Psychose 2013: de pest of toch levenskansen?

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Psychose 2013: de pest of toch levenskansen?"

Transcriptie

1 Psychose 2013: de pest of toch levenskansen?

2

3 Differentiaal diagnose: fysisch Metabole stoornissen Endocrine stoornissen Nutritionele problemen Autoimmuun ziekten Motore stoornissen Stoornissen in de myeline Allerlei door stoffen geïnduceerde aandoeningen Infectie Allerlei: neoplasma, CVA, trauma

4 Differentiaal diagnose: psychiatrisch Humeurveranderingen Drugmisbruik Ontwikkelingsstoornissen Persoonlijkheidsstoornissen PTSD

5 Schizofrenie 1/100 mensen (even frequent als MS) 3 mannen voor 2 vrouwen Vroeger ontstaan bij mannen en meer kans op aftakeling Invloed op de levensverwachtingen (12% pleegt suicide) Ernstige psychologische, sociale en werkimplicaties Last voor de omgeving (gezondheidszorg en familie) Stigma Meestal voorafgegaan door early warning signs Vroege interventie heeft een gunstige invloed op het verloop

6

7

8

9

10

11

12 Hoe wordt psychose overgeërfd rfd? Schizofrene Psychose Schizoaffectieve stoornis Bipolaire stoornis Psychose

13

14

15 Impact of Symptoms of Schizophrenia on Overall Functioning Positive symptoms: delusions hallucinations disorganized speech catatonia Social Occupational Negative symptoms: affective flattening alogia avolition anhedonia Cognitive symptoms: Work attention memory executive functions (eg, abstraction) Interpersonal Selfcare Mood symptoms: dysphoria suicidality helplessness

16 Natural History of Schizophrenia Good Function Psychopathology Premorbid Prodromal Progression Stable Relapsing Poor Data of J. A. Lieberman Age (years)

17 Voorbeelden van schizofrene patiënten

18 John Nash, Nobel Laureate

19 Albert Einstein s son: Eduard Einstein

20 Meera Popkin,Broadway Star

21 Jim Gordon ( right) on the tour with Jackson Browne one of the greatest drummers of his time

22 Syd Barrett of the band Pink Floyd

23 Dr William Watson: Dr James Watson s son ( Dr Watson is co-discover of DNA and Nobel Prize Winner)

24 Mary Todd Lincoln: wife of Abraham Lincoln ( past president of the united states)

25 Voorbeelden van bipolaire patiënten

26

27

28

29

30

31 John Nash, Nobel Laureate

32 Schizofrenie: DSM-IV-TR diagnostische criteria A. Kenmerkende symptomen: 2 of meer van volgende gedurende één maand meestal aanwezig: 1. wanen 2. hallucinaties 3. onsamenhangende spraak 4. ernstig chaotisch of katatoon gedrag 5. negatieve symptomen B. Sociaal/beroepsmatig disfunctioneren C. Duur: symptomen minstens 6 maanden ononderbroken aanwezig D. Uitsluiting van schizoaffectieve of stemmingsstoornissen E. Uitsluiting van middelengebruik en/of somatische aandoening Verschillende subtypes!

33 Bipolaire stoornis: DSM-criteria Bipolaire stoornis type I: Er doet zich minstens één manische of gemengde episode voor. Verder kunnen er ook hypomane of depressieve periodes optreden. Bipolaire stoornis type II: Er is minstens één episode van hypomanie en minstens één depressieve episode. Er zijn geen manische of gemengde episodes. Cyclothyme stoornis: Er is een reeks van hypomane periodes, onderbroken door periodes van lichtere depressie en uitputting.

34 Een interessante groep zijn de postpartum psychosen!

35 Belang van vroegtijdige detectie Birchwood & McMillan 1993, McGlashan 1996, Wyatt 1991 Vermindering van de negatieve gevolgen van de aandoening (vooral minder functioneel verlies) Betere prognose en hogere herstelkansen Belangrijk voor de long-term evolutie (minder hervalepisodes)

36 Early warning signs EPPIC 1997 Negatieve symptomen: afgevlakt affect, verminderde interesses, minder gedrevenheid, mindere motivatie, depressieve stemming, slaaplast, eetlust- veranderingen Cognitieve symptomen: verminderde concentratie, aandacht Activiteiten: verminderde werk- of studiemogelijkheden Prepsychotisch denken: Rare overtuigingen, magische gedachten, ongewone percepties Gedragsproblemen: achterdocht, antisociaal gedrag, geirriteerdheid, slechte persoonlijke hygiene

37 Early warning signs (2) Sociale terugtrekking Deze symptomen zijn echter niet specifiek (ook bij adolescentie-crises en drugmisbruik) Kunnen alleen retrospectief worden geidentificeerd Huisartsen spelen een grote rol in mogelijke herkenning Het opbouwen van een goede band met de patiënt is zeer belangrijk

38 Severity of Functional Deficit in Schizophrenia 10% of all patients with schizophrenia work full-time and only one- third ever work part-time 1 50% receive a disability within 6 months of diagnosis 2 Fully independent living occurs in fewer than 10% of patients 3 1. Mueser KT, et al. Schizophr Bull. 2001;27(2): Ho BC, et al. Psychiatr Serv. 1997;48(7): Harvey PD. Schizophrenia in Late Life: Aging Effects on Symptoms and Course of Illness; 2004.

39 Natural History of Schizophrenia 80 Healthy Worsening Severity of 50 Signs and 40 Symptoms 30 Stages of Illness 100 Premorbid 10 weeks Prodromal Onset/ 90 Deterioration weeks 1 year 2 years Residual/ Stable Gestation/Birth 10 Puberty Years

40 Welke afwijkingen bij UHR patiënten? Duidelijke vermindering van de grijze stof in de g.cingulatus bilateraal (belangrijk voor emotioneel gedrag en aandacht), rechter g. frontalis inf., rechter g. temp. Sup., Linker en rechter hippocampus (Withaus et al 2009, Takahashi et al 2009) Verhoogde striatale 18F-dopa uptake bij patiënten met prodromale SS (effect size 0.75), bij schizofrene patiënten loopt de effect size op tot 1.25). De opname is bovendien gecorreleerd met de ernst van de psychopathologie en de neuropsychologische aantasting maar niet met de ernst van de angst of depressiviteit. (Howes et al 2009) Vergrote hypofyse voorspelt ook overgang naar psychose en wijst op activatie van de HPA as (Garner et al 2009) Significant prefrontaal volumeverlies bilateraal maar duidelijker rechts bij de UHR die switchen naar psychose. (Sun et al 2009)

41 Guidelines voor de UHR de Koning et al frequente opvolging en ondersteuning van dergelijke patiënten 2. comorbide syndromen zoals depressie, angst of drugmisbruik, interpersoonlijke en familiale stress moeten worden behandeld en begeleid 3. psychoeducatie 4. familie-educatie en ondersteuning 5. geen antipsychotische medicatie behoudens in exceptionele gevallen 6. een aantal behandelingen zijn nog in onderzoek en de risk/benefit-ratio is onvoldoende duidelijk.

42 Welke interventies mogelijk? Primaire preventie: Gevoelige individuen behandelen die nog geen symptomen vertonen. Hiervoor zou men bv. terug kunnen vallen op eerstelijnsverwantschap aan een patiënt of gevoeligheidsmarkers moeten kennen die duidelijker antwoorden geven Secundaire preventie: Dit kunnen we in het prodromale stadium wel uitwerken met medische-sociopedagogische netwerken waar informatie, psychotherapie en eventueel medicatie naast mekaar kunnen worden gebruikt Tertiaire preventie: In feite gewoon onze job doen en recidieven voorkomen. In primaire en secundaire preventie stellen zich nog heel wat technische en ethische problemen bij schizofrenie.

43 Mortaliteit en schizofrenie Mortaliteit maal hoger dan bij niet schizofrenen (Harris & Barraclough 1998; Newman & Bland 1991) De levensverwachting is 20 % lager dan in de algemene populatie (Newman & Bland 1991): gemiddelde leeftijd bij overlijden 61 versus 76 jaar Suicide bepaalt voor een groot stuk de morbiditeit en de mortaliteit (Goff et al. 2001): ongeveer 10-12% pleegt zelfmoord

44 Factoren die een rol spelen in uitstel van therapievraag Gebrek aan inzicht van patiënt en familie Niet herkennen van de aandoening door huisartsen en andere eerste lijnsgezondheid-werkers Wachtlijsten en overbelasting in gespecialiseerde diensten Het stigma van de ziekte Sommige hoog risico groepen zoals daklozen, alcohol/druggebruikers, persoonlijkheids-stoornissen De symptomatologie zelf: traag opstarten, sociale isolatie

45 Stoornissen van gedrag Stoornissen van het denken Stoornissen van de waarneming Stoornissen van gevoelens Moeilijkheden algemeen functioneren

46 Symptomen van psychose Stoornissen van de waarneming Hallucinaties Dingen zien (beelden, visioenen) Dingen horen (stemmen) Dingen voelen in het lichaam Dingen ruiken / smaken

47 Symptomen van psychose Stoornissen van het denken Niet helder kunnen denken Verwardheid Achterdocht Wanen Achtervolgingswaan Grootheidswaan Religieuze wanen

48 Symptomen van psychose Stoornissen van het denken (cognitieve symptomen) Aandacht Concentratie Probleemoplossend vermogen Plannen en uitvoeren van taken Geheugen

49 Symptomen van psychose Stoornissen van de gevoelens soms het gevolg van andere symptomen Angst Spanning Depressie

50 Symptomen van psychose Handelen en gedrag Overactiviteit Snel en veel spreken Bizar gedrag Interesseverlies Minder tot dingen komen Weinig en trager spreken Moeite om dingen vol te houden Sociale teruggetrokkenheid

51 Symptomen van psychose Een teveel = Positieve symptomen Verstoring of overmaat van een normale functie Een te weinig = Negatieve symptomen Vermindering of verdwijnen van een normale functie

52 Positieve symptomen Hallucinaties stemmen horen, visioenen, Waangedachten Achterdocht Opwinding Agressie Denkstoornissen (in de war zijn)

53 Negatieve symptomen Minder emoties voelen Minder emoties tonen Minder energie Minder motivatie Moeilijk dingen volhouden Moeilijk dingen afwerken Terugtrekgedrag

54 FOCIS: de opinie van de psychiater over cognitie bij schizofrenie Prioriteiten van een behandeling: perspectief van de psychiater 1ste episode 1. Controle van de positieve symptomen 84% 2. Beperken EPS 46% 3. Verbeteren van de sociale integratie/functioneren 37% 4. Verbeteren van de negatieve symptomen 32% 5. Verbeteren van depressieve symptomen 25% 6. Verbeteren cognitie 24% 7. Beperken van sedatie 17% FOCIS: Focus on Cognition in Schizophrenia (Green et al., Schizophrenia Research 2005, 74/2-3, ) 54

55 De belangrijkste cognitieve domeinen voor schizofrenie Vastgelegd door de NIMH in de MATRICS Consensus Cognitive Battery (The Measurement and Treatment Research to Improve Cognition in Schizophrenia) Doel: Realiseren van cognitieve batterij voor onderzoek, ontwikkelen van cognitief beschermende modules bevorderen Cognitief Domein Verwerkingssnelheid Aandacht / Opmerkzaamheid Werkgeheugen Verbaal leervermogen Visueel leervermogen Redeneren en Probleemoplossend vermogen (Executieve functies ) Sociale Cognitie Test Category Fluency Brief Assesment of Cognition in Schizophrenia (BACS), Symbol-Coding Trail Making Test A Continuous Performance Test, Identical Pairs (CPT-IP) Verbaal: University of Maryland, Letter/Number Span Non-verbaal: Weshler Memory Scale (WMS) III Spatial Span Hopkins Verbal Learning Test (HVLT) Revised Brief Visuospatial Memory Test (BVMT) Revised Neuropsychological Assessment Battery (NAB) Mazes Mayer Salovey Cruso Emotional Intelligence Test (MSCEIT) Managing Emotions

56 Cognitieve stoornissen zouden ook correleren met de graad van structurele hersenabnormaliteiten, waaronder toegenomen ventriculaire grootte en verminderd volume van de mediale temporale lobus.(cropley et al., 2006)

57 Hersenvolumeveranderingen bij 1 episode schizofrenie patiënten: 1 jaar follow up (Cahn et al. 2002) 1 episode patiënten 34/36 gezonde mensen MRI bij inclusie en na een jaar Resultaat na 2 jaar behandeling gemeten Totale hersenvolume en de grijze stof was verminderd en het lateraal ventrikelvolume significant toegenomen bij patiënten De vermindering van de grijze stof correleerde significant met het behandelingsresultaat en onafhankelijk daarvan met hoge gecumuleerde dosis van AP Tot volume Grijze stof Lat ventrikel

58

59 Afwijkingen van de hersenen Groter volume v/d hypofyse zou gepaard gaan met kleinere kans op verbetering van algemeen psychotische en positieve SS. Een patiënt met hypofysevolume beneden de 25 ste percentiel (413 mm³) zou 3 maal meer kans hebben om te verbeteren dan deze met een volume boven de 75 ste percentiel (653 mm³) Garner et al 2009

60 De hersenen grote hersenen kleine hersenen hersenstam ventrikels hypofyse

61 Mensen met psychose hebben andere hersenstruktuur Kleine vermindering hersenstof Grotere hersenkamers Afwijkingen in verschillende gebieden van de hersenen

62 Cognitieve dysfunctie bij schizofrenie (1) Eén van de véél voorkomende en klinisch relevante symptomen van schizofrenie. Aanwezig voor het ontstaan van klinische symptomen (premorbied verlaagd IQ!) Grote cognitieve beperkingen op gebied van geheugen, aandacht en executieve functies: SD lagere score dan gezonde controle personen op verschillende cognitieve domeinen (Heinrichs et al 1998, Aleman et al 1999, Dickinson et al 2007, Bokat et al 2007) Meest uitgesproken cognitieve stoornissen op gebied van cijfer symbool codering, verbaal leervermogen en algemeen IQ (elk met grote tot heel grote effect sizes) (Heinrichs et al 1998, Aleman et al 1999, Dickinson et al 2007, Bokat et al 2007) Relatief stabiel doorheen de klinische state veranderingen Positieve symptomen hebben geen significante invloed op de cognitieve beperkingen. (Gold 2004, Green 2006 EUFEST trial (European First Episode Schizophrenia trial: Cognitieve verbetering slechts zwak gecorreleerd met symptomen! ( Bora 2010) Kunnen na de leeftijd van 65 jaar wel nog wat achteruitgaan Belangrijke indicatoren voor functionele en therapeutische outcome bij patiënten. (Green 2006)

63 Cognitieve dysfunctie bij schizofrenie (2) Kunnen in mildere vorm aanwezig zijn bij niet aangetaste eerstelijns verwanten van een proband met schizofrenie. En! Binnen deze kwetsbare populatie hebben deze met de meeste beperkingen op gebied van aandacht het grootste risico voor de ontwikkeling van schizofrenie Cognitieve beperkingen zijn stabiele merkers voor de kwetsbaarheid voor de ziekte en zijn dus mogelijks, gedeeltelijk, genetisch overgedragen. (Harvey et al. 2010) De beperkingen kunnen dienen als endofenotypes voor de genetica van schizofrenie aangezien ze karakteristieken vertonen die geassocieerd zijn met genetische kwetsbaarheid voor de ziekte (Green 2006)

64 Cognitieve dysfunctie bij schizofrenie (3) Eerste generatie antipsychotica: - In beste geval slechts beperkte verbetering van de cognitie. - Eerder schadelijk effect op cognitie agv intrinsieke anticholinerge eigenschappen - Negatief effect van anticholinergica, gegeven als behandeling voor EPS Tweede generatie antipsychotica: - In beste geval slechts matige verbetering van de cognitie - Schieten nog sterk tekort om de cognitieve beperkingen van de ziekte te normaliseren

65 Neurocognitie bij 1 episode patiënten Mesholam-Gately & al 2009 Neurocognitieve dysfunctie is geassocieerd met functionele problemen Is een basissymptoom van schizofrenie Het bepalen ervan zo snel mogelijk na de 1 episode laat een aantal polluerende elementen wegvallen Wat valt op: 1 FE statistisch significant en klinisch belangrijke deficits op alle evalueerbare neuropsychologische domeinen. Er is ook evidentie bij UHR-patiënten maar de grootte van de afwijkingen is niet zo uitgesproken als bij FE patiënten bv. voor IQ

66 Impact van psychose op dagelijks leven de mening van de patiënt Een normaal gezinsleven hebben Kunnen studeren of werken Relaties met vrienden en familieleden Eigen doelstellingen kunnen realiseren Kunnen leven zonder hulp van derden Als een normaal individu behandeld worden Een seksuele relatie hebben 0% 20% 40% 60% 80% Percentage patiënten (totaal = 369)

67 Recommendations by the Lay Public for the Management of Schizophrenia Relax Pull oneself together Talk it over Autogenic training Nature cures Meditation/Yoga Psychotherapy Psychotropic drugs % Western part of Germany (n=563) Response Eastern part of Germany (n=373) Angermayer & Matschinger Acto Psychiat Scand 89, 1994

68 WELKE FACTOREN LATEN EEN BETERE EVOLUTIE VERHOPEN? Goed premorbied functioneren Vrouw Affectieve componente Kort verloop van de decompensatie (korte DUP) Goede behandeling Therapietrouw Lage EE Scholingsniveau Latere leeftijd van ontstaan

69 SLECHTERE PROGNOSE Lagere intelligentie Lange DUP Man Hebefrenie Negatieve SS/cognitieve SS Inadequate therapie Slechte therapietrouw Hoge EE Jonge leeftijd Drug- en alcoholabusus Maternale stress/geboorteseizoen./fetale hepoxie/obstetrische complicaties/evenals perinatale influenza

70 Motivation, Adherence, and Alliance: the role of Cognition Cognitive Function +? + + Therapeutic Alliance Motivation + + Treatment Adherence Keefe RSE, Gold JM. Pharmacologic effects on cognitive deficits in schizophrenia. In: Keefe RSE, ed. Improving Cognitive Function in Schizophrenia; In press.

71 Onderhoudsbehandeling van schizofrenie - Effectieve long-term AP therapie - Betere psychosociale behandelingen (liebermanmodules,familieopvoeding en steun, rehabilitatie en ACT) - Impact van bijwerkingen goed afwegen - Gezondheidsevaluatie

72 Onderhoudsbehandeling met AP AP verminderen het risico op relapse Wanneer patiënten hervallen onder AP zijn de relapsen minder zwaar dan zonder AP Men moet minstens 6 maanden voorzien om een volledig herstel van de psychotische episode te kunnen realiseren

73 Effecten van antipsychotische medicatie op de progressie van de hersenpathologie bij eerste episode patienten - Onbehandeld ontstaan er morfologische veranderingen in de corticale grijze stof (frontaal, temporaal en parietaal) en de ventriculaire volumes(vooral laterale ventrikels) nemen toe naarmate de ziekte voortschrijdt. - AP behandeling kan bijdragen tot de progressie ervan of integendeel het proces verbeteren: HAL en andere typische AP hebben vermoedelijk eerder toxische effecten. OLZ en mogelijk andere atypische zouden eerder beschermende of trofische effecten hebben. - de farmacologische en neurobiologische basis van dze effecten zijn evenwel nog niet duidelijk. Lieberman et al 2003

74 Frequentie van therapieontrouw? Acute fase % Onderhoudsbehandeling % binnen het jaar na ontslag uit ziekenhuis 1 Hoge et al, Arch Gen Psychiatry 1990, 47: Grunebaum et al, J Clin Psychiatry, 2001, 62:

75 Belang van therapietrouw Acute fase 1 Snellere verbetering op korte termijn Kortere hospitalisatie Minder isolatie of fixatie Positieve invloed op behandelingsomgeving Onderhoudsbehandeling 2 40% van alle hervalperiodes is te wijten aan therapie-ontrouw 2 Sociale problemen gecorreleerd aan frequent herval Functionele degeneratie 1. Hoge et al, Arch Gen Psychiatry 1990; 46: Misdrahi et al L encéphale 2002, XXVIII:

76 Factoren die therapietrouw beinvloeden Individuele factoren Leeftijd bij het begin van de ziekte Premorbide functioneren Aantal hospitalisaties Aantal hervalperiodes Co-morbiditeit Opleidingsniveau Ziekteinzicht Ernst van de ziekte

77 Factoren die therapietrouw beinvloeden Sociale en familiale factoren Opvattingen over ziek zijn van patiënt en familie Mogelijkheid tot controle Houding van het team

78 Factoren die therapietrouw beinvloeden Therapeutische factoren Tevredenheid over de medicatie Continuiteit van de behandeling Neveneffecten Aantal innames (med) per dag Interesse van arts

79 Factoren die therapietrouw beinvloeden Therapeutische factoren Tevredenheid over de medicatie doeltreffendheid: - efficaciteit - patiëntentevredenheid

80 Ontwikkelingen in de behandeling van schizofrenie 30s 40s 50s 60s 70s 80s 90s ECT Haloperidol Fluphenazine Thioridazine Loxapine Perphenazine Clozapine Risperidone Olanzapine Quetiapine Ziprasidone Aripiprazole Chlorpromazine Asenepine Bifuprenox Typische antipsychotica Atypische antipsychotica

81 Hoe werken antipsychotica? Dopaminehypothese Gemeenschappelijk werkingsmechanisme Amfetamine en psychose Alle antipsychotica blokkeren dopamine-receptoren Verband tussen therapeutisch effect en neveneffecten op spieren

82 Impact van herhaald herval Days Until Remission ,0 76,5 47,0 First Relapse Second Relapse Third Relapse Elk herval mondt uit in langere opname en behandeling Derived fromlieberman J, et al. J Clin Psychiatry. 1996;57(Suppl. 9):68 71.

83 Poor Compliance Affects Rehospitalization Percentage of Patients With a Psychiatric Admission 40 Percent ,7 29,5 28,1 25,9 23,4 18,5 17,0 13,4 11,2 8,3 9,6 18,6 28, % 10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90% 100% 110% 120% 130% Valenstein M et al. Medical Care. 2002;40: Medication Possession Ratio (%)

84 PET-Scan beelden medicatie bezet dopamine receptoren Controle persoon Na toediening van een antipsychoticum

85

86 Biopsychosociale interventies 2 MEDICATIE FAMILIE INDIVIDUEEL Continuïteit van zorg OMGEVING

87 Behandeling van psychose Lange termijn Ondersteunen van de balk en verminderen van draaglast van binnen én buiten uit Dagelijks leven Levensgebeurtenissen Studeren Andere Werk Relaties Kwetsbaarheid voor psychose MEDICATIE INDIVIDUEEL FAMILIE OMGEVING

88 Doelstellingen individuele steun Verhogen van inzicht in de aandoening en leren omgaan met de symptomen De psychotische stoornis een plaats geven in het levensverhaal Positieve maar realistische verwachtingen voor de toekomst Verwerken en aanvaarden van de psychotische stoornis

89 Filosofie van psycho-educatie Fundamenteel recht van patiënten Biedt perspectief Geïnformeerde gebruikers Integraal deel van het therapeutisch proces

90 Vaardigheden trainen Hoe en waarom? Niet tijdens acute fase Training voldoende lang geven HERVAL SOCIALE ANGST SOCIAAL FUNCTIONEREN

91 Doelen van familie interventie? Steun bieden aan de patiënt Ondersteuning van de familie Grenzen stellen en zorgen voor uzelf Evenwicht tussen nabijheid en afstand rekening houden met wens autonomie van de patiënt Reageren op en omgaan met psychotische ervaringen tot

92 Wat kan de familie doen? Omgaan met vooroordelen / discriminatie stigma Preventie van secundaire problemen Herkennen van vroege tekens van herval Belangenbehartiging opkomen voor de patiënt advocacy

93 WAT KUNNEN WE DOEN OM SNELLER PSYCHOSEN TE KUNNEN DETECTEREN EN BEHANDELEN? * Campagnes in de no. bevolking: radio, TV, kranten en brochures, bioscoop * Schoolprogramma s: onderwijzers via video * Detectieteams: psychiater, bijscholing, psychiatrische verplegers, sociale werken

94 Waarom onderhoudsbehandeling? Risico s van herval voor de patiënten Traumatische ervaring Na elke episode meer blijvende symptomen Verlies van werk Verlies van sociale contacten / vrienden Meer isolement

95 De belangrijkste cognitieve domeinen bij bipolaire stoornis Ook bij BP gebeurt meer en meer onderzoek naar cognitief functioneren. Zoals bij schizofrenie ook bij BP cognitieve stoornissen weerhouden, zowel in de acuut symptomatische fasen als in remissie. Er zijn door de jaren heen toch wat theorieën geopperd waar dit mee te maken kon hebben: - gebruik van medicatie en of drugs - residuele stemmingssymptomen Maar deze factoren kunnen de geobserveerde cognitieve stoornissen niet volledig verklaren bij patiënten in remissie Vermoeden dat de cognitieve symptomen zowel state als trait kenmerken weerspiegelen Deze blijven een invloed uitoefenen op het psychosociaal functioneren. Kritisch doelwit van therapie of rehabilitatie strategieën bij patiënten met BP. (Yatham et al. 2010)

96 Dank voor uw aandacht!

Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. InFoP 2. Inhoud

Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. InFoP 2. Inhoud Informatie voor Familieleden omtrent Psychose InFoP 2 Inhoud Introductie Module I: Wat is een psychose? Module II: Psychose begrijpen? Module III: Behandeling van psychose de rol van medicatie? Module

Nadere informatie

InFoP 2. Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. Inhoud. Behandeling van psychose De rol van andere interventies

InFoP 2. Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. Inhoud. Behandeling van psychose De rol van andere interventies Informatie voor Familieleden omtrent Psychose InFoP 2 Inhoud Introductie Module I: Wat is een psychose? Module II: Psychose begrijpen? Module III: Behandeling van psychose de rol van medicatie? Module

Nadere informatie

Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. InFoP 2. Inhoud

Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. InFoP 2. Inhoud Informatie voor Familieleden omtrent Psychose InFoP 2 Inhoud Introductie Module I: Wat is een psychose? Module II: Psychose begrijpen? Module III: Behandeling van psychose de rol van medicatie? Module

Nadere informatie

InFoP 2. Inhoud. Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. Behandeling van Psychose De rol van medicatie

InFoP 2. Inhoud. Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. Behandeling van Psychose De rol van medicatie Informatie voor Familieleden omtrent Psychose InFoP 2 Inhoud Introductie Module I: Wat is een psychose? Module II: Psychose begrijpen? Module III: Behandeling van psychose de rol van medicatie? Module

Nadere informatie

Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. InFoP 2. Inhoud

Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. InFoP 2. Inhoud Informatie voor Familieleden omtrent Psychose InFoP 2 Inhoud Introductie Module I: Wat is een psychose? Module II: Psychose begrijpen? Module III: Behandeling van psychose de rol van medicatie? Module

Nadere informatie

Psychosen en Schizofrenie. Lieuwe de Haan en Arjen Sutterland, Zorglijn Vroege Psychose

Psychosen en Schizofrenie. Lieuwe de Haan en Arjen Sutterland, Zorglijn Vroege Psychose Psychosen en Schizofrenie Lieuwe de Haan en Arjen Sutterland, Zorglijn Vroege Psychose Inhoud 1. Wat is psychose? 2. Wat is schizofrenie? 3. Welke symptomen komen voor bij psychosen? 4. Wat is het beloop?

Nadere informatie

dr. Wiepke Cahn UMCUtrecht

dr. Wiepke Cahn UMCUtrecht dr. Wiepke Cahn UMCUtrecht Ypsilon 30 jaar Schizofrenie onderzoek staat in Nederland nu 20 jaar op de kaart - Ypsilon en onderzoekers trekken met elkaar op sinds die tijd Epidemiologische studies genetica

Nadere informatie

DSM 5 - psychose Dr. S. Geerts Dr. O. Cools 28-11-2014

DSM 5 - psychose Dr. S. Geerts Dr. O. Cools 28-11-2014 DSM 5 - psychose Dr. S. Geerts Dr. O. Cools 28-11-2014 Inhoud DSM IV -> DSM 5 DSM IV: Schizofrenie als kernsyndroom Even stilstaan bij SCHIZOFRENIE Kritiek op DSM IV Overzicht DSM 5 Schizofrenie (1) Epidemiologie:

Nadere informatie

THE COMPREHENSIVE ASSESSMENT OF AT-RISK MENTAL STATE CAARMS - TRAINING. No financial disclosure.

THE COMPREHENSIVE ASSESSMENT OF AT-RISK MENTAL STATE CAARMS - TRAINING. No financial disclosure. THE COMPREHENSIVE ASSESSMENT OF AT-RISK MENTAL STATE CAARMS - TRAINING drs. Helga Ising PARNASSIA, DEN HAAG dr. Judith Rietdijk DIJK EN DUIN, ZAANDAM No financial disclosure. RELEVANTIE VROEGHERKENNING:

Nadere informatie

Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. InFoP 2. Inhoud

Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. InFoP 2. Inhoud Informatie voor Familieleden omtrent Psychose InFoP 2 Inhoud Introductie Module I: Wat is een psychose? Module II: Psychose begrijpen? Module III: Behandeling van psychose de rol van medicatie? Module

Nadere informatie

NAH bij kinderen en jongeren: plasticiteit en herstel Caroline van Heugten

NAH bij kinderen en jongeren: plasticiteit en herstel Caroline van Heugten NAH bij kinderen en jongeren: plasticiteit en herstel Caroline van Heugten Universiteit Maastricht c.vanheugten@np.unimaas.nl Inhoud presentatie Plasticiteit van het brein Hersenletsel Schade en herstel

Nadere informatie

InFoP 2. Inhoud. Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. Psychose begrijpen Kwetsbaarheid-Stress model

InFoP 2. Inhoud. Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. Psychose begrijpen Kwetsbaarheid-Stress model Informatie voor Familieleden omtrent Psychose InFoP 2 Inhoud Introductie Module I: Wat is een psychose? Module II: Psychose begrijpen? Module III: Behandeling van psychose de rol van medicatie? Module

Nadere informatie

NIEUWE EUROPESE RICHTLIJN VOOR PREVENTIE, DETECTIE EN BEHANDELING VAN DEPRESSIE IN

NIEUWE EUROPESE RICHTLIJN VOOR PREVENTIE, DETECTIE EN BEHANDELING VAN DEPRESSIE IN NIEUWE EUROPESE RICHTLIJN VOOR PREVENTIE, DETECTIE EN BEHANDELING VAN DEPRESSIE IN PALLIATIEVE ZORG Referentie. Rayner, L., Price, A., Hotopf, M., Higginson, I.J. (2011). The development of evidencebased

Nadere informatie

Ouders en volwassen kinderen met psychiatrische stoornissen: een catch 22? Similes Wat na ons?

Ouders en volwassen kinderen met psychiatrische stoornissen: een catch 22? Similes Wat na ons? Ouders en volwassen kinderen met psychiatrische stoornissen: een catch 22? Similes Wat na ons? Prof. dr. Gilbert Lemmens Dienst Psychiatrie, UZ Gent & Ugent Leuven, 18 oktober 2014.. Een belangrijk dilemma?

Nadere informatie

Disclaimer. Deze presentatie kan off-label informatie bevatten. Raadpleeg altijd de SmPC alvorens enige medicatie voor te schrijven.

Disclaimer. Deze presentatie kan off-label informatie bevatten. Raadpleeg altijd de SmPC alvorens enige medicatie voor te schrijven. Disclaimer De inhoud van deze presentatie is onafhankelijk samengesteld door de spreker(s). De slides representeren de persoonlijke mening van de spreker(s). Deze presentatie kan off-label informatie bevatten.

Nadere informatie

Parkinsonismen Vereniging. Parkinson en Psychose

Parkinsonismen Vereniging. Parkinson en Psychose Parkinsonismen Vereniging Parkinson en Psychose Inhoudsopgave Inleiding 4 Psychose 4 Oorzaak 5 Door de ziekte van Parkinson 5 Door het gebruik van anti-parkinsonmedicatie 5 Door een lichamelijke aandoening

Nadere informatie

Cognitief functioneren en de bipolaire stoornis

Cognitief functioneren en de bipolaire stoornis Cognitief functioneren en de bipolaire stoornis Dr. Nienke Jabben Amsterdam 5 november 2011 Academische werkplaats Bipolaire Stoornissen GGZ ingeest n.jabben@ggzingeest.nl Overzicht Wat is cognitief functioneren?

Nadere informatie

Chapter 10 Samenvatting

Chapter 10 Samenvatting Chapter 10 Samenvatting Chapter 10 De laatste jaren is de mortaliteit bij patiënten met psychotische aandoeningen gestegen terwijl deze in de algemene populatie per leeftijdscategorie is gedaald. Een belangrijke

Nadere informatie

Preventieve psychotherapie

Preventieve psychotherapie Preventieve psychotherapie Dr. Dorien Nieman, klinisch psycholoog en cognitief gedragstherapeut Academisch Medisch Centrum, Afd. Psychiatrie, Amsterdam d.h.nieman@amc.nl Overzicht Belang van vroegdetectie

Nadere informatie

11-10-2014. Ypsilon 30 jaar. Schizofrenie onderzoek staat in Nederland nu 20 jaar op de kaart

11-10-2014. Ypsilon 30 jaar. Schizofrenie onderzoek staat in Nederland nu 20 jaar op de kaart Ypsilon 30 jaar Schizofrenie onderzoek staat in Nederland nu 20 jaar op de kaart dr. Wiepke Cahn UMCUtrecht - Ypsilon en onderzoekers trekken sinds die tijd met elkaar op Wat hebben we gezamenlijk bereikt!

Nadere informatie

Dag van de Zorg 2013. Depressie: watisheten watbrengthetteweeg? Met dank aan het team Vennen 3 en dr. Michel Dierick in het bijzonder.

Dag van de Zorg 2013. Depressie: watisheten watbrengthetteweeg? Met dank aan het team Vennen 3 en dr. Michel Dierick in het bijzonder. Dag van de Zorg 2013 Depressie: watisheten watbrengthetteweeg? Met dank aan het team Vennen 3 en dr. Michel Dierick in het bijzonder. 1 Wat is stemming? + - 2 Gemoed, stemming: Constant aanwezige achtergrond,

Nadere informatie

Correcties DSM 5 : Beknopt overzicht van de criteria

Correcties DSM 5 : Beknopt overzicht van de criteria Correcties DSM 5 : Beknopt overzicht van de criteria Vierde oplage, juni 2016 In deze lijst zijn de belangrijkste wijzigingen opgenomen t.o.v. de derde oplage (juni 2015). Pagina Stoornis Derde oplage,

Nadere informatie

Diseasemanagement. Jaarlijkse evaluatie van de gezondheid

Diseasemanagement. Jaarlijkse evaluatie van de gezondheid Utrecht, 18 december 2008 Irene Lako, RGOc/UMC Groningen Diseasemanagement Jaarlijkse evaluatie van de gezondheid Irene Lako, S Schorr, K van der Elst, H Knegtering, C Slooff, JRBJ Brouwers, K Taxis, R

Nadere informatie

Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. InFoP 2

Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. InFoP 2 Informatie voor Familieleden omtrent Psychose InFoP 2 1 Inhoud Introductie Module I: Wat is een psychose? Module II: Psychose begrijpen? Module III: Behandeling van psychose de rol van medicatie? Module

Nadere informatie

Multifamily Groups volgens McFarlane

Multifamily Groups volgens McFarlane Multifamily Groups volgens McFarlane Workshop 9 oktober 2012 Ingeborg Siteur, psychiater/gezinstherapeut Altrecht Familie-training als onderdeel van een totaal aanbod Familie psychoeducatie ACT/casemanagement

Nadere informatie

Slaapstoornissen in de psychiatrie: het belang van behandeling

Slaapstoornissen in de psychiatrie: het belang van behandeling Slaapstoornissen in de psychiatrie: het belang van behandeling - Dr. Marike Lancel - Divisie Forensische Psychiatrie Slaapcentrum voor Psychiatrie Assen Het interactieve brein in slaap 12-10-2012 Slaapstoornissen

Nadere informatie

Cognitieve stoornissen bij patiënten met een bipolaire stoornis

Cognitieve stoornissen bij patiënten met een bipolaire stoornis Cognitieve stoornissen bij patiënten met een bipolaire stoornis Marieke J. van der Werf-Eldering, psychiater Overige werkgroepleden: Nienke Jabben, Baer Arts en Siegried Schouws Overzichtsartikel Cognitieve

Nadere informatie

Stemmingsstoornissen. Van DSM-IV-TR naar DSM-5. Johan van Dijk, klinisch psycholoog-psychotherapeut Max Güldner, klinisch psycholoog-psychotherapeut

Stemmingsstoornissen. Van DSM-IV-TR naar DSM-5. Johan van Dijk, klinisch psycholoog-psychotherapeut Max Güldner, klinisch psycholoog-psychotherapeut Stemmingsstoornissen Van DSM-IV-TR naar DSM-5 Johan van Dijk, klinisch psycholoog-psychotherapeut Max Güldner, klinisch psycholoog-psychotherapeut Inhoud Veranderingen in de DSM-5 Nieuwe classificaties

Nadere informatie

Postpartum psychiatrie op de moeder-baby unit

Postpartum psychiatrie op de moeder-baby unit Oprichtingssymposium LKPZ 9 september 2010, Corpus, Oegstgeest Postpartum psychiatrie op de moeder-baby unit Kathelijne Koorengevel, psychiater Monica Ouwens, dans- en bewegingstherapeut Afdeling Psychiatrie

Nadere informatie

Manisch depressief of bipolaire stoornis

Manisch depressief of bipolaire stoornis 0000 2027 - SV - oktober 2012 Manisch depressief of bipolaire stoornis campus Sint-Vincentius Sint-Vincentiusstraat 20 2018 Antwerpen tel. 03 285 20 00 fax 03 239 23 23 www.st-vincentius.be GasthuisZusters

Nadere informatie

Begeleiding van chronisch psychiatrische patiënten (EPA) in de 1e lijn. Het zijn net gewone mensen

Begeleiding van chronisch psychiatrische patiënten (EPA) in de 1e lijn. Het zijn net gewone mensen Begeleiding van chronisch psychiatrische patiënten (EPA) in de 1e lijn Het zijn net gewone mensen Voorstellen Julia Machielsen (POH-GGZ/verpleegkundig specialist GGZ) Ingrid Houtman (Huisarts/Kaderarts

Nadere informatie

Neuropsychiatrische symptomen bij Nederlandse verpleeghuispatiënten

Neuropsychiatrische symptomen bij Nederlandse verpleeghuispatiënten Proefschrift: S.U. Zuidema Neuropsychiatrische symptomen bij Nederlandse verpleeghuispatiënten met dementie Samenvatting Dementie is een ongeneeslijke aandoening met belangrijke effecten op cognitie, activiteiten

Nadere informatie

Behandeling van eerste psychose (waar de richtlijn niet over spreekt) Dr H.J. Gijsman, psychiater Hoofd Zorgprogramma Psychose Pro Persona

Behandeling van eerste psychose (waar de richtlijn niet over spreekt) Dr H.J. Gijsman, psychiater Hoofd Zorgprogramma Psychose Pro Persona Behandeling van eerste psychose (waar de richtlijn niet over spreekt) Dr H.J. Gijsman, psychiater Hoofd Zorgprogramma Psychose Pro Persona Environment Genotype Phenotype Omgeving Gen Psychose Omgeving

Nadere informatie

Begeleiding van HIV-patiënten

Begeleiding van HIV-patiënten Symposium Up-to-Date in Infectieziekten Zaterdag 11 februari 2012 Begeleiding van HIV-patiënten Anneleen Lijnen Nurse physician assistant Dienst Infectieziekten 1) Voorstelling Verpleegkundige Ondersteuning

Nadere informatie

Algemene folder Zorgprogramma Bipolaire Stoornissen

Algemene folder Zorgprogramma Bipolaire Stoornissen Voor wie? Deze folder is bedoeld voor mensen die de diagnose bipolaire stoornis hebben gekregen of waarbij er een sterk vermoeden is dat er van een bipolaire stoornis sprake zou kunnen zijn. Het vraagt

Nadere informatie

Disclaimer. Deze presentatie kan off-label informatie bevatten. Raadpleeg altijd de SmPC alvorens enige medicatie voor te schrijven.

Disclaimer. Deze presentatie kan off-label informatie bevatten. Raadpleeg altijd de SmPC alvorens enige medicatie voor te schrijven. Disclaimer De inhoud van deze presentatie is onafhankelijk samengesteld door de spreker(s). De slides representeren de persoonlijke mening van de spreker(s). Deze presentatie kan off-label informatie bevatten.

Nadere informatie

GENDER, COMORBIDITY & AUTISM Inleiding INHOUD Opzet en Bevindingen per onderzoek Algemene Discussie Aanbevelingen Patricia J.M. van Wijngaarden-Cremers Classifications & Gender Patient cohort 2004 Clusters

Nadere informatie

Het manipuleren van de serotonine functie bij depressies Een depressie is een van de meest invaliderende stoornissen ter wereld. Ongeveer een op de

Het manipuleren van de serotonine functie bij depressies Een depressie is een van de meest invaliderende stoornissen ter wereld. Ongeveer een op de Samenvatting Het manipuleren van de serotonine functie bij depressies Een depressie is een van de meest invaliderende stoornissen ter wereld. Ongeveer een op de zes mensen in Amerika krijgt op enig punt

Nadere informatie

Psychofarmaca bij d e de ouderen Waarom slikken zij? A D. D Hooghe Hooghe

Psychofarmaca bij d e de ouderen Waarom slikken zij? A D. D Hooghe Hooghe Psychofarmaca bij de ouderen Waarom slikken zij? A. D Hooghe Psychofarmaca Benzodiazepines en aanverwanten Antidepressiva Antipsychotica Antipsychotica Assessment of antipsychotic prescribing in Belgian

Nadere informatie

SAMEN LEVEN MET PSYCHOSE

SAMEN LEVEN MET PSYCHOSE SAMEN LEVEN MET PSYCHOSE PROF DR DIRK DE WACHTER UPC KULEUVEN CC HET PERRON, IEPER, 03/12/14 PSYCHOSE? (DSM 5)? Wanen Hallucinaties Incoherentie Negatieve symptomen termen Schizofrenie? Paranoia Schizo-affectieve

Nadere informatie

Schizofrenie en andere psychotische stoornissen

Schizofrenie en andere psychotische stoornissen Schizofrenie en andere psychotische stoornissen 295.xx Schizofrenie De volgende classificatie van het longitudinale beloop is van toepassing voor alle subtypes van schizofrenie: Episodisch met restsymptomen

Nadere informatie

Het Effect van Assertive Community Treatment (ACT) op het. Sociaal Functioneren van Langdurig Psychiatrische Patiënten met. een Psychotische Stoornis.

Het Effect van Assertive Community Treatment (ACT) op het. Sociaal Functioneren van Langdurig Psychiatrische Patiënten met. een Psychotische Stoornis. Het Effect van Assertive Community Treatment (ACT) op het Sociaal Functioneren van Langdurig Psychiatrische Patiënten met een Psychotische Stoornis. The Effect of Assertive Community Treatment (ACT) on

Nadere informatie

Discussion Summary Samenvatting Dankwoord Curriculum Vitae

Discussion Summary Samenvatting Dankwoord Curriculum Vitae chapter 7 Discussion Summary Samenvatting Dankwoord Curriculum Vitae 140 chapter 7 SAMENVATTING De bipolaire stoornis (of manisch-depressieve stoornis) is een stemmingsstoornis waarin episodes van (hypo)manie

Nadere informatie

Psychisch functioneren bij het syndroom van Noonan

Psychisch functioneren bij het syndroom van Noonan Psychisch functioneren bij het syndroom van Noonan drs. Ellen Wingbermühle GZ psycholoog / neuropsycholoog GGZ Noord- en Midden-Limburg Contactdag 29 september 2007 Stichting Noonan Syndroom 1 Inhoud Introductie

Nadere informatie

Wat is depressie? Oorzaak, omvang, gevolg

Wat is depressie? Oorzaak, omvang, gevolg Wat is depressie? Oorzaak, omvang, gevolg Prof. Dr. Brenda Penninx Vakgroep psychiatrie / GGZ ingeest Neuroscience Campus Amsterdam Mental Health EMGO+ Institute for Health and Care Research b.penninx@vumc.nl

Nadere informatie

Behandeling bij psychose

Behandeling bij psychose Behandeling bij psychose Heeft u opmerkingen of suggesties i.v.m. deze brochure? Geef ons gerust een seintje! Dienst kwaliteit E-mail: info@jessazh.be Tel: 011 33 55 11 Jessa Ziekenhuis vzw Maatschappelijke

Nadere informatie

Partnerschap van de familie in de behandeling. Het investeren in de kracht van naastbetrokkenen René Keet

Partnerschap van de familie in de behandeling. Het investeren in de kracht van naastbetrokkenen René Keet Partnerschap van de familie in de behandeling Het investeren in de kracht van naastbetrokkenen René Keet Interventie doelen EPA (parallelle zorg) persoonlijk herstel nastreven psychiatrische symptomen

Nadere informatie

Grensoverschrijdend gedrag. Les 2: inleiding in de psychopathologie

Grensoverschrijdend gedrag. Les 2: inleiding in de psychopathologie Grensoverschrijdend gedrag Les 2: inleiding in de psychopathologie Programma Psychopathologie; wat is het? Algemene functionele psychopathologie DSM Psychopathologie = Een onderdeel van de psychiatrie

Nadere informatie

Delier 18-04-2011. Sini van den Boomen Anja Manders Marianne de Nobel

Delier 18-04-2011. Sini van den Boomen Anja Manders Marianne de Nobel Delier 18-04-2011 Sini van den Boomen Anja Manders Marianne de Nobel Welkom Doel: Kennisoverdracht/bewustwording Signalering Verpleegkundige interventies Programma Film Medische aspecten delier Casus in

Nadere informatie

Lange termijn effecten prehospitaal handelen: De kater komt later. Hennie Knoester Kinderarts-intensivist, Intensive Care Kinderen EKZ/AMC

Lange termijn effecten prehospitaal handelen: De kater komt later. Hennie Knoester Kinderarts-intensivist, Intensive Care Kinderen EKZ/AMC prehospitaal handelen: De kater komt later Hennie Knoester Kinderarts-intensivist, Intensive Care Kinderen EKZ/AMC RS infectie, 10 dagen oud Meningococcen infectie, 1 jaar Asystolie bij cardiomyopathie,

Nadere informatie

Appendix Hoofdstuk 13 Tabellen wetenschappelijke onderbouwing farmacotherapie van ouderen met een bipolaire stoornis

Appendix Hoofdstuk 13 Tabellen wetenschappelijke onderbouwing farmacotherapie van ouderen met een bipolaire stoornis 3 4 Appendix Hoofdstuk 3 Tabellen wetenschappelijke onderbouwing farmacotherapie van ouderen met een bipolaire stoornis Zoals beschreven in hoofdstuk 3.5. Tabel Lithium bij ouderen. N leeftijd (range)

Nadere informatie

Cognitieve Revalidatie. Dr S. Rasquin 17 september 2015

Cognitieve Revalidatie. Dr S. Rasquin 17 september 2015 Cognitieve Revalidatie Dr S. Rasquin 17 september 2015 Definitie Cognitieve Revalidatie CR can apply to any intervention strategy or technique which intends to enable clients or patients and their families

Nadere informatie

Academische Werkplaats Ernstige Psychotische Aandoeningen

Academische Werkplaats Ernstige Psychotische Aandoeningen Academische Werkplaats Ernstige Psychotische Aandoeningen 1 Inhoud 1. a. Missie en b. Geschiedenis 2. Wie zijn wij? 3. Wat gaan wij doen? a. Stadia en profiel b. Interventie onderzoek c. Onderwijs en opleiding

Nadere informatie

CAT VRAGEN OEFENEN Week 1. Cursus Psychisch Functioneren Mw. dr. U. Klumpers, psychiater/ cursuscoördinator Vrijdag 8 maart 2013

CAT VRAGEN OEFENEN Week 1. Cursus Psychisch Functioneren Mw. dr. U. Klumpers, psychiater/ cursuscoördinator Vrijdag 8 maart 2013 CAT VRAGEN OEFENEN Week 1 Cursus Psychisch Functioneren Mw. dr. U. Klumpers, psychiater/ cursuscoördinator Vrijdag 8 maart 2013 1.Psychiatrisch onderzoek: De cognitieve functies bestaan o.a. uit: a. geheugen,

Nadere informatie

100 fabels en feiten over psychose en schizofrenie

100 fabels en feiten over psychose en schizofrenie 100 fabels en feiten over psychose en schizofrenie 1 Dankzij de vooruitgang in de wetenschap weten we steeds meer over schizofrenie. Schizofrenie bestaat niet, het is wetenschappenlijk nooit aangetoond.

Nadere informatie

Mindfulness binnen de (psycho) oncologie. Else Bisseling, 16 mei 2014

Mindfulness binnen de (psycho) oncologie. Else Bisseling, 16 mei 2014 Mindfulness binnen de (psycho) oncologie Else Bisseling, 16 mei 2014 (Online) Mindfulness-Based Cognitieve Therapie voor kankerpatiënten. (Cost)effectiveness of Mindfulness-Based Cognitive Therapy (MBCT)

Nadere informatie

Ziektebeelden op stage

Ziektebeelden op stage Ziektebeelden op stage Naam: Saskia Glorie Opleiding: HBO verpleegkunde, HvA tafelbergweg Instelling; Sinaï Centrum te Amstelveen Afdeling; Opname ouderen Inhoudsopgave Inhoudsopgave + inleiding pagina

Nadere informatie

Verslaving apart? Dubbele diagnostiek als standaardbehandeling. dr. C.A. Loth

Verslaving apart? Dubbele diagnostiek als standaardbehandeling. dr. C.A. Loth Verslaving apart? Dubbele diagnostiek als standaardbehandeling in de GGz dr. C.A. Loth Cijfers 1,2 miljoen alcoholisten/problematische drinkers 1,8 miljoen dagelijkse gebruikers benzo s, 22 % gebruikt

Nadere informatie

De toegevoegde waarde van antipsychotica bij de behandeling van een depressie. P. Moleman directeur Moleman Psychopharmacology

De toegevoegde waarde van antipsychotica bij de behandeling van een depressie. P. Moleman directeur Moleman Psychopharmacology De toegevoegde waarde van antipsychotica bij de behandeling van een depressie P. Moleman directeur Moleman Psychopharmacology Relaties met een farmaceutisch bedrijf of sponsor Geen Antidepressivum, antipsychoticum

Nadere informatie

MEDICAMENTEUZE AANPAK VAN BIPOLAIRE STOORNIS

MEDICAMENTEUZE AANPAK VAN BIPOLAIRE STOORNIS MEDICAMENTEUZE AANPAK VAN BIPOLAIRE STOORNIS Bipolaire stoornis (vroeger manisch-depressieve stoornis genoemd) wordt gekenmerkt door recidiverende episoden van manie/hypomanie en depressie. Een globale

Nadere informatie

Vanuit dit oogpunt heeft De Fase 2, Psychiatrisch Ziekenhuis Duffel, een uniek cognitief behandelprogramma ontwikkeld.

Vanuit dit oogpunt heeft De Fase 2, Psychiatrisch Ziekenhuis Duffel, een uniek cognitief behandelprogramma ontwikkeld. Cognitieve Remediatie Therapie (CRT) voor patie nten met een psychotische en/of bipolaire stoornis op de universitaire dienst De Fase 2, Psychiatrisch Ziekenhuis Duffel Recent onderzoek heeft aangetoond

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting 137 138 Het ontrafelen van de klinische fenotypen van dementie op jonge leeftijd In tegenstelling tot wat vaak wordt gedacht, komt dementie ook op jonge leeftijd voor. De diagnose

Nadere informatie

Zorgen voor cliënten met gedragsproblemen

Zorgen voor cliënten met gedragsproblemen Zorgen voor cliënten met gedragsproblemen CineMec Ede 29-5-2015 Dr. Martin Kat (ouderen)psychiater Amsterdam/Alkmaar psykat@hetnet.nl Med. Centrum Alkmaar Afd. Klin. Geriatrie Praktijk Amsterdam Experiment!

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/20223 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/20223 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/20223 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Spijker, Anne Titia Title: Cortisol exposure, cognition and clinical course of

Nadere informatie

Suïcidaal gedrag: Hersenen in beeld en mogelijkheden voor behandeling

Suïcidaal gedrag: Hersenen in beeld en mogelijkheden voor behandeling Suïcidaal gedrag: Hersenen in beeld en mogelijkheden voor behandeling Prof. Dr. K. Audenaert Hoogleraar Universiteit Gent Kliniekhoofd Volwassenen Psychiatrie UZ Gent Neurobiologie en suïcidaal gedrag

Nadere informatie

Bipolaire stoornissen

Bipolaire stoornissen Bipolaire stoornissen PuntP kan u helpen volwassenen Sommige mensen hebben last van stemmingsschommelingen die niet in verhouding staan tot wat er in hun persoonlijke omgeving gebeurt. De stemming lijkt

Nadere informatie

Beloop van angst en depressie. belang voor de klinische praktijk

Beloop van angst en depressie. belang voor de klinische praktijk Beloop van angst en depressie belang voor de klinische praktijk Jan Spijker, psychiater, A-opleider,hoofd programma stemmingsstoornissen Pro Persona, Ede & onderzoeker Trimbos-instituut, Utrecht Waarom

Nadere informatie

ouderenpsychiatrie Het mooie van oud worden, is dat het zo lang duurt Lotte van Elburg en Hester Geerlinks

ouderenpsychiatrie Het mooie van oud worden, is dat het zo lang duurt Lotte van Elburg en Hester Geerlinks ouderenpsychiatrie Het mooie van oud worden, is dat het zo lang duurt Lotte van Elburg en Hester Geerlinks INTER-PSY GGz Assen Delfzijl Drachten Groningen Hoogezand Meppel Muntendam Oosterwolde Oude Pekela

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting Titel: Cognitieve Kwetsbaarheid voor Depressie: Genetische en Omgevingsinvloeden Het onderwerp van dit proefschrift is cognitieve kwetsbaarheid voor depressie en de wisselwerking

Nadere informatie

Suïcidaal gedrag: Omvang van het probleem, oorzaken en risicofactoren, en mogelijkheden tot preventie. G. Portzky

Suïcidaal gedrag: Omvang van het probleem, oorzaken en risicofactoren, en mogelijkheden tot preventie. G. Portzky Suïcidaal gedrag: Omvang van het probleem, oorzaken en risicofactoren, en mogelijkheden tot preventie G. Portzky 1. OMVANG VAN HET PROBLEEM 2.1. Suïcide Suïcide rates in Vlaanderen 2010 (Bron: Vlaams Agentschap

Nadere informatie

De JES studie: effecten van huiselijk geweld op de ontwikkeling van kinderen.

De JES studie: effecten van huiselijk geweld op de ontwikkeling van kinderen. De JES studie: effecten van huiselijk geweld op de ontwikkeling van kinderen. 1 Symposium Krachtige Kinderen in de opvang. Driebergen, 29 oktober 2012 Mirjam Wouda, kinder- en jeugdpsychiater Mutsaersstichting

Nadere informatie

Cognitieve gedragstherapie bij de bipolaire stoornis

Cognitieve gedragstherapie bij de bipolaire stoornis Cognitieve gedragstherapie bij de bipolaire stoornis Najaarscongres 2011 Vereniging voor Gedragstherapie en Cognitieve Therapie, Veldhoven Susanne Demacker, GZ-psycholoog Eline Regeer, psychiater Bipolair

Nadere informatie

14 april 2016 Dr. M. Burin

14 april 2016 Dr. M. Burin 14 april 2016 Dr. M. Burin https://www.youtube.com/watch?v=9pfdtcl jezo https://www.youtube.com/watch?v=xakocii LlwY Ondergediagnosticeerd Onderbehandeld Zelden gebruik van aangepaste pijnschaal Discrepantie

Nadere informatie

AGRESSIE. Basis emoties. Basis emoties. Agressie - sociologisch. Agressie - biologisch. Agressie en psychiatrie 16-3-2014

AGRESSIE. Basis emoties. Basis emoties. Agressie - sociologisch. Agressie - biologisch. Agressie en psychiatrie 16-3-2014 Basis emoties AGRESSIE en psychiatrische stoornissen Angst Verdriet Boosheid Verbazing Plezier Walging Paul Ekman Basis emoties Psychofysiologische reactie op een prikkel Stereotype patroon van motoriek,

Nadere informatie

Acute ingrijpmedicatie. Dr. Maarten Bak, psychiater Benjamin Richartz, afdelingshoofd Mondriaan / Universiteit Maastricht

Acute ingrijpmedicatie. Dr. Maarten Bak, psychiater Benjamin Richartz, afdelingshoofd Mondriaan / Universiteit Maastricht Acute ingrijpmedicatie Dr. Maarten Bak, psychiater Benjamin Richartz, afdelingshoofd Mondriaan / Universiteit Maastricht Disclosure Maarten Bak Speaker fees received from: Astra Zeneca, Lundbeck Positions

Nadere informatie

Multiple Sclerose Neurodegeneratieve ziekten. 13 september 2011

Multiple Sclerose Neurodegeneratieve ziekten. 13 september 2011 Multiple Sclerose Neurodegeneratieve ziekten Nederlandse Vereniging voor Farmaceutische Geneeskunde 13 september 2011 Dr. Brigit A. de Jong, neuroloog Medisch Hoofd Radboud MS Centrum Afdeling Neurologie

Nadere informatie

Interpersoonlijke psychotherapie

Interpersoonlijke psychotherapie Interpersoonlijke psychotherapie in een ambulante groep een behandelprotocol voor depressie Dina Snippe, psychotherapeut Opleider-supervisor NVGP en NVIPT De genezing van de krekel Geacht somber gevoel,

Nadere informatie

hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4 Hoofdstuk 5

hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4 Hoofdstuk 5 SAMENVATTING 117 Pas kortgeleden is aangetoond dat ADHD niet uitdooft, maar ook bij ouderen voorkomt en nadelige gevolgen kan hebben voor de patiënt en zijn omgeving. Er is echter weinig bekend over de

Nadere informatie

Hoofdstuk 8. Nederlandse samenvatting

Hoofdstuk 8. Nederlandse samenvatting Hoofdstuk 8 Nederlandse samenvatting Inleiding Schizofrenie is een ernstige psychiatrische ziekte, met afwijkingen in denken, taal, waarneming, gedrag, emotie, motivatie en cognitie (verwerking van informatie).

Nadere informatie

Neurobiologie, behandeling en nieuw onderzoek

Neurobiologie, behandeling en nieuw onderzoek Psychose en verslaving Neurobiologie, behandeling en nieuw onderzoek Nascholing te Oegstgeest 9 oktober 2008 Bas van der Hoorn b.van.der.hoorn@palier.nl Opbouw Inleiding, dubbele diagnose zorgprogramma

Nadere informatie

Opbouw praatje. Wat is dementie? Vormen van dementie Diagnose dementie Behandeling van dementie De verloop van dementie Conclusie

Opbouw praatje. Wat is dementie? Vormen van dementie Diagnose dementie Behandeling van dementie De verloop van dementie Conclusie DEMENTIE Opbouw praatje Wat is dementie? Vormen van dementie Diagnose dementie Behandeling van dementie De verloop van dementie Conclusie Definitie dementie Dementie is een syndromale diagnose, een ziekte

Nadere informatie

oud en kwetsbaar Psychiatrische ziektebeelden bij ouderen met een verstandelijke beperking

oud en kwetsbaar Psychiatrische ziektebeelden bij ouderen met een verstandelijke beperking oud en kwetsbaar Psychiatrische ziektebeelden bij ouderen met een verstandelijke beperking Rianne Meeusen, Gezondheidszorgpsycholoog/orthopedagoog Çonny van Outheusden, PIT-verpleegkundige 27-09-2013 inleiding

Nadere informatie

Triple Trouble in de praktijk. Triple Trouble in de praktijk. Komt een man bij de dokter. Drie soorten middelen. Stoornis in het gebruik van middelen

Triple Trouble in de praktijk. Triple Trouble in de praktijk. Komt een man bij de dokter. Drie soorten middelen. Stoornis in het gebruik van middelen Triple Trouble in de praktijk Triple Trouble in de praktijk LEDD congres 2014 Joanneke van der Nagel Jannelien Wieland Robert Didden Van enkelvoudig naar complex licht tot ernstig Over wat te doen wie

Nadere informatie

Weerbaarheid tegen stigmatisering bij mensen met psychose

Weerbaarheid tegen stigmatisering bij mensen met psychose Weerbaarheid tegen stigmatisering bij mensen met psychose Catherine van Zelst Afdeling Psychiatrie en Psychologie, Universiteit Maastricht Masterclass Netwerk Vroege Psychose 6 februari 2015 Disclosure

Nadere informatie

Gedwongen opname en verslaving Dr Anne Van Duyse - De Sleutel en PC Sint Jan Baptist

Gedwongen opname en verslaving Dr Anne Van Duyse - De Sleutel en PC Sint Jan Baptist Gedwongen opname en verslaving Dr Anne Van Duyse - De Sleutel en PC Sint Jan Baptist Deel 1: Wet op de gedwongen opname Deel 2: problematisch middelengebruik Toetsing van de wet bij verslaving Geesteszieke

Nadere informatie

EEN GEDEELDE ONDERZOEKSAGENDA VOOR BIPOLAIRE STOORNISSEN DR. BARBARA REGEER ATHENA INSTITUUT VRIJE UNIVERSITEIT AMSTERDAM

EEN GEDEELDE ONDERZOEKSAGENDA VOOR BIPOLAIRE STOORNISSEN DR. BARBARA REGEER ATHENA INSTITUUT VRIJE UNIVERSITEIT AMSTERDAM EEN GEDEELDE ONDERZOEKSAGENDA VOOR BIPOLAIRE STOORNISSEN DR. BARBARA REGEER ATHENA INSTITUUT VRIJE UNIVERSITEIT AMSTERDAM PROGRAMMA Relatie onderzoek - praktijk Een gedeelde onderzoeksagenda Methoden Resultaten

Nadere informatie

Vermaatschappelijking van de zorg: artikel 107 in cijfers

Vermaatschappelijking van de zorg: artikel 107 in cijfers Vermaatschappelijking van de zorg: artikel 107 in cijfers Overzicht Situering onderzoek Voorstelling vragenlijsten Resultaten Samenstelling doelgroep: leeftijd en geslacht Frequentie symptomatologie Evolutie

Nadere informatie

Door dwang gegijzeld. (Laat-begin) obsessieve-compulsieve stoornis bij Ouderen. Roos C. van der Mast

Door dwang gegijzeld. (Laat-begin) obsessieve-compulsieve stoornis bij Ouderen. Roos C. van der Mast Door dwang gegijzeld (Laat-begin) obsessieve-compulsieve stoornis bij Ouderen Roos C. van der Mast OCS bij ouderen De obsessieve-compulsieve stoornis is een persisterende en stabiele diagnose die zelden

Nadere informatie

Herstel van een persoonlijke crisis in een wereld van richtlijnen I rond diagnoserecept-rom: goede weg?

Herstel van een persoonlijke crisis in een wereld van richtlijnen I rond diagnoserecept-rom: goede weg? Herstel van een persoonlijke crisis in een wereld van richtlijnen I rond diagnoserecept-rom: zitten we op de goede weg? Herstelbeweging.De essentie van herstel is de psychiatrische diagnose te boven komen..

Nadere informatie

Klinisch redeneren. Sophie van Tol Studentennummer: 500678731. Naam docentbegeleider: Marije Kesselring

Klinisch redeneren. Sophie van Tol Studentennummer: 500678731. Naam docentbegeleider: Marije Kesselring Klinisch redeneren Naam: Sophie van Tol Studentennummer: Groep: DG_LV14-4GGZ Naam docentbegeleider: Marije Kesselring Studiedeelnummer: 40110612OP Stage instelling/afdeling: GGZ Ingeest, de nieuwe Valerius,

Nadere informatie

VERMOEIDHEID BIJ MS Oorzaken, werkingsmechanismen en revalidatiebehandeling VERMOEIDHEID DEFINITIE VERMOEIDHEID

VERMOEIDHEID BIJ MS Oorzaken, werkingsmechanismen en revalidatiebehandeling VERMOEIDHEID DEFINITIE VERMOEIDHEID VERMOEIDHEID BIJ MS Oorzaken, werkingsmechanismen en revalidatiebehandeling Mw.dr. Jetty van Meeteren, Revalidatiearts, Rijndam, RVE Erasmus MC VERMOEIDHEID Komt bij 60 tot 80% van de patienten voor Het

Nadere informatie

Het verlichte brein. Overzicht. Overzicht. Epidemiologie. Cannabis als veelbelovend antipsychoticum? Matthijs Bossong

Het verlichte brein. Overzicht. Overzicht. Epidemiologie. Cannabis als veelbelovend antipsychoticum? Matthijs Bossong Het verlichte brein als veelbelovend antipsychoticum? Matthijs Bossong Postdoctoral Research Fellow Institute of Psychiatry King s College London De grootte van het risico hangt samen met de mate van gebruik,

Nadere informatie

coping en emotionele aanpassing na NAH

coping en emotionele aanpassing na NAH Het venijn zit in de staart 29 maart historic perspective: the 1980s decade of the severe TBIs introduction of the concept golden hour coping en emotionele aanpassing na NAH Dr. S.Z. Stapert Neuropsycholoog

Nadere informatie

Praten met mensen die niet geholpen willen worden.

Praten met mensen die niet geholpen willen worden. Praten met mensen die niet geholpen willen worden. Motiverende gesprekstechnieken bij psychotische mensen. Similes Leuven 17-9-2011 Jules Tielens Even voorstellen Wie ben ik en waarom sta ik hier? Waarom

Nadere informatie

Universitair Medisch Centrum Groningen

Universitair Medisch Centrum Groningen Universitair Medisch Centrum Groningen Beter af met minder Reduction of Inappropriate psychotropic Drug use in nursing home residents with dementia Claudia Groot Kormelinck Prof.dr. Sytse Zuidema Probleemgedrag

Nadere informatie

VERANDERING VAN GEDRAG: EEN PROBLEEM OF NIET? Marieke Schuurmans Verpleegkundige & onderzoeker UMC Utrecht/Hogeschool Utrecht

VERANDERING VAN GEDRAG: EEN PROBLEEM OF NIET? Marieke Schuurmans Verpleegkundige & onderzoeker UMC Utrecht/Hogeschool Utrecht VERANDERING VAN GEDRAG: EEN PROBLEEM OF NIET? Marieke Schuurmans Verpleegkundige & onderzoeker UMC Utrecht/Hogeschool Utrecht GEDRAG: De wijze waarop iemand zich gedraagt, zijn wijze van doen, optreden

Nadere informatie

LEZING VOOR DE THEMA-AVOND VAN DE MULTIPLE SCLEROSE VERENIGING NEDERLAND, REGIO ZUID-HOLLAND-NOORD.

LEZING VOOR DE THEMA-AVOND VAN DE MULTIPLE SCLEROSE VERENIGING NEDERLAND, REGIO ZUID-HOLLAND-NOORD. MS en COGNITIE LEZING VOOR DE THEMA-AVOND VAN DE MULTIPLE SCLEROSE VERENIGING NEDERLAND, REGIO ZUID-HOLLAND-NOORD. WOENSDAG 12 OKTOBER 2011, DIACONESSENHUIS, LEIDEN. Mw. drs. M.W. Pleket Gz-/neuropsycholoog

Nadere informatie