, J.F., Duffy, J.R., Thomas, J.E., Weismer, G., & Stuntebeck, S. (2000). Ataxic dysarthria. J.Speech Lang Hear.Res., 43, 5, Kent, R.D., Kent, J.F., & Rosenbek, J.C. (1987a). Maximum performance tests of speech production. J.Speech Hear.Disord., 52, 4, Knuijt, S. & Kalf, H. (2007). Dysartrieonderzoek. Drie nieuwe instrumenten beschikbaar. Logopedie en Foniatrie, 79, 12, Le Dorze, G., Ryalls, J., Brassard, C., Boulanger, N., & Ratte, D. (1998). A comparison of the prosodic characteristics of the speech of people with Parkinson's disease and Friedreich's ataxia with neurologically normal speakers. Folia Phoniatr.Logop., 50, 1, 1-9. Lowit-Leuschel, A. & Docherty, G.J. (2001). Prosodic variation across sampling tasks in normal and dysarthric speakers. Logoped.Phoniatr.Vocol., 26, 4, Nishio, M. & Niimi, S. (2001). Speaking rate and its components in dysarthric speakers. Clinical Linguistics and Phonetics, 15, 4, Parsa, V. & Jamieson, D.G. (2001). Acoustic discrimination of pathological voice: sustained vowels versus continuous speech. J.Speech Lang Hear.Res., 44, 2, UMC St Radboud Nijmegen, Logopedie

9 Robert, D., Pouget, J., Giovanni, A., Azulay, J.P., & Triglia, J.M. (1999). Quantitative voice analysis in the assessment of bulbar involvement in amyotrophic lateral sclerosis. Acta Otolaryngol., 119, 6, Simmons, K.C. & Mayo, R. (1997). The use of the Mayo Clinic system for differential diagnosis of dysarthria. J.Commun.Disord., 30, 2, van de Weijer, J.C. & Slis, I.H. (1991). Nasaliteitsmeting met de nasometer. Logopedie en Foniatrie, 63, Yiu, E., Worrall, L., Longland, J., & Mitchell, C. (2000). Analysing vocal quality of connected speech using Kay's Computerized Speech Lab: a preliminary finding. Clinical Linguistics and Phonetics, 14, 4, UMC St Radboud Nijmegen, Logopedie

Spreken Wat is een dysartrie?

Spreken Wat is een dysartrie? Dysartrie 2 Dysartrie is de algemene term voor een motorische spraakstoornis als gevolg van neurologische problematiek. Deze folder is bedoeld voor patiënten met een dysartrie en hun omgeving. Er staat

Nadere informatie

HANDLEIDING Nijmeegse Dysartrieschaal

HANDLEIDING Nijmeegse Dysartrieschaal HANDLEIDING Nijmeegse Dysartrieschaal Simone Knuijt 2007, UMC St Radboud Nijmegen (alle rechten voorbehouden) Postbus 9101, 6500 HB Nijmegen. Deze publicatie kan als volgt worden geciteerd: Knuijt, S.

Nadere informatie

Jitter als akoestische stemkwaliteitsparameter Naam student : Maaike de Kleijn Studentnummer : 3209849

Jitter als akoestische stemkwaliteitsparameter Naam student : Maaike de Kleijn Studentnummer : 3209849 Jitter als akoestische stemkwaliteitsparameter Naam student : Maaike de Kleijn Studentnummer : 3209849 Inleiding In dit essay worden een tweetal artikelen besproken waarbij jitter werd gebruikt als een

Nadere informatie

Stoornissen van het bewegingssysteem Bradykinesie Trager / kleinere bewegingsuitslag Verstoring in de timing Hypokinesie Minder automatische

Stoornissen van het bewegingssysteem Bradykinesie Trager / kleinere bewegingsuitslag Verstoring in de timing Hypokinesie Minder automatische Stoornissen van het bewegingssysteem Bradykinesie Trager / kleinere bewegingsuitslag Verstoring in de timing Hypokinesie Minder automatische bewegingen Akinesie Bevriezen Rigiditeit Verhoogde spiertonus,

Nadere informatie

Parkinsoncafe Breda 27-09-2013

Parkinsoncafe Breda 27-09-2013 Parkinsoncafe Breda 27-09-2013 Stoornissen van het bewegingssysteem Bradykinesie Trager / kleinere bewegingsuitslag Verstoring in de timing Hypokinesie Minder automatische bewegingen Akinesie Bevriezen

Nadere informatie

Verstaanbaar spreken. bij de ziekte van Parkinson of atypisch parkinsonisme 1. Logopedie en PLVT

Verstaanbaar spreken. bij de ziekte van Parkinson of atypisch parkinsonisme 1. Logopedie en PLVT Verstaanbaar spreken bij de ziekte van Parkinson of atypisch parkinsonisme 1 Logopedie en PLVT Voor wie is deze informatie bedoeld? U heeft de ziekte van Parkinson of een vorm van atypische parkinsonisme

Nadere informatie

Dysartrie. Neem altijd uw verzekeringsgegevens en identiteitsbewijs mee!

Dysartrie. Neem altijd uw verzekeringsgegevens en identiteitsbewijs mee! Dysartrie Dysartrie is een spraakstoornis ten gevolge van een neurologische aandoening. Iemand met een dysartrie heeft moeite om verstaanbaar te spreken. In deze folder leest u wat dysartrie inhoudt en

Nadere informatie

HELDER! SPREKEN. Een praktische voorbereiding voor beroepssprekers. Marieke Dooper

HELDER! SPREKEN. Een praktische voorbereiding voor beroepssprekers. Marieke Dooper HELDER! SPREKEN HELDER! SPREKEN Een praktische voorbereiding voor beroepssprekers Marieke Dooper Dooper, Marieke Helder! Spreken: Een praktische voorbereiding voor beroepssprekers 2014 Marieke Dooper

Nadere informatie

Problemen rondom spreken

Problemen rondom spreken Parkinson Vereniging Landelijke Problemen rondom spreken Dr. Hanneke Kalf, logopedist-onderzoeker UMC St Radboud Nijmegen Zorg voor Parkinson ParkinsonNet richtlijnen slikstoornissen @hannekekalf UMC St

Nadere informatie

Dysartrie. Logopedie

Dysartrie. Logopedie Dysartrie Logopedie Inhoudsopgave 1 Wat is dysartrie?... 2 2 Gevolgen van dysartrie... 3 3 Behandeling van dysartrie... 4 Onderzoek... 4 Behandeling... 4 4 Richtlijnen voor een betere communicatie... 5

Nadere informatie

Verstaanbaar spreken Bij Parkinson of atypisch parkinsonisme

Verstaanbaar spreken Bij Parkinson of atypisch parkinsonisme Verstaanbaar spreken Bij Parkinson of atypisch parkinsonisme afdeling logopedie Deze folder is bedoeld voor mensen met de ziekte van Parkinson of een vorm van atypisch parkinsonisme. In deze folder vindt

Nadere informatie

Perceptuele versus instrumentele analyse van spraakverstaanbaarheid bij dysartriepatiënten. Véronique Rowies

Perceptuele versus instrumentele analyse van spraakverstaanbaarheid bij dysartriepatiënten. Véronique Rowies Faculteit Geneeskunde en Gezondheidswetenschappen Academiejaar 2010-2011 Perceptuele versus instrumentele analyse van spraakverstaanbaarheid bij dysartriepatiënten Véronique Rowies Promotor: Prof. Dr.

Nadere informatie

Hypokinetische dysartrie

Hypokinetische dysartrie Hypokinetische dysartrie auteurs 08 hanneke kalf logopedist, klinisch epidemioloog bert de swart logopedist. taal-spraakpatholoog De kennis over de ziekte van Parkinson is de afgelopen tien jaar sterk

Nadere informatie

Informatiebrochure Dysartrie. [Geef tekst op] Pagina 1

Informatiebrochure Dysartrie. [Geef tekst op] Pagina 1 Informatiebrochure Dysartrie [Geef tekst op] Pagina 1 UZ Leuven 2 Beste familie, deze informatiebrochure bieden wij u aan naar aanleiding van de spraak-, taal - en/of slikproblemen die uw familielid momenteel

Nadere informatie

Dysartrie bij volwassenen

Dysartrie bij volwassenen Dysartrie bij volwassenen Inleiding U bent door uw huisarts of specialist doorverwezen naar de logopedist voor de behandeling van uw spraakstoornis dysartrie. In deze folder wordt u uitgelegd wat dysartrie

Nadere informatie

Objectieve beoordeling van spraakproblemen bij sprekers met dysartrie

Objectieve beoordeling van spraakproblemen bij sprekers met dysartrie STEM-, SPRAAK- EN TAALPATHOLOGIE Vol. 20, 2015, pp. 94-119 32.8310/Special issue/2015-94 c University of Groningen Press Objectieve beoordeling van spraakproblemen bij sprekers met dysartrie Frits van

Nadere informatie

Samenvatting (summary in Dutch)

Samenvatting (summary in Dutch) Samenvatting (summary in Dutch) 201 Samenvatting (summary in Dutch) Het doel van dit proefschrift is het ontwikkelen en valideren van spraakanalyse-technieken om de spraakkwaliteit van patiënten behandeld

Nadere informatie

De invloed van intensiteit op akoestische stemkwaliteitsmetingen

De invloed van intensiteit op akoestische stemkwaliteitsmetingen STEM-, SPRAAK- EN TAALPATHOLOGIE Vol. 18, No. 01, 2013, pp. 1-8 32.8310/01/1813-1 c Groningen University Press De invloed van intensiteit op akoestische stemkwaliteitsmetingen Evy Lebbe 1, Jo Verstraete

Nadere informatie

Logopedie bij Multiple Sclerose (MS) Paramedische afdeling

Logopedie bij Multiple Sclerose (MS) Paramedische afdeling Logopedie bij Multiple Sclerose (MS) Paramedische afdeling Door Multiple Sclerose (MS) kunnen verschillende klachten ontstaan die het voor u moeilijker kunnen maken om u goed te uiten. Dit gebeurt bijvoorbeeld

Nadere informatie

Inhoud WOORD VOORAF 15 DE NORMALE STEM

Inhoud WOORD VOORAF 15 DE NORMALE STEM Inhoud WOORD VOORAF 15 HOOFDSTUK 1 19 DE NORMALE STEM 1. Anatomie en fysiologie 19 Macroscopische anatomie van de larynx 19 Het larynxskelet 19 De larynxmembranen 19 De larynxspieren 23 De innervatie van

Nadere informatie

Het meten van verstaanbaarheid

Het meten van verstaanbaarheid Het meten van verstaanbaarheid Naam student : Maaike de Kleijn Studentnummer : 3209849 Inleiding In dit essay wordt eerst in het kort mogelijke pathologie van stoornissen in de verstaanbaarheid beschreven.

Nadere informatie

Afasie. Doel voorlichting. Voorbeeld 2. Voorbeeld 1. Inhoud 9-10-2013. Voorlichting RST Zorgverleners. Spraak- en taalproblemen bij ouderen

Afasie. Doel voorlichting. Voorbeeld 2. Voorbeeld 1. Inhoud 9-10-2013. Voorlichting RST Zorgverleners. Spraak- en taalproblemen bij ouderen Voorlichting RST Zorgverleners Inhoud Spraak- en taalproblemen bij ouderen Afasie Dysartrie Verbale apraxie Dysfagie Datum, Instelling Plaats Door Baukje Dijk, logopedist Doel voorlichting Na deze bijeenkomst

Nadere informatie

Inhoud. BEST-PRACTICE RICHTLIJNEN VOOR DE BEHANDELING VAN PATIËNTEN MET STEMSTOORNISSEN 17 L. Heylen, M. De Bodt en F. Mertens

Inhoud. BEST-PRACTICE RICHTLIJNEN VOOR DE BEHANDELING VAN PATIËNTEN MET STEMSTOORNISSEN 17 L. Heylen, M. De Bodt en F. Mertens Inhoud WOORD VOORAF 15 Marc De Bodt, F. Mertens en L. Heylen INLEIDING BEST-PRACTICE RICHTLIJNEN VOOR DE BEHANDELING VAN PATIËNTEN MET STEMSTOORNISSEN 17 L. Heylen, M. De Bodt en F. Mertens HOOFDSTUK 1

Nadere informatie

Evaluatie van de hoortoestelaanpassing

Evaluatie van de hoortoestelaanpassing Evaluatie van de hoortoestelaanpassing Niek Versfeld klinisch fysicus audioloog Universitair Audiologisch Centrum VUmc Amsterdam Casus: korte anamnese Vrouw 68 jaar, reuma Rechts matig hoge-tonenverlies

Nadere informatie

1. STANDAARD PROTOCOL

1. STANDAARD PROTOCOL Blz:1,van 6 Standaard Protocol Fonetogram Opname, Voice Profiler users Group, Copyright P.Pabon 1. STANDAARD PROTOCOL 1.1 Protocol Spreekstemgebied Laat de cliënt tellen vanaf 1. Ga hiermee zolang door,

Nadere informatie

PROMPT: articulatietherapie vanuit tactiel-kinesthetische input

PROMPT: articulatietherapie vanuit tactiel-kinesthetische input PROMPT: articulatietherapie vanuit tactiel-kinesthetische input Een nieuwe benadering voor spraakproductiestoornissen M.F. Raaijmakers, Sj. van der Meulen Deze in Canada en de Verenigde Staten gangbare

Nadere informatie

Onderzoek Communicatie: Assessment en interventie van perceptieve en productieve functiestoornissen bij volwassenen met een verstandelijke beperking

Onderzoek Communicatie: Assessment en interventie van perceptieve en productieve functiestoornissen bij volwassenen met een verstandelijke beperking Onderzoek Communicatie: Assessment en interventie van perceptieve en productieve functiestoornissen bij volwassenen met een verstandelijke beperking Prof. Dr. Ir. Ad Snik, Klinisch Fysicus en Audioloog,

Nadere informatie

Acoustics. The perfect acoustics of a car. Jan Hoekstra

Acoustics. The perfect acoustics of a car. Jan Hoekstra Acoustics The perfect acoustics of a car. Jan Hoekstra Onderwerpen: Wat is geluid? Een stukje theorie. Acoustics. Toepassingen. Vragen? Bedankt. Wat is geluid? Geluid is een verstoring van de atmosfeer

Nadere informatie

SAMENVATTING Het doel van dit proefschrift is drieledig. Ten eerste wordt inzicht verschaft in het gebruik van directe-rede-constructies (bijvoorbeeld Marie zei: Kom, we gaan! ) door sprekers met afasie.

Nadere informatie

De spraakbanaan. De spraakbanaan zoals ReSound hem neerzet

De spraakbanaan. De spraakbanaan zoals ReSound hem neerzet De spraakbanaan Tijdens een van mijn lessen Casuïstiek kreeg ik de opmerking dat ik wel erg makkelijk door de bocht ging door te stellen dat het spraakgebied van ± 300Hz tot ruim 4000Hz zou lopen. Omdat

Nadere informatie

Afasie Vereniging Nederland Bakenbergseweg 125 6814 ME Arnhem Tel. 026-3512512 (werkdagen van 10.00-14.00 uur) Fax 026-3513613 E-mail: avn@afasie.

Afasie Vereniging Nederland Bakenbergseweg 125 6814 ME Arnhem Tel. 026-3512512 (werkdagen van 10.00-14.00 uur) Fax 026-3513613 E-mail: avn@afasie. D Y S A R T H R I E, V E R B A L E A P R A X I E E N D Y S FA G I E s p r e e k - e n s l i k p r o b l e m e n t e n g e v o l g e v a n h e r s e n l e t s e l Afasie Vereniging Nederland Bakenbergseweg

Nadere informatie

De aanzet. De plaats waar de punt van de tong tegen de achterzijde der boventanden geplaatst moet worden, is afhankelijk van:

De aanzet. De plaats waar de punt van de tong tegen de achterzijde der boventanden geplaatst moet worden, is afhankelijk van: De aanzet Een goed uitgevoerde aanzet is een combinatie van 3 factoren: a. voorbereiding van de juiste toonhoogte d.m.v. het embouchure b. dosering van de juiste hoeveelheid adem c. het gebruik van de

Nadere informatie

Universiteit Utrecht Opleiding MSc Logopediewetenschap Clinical Language, Speech, and Hearing Sciences. Master s Thesis

Universiteit Utrecht Opleiding MSc Logopediewetenschap Clinical Language, Speech, and Hearing Sciences. Master s Thesis Universiteit Utrecht Opleiding MSc Logopediewetenschap Clinical Language, Speech, and Hearing Sciences Master s Thesis Bevriezen in het spreken van parkinsonpatiënten Sabine van Zundert 3569942 Supervisie:

Nadere informatie

PDF hosted at the Radboud Repository of the Radboud University Nijmegen

PDF hosted at the Radboud Repository of the Radboud University Nijmegen PDF hosted at the Radboud Repository of the Radboud University Nijmegen The following full text is a publisher's version. For additional information about this publication click this link. http://hdl.handle.net/2066/88381

Nadere informatie

Leven met Multipele Sclerose uitgave 19. MS en spraakproblemen ...! EEN UITGAVE VAN HET NATIONAAL MS FONDS

Leven met Multipele Sclerose uitgave 19. MS en spraakproblemen ...! EEN UITGAVE VAN HET NATIONAAL MS FONDS Leven met Multipele Sclerose uitgave 19 MS en spraakproblemen...! EEN UITGAVE VAN HET NATIONAAL MS FONDS Inleiding Sommige mensen met MS krijgen last van spraakproblemen. Vaak gebeurt dat heel geleidelijk.

Nadere informatie

Bij het muzikaal spelen wordt gebruik gemaakt van dynamiek en articulatie.

Bij het muzikaal spelen wordt gebruik gemaakt van dynamiek en articulatie. Muzikaliteit en ritmiek Muzikaliteit is emotie toevoegen aan tonen en de verbanden van tonen. Emotie uit zich heel verschillend: van droevig tot agressief en van gevoelloos tot romantisch. Bij het muzikaal

Nadere informatie

Iedereen kan last krijgen van stemproblemen en het komt zowel bij kinderen als bij volwassenen voor.

Iedereen kan last krijgen van stemproblemen en het komt zowel bij kinderen als bij volwassenen voor. Stem Adem-/ en stemproblematiek Heesheid Adembeheersing als voorbereiding op zingen Hyperventilatie Spreken in het openbaar Stemproblemen en stemverandering bijv. bij transseksualiteit, pubertijd Symptomen:

Nadere informatie

EEN SIMULATIESTUDIE VAN DE SCHEDULE CONTROL INDEX

EEN SIMULATIESTUDIE VAN DE SCHEDULE CONTROL INDEX EEN SIMULATIESTUDIE VAN DE SCHEDULE CONTROL INDEX Universiteit Gent Faculteit economie en bedrijfskunde Student X Tussentijds Rapport Promotor: prof. dr. M. Vanhoucke Begeleider: Y Academiejaar 20XX-20XX

Nadere informatie

Reanimatiescores uitgelegd. Herzien op 19 november 2013

Reanimatiescores uitgelegd. Herzien op 19 november 2013 Reanimatiescores uitgelegd Herzien op 19 november 2013 Introductie Tijdens het gebruik van een Laerdal QCPR-oefenpop, worden de reanimatieprestaties gescoord van 0% tot 100%. Indien de reanimatie exact

Nadere informatie

Het voorkomen van stemstoornissen

Het voorkomen van stemstoornissen Het voorkomen van stemstoornissen Logopedie Beter voor elkaar 2 Preventie van stemstoornissen Stemhygiëne is de zorg voor een gezonde stem. Met stemhygiëne worden maatregelen bedoeld die de gezondheid

Nadere informatie

Lees voor meer informatie over de verschillende adem- en stemproblemen hieronder verder.

Lees voor meer informatie over de verschillende adem- en stemproblemen hieronder verder. 1 Problemen met adem en stem Mensen praten dan hees, schor, hebben pijn bij het praten of zijn de stem helemaal kwijt en kunnen alleen nog maar fluisteren. Zowel kinderen als volwassenen kunnen problemen

Nadere informatie

Spreken en Verstaan: Inleiding Fonetiek

Spreken en Verstaan: Inleiding Fonetiek 2011-2012, blok 2 Spreken en Verstaan: Inleiding Fonetiek Hugo Quené Taalwetenschap UU huishoudelijk webpagina: www.hugoquene.nl > Spreken en Verstaan 2011-12 docenten: Hugo Quené (colleges, coördinatie)

Nadere informatie

Slaap en de ziekte van Parkinson vijanden èn bondgenoten

Slaap en de ziekte van Parkinson vijanden èn bondgenoten Slaap en de ziekte van Parkinson vijanden èn bondgenoten Dr. Sebastiaan Overeem, arts-somnoloog Afd. Neurologie, Donders Instituut, UMC St Radboud, Nijmegen Centrum voor Slaapgeneeskunde Kempenhaeghe,

Nadere informatie

Inhoud. Woord Vooraf 13. De normale stem 15

Inhoud. Woord Vooraf 13. De normale stem 15 Inhoud Woord Vooraf 13 Hoofdstuk 1 De normale stem 15 1. Anatomie en fysiologie 15 Macroscopische anatomie van de larynx 15 Het larynxskelet 15 De larynxmembranen 15 De larynxspieren 19 De innervatie van

Nadere informatie

NEUROLOGISCHE MUZIEKTHERAPIE: TOEKOMSTMUZIEK?

NEUROLOGISCHE MUZIEKTHERAPIE: TOEKOMSTMUZIEK? NEUROLOGISCHE MUZIEKTHERAPIE: TOEKOMSTMUZIEK? Manon Bruinsma Artez conservatorium 100 BPM BeeGees Staying Alive KC & Sunshine Band That s the way Queen Another one bites the dust ASSOCIATIE VERSUS STRUCTUUR

Nadere informatie

Bijlage 2 Meetinstrumenten

Bijlage 2 Meetinstrumenten Bijlage 2 Meetinstrumenten Bijlage 2.1 Functiescore De Bie et al. De Bie et al. (1997) gebruikten de functiescore als prognostisch instrument om lichte van ernstige letsels te onderscheiden. De functiescore

Nadere informatie

Wat is het Revastraatje? Afspraak maken Het onderzoek Ergotherapeutisch / Fysiotherapeutisch onderzoek

Wat is het Revastraatje? Afspraak maken Het onderzoek Ergotherapeutisch / Fysiotherapeutisch onderzoek Revastraatje Uw kind is via de revalidatiearts aangemeld voor het Revastraatje op de polikliniek Kinderrevalidatie van het UMC St Radboud. Het Revastraatje is een multidisciplinair revalidatieprogramma

Nadere informatie

Auditieve verwerkingsproblemen

Auditieve verwerkingsproblemen Auditieve verwerkingsproblemen definitie, diagnostiek, (be)handelen Jessica van Herel de Frel Logopedist / spraak taalpatholoog Koninklijke Auris Groep, AC Rotterdam j.v.herel@auris.nl 19 april 2012 Inhoud

Nadere informatie

Situering algemene en universitaire ziekenhuizen

Situering algemene en universitaire ziekenhuizen Situering Sinds 1 januari 2005 moet ieder Vlaams ziekenhuis een periodieke evaluatie maken van de kwaliteit van de zorgen in het eigen ziekenhuis. Dit staat beschreven in het kwaliteitsdecreet van 17 oktober

Nadere informatie

Verstaanbaar spreken (artikel) Margreet Verboog en Karolien Thio

Verstaanbaar spreken (artikel) Margreet Verboog en Karolien Thio Verstaanbaar spreken (artikel) Margreet Verboog en Karolien Thio Verstaanbaar spreken is een belangrijke voorwaarde om begrepen te worden. Karolien Thio en Margreet Verboog, bespreken in onderstaand artikel

Nadere informatie

Stemmen meten met Praat

Stemmen meten met Praat Stemmen meten met Praat Paul Boersma, Universiteit van Amsterdam, 23 december 2004 Abstract Dit artikel beschrijft hoe het computerprogramma Praat gebruikt kan worden voor het meten van verscheidene soorten

Nadere informatie

Verbale en bucco-faciale apraxie

Verbale en bucco-faciale apraxie Verbale en bucco-faciale apraxie Inleiding De logopedist heeft bij u een verbale- of bucco-faciale apraxie geconstateerd (spraakstoornis). Spreken is bij gezonde mensen een activiteit die automatisch verloopt:

Nadere informatie

Naam Klas: Repetitie trillingen en geluid HAVO ( 1 t/m 6)

Naam Klas: Repetitie trillingen en geluid HAVO ( 1 t/m 6) Naam Klas: Repetitie trillingen en geluid HAVO ( 1 t/m 6) Vraag 1 Een luidspreker en een microfoon zijn in principe op dezelfde manier opgebouwd. Alleen werken ze in omgekeerde richting. Wat bij een luidspreker

Nadere informatie

Voorbeeldcase RAB RADAR

Voorbeeldcase RAB RADAR Voorbeeldcase RAB RADAR Radio AD Awareness & Respons Private Banking (19725) Inhoud 2 Inleiding Resultaten - Spontane en geholpen merkbekendheid - Spontane en geholpen reclamebekendheid - Herkenning radiocommercial

Nadere informatie

Parkinsonismen Vereniging. Parkinson en Logopedie

Parkinsonismen Vereniging. Parkinson en Logopedie Parkinsonismen Vereniging Parkinson en Logopedie Inhoudsopgave Logopedie en Parkinson 4 Werkwijze van de logopedist Onderzoek 5 Logopedische Behandeling Spreken 5 De Lee Silverman Voice Treatment (LSVT)

Nadere informatie

De logopedist behandelt problemen op het gebied van: taal spraak gezicht adem stem eten / drinken / slikken

De logopedist behandelt problemen op het gebied van: taal spraak gezicht adem stem eten / drinken / slikken Logopedie 1 De logopedist behandelt problemen op het gebied van: taal spraak gezicht adem stem eten / drinken / slikken 2 Gevolgen van een CVA afasie: problemen in taal en communicatie dysartrie: problemen

Nadere informatie

Parkinson Patiënten Vereniging. Parkinson en logopedie. De mogelijkheden van logopedie bij de ziekte van Parkinson

Parkinson Patiënten Vereniging. Parkinson en logopedie. De mogelijkheden van logopedie bij de ziekte van Parkinson Parkinson Patiënten Vereniging Parkinson en logopedie De mogelijkheden van logopedie bij de ziekte van Parkinson Logopedie en Parkinson De logopedist is de deskundige op het gebied van spraak, taal, stem,

Nadere informatie

Themanummer Parkinson

Themanummer Parkinson Themanummer Parkinson juni 2013 06 Sinds wanneer werk je als logopedist? In 1998 ben ik afgestudeerd als logopedist. Na mijn afstuderen kreeg ik vervangingswerkzaamheden aangeboden op de werkplek waar

Nadere informatie

Niet-organische stem- en spraakstoornissen

Niet-organische stem- en spraakstoornissen Niet-organische stem- en spraakstoornissen Marika Voerman, logopedist KNO/Laryngologie 20 maart 2012, Heerhugowaard Niet-organische stemstoornissen = een a- of dysfonie zonder enige structurele of neurologische

Nadere informatie

Een objectief Ranglijst Systeem. ontworpen door. Martien Maas

Een objectief Ranglijst Systeem. ontworpen door. Martien Maas Een objectief Ranglijst Systeem ontworpen door Martien Maas Nijmegen, Nederland, Augustus 2014 1 Eigenschappen van het Ranglijst Systeem: Het Maas Ranglijst Systeem is objectief: op geen enkele manier

Nadere informatie

Cochleaire implantatie en logopedie

Cochleaire implantatie en logopedie Cochleaire implantatie en logopedie Nancy de Ruiter- Flokstra Logopediste NSDSK nderuiter@nsdsk.nl Het cochleaire implantaat Het CI-team Revalidatie en logopedie Het Cochleaire Implantaat Het oor Hoe een

Nadere informatie

Acute verwardheid (delirium) op de Intensive Care

Acute verwardheid (delirium) op de Intensive Care Acute verwardheid (delirium) op de Intensive Care Op dit moment verblijft uw partner of familielid op de afdeling Intensive Care. Dit is een afdeling waar (ernstig) zieke mensen worden behandeld en verzorgd.

Nadere informatie

Behandeling van slaapproblemen. en relatie melatonine -autisme 14-12-2011. Dr. Wiebe Braam s Heeren Loo Zuid-Nederland, Wekerom

Behandeling van slaapproblemen. en relatie melatonine -autisme 14-12-2011. Dr. Wiebe Braam s Heeren Loo Zuid-Nederland, Wekerom Behandeling van slaapproblemen met melatonine en relatie melatonine -autisme Dr. Wiebe Braam s Heeren Loo Zuid-Nederland, Wekerom 30 85% van de kinderen met een verstandelijke beperking heeft slaapproblemen

Nadere informatie

Glas en akoestische isolatie Decibels berekenen

Glas en akoestische isolatie Decibels berekenen Geluid Algemeen Geluid wordt veroorzaakt door trillingen of golven die zich voortplanten in de lucht, een vloeistof of vaste materie zoals een muur. Het gaat om minieme veranderingen in de luchtdruk die

Nadere informatie

Creatief onderzoekend leren

Creatief onderzoekend leren Creatief onderzoekend leren De onderwijskundige: Wouter van Joolingen Universiteit Twente GW/IST Het probleem Te weinig bèta's Te laag niveau? Leidt tot economische rampspoed. Hoe dan? Beta is spelen?

Nadere informatie

PDF hosted at the Radboud Repository of the Radboud University Nijmegen

PDF hosted at the Radboud Repository of the Radboud University Nijmegen PDF hosted at the Radboud Repository of the Radboud University Nijmegen The following full text is a publisher's version. For additional information about this publication click this link. http://hdl.handle.net/2066/124101

Nadere informatie

More than lung cancer: automated analysis of low-dose screening CT scans

More than lung cancer: automated analysis of low-dose screening CT scans Onno Mets More than lung cancer: automated analysis of low-dose screening CT scans Er zijn sterke aanwijzingen dat de sterfte als gevolg van longkanker zal afnemen wanneer zware rokers gescreend worden

Nadere informatie

Mitochondriële ziekten

Mitochondriële ziekten Mitochondriële ziekten Een inleiding NCMD Het Nijmeegs Centrum voor Mitochondriële Ziekten is een internationaal centrum voor patiëntenzorg, diagnostiek en onderzoek bij mensen met een stoornis in de mitochondriële

Nadere informatie

Fysiotherapie, ergotherapie en logopedie bij COPD. Hoe kunt u omgaan met verminderde energie gedurende de dag?

Fysiotherapie, ergotherapie en logopedie bij COPD. Hoe kunt u omgaan met verminderde energie gedurende de dag? Fysiotherapie, ergotherapie en logopedie bij COPD Hoe kunt u omgaan met verminderde energie gedurende de dag? 2 Wat is COPD? COPD is de afkorting van de Engelse benaming: Chronic Obstructive Pulmonary

Nadere informatie

Assessment rapport Alicia Jones

Assessment rapport Alicia Jones Assessment rapport Alicia Jones Swift Analysis Bekwaamheid Gegenereerd op: 23-jul-2013 Pagina 2 2014 Saville Consulting. Alle rechten voorbehouden. Inhoud Inleiding tot Assessment rapport... 3 Totale score...4

Nadere informatie

Informatiefolder. ParC Dagcentrum

Informatiefolder. ParC Dagcentrum Informatiefolder ParC Dagcentrum Achtergrond Het Parkinson Centrum Nijmegen (ParC) is een onderdeel van het Radboud Universitair Medisch Centrum te Nijmegen. Het ParC wil de kwaliteit van leven voor de

Nadere informatie

Rolstoelkarakteristieken

Rolstoelkarakteristieken Rolstoelkarakteristieken Merk rolstoel Type / nummer ADL rolstoel of sportrolstoel Datum levering Merk banden Bandenspanning Gewicht Rolstoel in kg Datum laatste keer aangepast Wat is er toen aangepast

Nadere informatie

Bijlage 2 Onderzoeksformulier spontane spraak, lezen en navertellen

Bijlage 2 Onderzoeksformulier spontane spraak, lezen en navertellen Bijlage 2 Onderzoeksformulier spontane spraak, lezen en navertellen Doel Door middel van het Formulier spontane spraak, lezen en navertellen kan de therapeut meer te weten komen over normale niet-vloeiendheden,

Nadere informatie

Herkansing 1 e Deeltentamen Spraakherkenning en -synthese

Herkansing 1 e Deeltentamen Spraakherkenning en -synthese Herkansing 1 e Deeltentamen Spraakherkenning en -synthese Rob van Son 10-13 uur, 20 december 2007 GEBP/P2.27 Dit is een herkansing van het eerste deeltentamen. Je moet deze opgaven alleen maken als je

Nadere informatie

Onderzoek De keuzes in een keuzemenu

Onderzoek De keuzes in een keuzemenu Onderzoek De keuzes in een keuzemenu Inhoudsopgave Inhoudsopgave 2 Voorwoord 3 1 Categorie Klantherkenning 4 1.1 Telefonisch keuzemenu 4 1.2 Spraakgestuurd 5 2 Categorie Attitude/Inrichting 6 2.1 Volgorde

Nadere informatie

Handleiding LIFE-NL (Listening Inventories For Education, Nederlandse vertaling) Vragenlijsten naar effect van geluidsapparatuur

Handleiding LIFE-NL (Listening Inventories For Education, Nederlandse vertaling) Vragenlijsten naar effect van geluidsapparatuur Handleiding LIFE-NL (Listening Inventories For Education, Nederlandse vertaling) Vragenlijsten naar effect van geluidsapparatuur Introductie Langere tijd was het de gewoonte om het effect van geluidsapparatuur

Nadere informatie

Kwaliteitstoets en audit. Nicole Cremers, HCA Henriëtte Delsing, MSc., Kiwa

Kwaliteitstoets en audit. Nicole Cremers, HCA Henriëtte Delsing, MSc., Kiwa Kwaliteitstoets en audit Nicole Cremers, HCA Henriëtte Delsing, MSc., Kiwa Programma Voorstellen Terugblik Methodisch logopedisch handelen / dossiertoets NVLF richtlijnen Vragen Doel van de Kwaliteitstoets

Nadere informatie

Lees voor gebruik eerst de uitgebreide handleiding, deel 2: Werken met beoordelingsmodellen productieve vaardigheden.

Lees voor gebruik eerst de uitgebreide handleiding, deel 2: Werken met beoordelingsmodellen productieve vaardigheden. Beoordelingsmodel Spreken 2F Toetsopdracht: opdrachtspecifiek Stap 1 Preconditie Verstaanbaarheid Niet beoordelen indien het spreekproduct niet of onvoldoende verstaanbaar is, omdat er bijvoorbeeld sprake

Nadere informatie

DE ZINGENDE TOREN pag. 1

DE ZINGENDE TOREN pag. 1 DE ZINGENDE TOREN pag. 1 Handleiding voor componisten Deze handleiding bestaat uit een map met aanwijzingen en suggesties voor componisten en een bijgesloten cd met daarop klankvoorbeelden van het instrument

Nadere informatie

Opbouw van de stem na een stembandoperatie

Opbouw van de stem na een stembandoperatie Opbouw van de stem na een stembandoperatie Logopedie Beter voor elkaar 2 Stembandoperatie Opbouw van de stem na stembandoperatie U wordt geopereerd aan uw stembanden. De ingreep zelf neemt niet veel tijd

Nadere informatie

Capaciteiten scan. Mw A. Demo. Naam. Datum assessment

Capaciteiten scan. Mw A. Demo. Naam. Datum assessment Capaciteiten scan Naam Datum assessment Mw A. Demo 4-4 - 2014 Gegevens kandidaat Naam E-mail Mw A. Demo ademo@abc.nl Geboortedatum 23-2 - 1986 Organisatie ABC BV Datum assessment 4-4 - 2014 Doel en reikwijdte

Nadere informatie

Connect logopedie. Logopedie? Heeft mijn kind niet nodig. Hij/zij praat heel goed.

Connect logopedie. Logopedie? Heeft mijn kind niet nodig. Hij/zij praat heel goed. Connect logopedie Hartelijk welkom bij Connect logopedie! Connect betekent verbinden. De verbinding tussen u en anderen bestaat in de basis door goede communicatie. Als u en/of uw naasten behoefte hebben

Nadere informatie

Stemproblemen bij volwassenen

Stemproblemen bij volwassenen Stemproblemen bij volwassenen 2 Uw behandelend arts heeft voorgesteld om vanwege uw stemklachten een onderzoek en of behandeling door de KNO-arts te laten verrichten. Deze folder geeft u informatie over

Nadere informatie

Tevredenheid over MEE. Brancherapport 2011. Een onderzoek in opdracht van MEE Nederland. Marieke Hollander Betty Noordhuizen BA3913

Tevredenheid over MEE. Brancherapport 2011. Een onderzoek in opdracht van MEE Nederland. Marieke Hollander Betty Noordhuizen BA3913 Tevredenheid over MEE Brancherapport 2011 Een onderzoek in opdracht van MEE Nederland Marieke Hollander Betty Noordhuizen BA3913 Zoetermeer, 21 december 2011 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust

Nadere informatie

Richtlijn Logopedie bij ALS. Werkkaarten

Richtlijn Logopedie bij ALS. Werkkaarten Richtlijn Logopedie bij ALS Werkkaarten Auteurs: Drs. S. Offeringa, logopedist, spraak-/taalpatholoog AMC, Amsterdam J. ten Broek-Pastoor MSc., fysiotherapeut UMC St. Radboud, Nijmegen J. Oudenaarden,

Nadere informatie

Ziekte van Parkinson en Parkinsonisme. Informatie en behandeling

Ziekte van Parkinson en Parkinsonisme. Informatie en behandeling Ziekte van Parkinson en Parkinsonisme Informatie en behandeling Ziekte van Parkinson en Parkinsonisme De ziekte van Parkinson is een chronische progressieve neurologische aandoening. Bij deze ziekte gaat

Nadere informatie

Woord vooraf...9. Inleiding

Woord vooraf...9. Inleiding Inhoudsopgave Woord vooraf...9 Inleiding 1 Objectief en subjectief...13 2 Geluid...18 2.1 Wat is geluid?...18 2.2 Eigenschappen van een toon...18 2.3 Harmonischen: grondtoon en boventonen...20 2.4 De invloed

Nadere informatie

Spraaktherapie in e-health: spraaktechnologie en gaming

Spraaktherapie in e-health: spraaktechnologie en gaming Spraaktherapie in e-health: spraaktechnologie en gaming Helmer Strik Centre for Language and Speech Technology (CLST) Department of Linguistics Radboud University Nijmegen 1 Inleiding Toenemende belangstelling

Nadere informatie

Een triagetool: het Kompas Kinder- en Jeugdpsychiatrie. Frits Boer & Frank Verhulst 8 oktober 2015 Ede

Een triagetool: het Kompas Kinder- en Jeugdpsychiatrie. Frits Boer & Frank Verhulst 8 oktober 2015 Ede Een triagetool: het Kompas Kinder- en Jeugdpsychiatrie Frits Boer & Frank Verhulst 8 oktober 2015 Ede Bij vermoeden psychische stoornis is de vraag: Is het nodig Jeugd-GGz/KJP te betrekken? Is het nodig

Nadere informatie

De QbTest als objectieve test van ADHD symptomen

De QbTest als objectieve test van ADHD symptomen De QbTest als objectieve test van ADHD symptomen Dr. Denise Bijlenga Senior onderzoeker PsyQ Kenniscentrum ADHD bij Volwassenen, Den Haag Disclosure belangen spreker (potentiële) belangenverstrengeling

Nadere informatie

Muzische opvoeding. Muzikale opvoeding. klas: doelen deelleerplan VSKO 1999

Muzische opvoeding. Muzikale opvoeding. klas: doelen deelleerplan VSKO 1999 Muzische opvoeding Muzikale opvoeding klas: doelen deelleerplan VSKO 1999 1. Het kind musiceert met klank en muziek 3 1.1 Musiceren en experimenteren met de stem, met aandacht voor een goed stemgebruik

Nadere informatie

ZINGEN BRAINSTORM MET DE KLAS BELANGRIJK BIJ DE KEUZE VAN EEN LIED

ZINGEN BRAINSTORM MET DE KLAS BELANGRIJK BIJ DE KEUZE VAN EEN LIED ZINGEN Zang mag niet ontbreken in de BZTband XXL! Daarom zijn we op zoek naar een klas die graag samen zingt. Zing je al vaak met je klas, dan kun je meteen aan de slag. Zo niet, dan heb je hopelijk iets

Nadere informatie

Welkom. Wilbert Leenders

Welkom. Wilbert Leenders Welkom Wilbert Leenders Agenda T&M Systems BV Inleiding Spraak kwaliteit MOS/ E-model / R -factor PESQ/ POLQA Implementatie voorbeeld Conclusie Intrusieve spraak kwaliteit metingen voor moderne telecom

Nadere informatie

Managing Variability. Agenda. Wat is variabiliteit Management of Variability Program Effecten van variabiliteit Illustraties

Managing Variability. Agenda. Wat is variabiliteit Management of Variability Program Effecten van variabiliteit Illustraties Managing Variability Agenda Wat is variabiliteit Management of Variability Program Effecten van variabiliteit Illustraties Wat is variabiliteit Ziekenhuizen zijn continu op methoden om de kwaliteit, veiligheid,

Nadere informatie

Patient reported Outcomes in Cognitive Impairement (PROCOG)

Patient reported Outcomes in Cognitive Impairement (PROCOG) Patient reported Outcomes in Cognitive Impairement (PROCOG) Bowman, L. (2006) "Validation of a New Symptom Impact Questionnaire for Mild to Moderate Cognitive Impairment." Meetinstrument Patient-reported

Nadere informatie

Bijlage 3.1. Meetinstrumenten. Free Running Asthma Screening Test, FRAST. Benodigdheden stopwatch piekstroommeter; bij voorkeur die van het kind zelf

Bijlage 3.1. Meetinstrumenten. Free Running Asthma Screening Test, FRAST. Benodigdheden stopwatch piekstroommeter; bij voorkeur die van het kind zelf Bijlage 3 Meetinstrumenten Bijlage 3.1 Free Running Asthma Screening Test, FRAST stopwatch piekstroommeter; bij voorkeur die van het kind zelf Protocol Bij de FRAST wordt het kind gevraagd om gedurende

Nadere informatie