ADHD Actueel. Onderbehandeling van ADHD bij allochtonen: kinderen en volwassenen

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "ADHD Actueel. Onderbehandeling van ADHD bij allochtonen: kinderen en volwassenen"

Transcriptie

1 ADHD Actueel Onderbehandeling van ADHD bij allochtonen: kinderen en volwassenen N. Buitelaar, psychiater, Altrecht Centrum ADHD Volwassenen en V. Yildirim, psycholoog, Altrecht Centrum Jongvolwassenen en Centrum ADHD Volwassenen, Utrecht Inleiding Wereldwijd is er de laatste jaren sprake van een groeiende belangstelling voor ADHD. De prevalentie bij kinderen wordt in de USA geschat op 5% en in Nederland op 3 tot 5%. Bij volwassenen schat men de prevalentie op 1 tot 3%. De media besteden steeds meer aandacht aan ADHD waardoor de bekendheid over deze stoornis bij het grote publiek is toegenomen en er eerder en vaker hulp wordt gezocht. Er bestaan echter nog steeds een aantal mythes rondom ADHD. Sommige daarvan zijn reeds behandeld én ontzenuwd in het eerste nummer van ADHD Actueel. 1 zoals ADHD wordt overgediagnosticeerd en ADHD gaat over in de volwassenheid. Er lijkt echter nog een mythe te bestaan: ADHD is een Amerikaans/ westers concept. ADHD is een cultureel construct en wordt gecreëerd door onze westerse levensstijl: het uit elkaar vallen van gezinsstructuren, een samenleving die hyperactief is, een markteconomie gebaseerd op individualiteit, competitie en onafhankelijkheid etc. 2 Is dit zo? Wat weten we over het voorkomen van ADHD bij niet-westerse volken? Hoe zit het met de prevalentie van ADHD bij allochtonen, wonend in Nederland? Welke implicaties heeft dit voor de praktijk? Allochtoon en niet-westers; begripsbepalingen Wat verstaan we onder allochtoon? Het Centraal Bureau voor Statistiek (CBS) hanteert als definitie van allochtoon (in Nederland): een persoon die in Nederland woonachtig is en van wie ten minste één ouder in het buitenland is geboren. In de praktijk kan deze definitie verwarring geven. Daarom heeft het CBS een onderscheid gemaakt tussen westerse en niet-westerse allochtonen. Tot de categorie niet-westers behoren allochtonen uit Turkije, Afrika en Azië met uitzondering van Indonesië en Japan. Dit is een politieke definitie. De klassieke definitie van de westerse wereld heeft betrekking op West-Europa en de staten die zich ontwikkelden uit het vroegere

2 West-Romeinse Rijk (Europa, Noord- en Zuid-Amerika). Het gaat hierbij om landen met katholieke of protestante wortels. Het begrip westerse cultuur heeft betrekking op deze betekenis van de term westerse wereld. Volgens deze definitie zijn landen als Japan, Singapore of Zuid-Korea niet-westers maar zijn ze verwesterd. 3 Begin 2006 woonden er in Nederland ruim 3 miljoen allochtonen. 4 Ongeveer de helft hiervan, ruim 1,7 miljoen mensen, is van niet-westerse herkomst. In het publieke debat worden zij doorgaans bedoeld als wordt gesproken over allochtonen. Begin 2006 waren de vier grootste etnische groeperingen, onder deze niet-westerse allochtone bevolking, de Turken ( ), Surinamers ( ), Marokkanen ( ) en Antilianen ( ). In dit artikel betreft het deze groeperingen als wij het hebben over allochtonen. ADHD een cultureel construct? Faraone et al. 5 hebben 50 studies (gepubliceerd tussen 1982 en 2001) wereldwijd vergeleken met de bedoeling de wereldwijde prevalentie van ADHD (bij kinderen) te onderzoeken. Zij concludeerden dat de prevalentie van ADHD even hoog is onder niet-amerikaanse kinderen als onder Amerikaanse kinderen. De hoogste prevalentie vonden ze bij studies die de DSM-IV diagnostische criteria gebruikten. Eerder al vergeleken Costello et al. 6 Amerikaans Indische- en blanke jeugdigen. Zij vonden geen etnische verschillen in de prevalentie van psychiatrische stoornissen. Eenzelfde resultaat vonden Angold et al. 7 De prevalentie van psychiatrische stoornissen verschilde in hun onderzoek niet tussen Afrikaans-Amerikaanse en blanke jeugdigen. Desondanks blijken er grote etnische verschillen te bestaan in behandelaantallen. Rowland et al. 8 lieten bijvoorbeeld zien dat de medicamenteuze behandeling van ADHD bij Afrikaans-Amerikaanse en Latijns-Amerikaanse kinderen veel lager ligt dan bij blanke kinderen. Safer et al. 9 vonden dat de medicamenteuze behandeling van ADHD lager ligt bij Afrikaans-Amerikaanse, Latijns-Amerikaanse, Aziatische en Indiaanse studenten dan bij blanke studenten. Passend bij deze bevindingen is ook de conclusie uit de volksgezondheidmonitor 10 in Utrecht, dat Turkse en Marokkaanse kinderen minder vaak gebruik maken van medicijnen (met name Ritalin en antidepressiva) dan Nederlandse kinderen. Taylor weerlegt in een debat met Timimi 11 het idee dat ADHD een cultureel construct

3 is door te wijzen op tweelingstudies, die laten zien dat individuele verschillen erg weinig beïnvloed worden door omgevingsfactoren. Ook haalt hij twee grote epidemiologische studies aan, die 20 jaar na elkaar gedaan zijn en eenzelfde prevalentie voor hyperkinetisch syndroom laten zien. Hij besluit zijn betoog met de opmerking dat brede sociale invloeden weliswaar bijdragen aan de herkenning van ADHD, maar niet aan het vóórkomen ervan. Ons inziens laten bovengenoemde voorbeelden duidelijk zien dat ADHD geen cultureel construct is. Bij onderzoek blijkt dat het wel degelijk wereldwijd voorkomt maar dat niet-westerse populaties er veel minder voor worden behandeld dan westerse populaties. Er lijkt dus sprake te zijn van onderbehandeling. Hoe zit dat met nietwesterse allochtonen in Nederland? Onderbehandeling van ADHD bij allochtonen Zwirs 12 onderzocht het voorkomen van gedragsproblemen onder Nederlandse, Marokkaanse, Turkse en Surinaamse schoolkinderen uit Amsterdam en Utrecht. Ze ontwikkelde hiertoe een screeninginstrument met vier vragen waarbij het mogelijk is om zowel autochtone als allochtone kinderen met een hoge kans op gedragsstoornissen te onderscheiden van kinderen met een lage kans op deze stoornissen. Leraren van 45 scholen vulden, naast de Strenghts and Difficulties Questionnaire (SDQ), dit screeninginstrument in voor kinderen van 6 tot 9 jaar oud. Bij 270 van deze kinderen vond een uitgebreid vervolgonderzoek plaats dat bestond uit een psychiatrisch onderzoek en een interview met de ouders, alsmede een aanvullende vragenlijst voor de leraren met betrekking tot 10 DSM-IV items. Bij hun onderzoek maakten de psychiaters gebruik van de Semi-structured Clinical Interview for Children and Adolescents (SCICA) en de ouders van de onderzochte kinderen werden geïnterviewd met behulp van de Diagnostic Interview Schedule for Children- IV-Parent (DISC-IV-P). Uit het onderzoek bleek dat op basis van de zogenaamde best-estimate diagnosis 1 de totale prevalentie van psychiatrische stoornissen voor de verschillende etnische groepen niet verschilde. Dit gold ook voor de prevalentie van ADHD in het bijzonder. 1 Een diagnostisch panel bestaande uit drie psychiaters en één psycholoog bepaalde uiteindelijk aan de hand van het ouderinterview, het kindinterview en de leraarvragenlijst of het betreffende kind al dan niet een stoornis had.

4 Ondanks deze gelijke prevalentie en de observatie van leraren, dat allochtone kinderen evenveel belemmerd werden door hun probleemgedrag als autochtone kinderen, bleken de allochtone kinderen (tussen de 70% en 80%) minder vaak behandeld te worden voor deze problemen dan de autochtone kinderen. Uit het onderzoek van Zwirs 12 bleek dat deze discrepantie in behandelingsstatus tussen allochtone en autochtone kinderen gedeeltelijk te verklaren is door de ondersignalering van gedragsstoornissen door allochtone ouders. Herkenning van probleemgedrag door ouders is immers een voorwaarde voor het zoeken van hulp. Turkse, Marokkaanse en Surinaamse ouders signaleerden gedragsstoornissen in het algemeen, en ADHD in het bijzonder, minder dan autochtone ouders. De gevonden discrepantie bleek echter ook te worden gevoed door signaleringsproblemen die bij de hulpverlener liggen. Op deze problemen rondom de onderbehandeling van ADHD bij allochtonen in Nederland gaan we hieronder verder in. Verklaringen voor onderbehandeling van ADHD bij allochtonen Er zijn een aantal mogelijke verklaringen te geven voor de gevonden onderbehandeling van ADHD bij allochtonen in Nederland. Deze zijn, hoewel niet los van elkaar te zien, te onderscheiden in onderrapportage en -diagnostiek. Onderrapportage van ADHD Een van de redenen voor onderrapportage van problematisch gedrag door allochtone ouders is dat zij andere definities van normaal en abnormaal gedrag kennen. 13 De symptomen zoals die voorkomen bij ADHD worden met name in de vroege levensjaren als adequaat beschouwd en eerder gelabeld als passend bij een hoog begaafd, lui en/of vrolijk, levenslustig kind. Een andere verklaring voor onderrapportage is dat deze ouders, als zij het gedrag eenmaal als problematisch beschouwen, zich sociaal wenselijk opstellen door een beter beeld van hun kind te schetsen dan eigenlijk het geval is. Schaamte over psychische klachten en angst om gek te zijn of voor gek uitgemaakt te worden, lijkt aan dit sociaal wenselijke gedrag ten grondslag te liggen. In Suriname 14 en zeker ook in Turkije en Marokko hangt het gevoel van eer en waardigheid, duidelijker dan in Nederland, samen met wat anderen van hen vinden en kent men dan ook sterkere sociale angstgevoelens. Men leeft sterk in andermans oog. Men bespreekt problemen daarom liever niet met buitenstaanders maar probeert deze eerst

5 zelf te verhelpen. Als ze al hulp vragen, is het meer geaccepteerd om dit te doen voor lichamelijke klachten. Kouratovsky 15 wees er terecht op dat als een allochtone cliënt zich aanmeldt met psychische klachten, dit een signaal inhoudt van: Het gaat niet meer. Het betekent dat de hele familie op instorten staat. Deze schaamte leidt niet alleen tot onderrapportage van ADHD klachten bij kinderen, maar zeker ook bij volwassenen. Ook speelt mee dat allochtonen gedragsproblemen veel minder beschouwen als een behandelbaar probleem, waardoor zij minder snel geneigd zijn dit te rapporteren en professionele hulp in te schakelen. Een andere bron van onderrapportage waar Zwirs 12 op wijst is dat Marokkaanse kinderen thuis minder problematisch gedrag vertonen, in tegenstelling tot buitenshuis en de onwetendheid van de allochtone ouders over het gedrag van hun kinderen buitenshuis. De oorzaak hiervan wordt vaak gezocht in de leefwereld van de ouders, die lang niet altijd aansluit bij de positie en toekomst van hun kinderen in Nederland, waardoor de kinderen met een zogenaamde dubbele moraal door het leven gaan. Schuyt 16 beschreef deze dubbele moraal doeltreffend als eerbiedig en gehoorzaam thuis, zelfstandig en opkomend voor een eigen plaats elders, streng gezag aanvaardend thuis, gewend aan een niet streng gezag op school en op het werk, autoritair in de ene situatie, familiair-democratisch in de andere, nooit nee zeggen in de eigen cultuur, assertief nee zeggen in de andere cultuur. De ontlading volgt dan ook vaak in de publieke ruimte wanneer er sprake is van een relatieve vrijheid van regels en controle. Bovenal betreft dit een ruimte waar de ouders vaak weinig zicht op hebben. In de Turkse en Marokkaanse cultuur hecht men veel waarde aan succes op school. 12,17 Allochtone ouders zijn voor hun sociale status en aanzien vaak aangewezen op de successen van hun kinderen. Daarbij komt dat zij als migrant vaak hebben ervaren hoe moeilijk het leven kan zijn zonder diploma. Al met al maakt dit dat zij onderwijsprestaties hoog in het vaandel hebben staan en mogelijke gedragsproblemen niet zullen rapporteren; vooral niet aan de onderwijsinstanties. Angst voor een mogelijke overplaatsing naar het speciaal onderwijs speelt hierbij een belangrijke rol. De media aandacht in Nederland heeft de laatste jaren gezorgd voor een toename van de herkenning en behandeling van kinderen en volwassenen met ADHD. Bij allochtonen loopt dit proces achter. In het land van herkomst is ADHD nauwelijks

6 bekend. In de allochtone media is er dus geen aandacht voor en allochtonen zijn vaak minder goed in staat om de Nederlandse media te volgen. Onderdiagnostiek van ADHD Hulpverleners kunnen ook de diagnose missen of het problematische gedrag anders interpreteren. Dit kan komen door een andere klachtenpresentatie dan de hulpverlener gewend is, waardoor hij waarschijnlijk eerder geneigd zal zijn om de problemen van allochtonen toe te schrijven aan migratie- en sociale problematiek. Een zogenaamd cultureel probleem wat moeilijk te behandelen is. Bij testdiagnostiek ziet men bij allochtone cliënten regelmatig dat zij de vragen op een ongedifferentieerde wijze scoren: op alle items zeer hoog of juist zeer laag. Mogelijk houdt dit verband met de sterke dichotomie die zij vaak kennen tussen gezondheid en ziekte. Mogelijk weerspiegelt een dergelijke tendens ook een roep om hulp of juist een ontkenning van de problematiek. Feit is dat dit gegeven de juiste diagnostiek kan belemmeren. Tot slot kan de Nederlandse taalbeheersing een probleem vormen in het contact met de allochtone cliënt waardoor belangrijke nuances in de diagnostische fase gemist worden. In dergelijke gevallen verdient het de voorkeur een tolk in te schakelen. De hulpverlener kan ad hoc een telefonische tolk bestellen via het Tolk- en vertaalcentrum Nederland (Tvcn) telefoon: Hoe kan onderbehandeling bij allochtonen worden tegen gegaan? De gesignaleerde onderbehandeling is zorgelijk. Gedragsstoornissen bij kinderen kunnen leiden tot problemen thuis, op school en met leeftijdsgenootjes, maar ook tot verslaving, criminaliteit en psychiatrische stoornissen op latere leeftijd. Volwassenen met ADHD (zeker als ze niet behandeld worden) hebben vaker problemen op het werk, veroorzaken meer verkeersongevallen, zijn gevoeliger voor verslavingsproblematiek en hebben vaker relatieproblemen en andere psychische problemen. Hoe kunnen we dit in de toekomst voorkomen? Met betrekking tot de onderdiagnostiek pleit Zwirs 12 allereerst voor meer aandacht voor het signaleren van gedragsstoornissen onder schoolkinderen van allochtone afkomst. Hiertoe reikt zij de SDQ aan als een crosscultureel adequate vragenlijst

7 (www.sdqinfo.com). Ook het screeninginstrument, dat op grond van haar onderzoek is ontworpen, kan een belangrijke rol spelen in het verbeteren van de signalering van gedragsproblemen onder zowel autochtone als allochtone kinderen. Hulpverleners doen er goed aan deze lijsten in hun diagnostiek te gebruiken. Het is eenvoudig af te nemen en van grote crossculturele waarde. Het is op dit punt ook van belang dat de hulpverleners de gesignaleerde problematiek niet te snel afdoen als een cultureel probleem maar verder onderzoek doen naar mogelijk achterliggende pathologie. Daarvoor is kennis nodig van zowel de etnische groep als ook van ADHD. Onbekendheid met ADHD bij volwassenen is helaas nog een feit en speelt een belangrijke rol bij onderdiagnostiek, ook bij autochtonen. Het is daarom van belang hulpverleners de gelegenheid te bieden zich op dit terrein verder te ontwikkelen, bijvoorbeeld door voorlichtingsdagen, congressen, workshops en (wetenschappelijke) artikelen. Met betrekking tot de onderrapportage is het van belang dat leerkrachten de ouders van allochtone kinderen beter op de hoogte houden van het gedrag van hun kinderen op school. Op deze wijze kan de vaak aanwezige kloof tussen binnen- en buitenwereld (dubbele moraal) overbrugd worden. Ook is het van belang de bekendheid van ADHD bij allochtonen in Nederland te vergroten. Want wat niet weet, wat niet deert. Het is daarom belangrijk om, met name de allochtone ouders, voor te lichten over de mogelijke oorzaken, symptomen, risico s en behandelmogelijkheden van ADHD. Het is hierbij van belang de allochtone media in te schakelen om de doelgroepen adequaat te kunnen bereiken. Onze ervaring is bovendien dat het drempelverlagend werkt om de allochtone cliënt herhaaldelijk te wijzen op het beroepsgeheim én op de prevalentie van de gedragsproblemen in de allochtone groepering, zowel in Nederland als in het land van herkomst. Dit kan leiden tot een reductie van angst- en schaamtegevoelens bij binnenkomst in de hulpverlening. Gezien de grote waarde dat allochtone ouders vaak hechten aan onderwijssucces, is het belangrijk de risico s van gedragsstoornissen voor onderwijsprestaties te benadrukken. Het is belangrijk hen duidelijk te maken dat prestaties op dit gebied pas mogelijk worden als het gedragsprobleem bijzondere aandacht krijgt. Het belang van onderwijssucces wordt hiermee voorop gesteld, hetgeen allochtone ouders juist wensen.

8 Tot slot is het raadzaam rekening te houden met het systeem achter het individu. De culturen van de allochtone bevolking in Nederland kenmerken zich veelal door hechte groepen waarin de individuen vanaf hun geboorte worden opgenomen en worden beschouwd als walking symbols of the family. 18 Het is voorstelbaar dat de wederzijdse beïnvloeding tussen individu en gezin in dergelijke culturen intensief is. Duidelijk moge zijn dat de meeste van bovengenoemde factoren ook gelden voor volwassen allochtonen en niet uitsluitend betrekking hebben op hun kinderen. Om de kans te vergroten dat ADHD problemen ook bij de ouders zelf worden gesignaleerd, is het aanbevolen om educatie te geven over de erfelijkheid van ADHD (welke wordt geschat op 75 %) 19 en de ouders zo nodig door te verwijzen voor onderzoek. Aandachtspunten bij medicamenteuze behandeling Bij medicamenteuze behandeling is het belangrijk om aandacht te hebben voor verschillen in farmacokinetiek. Van antidepressiva en antipsychotica is bijvoorbeeld bekend dat ze eerder klinisch werkzame spiegels én eerder en meer bijwerkingen geven bij Aziaten en Afrikaans-Amerikanen dan bij Kaukasiërs. 20 Je zou kunnen verwachten dat hetzelfde het geval is met stimulantia.uit een Koreaanse studie 21 naar het effect en de tolerantie van langwerkend methylfenidaat (Concerta) bij 119 Koreaanse kinderen met ADHD blijkt een goede effectiviteit. De gemiddelde dosis die de kinderen ontvingen was echter lager dan die bij Amerikaanse studies. De gemiddelde dagdosis in de Koreaanse studie was 30 mg; de gemiddelde dagdosis bij een aantal Amerikaanse studies was 34 mg (Wolraich et al. 2001); 35 mg (Pelham et al, 2001); mg (Wilens et al. 2003); 38.8 mg (Steele et al. 2006). Ook hadden de Koreaanse kinderen bij een lagere dosering last van bijwerkingen van de methylfenidaat. De bijwerkingen waren grotendeels vergelijkbaar met die van de Amerikaanse kinderen (eetlustvermindering, moeite met inslapen en hoofdpijn). Het is dus verstandig om met bovenstaande rekening te houden en met een lage dosering stimulantia te starten en geleidelijk aan te verhogen. Start low, go slow is een goede richtlijn. Therapietrouw is doorgaans onder allochtonen minder. Dit kan komen door de grotere gevoeligheid voor bijwerkingen. Het is echter aannemelijk dat ook andere factoren

9 hier een rol in spelen zoals: weerstand tegen medicatie, angst voor verslaving, angst voor bijwerkingen, onvoldoende kennis over ADHD en de medicatie, te weinig overeenstemming tussen patiënt en hulpverlener over de verklaring voor de klachten (culturele context onvoldoende erkend door de hulpverlener) en te weinig vertrouwen in de hulpverlener. Het vereist dus meer uitleg en wederzijds begrip alvorens te beginnen met de medicamenteuze behandeling. Rekening houden met de culturele context houdt ook in: rekening houden met de Ramadan. De Ramadan duurt een maand en in die periode mogen strikt gezien geen medicijnen worden ingenomen tussen zonsopgang en zonsondergang. Langwerkende preparaten die vóór zonsopgang ingenomen kunnen worden, verdienen in dit opzicht de voorkeur. Het is in ieder geval van belang dat de hulpverlener dit onderwerp bespreekbaar maakt en benadrukt hoe belangrijk het innemen van medicatie is. Overigens vallen kinderen tot 12 jaar nog niet onder de Ramadanregels. Conclusie ADHD komt, ongeacht etniciteit, overal ter wereld voor. Er is sprake van een etnische invariantie. Etnische verschillen beïnvloeden echter wel de kans op behandeling van ADHD. Niet-westerse populaties worden minder vaak behandeld voor ADHD dan westerse populaties. Ook in Nederland. Gezien de grote omvang van de niet-westerse bevolking in Nederland is dit voor ons zorgelijk. Aandacht voor de onderbehandeling van ADHD bij allochtonen in Nederland, zowel bij kinderen als ook bij volwassenen, is een absolute must. De onderbehandeling van ADHD bij allochtonen komt door zowel onderrapportage van de allochtonen zelf, als ook door onderdiagnostiek van de hulpverleners. Hoewel de twee concepten niet los van elkaar te beschouwen zijn, zonder rapportage is immers geen diagnostiek mogelijk, behoeven zij daarentegen afzonderlijke aandacht. De onderrapportage wordt enerzijds veroorzaakt door cultuurspecifieke interpretaties en cultuurspecifieke omgangsvormen. De onderdiagnostiek hangt anderzijds samen

10 met de onbekendheid van deze cultuurspecifieke presentatie van ADHD klachten en met de tot voor kort ontbrekende crossculturele meetinstrumenten. Meer aandacht voor bovengenoemde aspecten zal ons inziens leiden tot vermindering van onderbehandeling. Literatuur 1. Buitelaar NJL. ADHD: mythen, manco s en mogelijkheden. ADHD actueel :1. 2. Prout A, James A. Constructing and Reconstructing Childhood: Contemporary Issues in the Sociological Study of Childhood London: Falmer Press. 3. Wikipedia, 4. CBS (2006) Bevolking per maand; leeftijd, geslacht, herkomst, generatie. Voorburg/Heerlen: CBS. 5. Faraone SV, Sergeant J, Gillberg C, Biederman J. The worldwide prevalence of ADHD: is it an American condition? World Psychiatriy 2003; 2 (2): Costello EJ, Farmer EM, Angold A, Burns BJ, Erkanli A Psychiatric disorders among American Indian and white youth in Appalachia: the Great Smoky Mountains Study. American Journal of Public Health, 87(5): Angold A, Erkanli A, Farmer EM, Fairbank JA, Burns BJ, et al Psychiatric disorders, impairment, and service use in rural African American and white youth. Archives of General Psychiatry, 59 (10): Rowland AS, Umbach DM, Stallone L, Naftel AJ, Bohig EM, Sandler DP Prevalence of medication treatment for attention deficit-hyperactivity disorder among elementary school children in Johnston County, North Carolina. American Journal of Public Health, 92(2): Safer DJ, Malever M Stimulant treatment in Maryland public schools. Pedriatrics, 106(3):

11 10. Themarapport Preventie Jeugd VMU (volksgezondheidsmonitor Utrecht), Timimi S, Taylor E. ADHD is best understood as a cultural construct. Br J Psychiatry 2004, 184, Zwirs B. Externalizing disorders among children of different ethnic origin in the Netherlands, proefschrift 2006, ISBN: Bengi-Arslan L, Verhulst FC, Ende J van der & Erol N. (1997). Understanding childhood (problem) behaviours from a cultural perspective: comparison of problem behaviours and competencies in Turkish immigrant, Turkish and Dutch children. Social Psychiatry and Psychiatry Epidemiology, 32, Graafsma T Wat leren Surinamers ons over respect? RINO lezing 7 januari. 15. Kouratovsky V De migrante adolescente. Culturen binnen psychiatrische muren. Boom: Amsterdam. 16. Verkuyten M. (1999). Etnische identiteit: theoretische en empirische benadering. Amsterdam: Het Spinhuis. 17. Eldering L, Knorth EJ Marginalisering van allochtone jongeren en risicofactoren in hun dagelijks leven. Kind en Adolescent, 18, Ross CE & Mirowsky J. (1984). Socially-Desirable Response and Acquiescence in a Cross-Cultural Survey of Mental Health. Journal of Health and Social Behaviour, 25 (june), Biederman J, Faraone SV Attention-deficit hyperactivity disorder. Lancet, 366(9481): Kortmann FAM, Oude Voshaar RC. Tijdschrift voor Psychiatrie 40 (1998) 3 Aspecten van farmacotherapie bij etnische minderheden.

12 21. Lee, et al. Progress in Neuro-Psychopharmacology and Biological Psychiatry, in press 2006.

N. Buitelaar, psychiater en V. Yildirim, psycholoog. Beiden werkzaam bij Altrecht Centrum ADHD Volwassenen.

N. Buitelaar, psychiater en V. Yildirim, psycholoog. Beiden werkzaam bij Altrecht Centrum ADHD Volwassenen. ADHD Wachtkamerspecial Onderbehandeling van ADHD bij allochtonen: kinderen en volwassenen N. Buitelaar, psychiater en V. Yildirim, psycholoog. Beiden werkzaam bij Altrecht Centrum ADHD Volwassenen. Inleiding

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Cannabisgebruik en stoornissen in het gebruik van cannabis in de adolescentie en jongvolwassenheid. Cannabis is wereldwijd een veel gebruikte drug. Het gebruik van cannabis is echter niet zonder consequenties:

Nadere informatie

Richtlijn JGZ-richtlijn ADHD

Richtlijn JGZ-richtlijn ADHD Richtlijn JGZ-richtlijn ADHD Onderbouwing Uitgangsvragen In dit hoofdstuk wordt antwoord gegeven op de volgende uitgangsvragen: Welke aandachtspunten zijn aan te geven voor specifieke doelgroepen waarbij

Nadere informatie

Richtlijnen, protocollen en standaarden. Intercultureel bruikbaar?

Richtlijnen, protocollen en standaarden. Intercultureel bruikbaar? Richtlijnen, protocollen en standaarden. Intercultureel bruikbaar? Doel van een richtlijn Vastleggen van wetenschappelijke kennis en expertise rond een bepaalde stoornis t.b.v. hulpverleners en cliënten.

Nadere informatie

Interculturele psychiatrie en jeugd-ggz

Interculturele psychiatrie en jeugd-ggz Interculturele psychiatrie en jeugd-ggz mr.dr. Lieke van Domburgh Onderzoeker Vumc, afd. Kinder- en Jeugdpsychiatrie Hoofd afdeling O&O Intermetzo prevalentie problemen: etniciteit en gender (Zwirs 2006)

Nadere informatie

Migranten en dementie Jos van Campen, Geriater Slotervaartziekenhuis Alzheimer centrum Rotterdam 18 September 2014

Migranten en dementie Jos van Campen, Geriater Slotervaartziekenhuis Alzheimer centrum Rotterdam 18 September 2014 Migranten en dementie Jos van Campen, Geriater Slotervaartziekenhuis Alzheimer centrum Rotterdam 18 September 2014 Afdeling Geriatrie Slotervaart ziekenhuis Amsterdam West 2004 Verdeling migranten Nederland

Nadere informatie

Samenvatting. Maatschappelijke controverse

Samenvatting. Maatschappelijke controverse Samenvatting In samenleving en politiek en onder beroepsbeoefenaren is er veel discussie over de gestage groei van het aantal jongeren met psychische problemen, waaronder ADHD (Attention Deficit Hyperactivity

Nadere informatie

Etnische en generatieverschillen in lekenopvattingen over internaliserende problemen

Etnische en generatieverschillen in lekenopvattingen over internaliserende problemen Etnische en generatieverschillen in lekenopvattingen over internaliserende problemen Esmée E. Verhulp Ontwikkelingspsychologie - Universiteit Utrecht Met dank aan: Gonneke Stevens, Wilma Vollebergh, Trees

Nadere informatie

De toegankelijkheid van de Jeugd-GGZ voor jeugdigen van niet-nederlandse herkomst 1

De toegankelijkheid van de Jeugd-GGZ voor jeugdigen van niet-nederlandse herkomst 1 epidemiologisch bulletin, 00, jaargang 45, nummer De toegankelijkheid van de Jeugd-GGZ voor jeugdigen van niet-nederlandse herkomst A.E. Boon en A.M. de Haan Bij zeven procent van alle jeugdigen in Nederland

Nadere informatie

Jan Dirk van der Ploeg publicaties (4)

Jan Dirk van der Ploeg publicaties (4) Jan Dirk van der Ploeg publicaties (4) Artikelen in tijdschriften 2015 Effectieve interventies voor agressie bij kinderen. PsychoPraktijk, 6, 14-17. 2014 Scheiding en stress. PsychoPraktijk, 6, 22-26.

Nadere informatie

Factsheet Demografische ontwikkelingen

Factsheet Demografische ontwikkelingen Factsheet Demografische ontwikkelingen 1. Inleiding In deze factsheet van ACB Kenniscentrum aandacht voor de demografische ontwikkelingen in Nederland en in het bijzonder in de provincie Noord-Holland.

Nadere informatie

Samenvatting (Summary in Dutch)

Samenvatting (Summary in Dutch) Samenvatting (Summary in Dutch) Etnische minderheden vormen een groeiend segment van de bevolking in veel westerse landen. Zorgbehoeften en verwachtingen van deze groepen vormen vaak een uitdaging voor

Nadere informatie

Samenvatting. De volgende onderzoeksvragen zijn geformuleerd:

Samenvatting. De volgende onderzoeksvragen zijn geformuleerd: Samenvatting In Westerse landen vormen niet-westerse migranten een steeds groter deel van de bevolking. In Nederland vertegenwoordigen Surinaamse, Turkse en Marokkaanse migranten samen 6% van de bevolking.

Nadere informatie

Samenvatting (Summary in Dutch)

Samenvatting (Summary in Dutch) Samenvatting (Summary in Dutch) Het aantal eerste en tweede generatie immigranten in Nederland is hoger dan ooit tevoren. Momenteel wonen er 3,2 miljoen immigranten in Nederland, dat is 19.7% van de totale

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING 143. Nederlandse samenvatting

NEDERLANDSE SAMENVATTING 143. Nederlandse samenvatting NEDERLANDSE SAMENVATTING 143 Nederlandse samenvatting 144 NEDERLANDSE SAMENVATTING De Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) stelt dat psychische gezondheid een staat van welzijn is waarin een individu zich

Nadere informatie

ADHD en ASS. Bij normaal begaafde volwassen. Utrecht, 23-01-2014 Anne van Lammeren, psychiater UCP/UMCG

ADHD en ASS. Bij normaal begaafde volwassen. Utrecht, 23-01-2014 Anne van Lammeren, psychiater UCP/UMCG ADHD en ASS Bij normaal begaafde volwassen Utrecht, 23-01-2014 Anne van Lammeren, psychiater UCP/UMCG Disclosure belangen spreker (potentiële) Belangenverstrengeling Geen Voor bijeenkomst mogelijk relevante

Nadere informatie

Een medicatietrial, zonde van de tijd of de moeite waard?

Een medicatietrial, zonde van de tijd of de moeite waard? Karin van Riezen 1 Een medicatietrial, zonde van de tijd of de moeite waard? De meerwaarde van een placebogecontroleerde trial bij kinderen die ingesteld worden op methylfenidaat Gevalsbeschrijving Adhd

Nadere informatie

4. Kans op echtscheiding

4. Kans op echtscheiding 4. Kans op echtscheiding Niet-westerse allochtonen hebben een grotere kans op echtscheiding dan autochtonen. Tussen de verschillende groepen niet-westerse allochtonen bestaan in dit opzicht echter grote

Nadere informatie

Kinderen met ADHD. Inhoudsopgave. Wat is de oorzaak van ADHD? Wat zijn de verschijnselen van ADHD?

Kinderen met ADHD. Inhoudsopgave. Wat is de oorzaak van ADHD? Wat zijn de verschijnselen van ADHD? Kinderen met ADHD Inhoudsopgave Klik op het onderwerp om verder te lezen. Wat is de oorzaak van ADHD? 1 Wat zijn de verschijnselen van ADHD? 1 Hoe wordt de diagnose ADHD gesteld? 2 Behandeling van ADHD

Nadere informatie

Diversiteit en Gezondheid: Geslacht, SES, Etniciteit

Diversiteit en Gezondheid: Geslacht, SES, Etniciteit Diversiteit en Gezondheid: Geslacht, SES, Etniciteit Prof. Dr. Walter Devillé Nederlands Instituut voor Onderzoek van de Gezondheidszorg UvA Vluchtelingen en Gezondheid OMGEVING POPULATIE KENMERKEN GEZONDHEIDS-

Nadere informatie

Studie type Populatie Patiënten kenmerken Interventie Controle Dataverzameling

Studie type Populatie Patiënten kenmerken Interventie Controle Dataverzameling Evidence tabel bij ADHD in kinderen en adolescenten (studies naar adolescenten met ADHD en ) Auteurs, Gray et al., 2011 Thurstone et al., 2010 Mate van bewijs A2 A2 Studie type Populatie Patiënten kenmerken

Nadere informatie

Deel I Wat we weten over de stoornis ADHD

Deel I Wat we weten over de stoornis ADHD Inhoud Inleiding 12 Deel I Wat we weten over de stoornis ADHD Hoofdstuk 1 Kenmerken van ADHD 1.1 De basiskenmerken 16 1.2 Aandachts- en concentratiestoornissen 17 1.3 Impulsiviteit 17 1.4 Hyperactiviteit

Nadere informatie

Psychiatrisering en de terreur van het perfecte kind. Prof. Dr. Stijn Vanheule Faculteit Psychologie en Pedagogische Wetenschappen

Psychiatrisering en de terreur van het perfecte kind. Prof. Dr. Stijn Vanheule Faculteit Psychologie en Pedagogische Wetenschappen Psychiatrisering en de terreur van het perfecte kind Psychiatriseren = Het moeilijke kind stelt de volwassene vragen: Wie is de volwassene is die hem of haar zo moeilijk vindt? Met welke ver(w)achtingen

Nadere informatie

WIE IS DE NIET-WESTERSE ALLOCHTONE GEVER?

WIE IS DE NIET-WESTERSE ALLOCHTONE GEVER? WIE IS DE NIET-WESTERSE ALLOCHTONE GEVER? Amsterdam, november 2011 Auteur: Dr. Christine L. Carabain NCDO Telefoon (020) 5688 8764 Fax (020) 568 8787 E-mail: c.carabain@ncdo.nl 1 2 INHOUDSOPGAVE Samenvatting

Nadere informatie

Cultuursensitieve diagnostiek en therapie

Cultuursensitieve diagnostiek en therapie Cultuursensitieve diagnostiek en therapie Mei 2009 Dr. Victor Kouratovsky Klinisch psycholoog Kinder- en Jeugdpsycholoog Specialist NIP Wat is Cultuursensitieve diagnostiek en therapie? DSM-IV Culture-Bound

Nadere informatie

hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4 Hoofdstuk 5

hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4 Hoofdstuk 5 SAMENVATTING 117 Pas kortgeleden is aangetoond dat ADHD niet uitdooft, maar ook bij ouderen voorkomt en nadelige gevolgen kan hebben voor de patiënt en zijn omgeving. Er is echter weinig bekend over de

Nadere informatie

Migranten en dementie

Migranten en dementie Migranten en dementie Jos van Campen, Geriater Slotervaartziekenhuis 19 Mei 2014 Afdeling Geriatrie Slotervaart ziekenhuis Amsterdam West 2004 Verdeling migranten Nederland Verdeling in Amsterdam Niet-westerse

Nadere informatie

Cultuursensitiviteit Partners in de geboortezorg 13 mei 2014

Cultuursensitiviteit Partners in de geboortezorg 13 mei 2014 Cultuursensitiviteit Partners in de geboortezorg 13 mei 2014 Helena Kosec Pharos h.kosec@pharos.nl 1 Inhoud Migranten definities Gezondheid epidemiologische verschillen Gezondheid verschillen in zorggebruik

Nadere informatie

Samen met de kinderartsen

Samen met de kinderartsen Samen met de kinderartsen L.H.M. Berg, kinder- en jeugdpsychiater GGNet Jeugd Indeling Visie beroepsvereniging (NVvP) op plaatsbepaling van psychiatrie Aanvulling afdeling Kinder en Jeugd Casus 5-jarige

Nadere informatie

Samenvatting (Summary in Dutch)

Samenvatting (Summary in Dutch) Samenvatting (Summary in Dutch) * 132 Baby s die te vroeg geboren worden (bij een zwangerschapsduur korter dan 37 weken) hebben een verhoogd risico op zowel ernstige ontwikkelingproblemen (zoals mentale

Nadere informatie

Congres 01-04-2009. lex pull 23-03-2009 1

Congres 01-04-2009. lex pull 23-03-2009 1 ADHD EN VERSLAVING Congres 01-04-2009 lex pull 23-03-2009 1 ADHD EN VERSLAVING PREVALENTIE VERKLARINGSMODELLEN DIAGNOSTIEK BEHANDELING lex pull 23-03-2009 2 prevalentie 8-Tal studies SUD bij ADHD: Life-time

Nadere informatie

Diversiteit in de Provinciale Staten

Diversiteit in de Provinciale Staten Onderzoek Diversiteit in de Provinciale Staten Het Huis voor democratie en rechtsstaat heeft na de verkiezingen van 2 maart 2011 de diversiteit in de nieuwe Provinciale Staten (PS) onderzocht. Het gaat

Nadere informatie

Protocol ADHD bij verslaving 139

Protocol ADHD bij verslaving 139 Bijlage 12 Checklist Coaching Protocol ADHD bij verslaving 139 CHECKLIST ADHD-COACH Naam Cliënt: Naam Coach: Geboortedatum cliënt dag maand jaar De start van dit coordinerende coachingstraject vindt plaats

Nadere informatie

ACTUELE ONTWIKKELINGEN IN DE EERSTELIJNS GGZ. Martin Beeres, kaderhuisarts ggz io Marian Oud, coördinator kaderopleiding ggz

ACTUELE ONTWIKKELINGEN IN DE EERSTELIJNS GGZ. Martin Beeres, kaderhuisarts ggz io Marian Oud, coördinator kaderopleiding ggz ACTUELE ONTWIKKELINGEN IN DE EERSTELIJNS GGZ Martin Beeres, kaderhuisarts ggz io Marian Oud, coördinator kaderopleiding ggz Programma Somatische zorg - met beleid - voor mensen met psychische stoornissen

Nadere informatie

Oudere minima in Amsterdam en het gebruik van de AIO

Oudere minima in Amsterdam en het gebruik van de AIO Oudere minima in Amsterdam en het gebruik van de AIO In opdracht van: DWI Projectnummer: 13010 Anne Huizer Laure Michon Clemens Wenneker Jeroen Slot Bezoekadres: Oudezijds Voorburgwal 300 Telefoon 020

Nadere informatie

Allochtonen op de arbeidsmarkt 2009-2010

Allochtonen op de arbeidsmarkt 2009-2010 FORUM Maart Monitor Allochtonen op de arbeidsmarkt 9-8e monitor: effecten van de economische crisis In steeg de totale werkloosheid in Nederland met % naar 26 duizend personen. Het werkloosheidspercentage

Nadere informatie

E-learning (eerstelijns) interculturele zorg Informatie ten behoeve van Restore, 11 mei 2012

E-learning (eerstelijns) interculturele zorg Informatie ten behoeve van Restore, 11 mei 2012 E-learning (eerstelijns) interculturele zorg Informatie ten behoeve van Restore, 11 mei 2012 Korte omschrijving Mikado heeft in opdracht van de Parnassia Bavo Groep een e-learningprogramma ontwikkeld.

Nadere informatie

Inhoud. Ontgifting en stabilisatie. Observatie en Diagnostiek en Behandeling. Cijfers en Onderzoek. Aanbod Jeugd in Nederland

Inhoud. Ontgifting en stabilisatie. Observatie en Diagnostiek en Behandeling. Cijfers en Onderzoek. Aanbod Jeugd in Nederland Polls drugsweb Kun je op eigen houtje van drugs afkomen Ja: 85% Moeten we minder gaan drinken Ja: 57% Bang om verslaafd te worden Ja: 21% Drugs meenemen naar buitenland Ja: 73% Wiet is een harddrug Ja:

Nadere informatie

FORUM Factsheet Jeugdwerkloosheid,

FORUM Factsheet Jeugdwerkloosheid, FORUM Factsheet Jeugdwerkloosheid, @ FORUM, Instituut voor Multiculturele Ontwikkeling, september 29 Samenvatting De werkloosheid onder de 1 tot 2 jarige Nederlanders is in het 2 e kwartaal van 29 met

Nadere informatie

Waarom stigma rondom AD(H)D bestaat

Waarom stigma rondom AD(H)D bestaat Waarom stigma rondom AD(H)D bestaat N.B.: de inhoud van dit programma is slechts van adviserende aard en dient niet als vervanging voor professioneel en/of medisch advies. Als u verdere consultatie wenst,

Nadere informatie

Inhoudsopgave volledig rapport

Inhoudsopgave volledig rapport NIVEL/VUmc, 2005 72 pag. NIVEL bestelcode: W9.69 Prijs: 7,50 Verzendkosten: 2,50 ISBN: 90-6905-749-2 Deze samenvatting van onderstaand rapport is een uitgave van het NIVEL in 2005. De gegevens mogen met

Nadere informatie

Psychisch functioneren bij het syndroom van Noonan

Psychisch functioneren bij het syndroom van Noonan Psychisch functioneren bij het syndroom van Noonan drs. Ellen Wingbermühle GZ psycholoog / neuropsycholoog GGZ Noord- en Midden-Limburg Contactdag 29 september 2007 Stichting Noonan Syndroom 1 Inhoud Introductie

Nadere informatie

DEEL 1 PROTOCOL SCREENING EN DIAGNOSTIEK VAN ADHD BIJ VERSLAVING

DEEL 1 PROTOCOL SCREENING EN DIAGNOSTIEK VAN ADHD BIJ VERSLAVING DEEL 1 PROTOCOL SCREENING EN DIAGNOSTIEK VAN ADHD BIJ VERSLAVING 1 Het protocol screening en diagnostiek 1.1 Algemene toelichting Attention-deficit/hyperactivity disorder (aandachtstekortstoornis met

Nadere informatie

Rol onderzoek voor cluster Maatschappelijke Ontwikkeling, Gemeente Rotterdam

Rol onderzoek voor cluster Maatschappelijke Ontwikkeling, Gemeente Rotterdam Rol onderzoek voor cluster Maatschappelijke Ontwikkeling, Gemeente Rotterdam Wilma Jansen Kenniscoördinator Jeugd Gemeente Rotterdam Inhoud presentatie Cluster Maatschappelijke Ontwikkeling Rol onderzoek

Nadere informatie

V O O R L I C H T I N G. Drs. Fernando Cunha Ontwikkelingspsycholoog Gezondheidspsycholoog (BIG) Kinder- en Jeugdpsycholoog (NIP) Onderwijsspecialist

V O O R L I C H T I N G. Drs. Fernando Cunha Ontwikkelingspsycholoog Gezondheidspsycholoog (BIG) Kinder- en Jeugdpsycholoog (NIP) Onderwijsspecialist V O O R L I C H T I N G Drs. Fernando Cunha Ontwikkelingspsycholoog Gezondheidspsycholoog (BIG) Kinder- en Jeugdpsycholoog (NIP) Onderwijsspecialist w w w. c hild -suppor t -euro pe.c om 1 Zorgen voor

Nadere informatie

De medicamenteuze behandeling van ADHD en verslaving bij adolescenten.

De medicamenteuze behandeling van ADHD en verslaving bij adolescenten. De medicamenteuze behandeling van ADHD en verslaving bij adolescenten. Joanneke van der Nagel, psychiater, Tactus Verslavingszorg, Enschede Pieter-Jan Carpentier, psychiater, Reinier van Arkel groep, s-hertogenbosch

Nadere informatie

Kinderneurologie.eu ADHD. www.kinderneurologie.eu

Kinderneurologie.eu ADHD. www.kinderneurologie.eu ADHD Waar staat de afkorting ADHD voor? De letters ADHD staan voor de engelse woorden Attention Deficit - Hyperactivity Disorder. In het Nederlands vertaald betekent dat een aandoening die gekenmerkt wordt

Nadere informatie

Voortijdig schoolverlaten 0c het voortgezet et onderwijs in

Voortijdig schoolverlaten 0c het voortgezet et onderwijs in e088 Voortijdig schoolverlaten 0c olverlaten vanuit het voortgezet et onderwijs in Nederland en 21 gemeenten naar herkomstgroepering en geslacht Antilianen- Toelichting bij geleverde everde maatwerktabellen

Nadere informatie

Vroeginterventie via het internet voor depressie en angst

Vroeginterventie via het internet voor depressie en angst Samenvatting 141 Vroeginterventie via het internet voor depressie en angst Hoofdstuk 1 is de inleiding van dit proefschrift. Internetbehandeling voor depressie en angst is bewezen effectief. Dit opent

Nadere informatie

Samenvatting voor de niet medisch onderlegde lezer

Samenvatting voor de niet medisch onderlegde lezer Etnische verschillen in overleving bij dialysepatiënten in Europa. De rol van demografische, klinische en psychosociale factoren. Nieren hebben de belangrijke taak om afvalproducten en vocht uit het lichaam

Nadere informatie

Thuis voelen in Nederland: stedelijke verschillen bij allochtonen

Thuis voelen in Nederland: stedelijke verschillen bij allochtonen Thuis voelen in Nederland: stedelijke verschillen bij allochtonen Jeroen Nieuweboer Allochtonen in, en voelen zich minder thuis in Nederland dan allochtonen elders in Nederland. Marokkanen, Antillianen

Nadere informatie

szw0001052 Aan de Voorzitter van de vaste commissie voor Sociale Zaken en Werkgelegenheid s-gravenhage, 23 november 2000 Aanleiding

szw0001052 Aan de Voorzitter van de vaste commissie voor Sociale Zaken en Werkgelegenheid s-gravenhage, 23 november 2000 Aanleiding szw0001052 Aan de Voorzitter van de vaste commissie voor Sociale Zaken en Werkgelegenheid s-gravenhage, 23 november 2000 Aanleiding Naar aanleiding van vragen over de hoge arbeidsongeschiktheidspercentages

Nadere informatie

Polikliniek ADHD voor volwassenen GGNet

Polikliniek ADHD voor volwassenen GGNet Polikliniek ADHD voor volwassenen GGNet Vragen Prevalentie ADHD bij volwassenen Kernsymptomen van ADHD Stelling: Rustig zitten tijdens het onderzoeksgesprek sluit hyperactiviteit uit. Stelling: Als iemand

Nadere informatie

Opvoeden in andere culturen

Opvoeden in andere culturen Opvoeden in andere culturen Bevorderen en versterken: competenties vergroten Een betere leven DVD 1 Bevolkingsgroepen aantal Allochtoon3.287.706 Autochtoon13.198.081 Europese Unie (exclusief autochtoon)877.552

Nadere informatie

Cover Page. Author: Smelt, Antonette Title: Treatment of migraine : from clinical trial to general practice Issue Date: 2014-05-14

Cover Page. Author: Smelt, Antonette Title: Treatment of migraine : from clinical trial to general practice Issue Date: 2014-05-14 Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/25761 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Smelt, Antonette Title: Treatment of migraine : from clinical trial to general

Nadere informatie

Samenvatting (summary in Dutch)

Samenvatting (summary in Dutch) Samenvatting (summary in Dutch) 149 Samenvatting (summary in Dutch) Één van de meest voorkomende en slopende ziektes is depressie. De impact op het dagelijks functioneren en op de samenleving is enorm,

Nadere informatie

1) Sekseverschillen in concentratie-problemen, hyperactiviteit en attention deficit hyperactivity disorder (ADHD)

1) Sekseverschillen in concentratie-problemen, hyperactiviteit en attention deficit hyperactivity disorder (ADHD) Dit proefschrift, met als titel: Meetproblemen en de genetische invloed op concentratie-problemen, hyperactiviteit en aanverwante stoornissen bestaat uit drie delen. Deze drie delen corresponderen met

Nadere informatie

Fact sheet Overige niet-westerse allochtonen in Amsterdam Groei overige niet-westerse allochtonen, 1992-2005 (procenten)

Fact sheet Overige niet-westerse allochtonen in Amsterdam Groei overige niet-westerse allochtonen, 1992-2005 (procenten) Fact sheet nummer 2 februari 2006 Overige niet-westerse allochtonen in Amsterdam Tussen 1992 en 2005 is de groep overige niet-westerse allochtonen in Amsterdam met maar liefst 86% toegenomen. Tot deze

Nadere informatie

Persoonlijkheidsstoornissen bij ouderen: Meten en weten. Prof. Dr. Bas van Alphen

Persoonlijkheidsstoornissen bij ouderen: Meten en weten. Prof. Dr. Bas van Alphen Persoonlijkheidsstoornissen bij ouderen: Meten en weten Prof. Dr. Bas van Alphen Inhoud Temporele stabiliteit Leeftijdsneutraliteit DSM-5 Behandelperspectief Klinische implicaties Casuïstiek Uitgangspunten!

Nadere informatie

Ongemerkt problematisch. Marieke Zwaanswijk (onderzoeker NIVEL) Marijke Lutjenhuis (huisarts)

Ongemerkt problematisch. Marieke Zwaanswijk (onderzoeker NIVEL) Marijke Lutjenhuis (huisarts) Ongemerkt problematisch Marieke Zwaanswijk (onderzoeker NIVEL) Marijke Lutjenhuis (huisarts) Kijk, als een kind zich opzettelijk uit de auto gooit, dan is het vrij duidelijk dat er iets mis is. Dan heb

Nadere informatie

CULTURELE HERKOMST VAN CLIËNTEN IN DE GGZ EN VERSLAVINGSZORG

CULTURELE HERKOMST VAN CLIËNTEN IN DE GGZ EN VERSLAVINGSZORG CULTURELE HERKOMST VAN CLIËNTEN IN DE GGZ EN VERSLAVINGSZORG 1 Culturele herkomst van cliënten in de ggz en verslavingszorg Aantal cliënten in de GGZ naar land van herkomst Aantal cliënten in 2006 Aantal

Nadere informatie

Samenvatting. Autismespectrumstoornissen

Samenvatting. Autismespectrumstoornissen Samenvatting Autismespectrumstoornissen Autismespectrumstoornissen zijn ontwikkelingsstoornissen die gekenmerkt worden door beperkingen in sociale omgang, de communicatie en de verbeelding. Ze gaan vaak

Nadere informatie

SAMENVATTING (SUMMARY IN DUTCH)

SAMENVATTING (SUMMARY IN DUTCH) SAMENVATTING (SUMMARY IN DUTCH) SAMENVATTING (SUMMARY IN DUTCH) Sinds de jaren zestig is het aandeel migranten in de Nederlandse bevolking aanzienlijk gegroeid. Van de totaal 16,3 miljoen inwoners in

Nadere informatie

ADHD bij volwassenen met een angststoornis

ADHD bij volwassenen met een angststoornis ADHD bij volwassenen met een angststoornis Impuls Symposium AD(H)D, een hype? (Differentiaal) Diagnostiek en Comorbiditeit woensdag 1 april 2009 Anke Roodbergen, psychiater i.o. De Jutters/PsyQ, Den Haag

Nadere informatie

Volwassenen. Mondriaan. voor geestelijke gezondheid

Volwassenen. Mondriaan. voor geestelijke gezondheid Volwassenen Mondriaan voor geestelijke gezondheid Verslavingszorg Introductie Verslavingszorg verleent hulp aan volwassenen met problematisch gebruik van alcohol, drugs, medicijnen, gameverslaving en met

Nadere informatie

Nieuwe dadergroep vraagt aandacht

Nieuwe dadergroep vraagt aandacht Er is een nieuwe groep van jonge, zeer actieve veelplegers die steeds vaker met de politie in aanraking komt / foto: Pallieter de Boer. Nieuwe dadergroep vraagt aandacht Jongere veelplegers roeren zich

Nadere informatie

Cultuur-sensitieve aspecten in de zorg

Cultuur-sensitieve aspecten in de zorg Cultuur-sensitieve aspecten in de zorg Toegespitst op kankerzorg dr. Mohamed Boulaksil Cardioloog i.o. Pharos Utrecht, 18 juni 2013 Indeling Definitie van begrippen Epidemiologische verschillen migrant

Nadere informatie

Wanneer de vlag de lading niet meer dekt: over het gebruik van labels voor stoornissen

Wanneer de vlag de lading niet meer dekt: over het gebruik van labels voor stoornissen Wanneer de vlag de lading niet meer dekt: over het gebruik van labels voor stoornissen Het moeilijke kind stelt ons vragen: Wie is de volwassene is die hem of haar zo moeilijk vindt? Met welke ver(w)achtingen

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting. Chapter 11

Nederlandse samenvatting. Chapter 11 Nederlandse samenvatting Chapter 11 Chapter 11 Samenvatting Dit proefschrift beschrijft de resultaten van een groot vragenlijstonderzoek over de epidemiologie van chronisch frequente hoofdpijn in de Nederlandse

Nadere informatie

Slaapstoornissen in de psychiatrie: het belang van behandeling

Slaapstoornissen in de psychiatrie: het belang van behandeling Slaapstoornissen in de psychiatrie: het belang van behandeling - Dr. Marike Lancel - Divisie Forensische Psychiatrie Slaapcentrum voor Psychiatrie Assen Het interactieve brein in slaap 12-10-2012 Slaapstoornissen

Nadere informatie

Lectoraat GGZ-Verpleegkunde. LVG en Verslaving. s Heerenloo 30 juni 2010

Lectoraat GGZ-Verpleegkunde. LVG en Verslaving. s Heerenloo 30 juni 2010 Lectoraat GGZ-Verpleegkunde LVG en Verslaving s Heerenloo 30 juni 2010 1 Wat komt aan bod? Overzicht programma LVG en verslaving Prevalentiegegevens Casus Brijder en s Heerenloo Discussie nav casuïstiek

Nadere informatie

FLEVOMONITOR 2006 Kwetsbare Groepen en Huiselijk Geweld. Annemieke Benschop, Susan Place, Marije Wouters & Dirk J. Korf

FLEVOMONITOR 2006 Kwetsbare Groepen en Huiselijk Geweld. Annemieke Benschop, Susan Place, Marije Wouters & Dirk J. Korf FLEVOMONITOR 2006 Kwetsbare Groepen en Huiselijk Geweld Annemieke Benschop, Susan Place, Marije Wouters & Dirk J. Korf Dit onderzoek is uitgevoerd door het Bonger Instituut voor Criminologie van de Universiteit

Nadere informatie

Samenvatting. Samenvatting

Samenvatting. Samenvatting Samenvatting Op grond van klinische ervaring en wetenschappelijk onderzoek, is bekend dat het gezamenlijk voorkomen van een pervasieve ontwikkelingsstoornis en een verstandelijke beperking tot veel bijkomende

Nadere informatie

Leeswijzer Psychiatrisch Casusregister tabellen

Leeswijzer Psychiatrisch Casusregister tabellen Leeswijzer Psychiatrisch Casusregister tabellen In de volgende werkblad(en) staan tabellen behorend bij een bepaald thema. De tabellen zijn toegespitst op de door u opgevraagde leeftijdscategorie. De gegevens

Nadere informatie

Omdat uit eerdere studies is gebleken dat de prevalentie, ontwikkeling en manifestatie van gedragsproblemen samenhangt met persoonskenmerken zoals

Omdat uit eerdere studies is gebleken dat de prevalentie, ontwikkeling en manifestatie van gedragsproblemen samenhangt met persoonskenmerken zoals Gedragsproblemen komen veel voor onder kinderen en adolescenten. Als deze problemen ernstig zijn en zich herhaaldelijk voordoen, kunnen ze een negatieve invloed hebben op het dagelijks functioneren van

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING

NEDERLANDSE SAMENVATTING NEDERLANDSE SAMENVATTING Zedendelicten vormen een groot maatschappelijk probleem met ernstige gevolgen voor zowel het slachtoffer als voor de dader. Hoewel de meeste zedendelicten worden gepleegd door

Nadere informatie

Angststoornissen. Verzekeringsgeneeskundig protocol

Angststoornissen. Verzekeringsgeneeskundig protocol Angststoornissen Verzekeringsgeneeskundig protocol Epidemiologie I De jaarprevalentie voor psychische stoornissen onder de beroepsbevolking in Nederland wordt geschat op: 1. 5-10% 2. 10-15% 15% 3. 15-20%

Nadere informatie

Interculturele Competenties:

Interculturele Competenties: Interculturele Competenties: Een vak apart W. Shadid Leiden, mei 2010 Interculturele Competenties 2 Inleiding Vooral in multiculturele samenlevingen wordt de laatste tijd veel nadruk gelegd op interculturele

Nadere informatie

Antwoord van staatssecretaris Veldhuijzen van Zanten-Hyllner (Volksgezondheid, Welzijn en Sport) (ontvangen 9 december 2010)

Antwoord van staatssecretaris Veldhuijzen van Zanten-Hyllner (Volksgezondheid, Welzijn en Sport) (ontvangen 9 december 2010) AH 740 2010Z13219 Antwoord van staatssecretaris Veldhuijzen van Zanten-Hyllner (Volksgezondheid, Welzijn en Sport) (ontvangen 9 december 2010) 1 Bent u bekend met nieuw onderzoek van Michigan State University

Nadere informatie

Universiteit Opleiding Cursus Beschrijving Link. Vaardigheidsonderwijs 2e jaar

Universiteit Opleiding Cursus Beschrijving Link. Vaardigheidsonderwijs 2e jaar Overzicht bachelorcursussen Dit overzicht geeft een groot aantal bachelorcursussen weer die aandacht besteden cultuur en/of gender op het gebied van gezondheidszorg. Het overzicht betreft cursussen uit

Nadere informatie

Proefschrift. Cannabis use, cognitive functioning and behaviour problems. Merel Griffith - Lendering. Samenvatting

Proefschrift. Cannabis use, cognitive functioning and behaviour problems. Merel Griffith - Lendering. Samenvatting Proefschrift Cannabis use, cognitive functioning and behaviour problems Merel Griffith - Lendering Samenvatting Het gebruik van cannabis is gerelateerd aan een breed scala van psychische problemen, waaronder

Nadere informatie

Ouderen en verslaving Dick van Etten Verpleegkundig Specialist GGZ Centrum Maliebaan

Ouderen en verslaving Dick van Etten Verpleegkundig Specialist GGZ Centrum Maliebaan Ouderen en verslaving Dick van Etten Verpleegkundig Specialist GGZ Centrum Maliebaan U moet de bakens verzetten en noch sterke drank, noch bier meer gebruiken: houdt u aan een matig gebruik van een redelijke

Nadere informatie

Zie De Graaf e.a. 2005 voor een uitgebreide onderzoeksverantwoording van het onderzoek Seks onder je 25ste.

Zie De Graaf e.a. 2005 voor een uitgebreide onderzoeksverantwoording van het onderzoek Seks onder je 25ste. 6 Het is vies als twee jongens met elkaar vrijen Seksuele gezondheid van jonge allochtonen David Engelhard, Hanneke de Graaf, Jos Poelman, Bram Tuk Onderzoeksverantwoording De gemeten aspecten van de seksuele

Nadere informatie

INTER-PSY Lente Symposium

INTER-PSY Lente Symposium Disclosure belangen spreker Getalenteerd omgaan met ADHD Anne van Lammeren, psychiater Universitair Centrum Psychiatrie UMCG 16-03-2016 Lentesymposium Interpsy (Potentiële) belangenverstrengeling Voor

Nadere informatie

Ambulante behandeling

Ambulante behandeling Ambulante behandeling Ouderen Ambulante behandeling Mondriaan Ouderen geeft behandeling aan mensen met psychische en psychiatrische problemen vanaf de derde levensfase. Mondriaan Ouderen heeft verschillende

Nadere informatie

Anders denken over drukke, dwarse en dromerige kinderen

Anders denken over drukke, dwarse en dromerige kinderen Anders denken over drukke, dwarse en dromerige kinderen Laura Batstra 25 november 2014 In deze online lezing: Druk, dwars, dromerig of ADHD? ADHD en de hersenen ADHD en de maatschappij Stepped Diagnosis

Nadere informatie

Adult ADHD Self-Report Scale-V1.1 (ASRS-V1.1) Symptoms Checklist from WHO Composite International Diagnostic Interview

Adult ADHD Self-Report Scale-V1.1 (ASRS-V1.1) Symptoms Checklist from WHO Composite International Diagnostic Interview Adult ADHD Self-Report Scale-V1.1 (ASRS-V1.1) Symptoms Checklist from WHO Composite International Diagnostic Interview World Health Organization 2009 All rights reserved. Based on the Composite International

Nadere informatie

Richtlijn ADHD en middelengebruik bij adolescenten. Voor screening, diagnostiek en behandeling van jeugdigen in de jeugd-ggz en jeugdverslavingszorg

Richtlijn ADHD en middelengebruik bij adolescenten. Voor screening, diagnostiek en behandeling van jeugdigen in de jeugd-ggz en jeugdverslavingszorg Richtlijn ADHD en middelengebruik bij adolescenten Voor screening, diagnostiek en behandeling van jeugdigen in de jeugd-ggz en jeugdverslavingszorg Drs. Maureen van Oort Wetenschappelijk medewerker www.nispa.nl

Nadere informatie

Fort van de Democratie

Fort van de Democratie Fort van de Democratie Stichting Vredeseducatie / peace education projects Het Fort van de Democratie WERKT! Samenvatting van een onderzoek door de Universiteit van Amsterdam naar de effecten van de interactieve

Nadere informatie

De ontwikkelingstrilogie

De ontwikkelingstrilogie De ontwikkelingstrilogie van Martine Delfos Een brede kijk op ontwikkeling Dr. Martine Delfos maakte naam met vele publicaties op het gebied van (ontwikkelings)psychologie. Ook geeft zij op regelmatige

Nadere informatie

Onderwerpen/deelprojecten regionaal uitvoeringsprogramma depressiepreventie 2008 t/m 2011 Gelderse Roos

Onderwerpen/deelprojecten regionaal uitvoeringsprogramma depressiepreventie 2008 t/m 2011 Gelderse Roos Bijlage 2 Onderwerpen/deelprojecten regionaal uitvoeringsprogramma depressiepreventie 2008 t/m 2011 Gelderse Roos A1 Uitbrengen jaarkrant A2 Advertentie huis aan huis bladen A3 Consultatie B1 Brochures

Nadere informatie

Allochtonenprognose 2002 2050: bijna twee miljoen niet-westerse allochtonen in 2010

Allochtonenprognose 2002 2050: bijna twee miljoen niet-westerse allochtonen in 2010 Allochtonenprognose 22 25: bijna twee miljoen niet-westerse allochtonen in 21 Maarten Alders Volgens de nieuwe allochtonenprognose van het CBS neemt het aantal niet-westerse allochtonen toe van 1,6 miljoen

Nadere informatie

Reactieve hechtingsstoornis; een diagnose in beweging. Band Gedrag Interactie Relatie Stoornis Mentale representatie

Reactieve hechtingsstoornis; een diagnose in beweging. Band Gedrag Interactie Relatie Stoornis Mentale representatie Carlo Schuengel, Orthopedagogiek VU Reactieve hechtingsstoornis; een diagnose in beweging Signaleren verstoord gehechtheidsgedrag Verschillende betekenissen van gehechtheid Band Gedrag Interactie Relatie

Nadere informatie

AANPAK VAN AANDACHTSTEKORT-HYPERACTIVITEITSTOORNIS (ADHD) BIJ HET KIND

AANPAK VAN AANDACHTSTEKORT-HYPERACTIVITEITSTOORNIS (ADHD) BIJ HET KIND AANPAK VAN AANDACHTSTEKORT-HYPERACTIVITEITSTOORNIS (ADHD) BIJ HET KIND Bij kinderen met aandachtstekort-hyperactiviteitstoornis (ADHD) zijn een educatieve aanpak en intensieve gedragstherapie nuttig, en

Nadere informatie

8. Werken en werkloos zijn

8. Werken en werkloos zijn 8. Werken en werkloos zijn In 22 is de arbeidsdeelname van allochtonen niet meer verder gestegen. Onder autochtonen is het aantal personen met werk nog wel licht toegenomen. De arbeidsdeelname onder Surinamers,

Nadere informatie

Als de opdracht is gemaakt, kun je, door middel van het aanklikken van onderstaande knop, nog een aantal voorbeelden lezen.

Als de opdracht is gemaakt, kun je, door middel van het aanklikken van onderstaande knop, nog een aantal voorbeelden lezen. Opdrachten bij hoofdstuk 1 Opdracht 1 (verwerken en ervaren) Het doel van deze opdracht is dat de speciale positie die de psychologie binnen de wetenschappen inneemt duidelijker wordt. Na het maken van

Nadere informatie

Door dwang gegijzeld. (Laat-begin) obsessieve-compulsieve stoornis bij Ouderen. Roos C. van der Mast

Door dwang gegijzeld. (Laat-begin) obsessieve-compulsieve stoornis bij Ouderen. Roos C. van der Mast Door dwang gegijzeld (Laat-begin) obsessieve-compulsieve stoornis bij Ouderen Roos C. van der Mast OCS bij ouderen De obsessieve-compulsieve stoornis is een persisterende en stabiele diagnose die zelden

Nadere informatie

Inhoud. 0 Etnische diversiteit in de medische praktijk: een introductie. Casuïstiek. herkomst voor zorgverlening door artsen... 8

Inhoud. 0 Etnische diversiteit in de medische praktijk: een introductie. Casuïstiek. herkomst voor zorgverlening door artsen... 8 XI 0 Etnische diversiteit in de medische praktijk: een introductie 0.1 Inleiding............................................................................. 2 0.2 Mensen van allochtone herkomst in Nederland......................................

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/35287 holds various files of this Leiden University dissertation

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/35287 holds various files of this Leiden University dissertation Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/35287 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Poortvliet, Rosalinde Title: New perspectives on cardiovascular risk prediction

Nadere informatie

ADHD: voorzichtig met de diagnose! Laura Batstra Orthopedagogiek, RuG l.batstra@rug.nl Twitter @LBatstra

ADHD: voorzichtig met de diagnose! Laura Batstra Orthopedagogiek, RuG l.batstra@rug.nl Twitter @LBatstra ADHD: voorzichtig met de diagnose! Laura Batstra Orthopedagogiek, RuG l.batstra@rug.nl Twitter @LBatstra Geachte mevrouw Batstra, Ik ben heel blij met uw boekje: Hoe voorkom je ADHD. De nuancering zit

Nadere informatie