HOVO-cursus 6 oktober- 24 november (exclusief 13 oktober) Toekomst van de Mensheid, de evolutie gaat door

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "HOVO-cursus 6 oktober- 24 november (exclusief 13 oktober) Toekomst van de Mensheid, de evolutie gaat door"

Transcriptie

1 HOVO-cursus 6 oktober- 24 november (exclusief 13 oktober) Toekomst van de Mensheid, de evolutie gaat door Bewustzijn in wording (2) Plaats en tijd: de Heerenzaal in het het Heerenhuis, Spilsluizen 9 steeds van , steeds afgesloten met een informele borrel Abstracts en literatuur Deze cursus is een vervolg op de HOVO cursus in 2010: Bewustzijn in wording en stelt de vraag hoe de mens en dus het menselijk bewustzijn zich in de komende eeuwen mogelijk zouden kunnen ontwikkelen Wie de afgelopen 50 jaar overziet, kan alleen maar vaststellen dat er sprake is van een exponentiële groei van technologie: wie had gerekend op de enorme toename van het snelverkeer, de impact van de computer en internet, het feit dat de mensheid het universum ging verkennen, de brede toepassing van de chemie in materialen en geneesmiddelen, de genetische revolutie en ook het sterk verbeterde inzicht in de microwereld van elementaire deeltjes Welke lange- termijn effecten hebben deze ontwikkelingen? Wat staat ons in de komende 200 jaar eigenlijk te wachten? Redelijk betrouwbare extrapolaties van deze ontwikkelingen lijken thans mogelijk. De klemmende vraag is: hebben we zelf nog wel grip op deze ontwikkelingen en hun lange termijn gevolgen en waar blijft hierbij, in de om zich heen grijpende cyberspace, de menselijke factor? Lopen we wat betreft de ethische aspecten van deze ontwikkelingen, niet voortdurend achter de feiten aan? Kunnen we de wereld, als ons gezamenlijk product, met een gerust hart aan onze kinderen en kleinkinderen nalaten? In de cursus komen ondermeer ook de volgende vragen aan de orde: is de toekomstige maatschappij alleen nog maak- en beheersbaar door de toevlucht te nemen tot een totale 1

2 technologische controle naar het model van Orwells roman 1984 en zal een elite haar toevlucht nemen tot genetische verbetering en/of tot een combinatie van mens en machine in een nieuw tijdperk van cyborgs? En zullen we het kader kunnen scheppen om verantwoord te werken aan één van de dromen van de mensheid: verlenging van de levensduur, inclusief een grotere kwaliteit van leven? Hoe evolueert in dit verband het individueel c.q collectief menselijk bewustzijn en wie worden eigenlijk onze opvolgers in de biologische en culturele evolutie? Er zijn veel aanwijzingen dat de jachtigheid van onze westerse cultuur de behoefte aan bezinning en reflectie zal doen toenemen. Spirituele methoden en systemen, zoals meditatie, vroeger esoterisch, worden geleidelijk een mainstream-aangelegenheid. Deze cursus beoogt de te verwachten korte- en lange termijn ontwikkelingen te schetsen en zal ons met een spectrum van technologische en intellectuele uitdagingen confronteren. Cursusprogramma HOVO 6 oktober 2011 Inleiding van de cursus door Prof. Dick Meijer 1. Prof. Hans Mooij: em.hoogleraar Filosofie: De begrippen toekomst en tijd Dit college gaat over de begrippen tijd en toekomst in hun algemeenheid. Tijd bestaat als stroom en als dimensie. Bij de tijd als stroom horen heden, verleden en toekomst, bij de tijd als dimensie horen eerder en later en ook de tijdbepaling. Er zijn wel verbindingen tussen die twee, evenzo tussen een lineaire en een circulaire tijdsopvatting. Het bestaan van de toekomst lijkt minder zeker dan dat van het verleden, omdat de laatste onveranderbaar, de eerste beïnvloedbaar lijkt te zijn. Toch is, fysisch gesproken, reizen naar de toekomst gemakkelijker te realiseren dan reizen naar het verleden.in de ethiek zijn sommige systemen sterk op de toekomst gericht, bij andere weegt het verleden even zwaar, of zwaarder. Lucas, J.R., The Future. Oxford: Blackwell, Nahin, P. J., Time Machines. Time Travel in Physics, Metaphysics, and Science Fiction. 2d ed. New York: Springer Velag, Mooij, J.J.A., Anachronismen en tijdreizen, in Feit en Fictie jg. 6 nr. 1 (zomer 2005), blz Scarre, G., Utilitarianism. Londen: Routledge,

3 Wal, K. van der, Wat is er met de ethiek gebeurd? Over ethisch denken onder laatmoderne omstandigheden. Kampen: Klement, oktober 2. Drs. Fred Luider, ex-docent Wis- en Natuurkunde: In hoeverre is de toekomst, bv. sociaal economisch, kenbaar? Toekomstvoorspellingen hebben een belast verleden, maar hebben ze zelf ook een toekomst? Kennis van de toekomst zien als panacee tegen gevoelens van onzekerheid, is van alle tijden en de begeerte naar de voorgespiegelde mogelijkheden of remedies bleken een bron van macht en rijkdom te zijn, inclusief vermengingen met persoonlijke en/of groepsbelangen. Thans construeren en toetsen beleidswetenschappers toekomstvisies van strikt van elkaar afgebakende beleidsterreinen en volgens heldere criteria. Het oogt neutraal en objectief: deze klinische blik van trendwatchers en denkkracht van futurologen. Toch blijft er iets knagen. Hoe betrouwbaar is dit alles? Welke en wiens belangen spelen hier mee? Een programma dat laveert tussen irrationele heilsverwachtingen en even irrationele apocalyptische visioenen, rekening houdend met de historiciteit van alle relevante begrippen en processen is hier dringend noodzakelijk. Wright, R.: Non Zero,, Utrecht, Het Spectrum, 2000 Diamond, D.: Collapse. How Societies Choose to Fail or Survive.UK, Penquin,2006 Broer, H., J. van der Craats, F. Verhulst. : Het einde van de voorspelbaarheid. Utrecht, Epsilon, 2008 Achterhuis, H. : De utopie van de vrije markt, Lemniscaat, 2010 Zimmerman, L. J. : Geschiedenis van het economisch denke. Amsterdam.Vrij Nederland, 1947 Cassidy, J. : How Markets Fail. The Logic of Economic Calamities, New York, Farrar, Straus and Giroux, (2009) Ball, P.: Critical Mass, Heinemann, oktober 3. Dr. Fred Keijzer, Univ. hoofddocent Filosofie: 3

4 Sciencefiction als filosofie van de toekomst Ondanks het feit dat de toekomst uiteindelijk onvoorspelbaar is, is het wel mogelijk om ideeën te ontwikkelen over de mogelijke richtingen waarin de geschiedenis zich zou kunnen bewegen. Sciencefiction, en dan vooral geschreven sciencefiction, vormt daarbij een rijke bron van scenario s die een breed scala aan mogelijke scenario s uitwerkt. Sciencefiction blijft vaak beperkt tot scenario s die vooral gericht zijn op zaken die wijzelf belangrijk vinden langer leven, het voortbestaan van onze cultuur, betere gezondheid, oorlog, naast andere verlangens en angsten. SF is dan eerder een spiegel die iets over onszelf zegt dan een instrument om toekomstige mogelijkheden te verkennen. Een manier om enigszins los te komen van die particuliere preoccupaties is door die rijkdom aan sciencefictionscenario s te plaatsen binnen een grootschalig lange termijn perspectief. Dit schept een kader om dit soort sciencefictionscenario s te ordenen en te gebruiken om enkele globale tendensen van onze toekomst te traceren. Keijzer, F., Filosofie van de toekomst: Over nut en noodzaak van sciencefiction, Lemniscaat, 2010, Rowlands, M., The philosopher at the end of the Universe, Philosophy explained through science fiction films. Random house, 2003 Geschiedenis van Science fiction, Wikipedia 20 oktober 4. Dr. C.M. van der Zant A.I. Robot : helper of vervanger van de mens Extrapolaties van de huidige ontwikkelingen wijzen op drastische veranderingen in de evolutie van de mens. Wordt deze technologie onze ondergang of onze redding? Onderdelen van ons lichaam blijken nu al vervangbaar door high-tech apparatuur: zijn we cyborgs (bioin-silico mengvormen) in wording? Wordt de mens de eerste soort in de evolutie die haar eigen opvolgers in het leven roept? Zullen onze mind children uitzwermen in het heelal, 4

5 niet gebonden aan de beperkingen van het menselijk lichaam en de leiding in de evolutie nemen? de Landa, Manuel, War in the Age of Intelligent Machines,, zone books, NY, USA,1991 de Garis, Hugo., The Artilect War: Cosmists Vs. Terrans: A Bitter Controversy Concerning Whether Humanity Should Build Godlike Massively Intelligent Machines, Palm Springs, CA: ETC Publications, 2005 Moravec, Hans, From mere machine to transcendent Mind, Oxford University Press,1999, Johnston, John, The allure of machinic life: Cybernetiocs, Artificial Life, and the New AI, Bradford Books, 2010 Diamond, Jared, Guns, Germs and Steel: The Fates of Human Society, W.W.Norton, oktober 5. Prof. Henk Kauffman, em. hoogleraar Medische Biochemie: Evolutie van het bewustzijn. Het ontstaan van het menselijke bewustzijn komt tijdens de evolutie tot stand door een toenemende complexiteit van de hersenen, een ontwikkeling die nodig was om de communicatie in grotere groepen/samenlevingen, mogelijk te maken. De evolutie van de hominiden leidde tot een grotere herseninhoud, waardoor communicatie middels taal en muzikale expressie mogelijk werden, en een culturele samenleving in hechte groepen deed ontstaan. Hierbij waren twee krachten van belang: een behoudende kracht die gericht is behoud van eigen vermogens en identiteitsbehoud (atomos), naast de expanderende, creatieve en vrijheidszoekende krachten noodzakelijk voor het aanpassingsvermogen aan de veranderende omstandigheden (het holon). De toekomst van het menselijk bewustzijn en de mens als communicatief wezen zal besproken worden in relatie met de toenemende globalisering die een sterke toename van een empathisch bewustzijn noodzakelijk zal maken. Rifkin, J. "The empathic civilization" The race to global consciousness in a world in crisis Wright, R. Non-Zero. De logica van de menselijke bestemming Waal, F. de, Een tijd voor Empathie. Wat de natuur ons leert over een betere samenleving Mithen, S. The singing Neanderthals. The origins of Music, language mind and body Gelder, B. de. Uncanny sight in the blind. Scientific American May CUP oktober 5

6 6. Prof. Albert Gramsbergen, em. hoogleraar Ontwikkelingsneurologie: De toekomst van de menselijke hersenen Mensachtigen werden 4 miljoen jaren geleden in staat rechtop te lopen. Later nam het hersenvolume toe, waardoor de taalontwikkeling mogelijk werd en visuele en cognitieve functies zich uitbreidden. De mens kon daardoor bouwen, communiceren, een maatschappij ontwikkelen en wetenschap bedrijven. Tijdens de ontwikkeling van het individu vinden er belangrijke epigenetische aanpassingen plaats. Van de overmaat aan cellen en verbindingen die aanvankelijk aangelegd wordt, blijven slechts die structuren over, die een rol spelen bij het functioneren. Door de evolutie en ontogenetische aanpassingen zullen die structuren die een rol spelen bij cognitieve processen zich verder ontwikkelen en de hersenstructuren, betrokken bij in onbruik geraakte functies (geheugenfuncties?) zullen hypotrofiëren. De mens is in staat tal van ziekten te bestrijden. Daardoor blijven levensbedreigende ziekten echter sluimerend aanwezig in het mensdom. Voor het voortbestaan van de soort zou het noodzakelijk kunnen zijn door ingrijpen in het genoom de eigen evolutie te sturen. Deze mogelijkheid heeft nog geen ethisch kader gekregen. Jablonka, E., M.J. Lamb, Evolution in four dimensions., MIT press, 2006 Gramsbergen, A., The Cambridge Encyclopedia of Child Development B Hopkins (ed), CUP 2005; p 296: Brain and behavioral development Rose, Hilary and Steven (eds). Alas for Darwin, arguments against evolutionary psychology. Jonathan Cape. London, 2000 S. Jones, R. Martin, D. Pilbeam eds. The Cambridge Encyclopedia of Human Evolution. 3 november 7. Prof. Jan Engberts, Em. Hoogleraar Fysisch-Organische Chemie: De toekomst van de natuurwetenschappen in relatie tot het proces denken Door de natuurwetenschappen zijn diepgaande inzichten verkregen in de structuur en het gedrag van materie: (1) in de microwereld (moleculen, atomen, elementaire deeltjes en de krachten tussen deze deeltjes), (2) in de macrowereld (kosmologie, het universum) en (3) in de complexe wereld (levensprocessen, evolutie, de hersenen). Er bestaat echter een 6

7 diepgewortelde wens om met name de samenhang in de structuur van de kosmos en de werkelijkheid van ons dagelijks leven te leren kennen. Een mogelijk voorbeeld daarvan is de M-(supersnaar)theorie. Brian Greene stelde echter dat men het heelal niet alleen kan kennen door het oplossen van zijn fysische mysteries, maar ook door onszelf erin onder te dompelen. We hebben daarbij een wetenschappelijke metafysica nodig, die ook een beschrijving kan geven van onze subjectieve ervaringen als waarnemer van de natuur. De procesfilosofie van A. N. Whitehead ( ) beschrijft een dergelijk gedachtensysteem met creativitet als ultiem metafysisch principe. Engberts, J.B.F.N. The Earth, Life and Process Thinking: China and The West, Chapter 8 in Applied Process Thought II: Following a Trail Ablaze, Dibben, M. and Newton, R., Eds., Frankfurt/Lancaster: Ontos Verlag, Greene, B. De Ontrafeling van de Kosmos, Houten: Het Spectrum, (2004), Hawking, S., Mlodinow, L. The Grand Design, London: Bantam Press, McGilchrist, I. The Mater and his Emissary, New Haven: Yale University Press, Rees, M. Just Six Numbers. The Deep Forces that Shape the Universe, New York: Basic Books, Whitehead, A.N. Process and Reality, Corrected Edition, New York: The Free Press, (1929), november 8. Prof. Pieter J. van Strien, em. hoogleraar Geschiedenis van de Psychologie: Een betere toekomst dankzij de psychologie? Ook aan de psychologie kan men een centrale betekenis toekennen in het realiseren van een groter menselijk geluk in de toekomst. Een dergelijke vernieuwing moet, volgens de psycholoog Heymans, komen van een onder de bevolking steeds verdere verbreiding van psychologisch inzicht in de omgang van mensen met anderen en met zichzelf. Ook Maslow propageerde een psychologisch gefundeerde vernieuwing dankzij een ruimere, persoonlijke ontwikkelingskansen biedende, samenlevingsvorm. Een heel andere benadering vanuit de psychologie vinden we bij B.F. Skinner. Bij hem wordt het geluk van de mensheid gerealiseerd met behulp van psychologische behavioral engineering. In zijn utopische roman Walden Two gebeurt dit op het niveau van een experimentele kolonie. In zijn boek Beyond freedom and dignity worden de achterliggende uitgangspunten verder principieel uiteengezet. Niet de eigen vrijheid en waardigheid zijn hier langer bepalend voor het menselijk welzijn, maar goed gemeende, van bovenaf gehanteerde, principes. Alle drie visies zullen aan een kritische analyse worden onderworpen. 7

8 Heymans G.. De toekomstige eeuw der psychologie. Rectorale rede Universiteit Groningen Maslow, A.H., Eupsychian management, a journal Skinner, B.F., Walden Two. Eerste druk De editie van 1976 bevat een voorafgaande beschouwing Walden Two revisited. Skinner, B.F., Beyond freedom and dignity. Carpenter, F., The Skinner Primer; behind freedom and dignity, Nederlandse vertaling Vrijheid in opspraak. Amsterdam, november 9. Drs. Katalin Herzog, oud- docente Kunstgeschiedenis: De toekomst van de beeldende kunst Er rust een zware hypotheek op de toekomst van de kunst, sinds Hegel in de 19 de eeuw het einde van de kunst aankondigde. Sindsdien zijn vele eindes voorspeld, hoewel kunstenaars kunst bleven maken. Men zou zelfs kunnen beweren dat de beeldende kunst meer dan ooit in een bloeiperiode verkeert. Toch wordt er vanaf het einde van de 20 ste eeuw, met de komst van het postmodernisme veelvuldig over een crisis in de kunst gesproken. Over welke crisis gaat het hier? Zou de beeldende kunst de 21 ste eeuw inderdaad niet kunnen overleven en wat zijn de tekenen daarvoor? Zijn er eveneens tekenen voor een interessante voortzetting van de kunst en hoe zien die eruitzien? In deze bijdrage zal het probleem van het mogelijke einde van de kunst behandeld worden, en getoond worden welke zaken en gebeurtenissen, zowel binnen de kunst als in de maatschappij, op dit moment de kunst bedreigen. Vervolgens wordt de vraag behandeld of er nog een toekomst voor de beeldende kunst te verwachten valt en hoe die er dan uit zou kunnen zien. Baricco, A., De barbaren, De Bezige Bij, Amsterdam 2010, Danto, A., De komedie van de overeenkomsten, Historische Uitgeverij, Groningen 2002, Doorman, M., Steeds Mooier, Bert Bakker, Amsterdam 1994, Gielen, P. and P. De Bruyne, Being an Artist in Post-Fordist Time, NAi Publishers, Rotterdam 2009, Kuspit, D., The End of Art, Cambridge University Press, Cambridge 2004, Mul, J. de, Cyberspace Odyssee, Uitgeverij Klement, Zoetermeer 2006, Van de Veire, F., Als in een donkere spiegel, SUN, Amsterdam 2002, 10 november 10. Remco Ekkers, Dichter: 8

9 De toekomst van de literatuur Wat betekent de exponentiële ontwikkeling van de computertechnologie voor de literatuur? Bestaan er in 2030 nog wel boeken? Natuurlijk worden er in de toekomst nog verhalen verteld, maar gaat de lezer een grotere rol spelen, door de schrijver te sturen? Zullen er programma's komen die inspelen op de behoeften van de massa? Er zijn eenvoudig populaire regels op te stellen. Het kind van de toekomst zal anders denken. Het zal snel zijn weg vinden in steeds wisselende informatiebeelden, waarbij alles aaneengeschakeld is. Stemgestuurde computers zullen het intypen van tekst overbodig maken. Tekst zal niet meer worden gelezen, maar beluisterd. En waarom zou je boekenkasten aanschaffen als alle verhalen gemakkelijk op te roepen zijn via je scherm? Misschien zullen de studenten van 2020 sneller overweg kunnen met cognitieve processen, maar wellicht zijn ze minder goed in overpeinzingen en fantasie. Wie rusteloos moet reageren op alles wat nu wordt aangeboden, heeft minder aandacht voor bespiegelingen. Mul, J. de: Cyberspace Odyssee. Kampen: Klement, Greenfield, S.: Tomorrow's People. How 21st-century technology is changing the way we think and feel. Penguin Books, Marx, W., Het afscheid van de literatuur, de geschiedenis van een ontwaarding , Querido, 2008 Kurzweil R., The Singularity is Near, Viking Books, 2000 Baricco A., I Barbari, Feltrinelli, november 11. Prof. Walter Schönau, em.hoogleraar Duitse Letterkunde: De toekomst van religie en spiritualiteit Nog maar kort geleden leek de religie, althans het Christelijk geloof, geen toekomst meer te hebben. Men dacht dat de wetenschap de godsdienst tot een bijgeloof zou maken. Deze verwachting is niet uitgekomen. De religie is, mede onder invloed van de komst van de Islam, teruggekeerd in het publieke debat en in de persoonlijke belevingswereld van talloze tijdgenoten. Zij heeft onmiskenbaar een toekomst. Religie blijkt een universeel antropologisch en dus transhistorisch verschijnsel te zijn. Hoewel de ontkerkelijking in het Westen voortschrijdt en zeker de Katholieke kerk een crisisperiode doormaakt, lijkt de secularisering 9

10 tot staan gekomen. Religie gaat wel, althans in onze cultuur, geleidelijk aan een andere plaats innemen. Wat we zien is een ontwikkeling van een geïnstitutionaliseerd kerkelijk geloof naar een individuele geloofsbeleving zonder sterke behoefte aan groepsvorming. De spreker zal trachten in kort bestek te schetsen, hoe men in de toekomst over de 'kwestie God' (Armstrong) zal denken. Armstrong, K.: The Case for God. What religion really means. London Nedl. vert. De kwestie God. Amsterdam, Bakas, A. & M. Buwalda: De toekomst van God. Schiedam, Hoogerwerf, A.: De toekomst van het Christendom. Van instituut naar beweging. Budel, Stark, R. & W. Sims Bainbridge: The future of religion. Secularization, revival and cultformation. Berkeley, Vestdijk, S.: De toekomst der religie (Arnhem), 1947). 17 november 12. Prof. Mary Kemperink, hoogleraar Ned. Letterkunde Een christelijke erfenis. Utopisme in de Nederlandse literatuur rond 1900 De overgang naar de twintigste eeuw betekende voor veel negentiende-eeuwse kunstenaars en intellectuelen een nieuw elan. De gloednieuwe eeuw beloofde een betere wereld. Dit utopistische vertrouwen vulde het gat dat voor velen met het verlaten van de christelijke geloofsovertuiging gevallen was. Een heel caleidoscopisch scala aan alternatieven dienden zich aan, van theosofie en neo-spinozisme tot christen-anarchisme en socialisme. Een groot deel van deze stromingen en bewegingen was utopistisch gekleurd. Centraal daarin stond het werken aan een nieuwe, betere wereld en het geloof dat de realisatie daarvan op termijn haalbaar was. In de literaire representaties van het utopisme is er echter meer aan de hand dan een louter leentjebuur spelen bij de christelijke traditie. In dit college zal de docente laten zien hoe in de literaire representatie van het utopisme veel van deze oude christelijke ingrediënten stuk voor stuk naar de eigen idealen toe werden vertaald en ook voor de vormgeving van die idealen werden ingezet. Felix Ortt, Felica. Deel 2: Het boek der vervulling. Den Haag, Bellamy, Edward, Looking backward. [eventueel in vertaling] 10

11 Heyting, Lien, De wereld in een dorp. Schilders, schrijvers en wereldverbeteraars in Laren en Blaricum Amsterdam, Labrie, A., Utopie en utopiekritiek. In: A. Labrie e.a., Einde van de utopie? Speciaalnummer van Groniek, jg 26 vol. 120, Manuel, Frank E./Manuel, Fritzie P., Utopian thought in the western world. Cambridge, Massachusetts, november 13. Prof. Dick Meijer, em.hoogleraar Farmacologie en Farmacotherapie: Onsterfelijkheid, mythe of wordende werkelijkheid? Onsterfelijkheid kan vanuit vele invalshoeken worden beschreven en de opvattingen erover representeren een breed spectrum van zeer uiteenlopende beelden. Zo onderscheidt men individuele overleving (van het Zelf) versus collectieve onsterfelijkheid (de mensheid), voortleven in de ander (genetisch/memetisch) of middels de door het individu voortgebrachte werken (bijvoorbeeld de digitale onsterfelijkheid). Daarnaast vigeren de hoop op onsterfelijkheid via technologische en biomedische levensverlenging en geloof in de overleving van de ziel in een hiernamaals en/of reïncarnatie. Anderen putten hoop uit een mogelijke terugkeer van het individueel bewustzijn naar een, transpersoonlijk, universeel bewustzijn. Sommige futuristen claimen zelfs een kosmologische hergeboorte als eindpunt van de evolutie van het universum. De mens is een symbool en metafoor scheppend wezen, die de wereld kent door zijn imaginair vermogen. Het menselijk verlangen om aan de onontkoombaarheid van de dood een plaats te geven heeft zo geleid tot vele krachtige onsterfelijkheidsymbolen, waarvan een aantal van de belangrijkste zal worden besproken. Tipler F. J. De Fysica van de Onsterfelijkheid. Moderne kosmologie. 1994, (Anthus) Kurzweil R., The Singularity is Near. When humans transcend biology. 2005, (Viking) Mul J. de, Cyberspace Odyssee. 2002, (Klement) Bergen C. van, Verlangen naar Onsterfelijkheid. 2002, (Damon) Beauregard M. en D. O Leary, Het spirituele brein, 2008, (Ten Have) Uitleiding van de cursus door Dick Meijer, gevolgd door een 14. Forumdiscussie van cursisten en sprekers. Afsluitende Grote borrel 11

SAF/HOVO cursus: Toekomst van de mensheid, de evolutie gaat door

SAF/HOVO cursus: Toekomst van de mensheid, de evolutie gaat door SAF/HOVO cursus: Toekomst van de mensheid, de evolutie gaat door Periode cursus, najaar 2011 (medio oktober -medio december) Cursusleiding: Prof. dr. D.K.F. Meijer, Prof. dr. A.A. Gramsbergen Toekomst

Nadere informatie

Mens en machine. Gert-Jan Lokhorst

Mens en machine. Gert-Jan Lokhorst 1 Mens en machine Gert-Jan Lokhorst Centrum voor de Filosofie van de Informatie- en Communicatie Technologie, Faculteit der Wijsbegeerte, Erasmus Universiteit Rotterdam. 25 sept. 2002 2 Vraagstelling Is

Nadere informatie

Eric Schneider LEZINGEN TER BEWUSTWORDING. Denken en intuïtie

Eric Schneider LEZINGEN TER BEWUSTWORDING. Denken en intuïtie Denken en intuïtie Eric Schneider LEZINGEN TER BEWUSTWORDING Denken en intuïtie Den Haag, 2015 Eerste druk, november 2015 Vormgeving: Ron Goos Omslagontwerp: Ron Goos Eindredactie: Frank Janse Copyright

Nadere informatie

geloof en wetenschap Prof.dr. Cees Dekker Kavli Institute of NanoScience Delft http://www.mb.tn.tudelft.nl

geloof en wetenschap Prof.dr. Cees Dekker Kavli Institute of NanoScience Delft http://www.mb.tn.tudelft.nl geloof en wetenschap Prof.dr. Cees Dekker Kavli Institute of NanoScience Delft http://www.mb.tn.tudelft.nl Utrecht, 16-6-2006 1. Is het waar, dat recente vondsten in de wetenschap Godsgeloof verzwakken?

Nadere informatie

SAF/HOVO cursus : De toren van Babel - Taal, communicatie en cultuur

SAF/HOVO cursus : De toren van Babel - Taal, communicatie en cultuur SAF/HOVO cursus : De toren van Babel - Taal, communicatie en cultuur In deze cursus, voorbereid door dezelfde groep, die de cursussen Bewustzijn in wording (2010) en Toekomst van de mensheid (2011) samenstelde,

Nadere informatie

Erfgoedonderwijs als cultuuronderwijs. Barend van Heusden Afdeling Kunsten, Cultuur en Media

Erfgoedonderwijs als cultuuronderwijs. Barend van Heusden Afdeling Kunsten, Cultuur en Media Erfgoedonderwijs als cultuuronderwijs Barend van Heusden Afdeling Kunsten, Cultuur en Media 12/14/2012 2 Vragen... Hoe verhoudt erfgoed- zich tot cultuureducatie? Wat zijn kenmerkende eigenschappen van

Nadere informatie

Hoofdstuk 3. Geloof, waarden, ervaringen

Hoofdstuk 3. Geloof, waarden, ervaringen Hoofdstuk 3 Geloof, waarden, ervaringen Kennis en geloof Kennis is descriptief Heeft betrekking op feiten Is te rechtvaardigen Geloof is normatief Heeft betrekking op voorschriften Is subjectief Geldt

Nadere informatie

Correlatie: Kerndoelen W T - Curriculum Noord-Amerika - Mad Science Nederland. Amerikaans Curriculum. Wetenschappelijk onderzoek doen

Correlatie: Kerndoelen W T - Curriculum Noord-Amerika - Mad Science Nederland. Amerikaans Curriculum. Wetenschappelijk onderzoek doen GROEP 1 + 2 onderzoek is een set van samenhangende processen gebruikt om vragen te stellen over de natuurlijke wereld en het onderzoeken naar verschijnselen. alle lessen aan techniek werken Sommige zaken

Nadere informatie

Dwarse verbanden: natuur en techniek, wereldoriëntatie, cultuuronderwijs, enz

Dwarse verbanden: natuur en techniek, wereldoriëntatie, cultuuronderwijs, enz Datum 15-04-2015 Dwarse verbanden: natuur en techniek, wereldoriëntatie, cultuuronderwijs, enz Barend van Heusden Marnix Academie Utrecht, 18 maart 2016 Datum 15-04-2015 2 Inleiding Een heel bekende tegenstelling:

Nadere informatie

Op reis door het rijk der Letteren en der Godgeleerdheid

Op reis door het rijk der Letteren en der Godgeleerdheid History Christiane Simone Stadie Op reis door het rijk der Letteren en der Godgeleerdheid Herinneringen van mijne academiereis in 1843 (Abraham Des Amorie van der Hoeven Jr.) Seminar paper Christiane

Nadere informatie

Artificiële Intelligentie En De Menselijke Maatschappij

Artificiële Intelligentie En De Menselijke Maatschappij Artificiële Intelligentie En De Menselijke Maatschappij door : Carlo Tijmons CMGT1A docent: Maaike Harbers datum: 08-07-016 vak: Filosofie 01-3: Ons Brein en Bewustzijn Abstract De film Her is wat mij

Nadere informatie

Onthullingen van Kennis

Onthullingen van Kennis Onthullingen van Kennis Caleidoscoop van Kennis Facetten verschuiven door tijd Vorm en structuur doemen op Gestalte gegeven door Kennis Patronen behouden het ritme De potentie van het punt Hoofdstuk 2

Nadere informatie

SPIRITUELE INTELLIGENTIE: Welke betekenis wil je hebben als leider?

SPIRITUELE INTELLIGENTIE: Welke betekenis wil je hebben als leider? SPIRITUELE INTELLIGENTIE: Welke betekenis wil je hebben als leider? LEVENDAAL 11, 6715 KJ EDE - TELEFOON 06 21 24 22 55 leidjew@xs4all.nl - www.leidjewitte.nl SPIRITUALITEIT De aangeboren menselijke behoefte

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Voorwoord 5. Inleiding 11

Inhoudsopgave. Voorwoord 5. Inleiding 11 Inhoudsopgave Voorwoord 5 Inleiding 11 1 Eerste verkenning 15 1.1 Waarom is kennis van religie belangrijk voor journalisten? 16 1.2 Wat is religie eigenlijk? 18 1.2.1 Substantieel en functioneel 18 1.2.2

Nadere informatie

ASO - studierichtingen in VIA-TIENEN

ASO - studierichtingen in VIA-TIENEN ASO - studierichtingen in VIA-TIENEN De onderwijsvorm ASO is een breed algemeen vormende doorstroomrichting waarin de leerlingen zich voorbereiden op een academische of professionele bacheloropleiding.

Nadere informatie

Religie, christendom en politiek vanuit filosofisch perspectief

Religie, christendom en politiek vanuit filosofisch perspectief Religie, christendom en politiek vanuit filosofisch perspectief - Het christelijke belemmert de politiek niet, maar maakt haar juist mogelijk en waardevol - Pieter Jan Dijkman Vereniging voor Wijsbegeerte

Nadere informatie

Eric Schneider LEZINGEN TER BEWUSTWORDING. Hebben en zijn

Eric Schneider LEZINGEN TER BEWUSTWORDING. Hebben en zijn Hebben en zijn Eric Schneider LEZINGEN TER BEWUSTWORDING Hebben en zijn Den Haag, 2016 Eerste druk, februari 2016 Vormgeving: Ron Goos Omslagontwerp: Ron Goos Eindredactie: Frank Janse Copyright 2016 Eric

Nadere informatie

- Voorwoord - Science - Symbiose en synergie - Art - Is chemie de ziel der dingen - literatuurlijst

- Voorwoord - Science - Symbiose en synergie - Art - Is chemie de ziel der dingen - literatuurlijst Forms of GOD - Voorwoord - Science - Symbiose en synergie - Art - Is chemie de ziel der dingen - literatuurlijst Auteur: Anthony Litjes Voorwoord Waarom schrijf je iets op? Wat wil je met je schrijven

Nadere informatie

Paper Architectuurtheorie deel II Kunst: een doel of een middel?

Paper Architectuurtheorie deel II Kunst: een doel of een middel? Paper Architectuurtheorie deel II Kunst: een doel of een middel? Pieter-Jan Vandenwijngaert 2BIRA 2015-2016 Prof. Hilde Heynen Een vergelijking van de utopische opvattingen van Piet Mondriaan en Kazimir

Nadere informatie

Vooraanmeldingen per instelling voor Bachelor Opleidingen (1e jrs) Bachelor vooraanmeldingen per instelling

Vooraanmeldingen per instelling voor Bachelor Opleidingen (1e jrs) Bachelor vooraanmeldingen per instelling Vooraanmeldingen per instelling voor Bachelor Opleidingen (1e jrs) Bachelor vooraanmeldingen per instelling Aantal week 19 Verschil 214 tov. 213 7-5-212 6-5-213 5-5-214 aantal % Radboud Universiteit Nijmegen

Nadere informatie

Vooraanmeldingen per instelling voor Bachelor Opleidingen (1e jrs) Bachelor vooraanmeldingen per instelling

Vooraanmeldingen per instelling voor Bachelor Opleidingen (1e jrs) Bachelor vooraanmeldingen per instelling Vooraanmeldingen per instelling voor Bachelor Opleidingen (1e jrs) Bachelor vooraanmeldingen per instelling Aantal week 16 Verschil 214 tov. 213 16-4-212 aantal % Radboud Universiteit Nijmegen 283 3319

Nadere informatie

Het laboratorium in je hoofd. Pim Lemmens

Het laboratorium in je hoofd. Pim Lemmens Het laboratorium in je hoofd Pim Lemmens Oefening 1 Stel, het is mogelijk om mensen vrijwel instantaan te beamen van de ene plaats naar de andere (vgl. Star Trek) We vormen samen een ministerraad die wetgeving

Nadere informatie

Lisa van Ginkel / Rick van Esch / Carina Mostertman / Juri Baars Groep 2

Lisa van Ginkel / Rick van Esch / Carina Mostertman / Juri Baars Groep 2 Analyse 1: Groep 2 Onderzoek Jane McGonigal Jane McGonigal is een game designer (en researcher), academicus en schrijver, geboren op 21 oktober 1977. Ze is vooral bekend geworden met haar location-based

Nadere informatie

Innovatief project. Noosphere Education new innovative education Holographic Interface of the Brain

Innovatief project. Noosphere Education new innovative education Holographic Interface of the Brain Innovatief project ontwikkelen van een wetenschappelijk onderbouwd, effectief en eenvoudig over te dragen programma voor het trainen van kinderen met Dyslexie Noosphere Education new innovative education

Nadere informatie

Bachelorproject (15 EC), BSK. Docent: MSc, Drs. C. Nagtegaal

Bachelorproject (15 EC), BSK. Docent: MSc, Drs. C. Nagtegaal Vakbeschrijvingen derde jaar EBM: In het derde jaar volg je enkele verdiepende vakken, schrijf je de bachelorscriptie en heb je een vrije keuzeruimte. Je kunt deze ruimte invullen met keuzevakken (o.a.

Nadere informatie

RESPONSIVE TO A CHANGING WORLD. Yolk Henny van Egmond Congres over het nieuwe werken 2014

RESPONSIVE TO A CHANGING WORLD. Yolk Henny van Egmond Congres over het nieuwe werken 2014 RESPONSIVE TO A CHANGING WORLD Yolk Henny van Egmond Congres over het nieuwe werken 2014 Ontwikkeling en groei van binnenuit We leven niet in een tijdperk van veranderingen, maar in een verandering van

Nadere informatie

Vooraanmeldingen per instelling voor Bachelor Opleidingen (1e jrs) Bachelor vooraanmeldingen per instelling

Vooraanmeldingen per instelling voor Bachelor Opleidingen (1e jrs) Bachelor vooraanmeldingen per instelling Vooraanmeldingen per instelling voor Bachelor Opleidingen (1e jrs) Bachelor vooraanmeldingen per instelling Aantal week 24 Verschil 213 tov. 212 13 6 211 aantal % Radboud Universiteit Nijmegen 479 417

Nadere informatie

Uitnodiging Boekpresentatie

Uitnodiging Boekpresentatie Uitnodiging Boekpresentatie RABBIJN JONATHAN SACKS Graag nodigen wij u uit voor de presentatie van dit belangrijke boek van rabbijn Jonathan Sacks, waarin hij stelt dat het nemen van verantwoordelijkheid

Nadere informatie

Connecting People? Communicatietechnologie: vloek of zegen? Congres Coalitie Erbij. een wondermiddel tegen eenzaamheid?

Connecting People? Communicatietechnologie: vloek of zegen? Congres Coalitie Erbij. een wondermiddel tegen eenzaamheid? Connecting People? Communicatietechnologie: vloek of zegen? Congres Coalitie Erbij Communicatietechnologie: een wondermiddel tegen eenzaamheid? Prof. dr Eugène Loos Universiteit van Amsterdam Een technologie-pessimist

Nadere informatie

Minor Ethiek en sociale filosofie Vrije Universiteit Amsterdam - Onderwijscentrum VU - Minoren - 2012-2013

Minor Ethiek en sociale filosofie Vrije Universiteit Amsterdam - Onderwijscentrum VU - Minoren - 2012-2013 Minor Ethiek en sociale filosofie Vrije Universiteit Amsterdam - Onderwijscentrum VU - Minoren - 2012-2013 Vrije Universiteit Amsterdam - Onderwijscentrum VU - Minoren - 2012-2013 I Inhoudsopgave Vak:

Nadere informatie

Cultuur in de Spiegel

Cultuur in de Spiegel Cultuur in de Spiegel Naar een doorlopende leerlijn cultuuronderwijs Barend van Heusden Afdeling Kunsten, Cultuur en Media 14 september 2011 Aanleiding Vragen vanuit het werkveld over: Inhoud cultuureducatie

Nadere informatie

Cultuur in de Spiegel Naar een doorlopende leerlijn cultuuronderwijs. Regioconferenties Maart 2012

Cultuur in de Spiegel Naar een doorlopende leerlijn cultuuronderwijs. Regioconferenties Maart 2012 Cultuur in de Spiegel Naar een doorlopende leerlijn cultuuronderwijs Regioconferenties Maart 2012 Inhoud Aanleiding tot dit onderzoek De inhoud: wat is cultuur? Wat betekent dit voor cultuuronderwijs?

Nadere informatie

11 De ontdekking van de mens en de wereld - internet oefentoets

11 De ontdekking van de mens en de wereld - internet oefentoets 11 De ontdekking van de mens en de wereld - internet oefentoets Opdracht 1 Wat is de Sokratische methode? Opdracht 2 Waarom werd Sokrates gedwongen de gifbeker te drinken? Opdracht 3 Waarom zijn onze zintuigen

Nadere informatie

BEWUSTZIJN GEEST BEWUSTE GEEST DENKEN BEWUST-DENKEN

BEWUSTZIJN GEEST BEWUSTE GEEST DENKEN BEWUST-DENKEN BEWUSTZIJN GEEST BEWUSTE GEEST DENKEN BEWUST-DENKEN BEWUSTZIJN BEWUSTZIJN ZELFBEWUST-ZIJN N.B. KANT (APPERCEPTIE) BEWUSTZIJN LEVEND WEZEN BEWUSTZIJN (CREATURE CONSCIOUSNESS) BEWUSTZIJN VAN MENTALE TOESTANDEN

Nadere informatie

Abstineren Morele overwegingen bij het staken van levensverlengend medisch handelen

Abstineren Morele overwegingen bij het staken van levensverlengend medisch handelen Abstineren Morele overwegingen bij het staken van levensverlengend medisch handelen Prudentiareeks Redactie Martien Pijnenburg Marius Nuy met bijdragen van Theo Beemer Bert Gordijn & Frank Kortmann Henk

Nadere informatie

PDF hosted at the Radboud Repository of the Radboud University Nijmegen

PDF hosted at the Radboud Repository of the Radboud University Nijmegen PDF hosted at the Radboud Repository of the Radboud University Nijmegen The following full text is a publisher's version. For additional information about this publication click this link. http://hdl.handle.net/2066/5586

Nadere informatie

Vooraanmeldingen per instelling voor Bachelor Opleidingen (1e jrs) Bachelor vooraanmeldingen per instelling

Vooraanmeldingen per instelling voor Bachelor Opleidingen (1e jrs) Bachelor vooraanmeldingen per instelling Vooraanmeldingen per instelling voor Bachelor Opleidingen (1e jrs) Bachelor vooraanmeldingen per instelling Aantal week 12 Verschil 213 tov. 212 21 3 211 aantal % Radboud Universiteit Nijmegen 225 221

Nadere informatie

Codesign als adviesstrategie bij curriculumontwikkeling: Fasen, hoofdvragen, belangrijkste activiteiten, beoogde resultaten en succesfactoren

Codesign als adviesstrategie bij curriculumontwikkeling: Fasen, hoofdvragen, belangrijkste activiteiten, beoogde resultaten en succesfactoren Codesign als adviesstrategie bij curriculumontwikkeling: Fasen, hoofdvragen, belangrijkste activiteiten, beoogde resultaten en succesfactoren Ineke van den Berg, Magda Ritzen & Albert Pilot Universiteit

Nadere informatie

There are no translations available. Bibliotheektheater Rotterdam, 14 december 2001. (Afbeelding: 'Yesudian', Pia de Blok) De thematiek

There are no translations available. Bibliotheektheater Rotterdam, 14 december 2001. (Afbeelding: 'Yesudian', Pia de Blok) De thematiek There are no translations available. Bibliotheektheater Rotterdam, 14 december 2001 (Afbeelding: 'Yesudian', Pia de Blok) De thematiek Mede onder invloed van de ontkerkelijking die in onze maatschappij

Nadere informatie

Leren Filosoferen. Tweede avond

Leren Filosoferen. Tweede avond Leren Filosoferen Tweede avond Website Alle presentaties zijn te vinden op mijn website: www.wijsgeer.nl Daar vind je ook mededelingen over de cursussen. Hou het in de gaten! Vragen n.a.v. vorige keer

Nadere informatie

Wat is de mens? - Context. De opkomst van de filosofische antropologie

Wat is de mens? - Context. De opkomst van de filosofische antropologie De menselijke natuur, week 9 De opkomst van de filosofische antropologie Overzicht van reeds behandelde mensbeelden en de mechanistische visie uit de late 19e eeuw Wat is de mens? - Context Plato / Descartes

Nadere informatie

OPEN DAGEN WO NOVEMBER 2016

OPEN DAGEN WO NOVEMBER 2016 OPEN DAGEN WO NOVEMBER 2016 Kijk voor meer informatie over voorlichtingsevenementen op de site van de betreffende universiteit. Meld je afwezigheid op school een week vóór de Open dag bij de decanen (kamer

Nadere informatie

GEWELD & VERZOENING VANUIT ISLAMITISCH PERSPECTIEF

GEWELD & VERZOENING VANUIT ISLAMITISCH PERSPECTIEF GEWELD & VERZOENING VANUIT ISLAMITISCH PERSPECTIEF Dr. Abdelilah Ljamai 1. Ontstaansgeschiedenis v/d islam 2. Is de islam een gewelddadige religie? 3. Wat zijn de consequenties hiervan? 4. Conclusie 1.

Nadere informatie

Zeven hulpbronnen van vertrouwen. Door: Carlos Estarippa

Zeven hulpbronnen van vertrouwen. Door: Carlos Estarippa Zeven hulpbronnen van vertrouwen Door: Carlos Estarippa Geïnspireerd door het boek van Bertie Hendriks Dagboek van de Ziel. De zeven levensfasen (Hendriks, 2013) wil ik in onderstaand artikel beschrijven

Nadere informatie

GELOOF&WETENSCHAP KUNNEN WE WETEN OF GOD BESTAAT? Gerard Nienhuis

GELOOF&WETENSCHAP KUNNEN WE WETEN OF GOD BESTAAT? Gerard Nienhuis GELOOF&WETENSCHAP KUNNEN WE WETEN OF GOD BESTAAT? Gerard Nienhuis De natuurwetenschap levert ons de meest betrouwbare kennis die voor ons toegankelijk is. Geen andere kennisbron levert dezelfde mate van

Nadere informatie

Overzicht lezingen & workshops

Overzicht lezingen & workshops Overzicht lezingen & workshops Door Sander Videler Lezingen spiritualiteit ~ De ziel en het ego: Belle & het Beest ~ De ziel: Sneeuwwitje, Doornroosje, Belle & Assepoester tegelijk ~ Het pad van je hart

Nadere informatie

Karel Poma: Het is nu aan de jongere generaties!

Karel Poma: Het is nu aan de jongere generaties! Karel Poma: Het is nu aan de jongere generaties! Karel Poma Laat mij in de eerste plaats toe om u te danken voor uw aanwezigheid. Uw belangstelling voor de Verlichting bewijst dat deze visie op de maatschappij,

Nadere informatie

Dit proefschrift betoogt dat een veel ruimere blik nodig is op de historische ontwikkeling van de Verenigde Staten om te begrijpen waarom het testen

Dit proefschrift betoogt dat een veel ruimere blik nodig is op de historische ontwikkeling van de Verenigde Staten om te begrijpen waarom het testen Samenvatting In dit proefschrift staat de vraag centraal waarom de gestandaardiseerde intelligentiemeting in Amerika zo'n hoge vlucht heeft genomen en tot zulke felle debatten leidt. Over dit onderwerp

Nadere informatie

OVERIGE METHODEN ETHIEK EN LEVENSBESCHOUWING MBO

OVERIGE METHODEN ETHIEK EN LEVENSBESCHOUWING MBO OVERIGE METHODEN ETHIEK EN LEVENSBESCHOUWING MBO Behalve de methoden, die elders in dit nummer worden gepresenteerd, is voor het mbo nog een aantal andere methoden beschikbaar. Deels gaat het hierbij om

Nadere informatie

Latijn en Grieks in de 21ste eeuw

Latijn en Grieks in de 21ste eeuw Latijn en Grieks in de 21ste eeuw Kiezen voor Latijn en/of Grieks? Als leerling in het laatste jaar van de basisschool sta jij voor een belangrijke keuze. Welke studierichting moet je gaan volgen in het

Nadere informatie

Categorie Leidse opleidingen 2014/2015. M Archaeology M Archaeology (research)

Categorie Leidse opleidingen 2014/2015. M Archaeology M Archaeology (research) Categorie Leidse opleidingen 2014/2015 Archeologie Archeologie M Archaeology M Archaeology (research) Geschiedenis/Oude talen en culturen Geschiedenis M Classics and Ancient Civilizations M Classics and

Nadere informatie

Naar een beleidsplan voor de PG Lemmer

Naar een beleidsplan voor de PG Lemmer Naar een beleidsplan voor de PG Lemmer Inleiding In de komende maanden willen we als kerkenraad een beleidsplan opstellen voor de komende vijf jaar. Iedereen die op dit moment op de één of andere manier

Nadere informatie

Zoete broodjes bakken. Van vaardigheid naar vorming

Zoete broodjes bakken. Van vaardigheid naar vorming Zoete broodjes bakken Van vaardigheid naar vorming De doelen van academisch onderwijs Kennisoverdracht? Vakidioten afleveren? Voorbereiden op de arbeidsmarkt? Kritische geesten? Maatschappelijk bewustzijn?

Nadere informatie

Big Ideas Great STEM. Katrien Strubbe

Big Ideas Great STEM. Katrien Strubbe + Big Ideas Great STEM Katrien Strubbe (Natuur)wetenschappen: doelen 2 Natuurwetenschappen geven leerlingen een fundamenteel en duurzaam inzicht in de structuren en processen die de mens, de natuur en

Nadere informatie

De Jefferson Bijbel. Thomas Jefferson

De Jefferson Bijbel. Thomas Jefferson De Jefferson Bijbel Thomas Jefferson Vertaald en ingeleid door: Sadije Bunjaku & Thomas Heij Inhoud Inleiding 1. De geheime Bijbel van Thomas Jefferson 2. De filosofische president Het leven van Thomas

Nadere informatie

Eindexamen filosofie vwo 2010 - II

Eindexamen filosofie vwo 2010 - II Opgave 2 Religie in een wetenschappelijk universum 6 maximumscore 4 twee redenen om gevoel niet te volgen met betrekking tot ethiek voor Kant: a) rationaliteit van de categorische imperatief en b) afzien

Nadere informatie

Focus op Natuurwetenschappen

Focus op Natuurwetenschappen Focus op Natuurwetenschappen 1 OpenER cursus Open Universiteit Nederland Faculteit Natuurwetenschappen Deze opener cursus is een onderdeel van de cursus Levenswetenschappen, die vanaf 2009 opgenomen zal

Nadere informatie

Ruimte Scheppen. Filosofie, Fontys en het hbo. Redactie: Peter van Zilfhout Charles Vergeer Niek Wiskerke. Fontys Hogescholen Lectoraat Filosofie

Ruimte Scheppen. Filosofie, Fontys en het hbo. Redactie: Peter van Zilfhout Charles Vergeer Niek Wiskerke. Fontys Hogescholen Lectoraat Filosofie Ruimte Scheppen Filosofie, Fontys en het hbo Redactie: Peter van Zilfhout Charles Vergeer Niek Wiskerke Fontys Hogescholen Lectoraat Filosofie bw ruimte scheppen 22-1-2010.indd 3 22-1-10 10:48 Inhoud Voorwoord

Nadere informatie

BURN-OUT, ZOEKEN NAAR ZIN EN TECHNOKAPITALISME

BURN-OUT, ZOEKEN NAAR ZIN EN TECHNOKAPITALISME BURN-OUT, ZOEKEN NAAR ZIN EN TECHNOKAPITALISME HR Public - 1 oktober Pascal Chabot GLOBAL BURN-OUT Er is iets gaande. Verwondering over de beschaving van de vrije tijd. Ligt de oorzaak bij het werk? De

Nadere informatie

De diep verstandelijk gehandicapte medemens

De diep verstandelijk gehandicapte medemens De diep verstandelijk gehandicapte medemens Eerste druk, mei 2012 2012 Wilte van Houten isbn: 978-90-484-2352-1 nur: 895 Uitgever: Free Musketeers, Zoetermeer www.freemusketeers.nl Hoewel aan de totstandkoming

Nadere informatie

ROMANTIEK. het tijdperk van de. De Verlichting ontspoord

ROMANTIEK. het tijdperk van de. De Verlichting ontspoord ROMANTIEK het tijdperk van de De Verlichting ontspoord Edmund Burke 1729-1797 De geschiedenis bestaat voor het grootste deel uit de ellende, over de wereld gebracht door trots, eerzucht, hebzucht, wraak,

Nadere informatie

Voorstel van de Taakgroep Vernieuwing Basisvorming voor nieuwe kerndoelen onderbouw VO

Voorstel van de Taakgroep Vernieuwing Basisvorming voor nieuwe kerndoelen onderbouw VO Voorstel van de Taakgroep Vernieuwing Basisvorming voor nieuwe kerndoelen onderbouw VO Voorstel van de Taakgroep Vernieuwing Basisvorming voor nieuwe kerndoelen onderbouw VO Onderdeel van de eindrapportage

Nadere informatie

Tegelzetter of Tovenaar? Jan Koster

Tegelzetter of Tovenaar? Jan Koster Tegelzetter of Tovenaar? Jan Koster 1 Overzicht inhoud 1. De tegelzetter en de tovenaar 2. De rol van het laat-middeleeuwse nominalisme 3. Nihilisme in de 20 e eeuw en de terugkeer van de metafysica 4.

Nadere informatie

Good Practice. Literatuur onderwijs Bovenbouw IJburg College

Good Practice. Literatuur onderwijs Bovenbouw IJburg College Good Practice Literatuur onderwijs Bovenbouw IJburg College Waarom geef ik literatuur onderwijs? Liefde voor lezen; Ervaringen; Nieuwe inzichten; Geschiedenis; Leren over de wereld; Leren over de menselijke

Nadere informatie

creativiteit bevorderen Dick van der Wateren

creativiteit bevorderen Dick van der Wateren creativiteit bevorderen Dick van der Wateren bio leraar aardrijkskunde geoloog Spitsbergen, Antarctica, Afrika, Europa leraar natuurkunde, nl&t, maker+klas digitaal lesmateriaal edublogger auteur onderwijsbladen,

Nadere informatie

Ouderraad De Werveling. Ben Tiggelaar

Ouderraad De Werveling. Ben Tiggelaar Het Optimistische Kind Ouderraad De Werveling Ben Tiggelaar 1. De postbode belt aan. Hij wil je een brief overhandigen, maar wil eerst je paspoort zien. Wat denk je? a) Ik krijg waarschijnlijk een dwangbevel.

Nadere informatie

Zin van een monastieke roeping in de 21ste eeuw

Zin van een monastieke roeping in de 21ste eeuw Philippe Vanderheyden Abt van de abdij van Chevetogne Het godgewijde leven Zin van een monastieke roeping in de 21ste eeuw Paus Franciscus kondigde in 2014 een jaar aan van het godgewijde leven. Godgewijden

Nadere informatie

Autisme en speciale interesses: punt van zorg of kracht? Dr Rosa Hoekstra, Institute of Psychiatry, Psychology & Neuroscience, King s College London

Autisme en speciale interesses: punt van zorg of kracht? Dr Rosa Hoekstra, Institute of Psychiatry, Psychology & Neuroscience, King s College London Autisme en speciale interesses: punt van zorg of kracht? Dr Rosa Hoekstra, Institute of Psychiatry, Psychology & Neuroscience, King s College London Overzicht Autisme en speciale interesses Motivatie achter

Nadere informatie

Thema: Elke golf is de zee. Lezingen: Citaat van Willigis Jäger (zie orde van dienst) Johannes 14: 6-11a

Thema: Elke golf is de zee. Lezingen: Citaat van Willigis Jäger (zie orde van dienst) Johannes 14: 6-11a PREEK 22 APRIL 2012 PGN NUENEN Thema: Elke golf is de zee Lezingen: Citaat van Willigis Jäger (zie orde van dienst) Johannes 14: 6-11a Preek Hoe kunnen we het besef ontwikkelen, of weer wakker roepen,

Nadere informatie

PUBLIEKE LEZINGEN (in het Engels) π Dinsdag 25 augustus en donderdag 27 augustus 2015 π Universiteit Antwerpen π Hof van Liere π Prinsstraat 13 2000

PUBLIEKE LEZINGEN (in het Engels) π Dinsdag 25 augustus en donderdag 27 augustus 2015 π Universiteit Antwerpen π Hof van Liere π Prinsstraat 13 2000 2015 PUBLIEKE LEZINGEN (in het Engels) π Dinsdag 25 augustus en donderdag 27 augustus 2015 π Universiteit Antwerpen π Hof van Liere π Prinsstraat 13 2000 Antwerpen In augustus 2015 vindt de negende editie

Nadere informatie

Dat zoeken we op! NIOC 2011. Paul.Jansen@tiobe.com

Dat zoeken we op! NIOC 2011. Paul.Jansen@tiobe.com Dat zoeken we op! NIOC 2011 Paul.Jansen@tiobe.com Wat komen gaat... Wie ben ik? Wat doe ik? Wat is het probleem? Basisschool - Geschiedenis, Nederlands en Aardrijkskunde Middelbare school - Informatica

Nadere informatie

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g S e v e n P h o t o s f o r O A S E K r i j n d e K o n i n g Even with the most fundamental of truths, we can have big questions. And especially truths that at first sight are concrete, tangible and proven

Nadere informatie

2008 Universiteit Maastricht Page 1 of 167

2008 Universiteit Maastricht Page 1 of 167 2008 Universiteit Maastricht Page 1 of 167 Inhoudsopgave Sociaal Gedrag... 5 Methoden en Technieken van Onderzoek... 7 Introductie cursus computergebruik en El... 9 Introductie bibliotheek... 11 Observeren

Nadere informatie

Voorwoord. Erik Sterk Guido Walraven

Voorwoord. Erik Sterk Guido Walraven Voorwoord Erik Sterk Guido Walraven Ondernemende burgers in lokale gemeenschappen kunnen sociale, economische en ecologische impact hebben, zo is de laatste jaren steeds duidelijker geworden. De verschillende

Nadere informatie

Creatief onderzoekend leren

Creatief onderzoekend leren Creatief onderzoekend leren De onderwijskundige: Wouter van Joolingen Universiteit Twente GW/IST Het probleem Te weinig bèta's Te laag niveau? Leidt tot economische rampspoed. Hoe dan? Beta is spelen?

Nadere informatie

Voorwoord 7. Inleiding 9. Renaissance, humanisme, verlichting 13 Renaissance en humanisme 15 Verlichting 20

Voorwoord 7. Inleiding 9. Renaissance, humanisme, verlichting 13 Renaissance en humanisme 15 Verlichting 20 Inhoud Voorwoord 7 Inleiding 9 Renaissance, humanisme, verlichting 13 Renaissance en humanisme 15 Verlichting 20 David Hume 35 Hume en Kant 37 Het postume werk 45 Korte levensloop 49 James Boswell 59 Laatste

Nadere informatie

Speech van commissaris van de koningin Max van den Berg, Bevrijdingsdag, Leek, 5 mei 2010

Speech van commissaris van de koningin Max van den Berg, Bevrijdingsdag, Leek, 5 mei 2010 Speech van commissaris van de koningin Max van den Berg, Bevrijdingsdag, Leek, 5 mei 2010 Dames en heren, [Inleiding] In de zomer van 1946 voer een schip van Thailand naar Nederland. Een kleine Nederlandse

Nadere informatie

Universiteit. Brochure. Opleidingsinstituut Dageraad

Universiteit. Brochure. Opleidingsinstituut Dageraad Brochure Opleidingsinstituut Dageraad Universiteit Informatie Je zult je wel afvragen wie zoiets bedenkt en wie zo iets op de kaart wil zetten. Ik kan daar kort en krachtig over zijn: kijk op www.ruudvanlent.nl

Nadere informatie

Si Deus, unde malum, si malum unde Deus? Over de plaats van pijn en lijden in onze samenleving. Prof. Dr. Ignaas Devisch 21/10/2014

Si Deus, unde malum, si malum unde Deus? Over de plaats van pijn en lijden in onze samenleving. Prof. Dr. Ignaas Devisch 21/10/2014 Si Deus, unde malum, si malum unde Deus? Over de plaats van pijn en lijden in onze samenleving Prof. Dr. Ignaas Devisch 21/10/2014 Verleden Paternalisme Heteronomie Lot Afhan kelijkh eid Nu Zelfstandi

Nadere informatie

Eindexamen filosofie vwo 2011 - I

Eindexamen filosofie vwo 2011 - I Beoordelingsmodel Opgave 1 Het bestaan van God en het voortbestaan van religie 1 maximumscore 3 een uitleg hoe het volgens Anselmus mogelijk is dat Pauw en Witteman het bestaan van God ontkennen: het zijn

Nadere informatie

Leids register van opleidingen 2005-2006

Leids register van opleidingen 2005-2006 Type CROHO-naam van de opleiding graad e vertaling instructietaal studielast CROHO Faculteit der Archeologie B Archeologie Bachelor of Arts Archaeology 180 56703 01-09-2002 31-12-2007 M Archaeology Master

Nadere informatie

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds Gelet op artikel 33, lid 1c, van de Wet op het voortgezet onderwijs;

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds Gelet op artikel 33, lid 1c, van de Wet op het voortgezet onderwijs; STAATSCOURANT Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. Nr. 24411 1 mei 2017 Regeling van de Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap van 11 april 2017, nr. HO&S/805204, houdende

Nadere informatie

WERELDAANROEPDAG. Grote Aanroep. Geestelijke Hiërarchie

WERELDAANROEPDAG. Grote Aanroep. Geestelijke Hiërarchie WERELDAANROEPDAG Grote Aanroep Geestelijke Hiërarchie Mensheid Inleiding De inleiding bestaat uit twee onderdelen. De grote Aanroep Volle Maanmeditatie De Grote Aanroep behoort niet toe aan enig individu

Nadere informatie

IIT Kanpur Ornella Geboers Maarten Leys

IIT Kanpur Ornella Geboers Maarten Leys IIT Kanpur Ornella Geboers Maarten Leys Inhoudsopgave Inhoudsopgave... 2 Voorstelling bedrijf... 3 Producten... 4 Reden in India... 5 Gerichte vragen... 6 Voorstelling bedrijf Het Indiaas Instituut voor

Nadere informatie

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. Gelet op artikel 33, lid 1c, van de Wet op het voortgezet onderwijs;

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. Gelet op artikel 33, lid 1c, van de Wet op het voortgezet onderwijs; STAATSCOURANT Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. Nr. 32957 30 september 2015 Regeling van de Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap van 21 september 2015, nr. HO&S/805204,

Nadere informatie

Ethiek en welzijn. Helicon Opleidingen MBO Nijmegen

Ethiek en welzijn. Helicon Opleidingen MBO Nijmegen Ethiek en welzijn Helicon Opleidingen MBO Nijmegen Jos Hendriks, docent dierenhouderij Prof.Dr. Hub Zwart, ethicus Radboud Universiteit Prof.Dr. Johan de Tavernier, ethicus K.U. Leuven Mens dier relatie

Nadere informatie

Toezicht en moraliteit.

Toezicht en moraliteit. Toezicht en moraliteit. Over professionele waarden in de zorgsector Gabriël van den Brink Congres-NVTZ 10-11-2016 1 Moral sentiments in modern society Adam Smith (1723-1790) The Wealth of Nations (1776)

Nadere informatie

Het brein geeft te denken

Het brein geeft te denken Het brein geeft te denken Eerste druk, oktober 2012 2012 G.D.J. Dingemans Cover: afbeelding van het werk Uitleg van de wereld (3) van SAGE www.sage-art.nl isbn: 978-90-484-2653-9 nur: 770 Uitgever: Free

Nadere informatie

Technologie als nieuwe wetenschap Lezing voor KIVI-NIRIA sectie Filosofie en technologie

Technologie als nieuwe wetenschap Lezing voor KIVI-NIRIA sectie Filosofie en technologie Technologie als nieuwe wetenschap Lezing voor KIVI-NIRIA sectie Filosofie en technologie Barend van van der der Meulen 11 KiviNiria Rathenaulezingen Rathenau Institute: Introductie Missie Improve public

Nadere informatie

Zelfleiderschap HIGH QUALITY PEOPLE HAVE HIGH QUALITY LIVES KWALITEIT, SUCCES EN AUTHENTICITEIT IN LEVEN EN WERK

Zelfleiderschap HIGH QUALITY PEOPLE HAVE HIGH QUALITY LIVES KWALITEIT, SUCCES EN AUTHENTICITEIT IN LEVEN EN WERK Cor van Leeuwen Zelfleiderschap HIGH QUALITY PEOPLE HAVE HIGH QUALITY LIVES KWALITEIT, SUCCES EN AUTHENTICITEIT IN LEVEN EN WERK Benut je vermogens en verhoog je authentieke impact. Vrijheid, onafhankelijkheid,

Nadere informatie

Het religieuze bevrijd van religie

Het religieuze bevrijd van religie Het religieuze bevrijd van religie John Dewey Gebaseerd op de Terry Lectures gehouden aan Yale University in 1934. Vertaald en ingeleid door Kees Hellingman ISVW UITGEVERS John Dewey 4 Wij, die nu leven,

Nadere informatie

Het onderwijsprogramma van de opleidingen Pedagogiek mei 2013

Het onderwijsprogramma van de opleidingen Pedagogiek mei 2013 Bijlage 7: Het onderwijsprogramma van de opleidingen Pedagogiek mei 2013 Visie opleidingen Pedagogiek Hogeschool van Amsterdam Wij dragen als gemeenschap en daarom ieder van ons als individu, gezamenlijk

Nadere informatie

Overtuigend (om)praten VVJ Jan De Boeck

Overtuigend (om)praten VVJ Jan De Boeck Overtuigend (om)praten Jan De Boeck Jan De Boeck Overtuigend en constructief gesprekken voeren. De carrière van een doorsnee jeugddienstmedewerker is doorspekt met professionele gesprekken. Met je secretaris,

Nadere informatie

Research Centre for Education and the Labour Market. Universiteit en arbeidsmarkt: Fictie en Feiten. Rolf van der Velden

Research Centre for Education and the Labour Market. Universiteit en arbeidsmarkt: Fictie en Feiten. Rolf van der Velden Universiteit en arbeidsmarkt: Fictie en Feiten Rolf van der Velden Fictie Het maakt niet wat je studeert, het gaat erom dat je studeert. De wereld verandert snel. We hebben daarom generalisten nodig in

Nadere informatie

WICO Campus Sint-Hubertus Stationsstraat 25 3910 NEERPELT. Tel. +32 11 64 07 01 Fax +32 11 64 41 46. info@shn.be www.shn.be www.wico.

WICO Campus Sint-Hubertus Stationsstraat 25 3910 NEERPELT. Tel. +32 11 64 07 01 Fax +32 11 64 41 46. info@shn.be www.shn.be www.wico. STUDIERICHTINGEN DERDE GRAAD 0-0 WICO Campus Sint-Hubertus Stationsstraat 5 90 NEERPELT Tel. + 6 07 0 Fax + 6 6 info@shn.be www.shn.be www.wico.be STUDEREN IN DE DERDE GRAAD VAN HET ASO Het doel van het

Nadere informatie

De geschiedenis van de toekomst (Inleiding mediatheorie)

De geschiedenis van de toekomst (Inleiding mediatheorie) Cursusbeschrijving (september 2006): De geschiedenis van de toekomst (Inleiding mediatheorie) Eric Kluitenberg Remco Buisman In een compacte serie hoorcolleges, steeds gevolgd door een korte zaal-discussie

Nadere informatie

TRANSCRIPTIE GESPREK MET GUSZTI EIBEN IN NOORDERLICHT, EEN PROGRAMMA VAN VPRO RADIO, 14 DECEMBER 2004

TRANSCRIPTIE GESPREK MET GUSZTI EIBEN IN NOORDERLICHT, EEN PROGRAMMA VAN VPRO RADIO, 14 DECEMBER 2004 TRANSCRIPTIE GESPREK MET GUSZTI EIBEN IN NOORDERLICHT, EEN PROGRAMMA VAN VPRO RADIO, 14 DECEMBER 2004 Wij gaan ons bezighouden met de wondere wereld van de wetenschap in Noorderlicht. Hij wil een nieuwe

Nadere informatie

1+1=3. Veranderingen in het leven van een derde-cultuur-kind. Anna-Carina Walraven Klas H1C

1+1=3. Veranderingen in het leven van een derde-cultuur-kind. Anna-Carina Walraven Klas H1C 1+1=3 Veranderingen in het leven van een derde-cultuur-kind Anna-Carina Walraven Klas H1C Figuur 1. [Wereld in gezicht] (z. j.) Auteursrechthebbende onbekend. Overgenomen van http://expatwithkids.blogspot.nl/2011/09/you-know-youre-third-culture-kids-when.html

Nadere informatie

BIJ DIE WERELD WIL IK HOREN! HANS ROMKEMA 3 MAART 2010, DEN HAAG

BIJ DIE WERELD WIL IK HOREN! HANS ROMKEMA 3 MAART 2010, DEN HAAG BIJ DIE WERELD WIL IK HOREN! HANS ROMKEMA 3 MAART 2010, DEN HAAG STUDENTEN DOEN UITSPRAKEN OVER DE ACADEMISCHE WERELD, HET VAKGEBIED EN HET BEROEPENVELD.. onderzoek niet zo saai als ik dacht werken in

Nadere informatie