De juridische implicaties van ectogenese voor het toekomstige kind en zijn ouders

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "De juridische implicaties van ectogenese voor het toekomstige kind en zijn ouders"

Transcriptie

1 Mr. R. Heerkens 1 Artikelen De juridische implicaties van ectogenese voor het toekomstige kind en zijn ouders Op het terrein van de kunstmatige voortplanting wordt grote vooruitgang geboekt. Een van de nieuwste ontwikkelingen betreft ectogenese. Deze nieuwe voortplantingstechniek moet in de toekomst beschikbaar worden voor humane toepassing. In deze bijdrage worden de juridische consequenties van toepassing van ectogenese voor zowel het toekomstige kind als voor de genetische ouders en wensouders nader beschouwd. Tot slot worden aanbevelingen geformuleerd. 1. Inleiding In de laatste twee eeuwen is wetenschappelijk onderzoek op gang gekomen naar het verhelpen van ongewenste kinderloosheid, hetgeen heeft geresulteerd in een uitgebreid scala aan kunstmatige voortplantingstechnieken. 2 D e t e c h - nologische ontwikkelingen op dit gebied staan ook nu nog niet stil. Een toekomstige ontwikkeling in het tegengaan van ongewenste kinderloosheid is ectogenese, ofwel het gebruik van een kunstmatige (artificiële) baarmoeder waarmee een deel van of zelfs het gehele zwangerschapsproces buiten het vrouwelijke lichaam kan worden voltrokken. 3 D e z e m o g e - lijkheid werd reeds in 1932 door Aldous Huxley geschetst in zijn futuristische boek Brave New World. 4 We t en s c h ap p er s in de Verenigde Staten en Japan 5 concentreren zich momenteel op het ontwikkelen van deze mogelijkheid door onder 1 Mr. R. Heerkens was ten tijde van het schrijven van deze bijdrage docent Familie- en Jeugdrecht aan de Universiteit van Tilburg en is thans werkzaam bij Asselbergs & Klinkhamer Advocaten. 2 Schroten e.a., Theologische, ethische en pastorale overwegingen bij nieuwe voortplantingstechnieken en prenataal onderzoek, 1991, p. 5; J.A.E. van Raak-Kuiper, Koekoekskinderen en het recht op afstammingsinformatie, Nijmegen: WLP 2007, p. 55. Thans zijn kunstmatige inseminatie (KI), te onderscheiden in kunstmatige inseminatie met donorsperma (KID) en kunstmatige inseminatie met sperma van de echtgenoot of (geregistreerde) partner (KIE), in-vitrofertilisatie (IVF), intracytoplasmatische spermatozoön injectie (ICSCI), embryo-transfer (ET), draagmoederschap en prenatale screening in de maatschappij dan ook aanvaarde mogelijkheden om ongewenste kinderloosheid tegen te gaan. 3 Somsen, Bovenberg & Van Beers, Humane Biotechnologie en Recht, Den Haag: Kluwer 2009, p. 106; Schultz, Chicago-Kent Law Review 2010/84:14, p. 877; Steiger, Journal of Law and Health 2010/23:143, p Zolang een ontheffing op het verbod tot ectogenese niet is gegeven, is ectogenese naar huidige internationale en nationale regelingen niet toegestaan. Zie Recommendation 1046 on the use of human embryos and foetuses for diagnostic, therapeutic, scientific, industrial and commercial purposes, 1986, Parliamentary Assembly of the Council of Europe, art. 14 onder A onder iv punt 6 en art. 24 onder e Embryowet. 4 A. Huxley, Brave New World, Harmondsworth: Penguin Books Tot deze wetenschappers behoren professor Hung-Ching Liu, verbonden aan Cornell University (New York, V.S.), wijlen professor Yoshinori Kuwabara, voorheen verbonden aan de Juntendo universiteit (Tokyo, Japan) en dr. Thomas Schaffer van Temple University (Philadelphia, V.S.). meer te experimenteren met dierlijke foetussen. Naar verwachting zal de kunstmatige baarmoeder voor humane toepassing binnen afzienbare tijd beschikbaar worden. Wanneer dat moment zich aandient, zal de maatschappij aan de vooravond komen te staan van een ontwikkeling die veel, van wat tot voor kort zekerheid bood met betrekking tot afstamming, op losse schroeven zet. Ectogenese zal leiden tot ethische vragen, maar bovenal tot ingewikkelde juridische vragen. Hierbij kan onder meer worden gedacht aan vragen met betrekking tot de rechtsbescherming van het ex utero embryo, het ontstaan van juridisch ouderschap, het beslisrecht van genetische ouders en wensouders en de geldigheid van een zogenaamde ouderschapsovereenkomst. Thema s die tevens relevant zijn voor het onderzoek dat de komende twee jaar wordt uitgevoerd door de staatscommissie Herijking ouderschap (hierna: staatscommissie). 6 Deze bijdrage richt zich allereerst op een korte verkenning van de juridische complicaties voor het toekomstige kind. Aansluitend zullen de juridische consequenties voor genetische ouders en wensouders worden besproken. Ter afsluiting zullen aanbevelingen worden geformuleerd. 2. Juridische complicaties voor het kind 2.1 Een gebrek aan juridisch ouderschap Onder het huidige afstammingsrecht is tamelijk eenvoudig vast te stellen wie de juridische moeder is van een kind en wie, na een eventuele rechtshandeling of rechterlijke beslissing, is aan te merken als juridisch vader. 7 Wie moet worden aangemerkt als juridisch moeder, volgt uit art. 1:198 BW. Bepalingen met betrekking tot de juridische vader zijn opgenomen in het daarop volgende art. 1:199 BW. Uit zowel art. 1:198 lid 1 onder a en b BW als art. 1:199 onder a en b BW volgt dat aan het vestigen van een familierechtelijke betrekking in de zin van art. 1:197 BW, altijd een geboorte vooraf dient te gaan. Volgens de wettekst moet het kind worden geboren uit de vrouw, of worden geadopteerd, alvorens het juridisch ouderschap van de moeder, de vader of de vrouwelijke partner van de moeder kan ontstaan. Wanneer gebruik wordt gemaakt van een artificiële baarmoeder, is er sprake van een kunstmatig en buitenlichamelijk voldragen kind. 6 Stcrt. 2014, Het woord tamelijk is mijns inziens in deze zin meer op zijn plaats dan het woord geheel, aangezien niet in alle gevallen het juridisch moederschap kan worden vastgesteld. Men denke hierbij aan de situatie waarin een kind te vondeling is gelegd en de moeder niet kan worden achterhaald. Ook ten aanzien van de duomoeder behoeft dit enige nuance. Het juridisch ouderschap van de vrouwelijke partner van de moeder kan uit de feiten worden gedestilleerd, net als bij de mannelijke partner van de moeder. 292 Afl november 2014

2 Artikelen DE JURIDISCHE IMPLICATIES VAN ECTOGENESE VOOR HET TOEKOMSTIGE KIND EN ZIJN OUDERS Bij het ex utero volgroeide kind, 8 zal dus nooit sprake zijn van een geboorte uit een vrouw. 9 Wel zal op enig moment, waarbij aannemelijk is dat dit tijdstip gelijk is aan het moment waarop een in utero voldragen kind 10 na een normale draagperiode doorgaans wordt geboren, de ontwikkeling van het ex utero kind zijn eindpunt hebben bereikt, waarna het kind ter wereld komt. Overigens definieert Van Dale de term geboorte niet als het geboren worden, maar als het ter wereld komen. De wetgever zou de koppeling tussen geboorte en het lichaam van de vrouw kunnen loslaten om te bewerkstelligen dat juridisch ouderschap eveneens van rechtswege ontstaat ten aanzien van het ex utero volgroeide kind dat op enig moment ter wereld komt. Wel zal dan nader moeten worden bepaald welke persoon of welke personen kunnen worden aangemerkt als juridisch ouder(s). Hierop wordt later nader ingegaan. De huidige situatie nader bestudeerd, leidt tot de conclusie dat onder de huidige wettekst ten aanzien van het ex utero volgroeide kind het juridisch ouderschap niet (van rechtswege) zal ontstaan. Nadelig gevolg voor het kind is dat dit kind, in verband met het ontbreken van het juridisch ouderschap, in beginsel verstoken zal blijven van onder meer een nationaliteit, geslachtsnaam en een onderhouds- en erfrecht. 11 Aan ectogenese zijn echter meer nadelige gevolgen voor de rechtspositie van het ongeboren kind verbonden, zoals we hierna zullen zien. Wil het recht toekomstbestendig zijn, dan is het van belang dat de wetgever met inachtneming van de aanbevelingen van de staatscommissie op deze afstammingsrechtelijke implicaties anticipeert Verkrijging rechtspersoonlijkheid onzeker Rechtspersoonlijkheid, ofwel de juridische bevoegdheid om drager te zijn van rechten, plichten en rechtsbetrekkingen, ontstaat thans door geboorte, zo kan men afleiden uit art. 1:2 BW. Art. 1:2 BW omvat de bescherming van het nog niet geboren kind. Onder het ongeboren kind wordt verstaan: het kind waarvan de vrouw zwanger is. De rechtspositie van het ongeboren kind, waarop art. 1:2 BW doelt, ontstaat vanaf de verwekking. Als het kind via een kunstmatige voortplantingstechniek is geconcipieerd, ontstaat de rechtsbescherming ex art. 1:2 BW pas vanaf het moment van de innesteling van het embryo in de baarmoeder omdat 8 Het ex utero embryo betreft het embryo dat na fusie van de gameten door in-vitrofertilisatie is ontstaan en vervolgens is geïmplanteerd in een artificiële baarmoeder. Als ex utero embryo moet eveneens worden aangemerkt het embryo dat door verwekking is ontstaan, maar in verband met vroegtijdige afbraak van de zwangerschap vanuit de baarmoeder van de vrouw is overgeplaatst in een artificiële baarmoeder ter verdere volgroeiing. 9 Leenen, Gevers & Legemaate, Handboek gezondheidsrecht Deel I, Den Haag: Boom Juridische uitgevers 2011, p H e t in utero embryo betreft het embryo dat na fusie van de gameten door in-vitrofertilisatie is ontstaan en vervolgens is geïmplanteerd in de baarmoeder van een vrouw en het embryo dat op natuurlijke wijze is verwekt en dat zich heeft ingenesteld in de baarmoeder van de vrouw. 11 Zie de art. 3 e.v. Rijkswet op het Nederlanderschap, art. 1:5 BW, art. 1:392 BW en art. 4:10 BW; Vlaardingerbroek e.a., Het hedendaagse personen- en familierecht, Deventer: Kluwer 2011, p. 208 en D. Pessers, De terugkeer van de bastaard, NJB 2013/2189, afl. 37, p alsdan pas kan worden gesproken van een zwangerschap. 12 Problematisch aan deze bepaling is dat het ex utero embryo niet betreft een kind waarvan de vrouw zwanger is. Daarnaast is onduidelijk of onder innesteling van het embryo in de baarmoeder, eveneens de artificiële baarmoeder zou kunnen worden verstaan. Er ontstaat bijgevolg rechtsongelijkheid tussen het in utero embryo en het ex utero embryo, nu eerstgenoemde op basis van de zwangerschap van een vrouw rechtsbescherming geniet en het ex utero embryo dus niet. Ook zal er rechtsongelijkheid ontstaan tussen het in utero embryo dat zich vanaf het moment van verwekking in de baarmoeder ontwikkelt en het embryo dat zich, na een korte ontwikkeling in utero, in verband met voortijdige afbraak van de zwangerschap en na overplaatsing ex utero verder ontwikkelt in een artificiële baarmoeder. Het moment waarop het embryo in leven het lichaam van de vrouw verlaat, zou mijns inziens moeten worden aangemerkt als geboorte, ondanks het feit dat het embryo vervolgens wordt geplaatst in de artificiële baarmoeder voor verdere volgroeiing. Wanneer de artificiële baarmoeder wordt toegepast als voorloper van de huidige couveuse, betekent dit dat aan de zich daarin ontwikkelende kinderen reeds in een zeer vroeg stadium rechtsbescherming toekomt. Dit is niet steevast het geval ten aanzien van embryo s beneden de 24 weken die volgroeien in de natuurlijke baarmoeder. 13 Een strikte interpretatie van de wet leidt overigens tot de conclusie dat rechtssubjectiviteit aan het ectogenese-kind, dat nooit in utero heeft geleefd, in zijn geheel kan worden onthouden, in verband met een gebrek aan geboorte. Leenen, Gevers & Legemaate merken terecht op dat de huidige wet geen onderscheid maakt in de wijzen van geboren worden. Een geboorte kan geschieden langs natuurlijke weg, maar evengoed na medisch ingrijpen waarvan bijvoorbeeld sprake is als een foetus levend ter wereld komt door abortus provocatus voordat de termijn van zelfstandige levensvatbaarheid is bereikt. 14 Echter, in beide situaties gaat het om een kind dat wordt geboren uit een vrouw, waarvan bij ectogenese geen sprake zal zijn. Mocht de wetgever onder geboorte het verlaten van het lichaam van een vrouw blijven verstaan, dan is het noodzakelijk dat in de toekomst wordt bepaald wanneer rechts- 12 Leenen, Gevers & Legemaate, Handboek gezondheidsrecht Deel I, Den Haag: Boom Juridische uitgevers 2011, p ; M.L.C.C. de Bruijn-Lückers, EVRM, minderjarigheid en ouderlijk gezag. A whole code of juvenile law?, dissertatie Leiden 1994, p Overigens acht De Boer dit voor wat betreft art. 1:2 BW een te strikte uitleg. Asser/De Boer 2010, nr. 719, p Ofschoon prof. dr. C.J. Forder terecht aangeeft dat het voor het onder toezicht stellen van een ongeborene niet uitmaakt hoe jong de ongeborene is, en dat de rechter een ondertoezichtstelling van een ongeborene mag uitspreken op ieder moment, zolang aan de wettelijke voorwaarden en de vereisten die door het EHRM zijn gesteld, te weten: noodzakelijkheid, doelmatigheid en proportionaliteit, is voldaan, heeft de Rechtbank Dordrecht toch anders geoordeeld. In de uitspraak Rb. Dordrecht 7 februari 2012, ECLI:NL:RBDOR:2012:BV6246 wordt strikt de hand gehouden aan de grens van 24 weken waar het de bescherming van de ongeboren vrucht betreft. C.J. Forder in Groene Serie Personen- en Familierecht, aant. 2 bij art. 1:254 BW. Zie tevens de annotatie van P. Vlaardingerbroek bij deze uitspraak, JPF 2012, nr. 82 en J.H.H.M. Dorscheidt, Rechter laat foetaal belang onbeschermd, NJB 2012/714, afl. 12, p Leenen, Gevers & Legemaate, Handboek gezondheidsrecht Deel I, Den Haag: Boom Juridische uitgevers 2011, p Afl november

3 DE JURIDISCHE IMPLICATIES VAN ECTOGENESE VOOR HET TOEKOMSTIGE KIND EN ZIJN OUDERS Artikelen persoonlijkheid ontstaat ten aanzien van het ex utero volgroeide kind, om te voorkomen dat het toekomstige kind in zijn recht op het verwerven van rechtspersoonlijkheid wo r dt a a n g e t a s t Levensvatbaarheid niet nader bepaald Als voor het ontstaan van rechtspersoonlijkheid zou worden aangeknoopt bij het moment waarop het embryo als levensvatbaar kan worden aangemerkt, zal nader moeten worden gedefinieerd wanneer sprake is van levensvatbaarheid. 15 Met het oog op het nastreven van rechtsgelijkheid tussen het in utero embryo en het ex utero embryo, verdient het de voorkeur om de levensvatbaarheid te bepalen aan de hand van het bereiken van een bepaald punt in de prenatale ontwikkeling. Welk stadium in de ontwikkeling daarvoor geschikt is, zou moeten worden vastgesteld door medici met een expertise op het gebied van neonatologie. De term levensvatbaarheid verwijst naar het vermogen van een pasgeborene om te leven buiten de baarmoeder. Levensvatbaarheid wordt, naar de huidige definitie, niet bepaald door een specifiek aantal weken dat de vrucht zich moet hebben ontwikkeld, maar door de laatste stand van de medische wetenschap. Hiermee is niet tot uitdrukking gebracht dat de pasgeborene in staat moet zijn om te kunnen overleven zonder enige vorm van medische ondersteuning, zoals een couveuse. 16 Levensvatbaarheid daarvan afhankelijk stellen, is mijns inziens gelet op voortschrijdende technische ontwikkelingen ook niet wenselijk. De wetgever heeft op grond van medische inzichten toentertijd gemeend dat de levensvatbaarheidsgrens bij 24 weken lag. 17 Deze regel is, ofschoon in de rechtspraktijk een enkele maal gehanteerd, nooit als zodanig in de wet verankerd. 18 Het is echter de vraag of dit beleid, waarbij de levensvatbaarheidsgrens sinds de inwerkingtreding van de Wet afbreking zwangerschap in ongewijzigd is gebleven, nog overeenstemt met de huidige stand van de medische wetenschap. Inmiddels wordt er wereldwijd een niet gering aantal kinderen geboren beneden de leeftijd van 24 weken dat toch levensvatbaar blijkt Juridische consequenties voor ouders De wetgever heeft voor het vestigen van familierechtelijke betrekkingen zo veel mogelijk geprobeerd aan te sluiten bij de biologische afstamming. 21 De gronden om juridisch ouder van een kind te worden, zijn echter toegenomen, inclusief het aantal ficties met betrekking tot het biologische ouderschap. Hiervan getuigt ook de per 1 april 2014 in werking getreden Wet juridisch ouderschap van de vrouwelijke partner van de moeder anders dan door adoptie, 22 i n het kader waarvan de vrouwelijke partner van de moeder, al dan niet van rechtswege, juridisch ouder wordt van het kind niettegenstaande het ontbreken van biologische of genetische verwantschap. Het is voorstelbaar dat voornoemde gronden, als gevolg van de uitwerking van het onderzoek van de staatscommissie, nog verder worden verruimd zodat het afstammingsrecht aansluit bij toekomstige (technologische) ontwikkelingen. Overigens is de situatie waarin de juridische ouder niet tevens biologisch of genetisch verwant is aan het kind, al langer bekend. 23 Ook in de toepassing van ectogenese zal deze situatie zich gaan voordoen wanneer degene die de wens heeft om een kind te doen ontstaan daarvoor, bijvoorbeeld in verband met onvruchtbaarheid, gebruikmaakt van het genetische materiaal van een al dan niet bekende donor. In deze situatie zullen het genetische, juridische en sociale ouderschap uiteenlopen en moeten de wensouders worden onderscheiden van de genetische ouders. Daarnaast kan ectogenese tevens uitkomst bieden voor personen die zowel het genetische materiaal leveren waaruit het kind, al dan niet via natuurlijke weg, wordt verwekt, als het juridisch ouderschap over het kind nastreven. In dat geval zullen het genetische, juridische en sociale ouderschap worden verenigd in dezelfde personen. Met deze uiteenlopende situaties in gedachte, zal hierna worden geïllustreerd dat er een grotere kans op conflicten ontstaat bij toepassing van ectogenese. 3.1 Juridisch ouderschap bij ectogenese Het juridisch ouderschap biedt niet alleen zekerheden voor het kind, maar ook voor de ouders. Aan het juridisch ouderschap zijn immers rechten en verplichtingen verbonden. Zo is de juridisch ouder gerechtigd, maar tevens verplicht tot omgang met het kind. 24 Daarnaast vloeit uit het juridische ouderschap een recht op informatie en consultatie voort ten opzichte van de met het gezag belaste ouder 25 en zijn ook derden verplicht de juridisch ouder desgevraagd op de hoogte te brengen van belangrijke feiten en omstan- 15 S t e i g e r, Journal of Law and Health 2010/23:143, p. 161; Schultz, Chicago- Kent Law Review 2010/84:14, p Schultz, Chicago-Kent Law Review 2010/84:14, p Uit de parlementaire geschiedenis blijkt dat de wetgever van oordeel was dat ingevolge de stand van de medische wetenschap op dat moment, vruchten van minder dan 24 weken als niet levensvatbaar moeten worden beschouwd. Gelet op het feit dat er bij een zwangerschapsduur van 24 weken of langer een steeds grotere kans bestaat op een levensvatbare vrucht, diende een zwangerschapsduur van 24 weken derhalve als absolute grens te gelden ten aanzien van zwangerschapsafbreking. Kamerstukken II 1978/79, 15474, nr. 3 (MvT), p Ook in het artikel dat de strafbaarstelling van abortussen regelt, art. 82a Sr, wordt niet gesproken over de 24 weken grens, maar wordt aangeknoopt bij de levensvatbaarheid van de ongeboren vrucht. 19 Stb. 1984, 356; Stb. 1981, B.J. Stoll e.a., Neonatal Outcomes of Extremely Preterm Infants From the NICHD Neonatal Research Network, PEDIATRICS 2010/126, afl. 3; Steiger, Journal of Law and Health 2010/23:143, p J. A. E. v a n R a a k- K u i p e r, Koekoekskinderen en het recht op afstammingsinformatie, Nijmegen: WLP 2007, p Stb. 2014, Men denke aan het van rechtswege door huwelijk ontstane vaderschap van een man die niet de biologische vader is van het kind, de situatie waarin een man een kind erkent dat verwekt is door een ander of waarin het vaderschap gerechtelijk wordt vastgesteld op de grond dat de man als levensgezel van de moeder heeft ingestemd met een daad die de verwekking van het kind tot gevolg kan hebben gehad of de situatie dat de draagmoeder juridisch moeder wordt van een kind dat is ontstaan uit het genetisch materiaal van wensouders of een wensouder en een donor (hoogtechnologisch draagmoederschap). 24 Art. 1:377a lid 1 BW. Vlaardingerbroek e.a., Het hedendaagse personen- en familierecht, Deventer: Kluwer 2011, p Art. 1:377b lid 1 BW. Vlaardingerbroek e.a., Het hedendaagse personen- en familierecht, Deventer: Kluwer 2011, p Afl november 2014

4 Artikelen DE JURIDISCHE IMPLICATIES VAN ECTOGENESE VOOR HET TOEKOMSTIGE KIND EN ZIJN OUDERS digheden aangaande het kind. 26 Niet minder relevant is het wederkerige recht op de nalatenschap bij overlijden van de ouder of het kind. 27 Een belangrijke verplichting die aan het juridisch ouderschap is gekoppeld, betreft de zorg- en onderhoudsplicht voor het minderjarige of jongmeerderjarige kind. 28 Het feit dat de mogelijkheid om juridisch ouderschap (van rechtswege) te doen ontstaan bij ectogenese onder het huidige recht ontbreekt, is niet enkel nadelig voor de rechtpositie van het kind, maar komt ook de rechtspositie van toekomstige genetische ouders en wensouders dus niet ten goede. Zou het kind ter wereld komen zonder dat het juridisch ouderschap is bepaald, dan bestaat de kans dat zowel de wensouders als de genetische ouders aanspraak maken op voornoemde rechten of zich onttrekken aan de genoemde verplichtingen. Daarnaast dreigt het risico op conflicten tussen genetische ouders/wensouders en derden. 29 O n du i - delijk is bijvoorbeeld jegens wie de geneeskundige behandelaar belast met de ontwikkeling van het ex utero embryo bij gebrek aan juridische ouders zijn verplichtingen ex art. 7:465 BW dient na te komen. Ter voorkoming van conflicten, is het van belang dat de wetgever zich op deze juridische complicatie bezint. Hier ligt dan ook een taak voor de staatscommissie Beslisrecht over het ex utero embryo In het verlengde van voorgaande problematiek, ligt het vraagstuk omtrent de zeggenschap over het ex utero embryo. Nu onder de huidige wetgeving onzeker is bij wie het kind hoort, is tevens onduidelijk bij wie het beslisrecht over het kind berust. Dit kan tot aanmerkelijke problemen leiden. Een voorbeeld daarvan betreft de situatie waarbij een van de betrokken ouders de ontwikkeling van het ex utero embryo wenst te beëindigen. 30 In dit kader kunnen twee situaties worden onderscheiden. De eerste betreft de situatie waarin de genetische ouders en wensouders niet dezelfde personen zijn. Het is voorstelbaar dat de genetische ouder in zijn hoedanigheid van bekende donor terugkomt op zijn eerdere beslissing om met zijn celmateriaal een kind voor een ander te doen ontstaan. De donor kan in verband met persoonlijke of gezondheidsgerelateerde motieven de wens hebben om de ontwikkeling van het kind te staken. Het is ook denkbaar dat wensouders 26 Art. 1:377c lid 1 BW. Vlaardingerbroek e.a., Het hedendaagse personen- en familierecht, Deventer: Kluwer 2011, p Art. 4:10 lid 1 BW. 28 Zie de art. 1:392 lid 1 onder a BW, 1:395a lid 1 BW en 1:404 lid 1 BW. Daarnaast vloeit de onderhoudsplicht voort uit de art. 1:82 BW (in geval van huwelijk en geregistreerd partnerschap, zie art. 1:80b BW) en 1:247 lid 1 BW (in geval van ouderlijk gezag). 29 Bij derden dient men te denken aan alle bij het kind betrokken personen, zoals personen die in een nauwe persoonlijke betrekking tot het kind staan (familieleden, pleegouders), personen werkzaam in opdracht van de overheid (jeugdhulpverleners, onderwijzers), geneeskundige behandelaars etc. 30 Schultz, Chicago-Kent Law Review 2010/84:14, p In deze bijdrage wordt gesproken over het beëindigen van de ontwikkeling van het embryo en niet van abortus in verband met het feit dat er bij ectogenese geen sprake kan zijn van het afbreken van de zwangerschap, omdat er geen innesteling in de baarmoeder plaatsvindt. Zie hiervoor art. 1 lid 2 Wet afbreking zwangerschap. Leenen, Gevers & Legemaate 2011, p. 127; Steiger, Journal of Law and Health 2010/23:143, p terugkomen op hun eerdere wens om met behulp van het celmateriaal van een donor een kind voor zichzelf te laten ontstaan. Hiervan kan bijvoorbeeld sprake zijn als de relatie tussen wensouders tussentijds is beëindigd, maar ook hier kan gezondheid een rol spelen. Daarnaast zouden ook financiële redenen ten grondslag kunnen liggen aan het terugkomen op een eerder gemaakte keuze. Ten tweede kan ook bij een van de genetische ouders, die bij aanvang van het proces voor ogen had zorg te dragen voor de opvoeding en verzorging van het kind en het juridisch ouderschap te vervullen, op enig moment de wens ontstaan om de ontwikkeling van het ex utero embryo te staken. De reden hiervoor zal veelal overeenstemmen met een of meerdere van de zojuist genoemde motieven. In beide gevallen rijst de vraag, hoe het beslisrecht over het afbreken van de ontwikkeling van het embryo moet worden geregeld. Globaal kunnen er op dit moment twee soorten embryo s worden onderscheiden; het in utero embryo en het in vitro embryo. 31 Het beslisrecht over het in utero embryo is neergelegd bij de zwangere vrouw. De huidige mogelijkheid tot abortus is gebaseerd op het zelfbeschikkingsrecht van die vrouw. Een eventuele rechtsbetrekking met de vader, en een daarmee gepaard gaande zeggenschap, ontstaat pas na de geboorte, ook in geval van prenatale erkenning. 32 I n tegenstelling tot het in utero embryo, maakt het in vitro embryo geen deel uit van het lichaam van de vrouw. Het beslisrecht over dit embryo berust dan ook bij de beide donoren van de gameten, mits zij tevens wensouders zijn. Zij nemen gezamenlijk de beslissing om het in vitro embryo te laten ontwikkelen of te doneren. 33 Ook komt aan beiden de bevoegdheid toe om implantatie te weigeren, zo bepaalde het Europees Hof voor de Rechten van de Mens eerder in de zaak Evans tegen het Verenigd Koninkrijk. 34 Nu de huidige wetgeving in zijn geheel niet in ectogenese voorziet, is het antwoord op de vraag wie in deze situatie bevoegd is te beslissen over de beëindiging van de ontwikkeling van een embryo dan ook niet direct uit de wet af te leiden. In de toekomst zal een derde embryo-soort worden geïntroduceerd, te weten het ex utero embryo dat enigszins te vergelijken is met het in vitro embryo vanwege het feit dat ook dit embryo niet in het lichaam van de vrouw is, maar ook niet zal worden opgenomen. In dat opzicht is het aannemelijk dat het beslisrecht ten aanzien van het ex utero embryo net als ten aanzien van het in vitro embryo wordt toegekend aan de personen van wie de gameten afkomstig zijn, mits deze personen tevens de wensouders zijn. 31 H e t in vitro embryo betreft het embryo dat na fusie van de gameten door in-vitrofertilisatie is ontstaan en verblijft buiten de baarmoeder van een vrouw. Deze embryo s worden veelal opgeslagen in een kliniek om implantatie op een later tijdstip te bewerkstelligen of wetenschappelijk onderzoek mogelijk te maken. 32 Asser/De Boer 2010, nr. 719, p Art. 8 lid 2 Embryowet. 34 EHRM 7 maart 2006, nr. 6339/05 69 (Evans vs. U.K.) en EHRM 10 april 2007, nr. 6339/05 (Evans vs. U.K.). Zie ook Leenen, Gevers & Legemaate, Handboek gezondheidsrecht Deel I, Den Haag: Boom Juridische uitgevers 2011, p Afl november

5 DE JURIDISCHE IMPLICATIES VAN ECTOGENESE VOOR HET TOEKOMSTIGE KIND EN ZIJN OUDERS Artikelen Dit geldt niet ten aanzien van de situatie waarbij zowel genetische ouders als wensouders zijn betrokken. Op basis van de Embryowet geldt dat de zeggenschap van de genetische ouders in dat geval wordt overgeheveld naar de wensouders, nu art. 8 lid 1 Embryowet bepaalt dat de zeggenschap over restembryo s toekomt aan de wensouders voor wie de embryo s, eventueel met behulp van donorgameten, tot stand zijn gebracht. 35 Hieruit trek ik de conclusie dat wanneer een embryo is ontstaan uit door een ander of anderen afgestane gameten, het beslisrecht over de gameten c.q. het embryo niet langer bij de donor(en) berust, maar bij de perso(o)n(en) ten behoeve van wie de gedoneerde geslachtscellen zijn of zullen worden gebruikt. 36 Het is echter de vraag of de beslissing tot het beëindigen van de ontwikkeling van het embryo binnen de reikwijdte van deze zeggenschap valt, nu daaromtrent in art. 8 lid 1 onder a-c Embryowet niets is bepaald. Onduidelijk blijft daarom aan welke perso(o)n(en) de beslissing omtrent het beëindigen van de ontwikkeling van het embryo toekomt. De vraag is ook of er een rechtvaardiging is te vinden voor het beëindigen van de ontwikkeling van een ex utero embryo, nu onduidelijk is of het huidige zelfbeschikkingsrecht van een vrouw, in het kader waarvan zij kan besluiten tot het afbreken van de zwangerschap, is gebaseerd op het recht om niet tegen haar wil in zwanger te zijn of op het recht om niet tegen haar wil in moeder te worden. een kind in dat kader in ieder geval één juridisch ouder heeft, te weten een juridische moeder. 38 Een andere complicatie die zich kan voordoen, welke eveneens bekend is vanuit het draagmoederschap, betreft de situatie waarbij de genetische ouders in strijd met eerder gemaakte afspraken weigeren om het kind, dat is verwekt ten behoeve van de wensouders, af te staan. 39 Naar huidig recht geldt de opvatting dat de contractsinhoud van een draagmoederschapsovereenkomst gericht op het (af)dwingen (tot) (van) ouderschap nietig is wegens strijd met de openbare orde en de goede zeden. 40 Het gevolg daarvan is dat de contractspartij die nakoming weigert, niet kan worden gedwongen tot nakoming. 41 Overigens zal niet-nakoming van andere elementen uit de draagmoederschapsovereenkomst, zoals schadevergoeding of een financiële tegemoetkoming, wel tot verbintenisrechtelijke gevolgen kunnen leiden. 42 Nu er bij ectogenese geen sprake is van het dragen en baren van een kind, is het de vraag of een overeenkomst tussen genetische ouders en wensouders eveneens partieel nietig is op grond van art. 3:40 lid 1 BW. Kortom, niet duidelijk is aan wie de verantwoordelijkheid voor het kind kan of moet worden toegekend. Ik adviseer dan ook om dit punt door de wetgever of in de nabije toekomst door de staatscommissie nader te laten onderzoeken. 4. To t slo t 3. 3 Verantwoordelijkheid voor procreatie In het voorgaande is reeds de situatie geschetst dat een der betrokkenen terugkomt op een eerder gemaakte beslissing en daarbij de wens heeft om het kind zich niet verder te laten ontwikkelen. Maar wat nu als de ontwikkeling van het kind, bijvoorbeeld in verband met analoge toepassing van abortuswetgeving, niet meer kan worden gestaakt of de geneeskundige behandelaar zijn medewerking aan het beeindigen van de ontwikkeling weigert en het kind toch ter wereld komt? De vraag die dan rijst, is of de betrokkenen het juridisch ouderschap over het kind kan worden opgedrongen en, zo ja, wie van de betrokkenen? Zou dat degene moeten zijn op wiens of wier initiatief het kind is ontstaan, (een van) de genetische ouder(s) of de wensouder(s)? Die vraag zal bijvoorbeeld aan de orde zijn nadat dat het kind ter wereld is gekomen of dreigt te komen met een handicap en geen der betrokkenen de verantwoordelijkheid voor het kind op zich wil nemen. Soortgelijke problematiek, waarbij wensouders het kind weigeren, 37 doet zich thans ook voor bij draagmoederschapsconstructies waarbij moet worden opgemerkt dat 35 Olsthoorn-Heim/Ploem in T&C Gezondheidsrecht I, commentaar op art. 8 Embryowet. 36 Leenen, Gevers & Legemaate, Handboek gezondheidsrecht Deel I, Den Haag: Boom Juridische uitgevers 2011, p W.C.E. Hammerstein-Schoonderwoerd, De problematiek rond kunstmatige inseminatie met donorsperma, in-vitrofertilisatie en draagmoederschap, gezien vanuit het personen- en familierecht, in: Reinders, Hammerstein-Schoonderwoerd & Doek, Kunstmatige voortplanting, W.E.J. Tjeenk Willink: Zwolle 1989, p. 45. In deze bijdrage is een uiteenzetting gegeven van juridische complicaties die ectogenese onder het huidige afstammingsrecht met zich zal brengen. Die juridische consequenties in ogenschouw genomen, concludeer ik dat deze toekomstige voortplantingstechniek ingrijpende gevolgen zal hebben voor zowel de rechtspositie van het kind, als die van genetische ouders en wensouders. Als grootste knelpunt, bij toepassing van ectogenese onder het huidige afstammingsrecht, voorzie ik het ontbreken van juridisch ouderschap (van rechtswege). Dit leidt enerzijds tot een inbreuk op de rechten van het kind, anderzijds brengt het rechtsonzekerheid met zich mee voor genetische ouders, wensouders en derden. Zodra ectogenese de experimentele fase voorbij is en beschikbaar wordt als erkende voortplantingstechniek, zal 38 Art. 1:198 lid 1 onder a BW. 39 Het betreft dan de situatie waarbij gameten ten behoeve van de wensouders zijn verstrekt door bekende donoren. Een onbekende donor zal immers veelal geen weet hebben van het feit dat er inmiddels een kind is verwekt met behulp van zijn of haar genetisch materiaal. 40 Art. 3:40 lid 1 BW. Zie tevens J.A.E. van Raak-Kuiper, Koekoekskinderen en het recht op afstammingsinformatie, Nijmegen: WLP 2007, p. 95; A.M.L. Broekhuijsen-Molenaar, Civielrechtelijke aspekten van kunstmatige inseminatie en draagmoederschap, Deventer: Kluwer 1991, p W.C.E. Hammerstein-Schoonderwoerd, De problematiek rond kunstmatige inseminatie met donorsperma, in-vitrofertilisatie en draagmoederschap, gezien vanuit het personen- en familierecht, in: Reinders, Hammerstein-Schoonderwoerd & Doek, Kunstmatige voortplanting, W.E.J. Tjeenk Willink: Zwolle 1989, p. 45; J.A.E. van Raak-Kuiper, Koekoekskinderen en het recht op afstammingsinformatie, Nijmegen: WLP 2007, p. 95; A.M.L. Broekhuijsen-Molenaar, Civielrechtelijke aspekten van kunstmatige inseminatie en draagmoederschap, Deventer: Kluwer 1991, p V l a a r d i n g e r b r o e k e. a., Het hedendaagse personen- en familierecht, Deventer: Kluwer 2011, p Afl november 2014

6 Artikelen DE JURIDISCHE IMPLICATIES VAN ECTOGENESE VOOR HET TOEKOMSTIGE KIND EN ZIJN OUDERS deze lacune op een passende wijze juridisch moeten worden ondervangen. Tegen deze achtergrond zou ik de staatscommissie willen adviseren om de juridische gevolgen van ectogenese mee te nemen in het advies dat voortvloeit uit het onderzoek naar het huidige afstammingsrecht en de wijze waarop juridisch ouderschap ontstaat. Meer specifiek zou ik haar willen adviseren om onderzoek te doen naar een nieuwe mogelijkheid om in een zeer vroeg stadium bij voorkeur voor het moment van conceptie het (intentionele) juridisch ouderschap te vestigen. Het afleggen van een verklaring bij de rechtbank of het neerleggen van een verklaring in een notariële akte zouden kunnen worden overwogen als mogelijkheden om het (intentionele) juridisch ouderschap in de toekomst vast te stellen. De diverse facetten van ectogenese noodzaken vanuit juridisch oogpunt in ieder geval tot een diepgaand onderzoek alvorens de invoering ervan kan worden verwezenlijkt. Uitgangspunt dient daarbij te zijn dat de rechtspositie van het kind en zijn ouders bij toepassing van deze technologie in de toekomst met voldoende zekerheden omkleed zal zijn. Afl november

Het conceptwetsvoorstel lesbisch ouderschap onder de loep

Het conceptwetsvoorstel lesbisch ouderschap onder de loep Het conceptwetsvoorstel lesbisch ouderschap onder de loep Machteld Vonk Inleiding Eindelijk is het zover: de regering is gekomen met een conceptwetsvoorstel om het ouderschap van lesbische paren te regelen.

Nadere informatie

Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden

Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden Jaargang 2013 480 Wet van 25 november 2013 tot wijziging van Boek 1 van het Burgerlijk Wetboek in verband met het juridisch ouderschap van de vrouwelijke partner

Nadere informatie

Minderjarigheid in het recht

Minderjarigheid in het recht Minderjarigheid in het recht Minderjarigen zijn personen onder de 18 jaar, tenzij voor hun 18e levensjaar huwelijk, geregistreerd partnerschap (GP) of meerderjarigverklaring van moeder van 16/17 jr Twee

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Woord vooraf XIII. Verantwoording XVII. Lijst van gebruikte definities XXV. Lijst van gebruikte afkortingen XXVII.

Inhoudsopgave. Woord vooraf XIII. Verantwoording XVII. Lijst van gebruikte definities XXV. Lijst van gebruikte afkortingen XXVII. Inhoudsopgave Woord vooraf Verantwoording Lijst van gebruikte definities Lijst van gebruikte afkortingen Inleiding XI XIII XVII XXV XXVII 1 Het begin 1 1.1 Het ontstaan van nieuw leven 1 1.2 De geslachtelijke

Nadere informatie

MEMORIE VAN TOELICHTING

MEMORIE VAN TOELICHTING Wijziging van Boek 1 van het Burgerlijk Wetboek in verband met het ontstaan van het moederschap van rechtswege van en de mogelijkheid van erkenning door de vrouwelijke partner van de moeder MEMORIE VAN

Nadere informatie

rechtspositie van de verwekker worden verbeterd wanneer zijn kind geboren wordt binnen een ander huwelijk]

rechtspositie van de verwekker worden verbeterd wanneer zijn kind geboren wordt binnen een ander huwelijk] 2012 Naam: Loes van Thiel ANR: 535277 begeleider: Mr. Smits [ Binnen welk juridisch kader kan de rechtspositie van de verwekker worden verbeterd wanneer zijn kind geboren wordt binnen een ander huwelijk]

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2003 2004 29 353 Wijziging van enige bepalingen van Boek 1 van het Burgerlijk Wetboek met betrekking tot het geregistreerd partnerschap, de geslachtsnaam

Nadere informatie

239. Duomoederschap anno 2014

239. Duomoederschap anno 2014 239. Duoschap anno 2014 Mr. dr. M.J. Vonk Vanaf 1 april 2014 is het mogelijk om via het afstammingsrecht twee juridische s te hebben. Op de geboorteakte staan dan een en een uit wie het kind is geboren.

Nadere informatie

Handboek gezondheidsrecht

Handboek gezondheidsrecht Handboek gezondheidsrecht Deell Rechten van mensen in de gezondheidszorg Vijfde.geheel herziene druk Prof. dr. H.J.J. Leenen t Prof. mr.j.k.m.gevers Prof. mr. J. Legemaate Bohn Stafleu van Loghum Houten

Nadere informatie

» Samenvatting. JPF 2011/33 Gerechtshof 's-gravenhage 1 december 2010, 200.020.898/01; LJN BO7387. ( mr. Van Nievelt mr. Mink mr. Pijls-Olde Scheper )

» Samenvatting. JPF 2011/33 Gerechtshof 's-gravenhage 1 december 2010, 200.020.898/01; LJN BO7387. ( mr. Van Nievelt mr. Mink mr. Pijls-Olde Scheper ) JPF 2011/33 Gerechtshof 's-gravenhage 1 december 2010, 200.020.898/01; LJN BO7387. ( mr. Van Nievelt mr. Mink mr. Pijls-Olde Scheper ) 1. [Appellant 1], hierna te noemen: de vader, en 2. [appellant 2],

Nadere informatie

Overzicht van roze ouderschapsvormen Gezag en juridisch ouderschap

Overzicht van roze ouderschapsvormen Gezag en juridisch ouderschap Versie 1.4, 20 juni 2015 Overzicht van roze ouderschapsvormen ezag en juridisch ouderschap uni 2015 Dit werk valt onder een Crea>ve Commons Naamsvermelding- NietCommercieel- elijkdelen 4.0 Interna>onaal-

Nadere informatie

JPF 2013/115 Rechtbank Den Haag 11 februari 2013, C/09/419508 FA RK 12-3722; ECLI:NL:RBDHA:2013:BZ3284. ( mr. Brakel )

JPF 2013/115 Rechtbank Den Haag 11 februari 2013, C/09/419508 FA RK 12-3722; ECLI:NL:RBDHA:2013:BZ3284. ( mr. Brakel ) JPF 2013/115 Rechtbank Den Haag 11 februari 2013, C/09/419508 FA RK 12-3722; ECLI:NL:RBDHA:2013:BZ3284. ( mr. Brakel ) [De minderjarige], geboren op [geboortedatum] te [geboorteplaats], Frankrijk, wonende

Nadere informatie

JPF 2012/161 Rechtbank Dordrecht 30 mei 2012, 96504/FA RK ; 96507/FA RK ; LJN BW7709. ( mr. Haerkens-Wouters )

JPF 2012/161 Rechtbank Dordrecht 30 mei 2012, 96504/FA RK ; 96507/FA RK ; LJN BW7709. ( mr. Haerkens-Wouters ) JPF 2012/161 Rechtbank Dordrecht 30 mei 2012, 96504/FA RK 12-7108; 96507/FA RK 12-71111; LJN BW7709. ( mr. Haerkens-Wouters ) [Verzoekster] te [adres verzoekster], verzoekster, advocaat: mr. M. Huisman

Nadere informatie

» Samenvatting. JPF 2012/162 Rechtbank 's-gravenhage 18 januari 2012, 391535/FA RK 11-2699; LJN BV2597. ( mr. De Wit mr. Nijman mr.

» Samenvatting. JPF 2012/162 Rechtbank 's-gravenhage 18 januari 2012, 391535/FA RK 11-2699; LJN BV2597. ( mr. De Wit mr. Nijman mr. JPF 2012/162 Rechtbank 's-gravenhage 18 januari 2012, 391535/FA RK 11-2699; LJN BV2597. ( mr. De Wit mr. Nijman mr. Meijer ) [Verzoeker 1] en [verzoeker 2] te s-gravenhage, hierna verzoekers, dan wel [verzoeker

Nadere informatie

Gehoord de gerechten adviseert de Raad u als volgt. 1

Gehoord de gerechten adviseert de Raad u als volgt. 1 De Minister van Justitie Postbus 20301 2500 EH DEN HAAG Afdeling Ontwikkeling bezoekadres Kneuterdijk 1 2514 EM Den Haag Correspondentieadres Postbus 90613 2509 LP Den Haag datum 2 maart 2010 doorkiesnummer

Nadere informatie

HOMOSEKSUEEL OUDERSCHAP - De juridische aspecten -

HOMOSEKSUEEL OUDERSCHAP - De juridische aspecten - HOMOSEKSUEEL OUDERSCHAP - De juridische aspecten - BROCHURE - 1 - Met dank aan; Brusselsestraat 51 6211 PB Maastricht Tel.: 0031 (0)43-325 96 79 Fax: 0031 (0)43-325 04 31 www.leliveldadvocaten.nl Email:

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2011 2012 33 032 Wijziging van Boek 1 van het Burgerlijk Wetboek in verband met het juridisch ouderschap van de vrouwelijke partner van de moeder anders

Nadere informatie

Gezagsdragers hebben (anders dan pleegouders) de plicht te voorzien in het levensonderhoud van het kind waarover zij het gezag uitoefenen.

Gezagsdragers hebben (anders dan pleegouders) de plicht te voorzien in het levensonderhoud van het kind waarover zij het gezag uitoefenen. GEZAG EN VOOGDIJ WAT IS GEZAG? De wet geeft als omschrijving van gezag: de plicht en het recht om een minderjarig kind (dat is een kind jonger dan 18 jaar) te verzorgen en op te voeden. Wat betekent dit

Nadere informatie

» Samenvatting. JPF 2011/36 Rechtbank 's-gravenhage 14 september 2009, 327692/FA RK 08-10420; LJN BK1197. ( mr. De Wit mr. Don mr.

» Samenvatting. JPF 2011/36 Rechtbank 's-gravenhage 14 september 2009, 327692/FA RK 08-10420; LJN BK1197. ( mr. De Wit mr. Don mr. JPF 2011/36 Rechtbank 's-gravenhage 14 september 2009, 327692/FA RK 08-10420; LJN BK1197. ( mr. De Wit mr. Don mr. Zonneveld ) Mr. A.R.M. van Kempen, advocaat, kantoorhoudende te Amsterdam, in haar hoedanigheid

Nadere informatie

Ouderschap, gezag en scheiding

Ouderschap, gezag en scheiding Ouderschap, gezag en scheiding mr. Paulien Boerkamp met dank aan: mr. Lydia Janssen 2 en 12 maart 2015 Programma Twee soorten juridische banden met kind: 1. Ouderschap (= familie) 2. Gezag (= zeggenschap)

Nadere informatie

RESULTATEN VRAGENLIJST ROZE OUDERSCHAP

RESULTATEN VRAGENLIJST ROZE OUDERSCHAP RESULTATEN VRAGENLIJST ROZE OUDERSCHAP Deze vragenlijst is opgesteld en uitgezet door Stichting Meer dan Gewenst in samenwerking met de Universiteit van Amsterdam t.b.v. de Europese Verkiezingen op 22

Nadere informatie

Plaats van de jongere in het Nederlandse recht

Plaats van de jongere in het Nederlandse recht 21 2 Plaats van de jongere in het Nederlandse recht 2.1 Inleiding 23 2.2 Afstamming 23 2.2.1 Geboorte 24 2.2.2 Erkenning 25 2.2.3 Gerechtelijke vaststelling van het ouderschap 26 2.2.4 Vaderschapsactie

Nadere informatie

Meerouderschap- en gezag Regeling ten behoeve van Staatscommissie Herijking ouderschap. 1. Inleiding

Meerouderschap- en gezag Regeling ten behoeve van Staatscommissie Herijking ouderschap. 1. Inleiding Meerouderschap- en gezag Regeling ten behoeve van Staatscommissie Herijking ouderschap 1. Inleiding In april 2014 heeft de ministerraad op voorstel van de toenmalige staatssecretaris van Veiligheid en

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 1998 1999 26 673 Wijziging van Boek 1 van het Burgerlijk Wetboek (adoptie door personen van hetzelfde geslacht) B ADVIES RAAD VAN STATE EN NADER RAPPORT

Nadere informatie

Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden

Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden Jaargang 2002 153 Wet van 14 maart 2002, houdende regeling van het conflictenrecht inzake de familierechtelijke betrekkingen uit hoofde van afstamming (Wet

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2005 2006 30 551 Wijziging van Boek 1 van het Burgerlijk Wetboek in verband met verkorting van de adoptieprocedure en wijziging van de Wet opneming buitenlandse

Nadere informatie

De spermadonor en zijn recht op omgang met het kind In hoeverre dient de spermadonor een recht op omgang te hebben, mede gelet op het belang van het

De spermadonor en zijn recht op omgang met het kind In hoeverre dient de spermadonor een recht op omgang te hebben, mede gelet op het belang van het De spermadonor en zijn recht op omgang met het kind In hoeverre dient de spermadonor een recht op omgang te hebben, mede gelet op het belang van het kind en het familie- en gezinsleven in de zin van artikel

Nadere informatie

DE WET HOUDENDE DE VASTSTELLING VAN DE AFSTAMMING VAN DE MEEMOEDER

DE WET HOUDENDE DE VASTSTELLING VAN DE AFSTAMMING VAN DE MEEMOEDER DE WET HOUDENDE DE VASTSTELLING VAN DE AFSTAMMING VAN DE MEEMOEDER INFOMOMENT 24/5/2014 Paul BORGHS WERKGROEP POLITIEK ÇAVARIA EUROPEAN COMMISSION ON SEXUAL ORIENTATION LAW JURIST GESPECIALISEERD IN HOLEBI-

Nadere informatie

Erkenning van kinderen in het buitenland door een Nederlander. Prof. Dr. Gerard-René de Groot 29 november 2012

Erkenning van kinderen in het buitenland door een Nederlander. Prof. Dr. Gerard-René de Groot 29 november 2012 Erkenning van kinderen in het buitenland door een Nederlander Prof. Dr. Gerard-René de Groot 29 november 2012 Erkenning in het buitenland Opmerkingen over de relatie tussen IPR en nationaliteitsrecht Nationaliteitsrecht

Nadere informatie

SAMENLEVINGVORMEN EN SAMENLEVINGSCONTRACT

SAMENLEVINGVORMEN EN SAMENLEVINGSCONTRACT SAMENLEVINGSVORMEN SAMENLEVINGVORMEN EN SAMENLEVINGSCONTRACT Algemeen De gevolgen van het huwelijk en het geregistreerd partnerschap worden in de wet uitgebreid geregeld. Andere samenwonenden worden door

Nadere informatie

Directoraat-Generaal Wetgeving, Internationale Aangelegenheden en Vreemdelingenzaken

Directoraat-Generaal Wetgeving, Internationale Aangelegenheden en Vreemdelingenzaken ϕ1 Ministerie van Justitie Directoraat-Generaal Wetgeving, Internationale Aangelegenheden en Vreemdelingenzaken Directie Wetgeving Postadres: Postbus 20301, 2500 EH Den Haag Aan de Voorzitter van de Tweede

Nadere informatie

Hebben ongehuwde samenlevers recht op alimentatie?

Hebben ongehuwde samenlevers recht op alimentatie? Hebben ongehuwde samenlevers recht op alimentatie? december 2012 mr D.H.P. Cornelese De auteur heeft grote zorgvuldigheid betracht in het weergeven van delen uit het geldende recht. Evenwel noch de auteur

Nadere informatie

stichting Meer dan Gewenst Advocatenkantoor De Binnenstad

stichting Meer dan Gewenst Advocatenkantoor De Binnenstad stichting Meer dan Gewenst Advocatenkantoor De Binnenstad A.M. Thus, voorzitter mr W.J. Eusman Lage Kanaaldijk 89 Postbus 16695 6212 AK Maastricht 1001 RD Amsterdam www.meerdangewenst.nl 020-6271816 www.binnenstadadvocaten.nl

Nadere informatie

De juridische aspecten van het zaaddonorschap

De juridische aspecten van het zaaddonorschap De juridische aspecten van het zaaddonorschap Scriptie ter afsluiting van de Masteropleiding Rechtswetenschappen aan de Open Universiteit Nederland Begeleider: mr. M. Baks Examinator: Mw. dr. mr. A.L.H.

Nadere informatie

JPF 2013/149 Rechtbank 's-gravenhage 23 oktober 2012, 422965/FA RK 12-5121; ECLI:NL:RBSGR:2012:BY2371. ( mr. Bellaart )

JPF 2013/149 Rechtbank 's-gravenhage 23 oktober 2012, 422965/FA RK 12-5121; ECLI:NL:RBSGR:2012:BY2371. ( mr. Bellaart ) JPF 2013/149 Rechtbank 's-gravenhage 23 oktober 2012, 422965/FA RK 12-5121; ECLI:NL:RBSGR:2012:BY2371. ( mr. Bellaart ) [De vrouw] te [woonplaats vrouw], hierna: de vrouw, advocaat: mr. L.J. Zietsman te

Nadere informatie

Eindscriptie Personen & Familierecht. Verdient de niet-juridische vader betere wettelijke bescherming?

Eindscriptie Personen & Familierecht. Verdient de niet-juridische vader betere wettelijke bescherming? Eindscriptie Personen & Familierecht Verdient de niet-juridische vader betere wettelijke bescherming? Auteur: Mark S. Franse Administratienr: S306472 Scriptiebegeleider: Mw. Mr J.A.E. van Raak - Kuiper

Nadere informatie

In opdracht van: Juridische Hogeschool Tilburg en D&H Advocaten en Mediators

In opdracht van: Juridische Hogeschool Tilburg en D&H Advocaten en Mediators Scriptie Tristan Wolters Tilburg, mei 2011 In opdracht van: Juridische Hogeschool Tilburg en D&H Advocaten en Mediators Naam: Tristan Daniël Wolters Studentnummer: 2014194 Plaats en datum: Tilburg, mei

Nadere informatie

Wat is gezag? De ouder Gezag en erfrecht Wie heeft het gezag? de NOTARIS en. Gezag. en voogdij

Wat is gezag? De ouder Gezag en erfrecht Wie heeft het gezag? de NOTARIS en. Gezag. en voogdij Wat is gezag? De ouder Gezag en erfrecht Wie heeft het gezag? de NOTARIS en Gezag en voogdij Inhoud Wat is gezag? 2 De ouder 3 Gezag en erfrecht 3 Wie heeft het gezag? 4 Huwelijk 4 Man en vrouw 4 Vrouw

Nadere informatie

Draagmoederschap. Biedt de huidige regelgeving wel voldoende bescherming aan de belangen van de wensouders en het kind?

Draagmoederschap. Biedt de huidige regelgeving wel voldoende bescherming aan de belangen van de wensouders en het kind? Draagmoederschap Biedt de huidige regelgeving wel voldoende bescherming aan de belangen van de wensouders en het kind? Scriptie Master Privaatrecht: Privaatrechtelijke rechtspraktijk Universiteit van Amsterdam

Nadere informatie

De zeggenschap over het embryo

De zeggenschap over het embryo ARTIKEL NICOLLE ZEEGERS Universitair docent Politicologie Faculteit Rechtsgeleerdheid Rijksuniversiteit Groningen Handelingen met embryo 's wettelijk geregeld De zeggenschap over het embryo Met de voortschrijdende

Nadere informatie

Adoptie van een kind in Nederland

Adoptie van een kind in Nederland Adoptie van een kind in Nederland Uitvoeringswet Verdrag inzake de bescherming van kinderen en de samenwerking op het gebied van de interlandelijke adoptie Hoofdstuk 4. Prodedure in geval van interlandelijke

Nadere informatie

Draagmoederschap in opkomst: specifieke wet- en regelgeving noodzakelijk?

Draagmoederschap in opkomst: specifieke wet- en regelgeving noodzakelijk? Mr. S.C.A. van Vlijmen en mr. J.H. van der Tol 1 Draagmoederschap in opkomst: specifieke wet- en regelgeving noodzakelijk? 56 Het draagmoederschap is zowel nationaal als internationaal in opkomst. Er is

Nadere informatie

Afstamming. U hebt vragen over uw afstamming of over de afstamming van uw kind

Afstamming. U hebt vragen over uw afstamming of over de afstamming van uw kind Afstamming U hebt vragen over uw afstamming of over de afstamming van uw kind Inhoud Afstamming in het Belgische recht...3 Afstamming krachtens de wet...4 Afstamming langs moederszijde...4 Afstamming langs

Nadere informatie

De juridische geboorte van het ongeboren kind

De juridische geboorte van het ongeboren kind De juridische geboorte van het ongeboren kind Een onderzoek naar de juridische voorwaarden om zonder toestemming van de zwangere vrouw in te grijpen ten behoeve van het ongeboren kind. Auteur: Thessa van

Nadere informatie

Een pleidooi voor aanpassing van het Besluit Huwelijksgoederenregister 1969 1

Een pleidooi voor aanpassing van het Besluit Huwelijksgoederenregister 1969 1 Een pleidooi voor aanpassing van het Besluit Huwelijksgoederenregister 1969 1 Prof. mr. A.J.M. Nuytinck, hoogleraar privaatrecht, in het bijzonder personen-, familie- en erfrecht, aan de Erasmus Universiteit

Nadere informatie

Gew. bij S.B. 1983 no. 104.

Gew. bij S.B. 1983 no. 104. WET van 24 november 1975, tot regeling van het Surinamerschap en het Ingezetenschap (S.B.1975 no.4), gelijk zij luidt na de daarin aangebrachte wijzigingen bij S.B. 1983 no. 104, S.B. 1984 no. 55, S.B.

Nadere informatie

Samenvatting. De foetus als patiënt?

Samenvatting. De foetus als patiënt? Samenvatting Sinds de Gezondheidsraad in 1990 advies uitbracht over invasieve diagnostiek en behandeling van de foetus hebben zich op dit terrein belangrijke ontwikkelingen voorgedaan, vooral door het

Nadere informatie

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814.

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. STAATSCOURANT Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. Nr. 12889 28 juni 2012 Besluit van de Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties van 19 juni 2012, nr. WBN 2012/3,

Nadere informatie

VOORJAARSWIJZIGINGEN FAMILIERECHT mr. L.H.M. Zonnenberg

VOORJAARSWIJZIGINGEN FAMILIERECHT mr. L.H.M. Zonnenberg VOORJAARSWIJZIGINGEN FAMILIERECHT mr. L.H.M. Zonnenberg Op 12 februari 2009 verscheen het Koninklijk Besluit van 6 februari 2009. Dat KB regelt de inwerkingtreding van onder meer de Wet van 9 oktober 2008

Nadere informatie

Scheiden, erkennen, adopteren, gezag uitoefenen over en omgang of contact hebben met minderjarige kinderen anno 2009

Scheiden, erkennen, adopteren, gezag uitoefenen over en omgang of contact hebben met minderjarige kinderen anno 2009 Rotterdam Institute of Private Law Accepted Paper Series Nieuw familierecht Scheiden, erkennen, adopteren, gezag uitoefenen over en omgang of contact hebben met minderjarige kinderen anno 2009 A.J.M. Nuytinck

Nadere informatie

14 Nederlands nationaliteitsrecht

14 Nederlands nationaliteitsrecht MONOGRAFIEËN PRIVAATRECHT Prof. mr. G.R. de Groot Prof. mr. M. Tratnik 14 Nederlands nationaliteitsrecht Vierde druk p. Kluwer a Wolters Kluwer business Kluwer - Deventer - 2010 INHOUDSOPGAVE Lijst van

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2011 2012 33 032 Wijziging van Boek 1 van het Burgerlijk Wetboek in verband met het juridisch ouderschap van de vrouwelijke partner van de moeder anders

Nadere informatie

Tekst voor omslag van WPNR

Tekst voor omslag van WPNR Reactie op de bijdrage van mw. dr. N.C.G. Gubbels en mw. prof. mr. I.J.F.A. van Vijfeijken aan de rubriek Belastingrecht Actueel, (Adoptief)kind en de Successiewet, WPNR 2012-6919, p. 161 Prof. mr. A.J.M.

Nadere informatie

Gezag voor de sperma- en eiceldonor als derde persoon?

Gezag voor de sperma- en eiceldonor als derde persoon? Gezag voor de sperma- en eiceldonor als derde persoon? Een onderzoek naar de mogelijkheid voor een uitbreiding van het gezag voor meer dan twee personen vanuit de positie van de sperma- en eiceldonor bezien.

Nadere informatie

Als ouders niet meer samen zijn

Als ouders niet meer samen zijn Als ouders niet meer samen zijn Inhoudsopgave Waarover gaat deze folder?...5 Werkwijze hulpverleners...5 Rol van ouders...6 Regelingen met betrekking tot het gezag...7 Als ouders niet meer samen zijn...8

Nadere informatie

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814.

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. STAATSCOURANT Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. Nr. 14290 2 augustus 2011 Besluit van de Staatssecretaris van Veiligheid en Justitie en de Minister van Volksgezondheid, Welzijn

Nadere informatie

Cumulatief beslag op aandelen op naam: tot welk moment?

Cumulatief beslag op aandelen op naam: tot welk moment? Cumulatief beslag op aandelen op naam: tot welk moment? Mr. C.H.M. Fiévez * 1. Inleiding De vraag tot welk moment cumulatief beslag op aandelen nog mogelijk is veronderstelt dat elk beslagobject, en dus

Nadere informatie

Als ouders niet meer samen zijn

Als ouders niet meer samen zijn Als ouders niet meer samen zijn Informatiefolder over de rechten en plichten van gescheiden ouders bij hulpverlening aan kinderen ALS OUDERS NIET MEER SAMEN ZIJN INFORMATIEFOLDER OVER DE RECHTEN EN PLICHTEN

Nadere informatie

Het gezag over minderjarige kinderen en de andere levensgezel

Het gezag over minderjarige kinderen en de andere levensgezel Het gezag over minderjarige kinderen en de andere levensgezel Prof. mr. A.J.M. Nuytinck, hoogleraar privaatrecht, in het bijzonder personen-, familie- en erfrecht, aan de Erasmus Universiteit Rotterdam

Nadere informatie

Als ouders niet meer samen zijn

Als ouders niet meer samen zijn Algemene informatie Als ouders niet meer samen zijn Informatiefolder over de rechten en plichten van gescheiden ouders bij hulpverlening aan kinderen 1 2 Waarover gaat deze folder? Uw kind bezoekt binnenkort

Nadere informatie

Compendium van het personenen familierecht

Compendium van het personenen familierecht Mevr. prof. mr. S.F.M. Wortmann Mevr. mr. J. van Duijvendijk-Brand Compendium van het personenen familierecht Elfde druk Kluwer a Wolters Kluwer business Deventer - 2012 INHOUDSOPGAVE Voorwoord / V Hoofdstuk

Nadere informatie

De verbetering van de rechtspositie van duomoeders

De verbetering van de rechtspositie van duomoeders De verbetering van de rechtspositie van duomoeders De wijziging van Boek 1 van het Burgerlijk Wetboek in verband met het juridisch ouderschap van de vrouwelijke partner van de moeder anders dan door adoptie

Nadere informatie

INHOUD. Voorwoord... v. Deel I. De regelgeving rond MBV: een geïntegreerd overzicht Marlies Eggermont... 1

INHOUD. Voorwoord... v. Deel I. De regelgeving rond MBV: een geïntegreerd overzicht Marlies Eggermont... 1 INHOUD Voorwoord............................................................ v Deel I. De regelgeving rond MBV: een geïntegreerd overzicht Marlies Eggermont...............................................

Nadere informatie

Ontkenning vaderschap door bijzondere curator namens minderjarige

Ontkenning vaderschap door bijzondere curator namens minderjarige Ontkenning vaderschap door bijzondere curator namens minderjarige Prof.mr. A.J.M. Nuytinck HR 31 oktober 2003, RvdW 2003, 167 (mrs. R. Herrmann, J.B. Fleers, D.H. Beukenhorst, A.M.J. van Buchem-Spapens,

Nadere informatie

Raad voor Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming ~ 2500 GC Den Haag

Raad voor Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming ~ 2500 GC Den Haag Parkstraat 83 Den Haag Correspondentie: Raad voor Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming ~ 2500 GC Den Haag ~ Telefoon Fax algemeen (070) (070) 361 93361 009310 Fax rechtspraak (070) 361 9315 Aan de

Nadere informatie

Rolnummer 3630. Arrest nr. 174/2005 van 30 november 2005 A R R E S T

Rolnummer 3630. Arrest nr. 174/2005 van 30 november 2005 A R R E S T Rolnummer 3630 Arrest nr. 174/2005 van 30 november 2005 A R R E S T In zake : de prejudiciële vraag betreffende artikel 320, 4, van het Burgerlijk Wetboek, gesteld door de Rechtbank van eerste aanleg te

Nadere informatie

Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden

Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden Jaargang 2014 132 Besluit van 20 maart 2014, houdende vaststelling van het tijdstip van inwerkingtreding van de Wet van 25 november 2013 tot wijziging van

Nadere informatie

Afdeling Samenleving Richtlijn 730 Ingangsdatum: 01-10-2012

Afdeling Samenleving Richtlijn 730 Ingangsdatum: 01-10-2012 Afdeling Samenleving Richtlijn 730 Ingangsdatum: 01-10-2012 VERHAAL VAN BIJSTAND Algemeen Op grond van artikel 61 van de Wet werk en bijstand (WWB) kunnen door het College de kosten van bijstand worden

Nadere informatie

ref.nr.: 6.60/10.107 Amsterdam, 25 februari 2010 betreft: reactie op het concept-wetsvoorstel lesbisch ouderschap

ref.nr.: 6.60/10.107 Amsterdam, 25 februari 2010 betreft: reactie op het concept-wetsvoorstel lesbisch ouderschap Aan de Minister van Justitie ref.nr.: 6.60/10.107 Amsterdam, 25 februari 2010 betreft: reactie op het concept-wetsvoorstel lesbisch ouderschap Excellentie, Graag levert COC Nederland een reactie op het

Nadere informatie

Protocol bij echtscheiding. Bestuur voorgenomen d.d. Personeelsvertegenwoordiging besproken d.d. 08-04-2015 Evaluatiemoment :

Protocol bij echtscheiding. Bestuur voorgenomen d.d. Personeelsvertegenwoordiging besproken d.d. 08-04-2015 Evaluatiemoment : Protocol bij echtscheiding Bestuur voorgenomen d.d. Personeelsvertegenwoordiging besproken d.d. 08-04-2015 Evaluatiemoment : PROTOCOL VOOR OUDERS BIJ ECHTSCHEIDING Inleiding: Dit protocol is ontwikkeld

Nadere informatie

Wetsvoorstel tot wijziging van het Burgerlijk Wetboek wat de invoering van een statuut voor meeouders betreft

Wetsvoorstel tot wijziging van het Burgerlijk Wetboek wat de invoering van een statuut voor meeouders betreft Wetsvoorstel tot wijziging van het Burgerlijk Wetboek wat de invoering van een statuut voor meeouders betreft Toelichting Dames en Heren, Ingediend door Sonja Becq Steeds meer kinderen worden opgevoed

Nadere informatie

Wie wordt de tweede ouder? De biologische vader en de duomoeder in juridische strijd verwikkeld, nu en in de toekomst

Wie wordt de tweede ouder? De biologische vader en de duomoeder in juridische strijd verwikkeld, nu en in de toekomst Wie wordt de tweede ouder? De biologische vader en de duomoeder in juridische strijd verwikkeld, nu en in de toekomst Anne Mollema Inleiding Als er één vakgebied bestaat binnen het civiele recht waar het

Nadere informatie

SAMENVATTING VAN HET ONDERZOEK

SAMENVATTING VAN HET ONDERZOEK SAMENVATTING VAN HET ONDERZOEK 1. Inleiding De aandacht voor commercieel draagmoederschap en illegale opneming van kinderen in Nederland is de afgelopen jaren toegenomen. Dit geldt zowel voor partijen

Nadere informatie

Twee moeders en dan? De moeilijke positie van moeder, meemoeder en kind.

Twee moeders en dan? De moeilijke positie van moeder, meemoeder en kind. Twee moeders en dan? De moeilijke positie van moeder, meemoeder en kind. Twee moeders en dan? De moeilijke positie van moeder, meemoeder en kind. Masterscriptie Rechtsgeleerdheid Accent Privaatrecht door

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting SAMENVATTING

Nederlandse samenvatting SAMENVATTING SAMENVATTING 1. Doelstellingen van het onderzoek Dit onderzoek heeft tot doel om twee belangrijke wetten uit het Nederlandse familierecht te evalueren, de Wet openstelling huwelijk en de Wet geregistreerd

Nadere informatie

Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden

Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden Jaargang 2002 222 Rijkswet van 18 april 2002 tot aanpassing van enige onderdelen van de Rijkswet op het Nederlanderschap en van de Rijkswet van 21 december

Nadere informatie

De in de Wet bevordering voortgezet ouderschap en zorgvuldige scheiding vergeten voogden en het voogdijplan

De in de Wet bevordering voortgezet ouderschap en zorgvuldige scheiding vergeten voogden en het voogdijplan Rotterdam Institute of Private Law Accepted Paper Series De in de Wet bevordering voortgezet ouderschap en zorgvuldige scheiding vergeten voogden en het voogdijplan A.J.M. Nuytinck Published in WPNR, 2008,

Nadere informatie

Compendium van het personenen familierecht

Compendium van het personenen familierecht Mevr. prof. mr. S.F.M. Wortmann Mevr. mr. J. van Duijvendijk-Brand Compendium van het personenen familierecht Tiende druk y> Kluwer a Wolters Kluwer business Deventer - 2009 INHOUDSOPGAVE Voorwoord / V

Nadere informatie

Een huis voor alle kinderen

Een huis voor alle kinderen 2011 Wetenschap Een huis voor alle kinderen De juridische verankering van intentionele meeroudergezinnen in het afstammingsrecht Machteld Vonk 1 Aanleiding van dit artikel is de behandeling van het wetsvoorstel

Nadere informatie

LESBISCH OUDERSCHAP EN HET AFSTAMMINGSRECHT: EEN, TWEE OF TOCH DRIE OUDERS?

LESBISCH OUDERSCHAP EN HET AFSTAMMINGSRECHT: EEN, TWEE OF TOCH DRIE OUDERS? LESBISCH OUDERSCHAP EN HET AFSTAMMINGSRECHT: EEN, TWEE OF TOCH DRIE OUDERS? Machteld Vonk Inleiding De aandacht voor de juridische positie van kinderen die binnen een lesbische relatie worden geboren,

Nadere informatie

Eerste Kamer der Staten-Generaal

Eerste Kamer der Staten-Generaal Eerste Kamer der Staten-Generaal 1 Vergaderjaar 2012 2013 33 032 Wijziging van Boek 1 van het Burgerlijk Wetboek in verband met het juridisch ouderschap van de vrouwelijke partner van de moeder anders

Nadere informatie

draagmoederschap een juridische analyse van het hoogtechnologisch draagmoederschap Scriptie master gezondheidsrecht UVA juli 2012

draagmoederschap een juridische analyse van het hoogtechnologisch draagmoederschap Scriptie master gezondheidsrecht UVA juli 2012 draagmoederschap een juridische analyse van het hoogtechnologisch draagmoederschap Scriptie master gezondheidsrecht UVA juli 2012 Johanna van Groenigen studentnr: 0125806 scriptiebegeleider: Mr. R.P. Wijne

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2012 2013 33 526 Wijziging van het Burgerlijk Wetboek en het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering mede in verband met de evaluatie van de Wet openstelling

Nadere informatie

Eerste Kamer der Staten-Generaal

Eerste Kamer der Staten-Generaal Eerste Kamer der Staten-Generaal 1 Vergaderjaar 2000 2001 Nr. 79 26 862 Wijziging van de regeling in Boek 1 van het Burgerlijk Wetboek met betrekking tot het naamrecht, de voorkoming van schijnhuwelijken

Nadere informatie

Nota naar aanleiding van het verslag

Nota naar aanleiding van het verslag Nota naar aanleiding van het verslag Met belangstelling heb ik kennis genomen van de opmerkingen en vragen van de leden van de fracties van de VVD, het CDA, de PVV, de PvdA, D66, de ChristenUnie en de

Nadere informatie

Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden

Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden Jaargang 1997 772 Wet van 24 december 1997 tot herziening van het afstammingsrecht alsmede van de regeling van adoptie Wij Beatrix, bij de gratie Gods, Koningin

Nadere informatie

Als ouders niet meer samen zijn

Als ouders niet meer samen zijn Als ouders niet meer samen zijn Informatiefolder over de rechten en plichten van gescheiden ouders bij hulpverlening aan kinderen Waarover gaat deze folder? Uw kind bezoekt binnenkort of is onder behandeling

Nadere informatie

Protocol school en scheiding

Protocol school en scheiding Protocol school en scheiding Dit protocol: - legt uit wie voor de wet ouder van een kind is; - formuleert een aantal richtlijnen waar de school zich aan zal houden om misverstanden te voorkomen; - beschrijft

Nadere informatie

» Samenvatting. » Uitspraak. 1. De loop van het geding. 2. Het verzoek

» Samenvatting. » Uitspraak. 1. De loop van het geding. 2. Het verzoek JPF 2009/100 Rechtbank Haarlem 16 december 2008, 146817/2008-1993; LJN BG8143. ( Mr. Otter Mr. Cox Mr. Swinkels ) [Naam man] en [naam vrouw], beiden te [naam woonplaats], hierna mede te noemen: verzoekers,

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 1999 2000 25 891 (R 1609) Wijziging van de Rijkswet op het Nederlanderschap met betrekking tot de verkrijging, de verlening en het verlies van het Nederlanderschap

Nadere informatie

» Samenvatting. » Uitspraak. Procedure. JPF 2012/54 Rechtbank 's-gravenhage 22 november 2011, 396881 FA RK 11-4729; LJN BU5751. ( mr.

» Samenvatting. » Uitspraak. Procedure. JPF 2012/54 Rechtbank 's-gravenhage 22 november 2011, 396881 FA RK 11-4729; LJN BU5751. ( mr. JPF 2012/54 Rechtbank 's-gravenhage 22 november 2011, 396881 FA RK 11-4729; LJN BU5751. ( mr. Alt-van Endt ) Het Landelijk Bureau Inning Onderhoudsbijdragen te Rotterdam, hierna te noemen: het LBIO, optredende

Nadere informatie

Op is ingekomen ter griffie van de rechtbank te dit verzoek, ingediend door Verzoeker I. Verzoeker II

Op is ingekomen ter griffie van de rechtbank te dit verzoek, ingediend door Verzoeker I. Verzoeker II Het verzoek tot het gezamenlijk uitoefenen van het gezag over een minderjarige dient te worden ingediend bij de griffie van de rechtbank, onder overlegging van genoemde stukken. Het verzoek kan ook digitaal

Nadere informatie

Gelijkwaardig ouderschap en co-ouderschap; belang van kind doorslaggevend

Gelijkwaardig ouderschap en co-ouderschap; belang van kind doorslaggevend Regelingen en voorzieningen CODE 7.2.3.38 Gelijkwaardig ouderschap en co-ouderschap; belang van kind doorslaggevend jurisprudentie bronnen EB, Tijdschrift voor scheidingsrecht, afl. 10 - oktober 2010 Gerechtshof

Nadere informatie

MEMORIE VAN TOELICHTING ALGEMEEN

MEMORIE VAN TOELICHTING ALGEMEEN Wijziging van Boek 1 van het Burgerlijk Wetboek en van het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering mede in verband met de evaluatie van de Wet openstelling huwelijk en de Wet geregistreerd partnerschap

Nadere informatie

» Samenvatting. JPF 2012/13 Rechtbank 's-gravenhage 24 oktober 2011, 395186 FA RK 11-4086; LJN BU3627. ( mr. Don mr. Zonneveld mr.

» Samenvatting. JPF 2012/13 Rechtbank 's-gravenhage 24 oktober 2011, 395186 FA RK 11-4086; LJN BU3627. ( mr. Don mr. Zonneveld mr. JPF 2012/13 Rechtbank 's-gravenhage 24 oktober 2011, 395186 FA RK 11-4086; LJN BU3627. ( mr. Don mr. Zonneveld mr. Keulen ) [De man] te [woonplaats A], Verenigde Arabische Emiraten, en [de vrouw] te [woonplaats

Nadere informatie

Het hedendaagse personen en familierecht

Het hedendaagse personen en familierecht Het hedendaagse personen en familierecht (behoudens het huwelijksvermogensrecht) Prof. mr. P. Vlaardingerbroek Mr. K. Blankman Mw. mr. A. Heida Mr. A.P. van der Linden Mw. mr. E.C.C. Punselie Mw. mr. J.A.E.

Nadere informatie