(Intern) conflict. The inheritance of Henry Dunant: International Humanitarian Law. Geert Wilders: meer of minder kans op een veroordeling?

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "(Intern) conflict. The inheritance of Henry Dunant: International Humanitarian Law. Geert Wilders: meer of minder kans op een veroordeling?"

Transcriptie

1 188 MEI 2014 (Intern) conflict The inheritance of Henry Dunant: International Humanitarian Law Dominique Arntz Geert Wilders: meer of minder kans op een veroordeling? Jeroen Alberda Een sterke Europese Unie vraagt om sterke nationale parlementen Charles Nysten

2 (Interne) strijd Het zijn roerige tijden. Interstatelijke conflicten, volksopstanden en burgeroorlogen over de hele wereld beheersen vrijwel dagelijks het nieuws. Hoe zit het met het recht in dergelijke conflicten? Dominique Arntz geeft een introductie in het humanitair oorlogsrecht en de toepassing ervan in hedendaagse conflicten. Op landelijk niveau komt Geert Wilders zo nu en dan in het nieuws en zorgt voor de nodige opschudding in het land. Enige tijd geleden kwam hij in opspraak na de woorden: willen jullie meer of minder Marokkanen? Hij is een keer vervolgd (en later vrijgesproken) wegens haatzaaien en het beledigen van moslims. Hoe dient zijn recente uitspraak (strafrechtelijk) juridisch gekwalificeerd te worden? Dat zal Jeroen Alberda in zijn betoog uitdiepen. We blijven bij politici, maar maken een stap van nationaal niveau naar Europees niveau. Op 22 mei 2014 vinden de verkiezingen van het Europese Parlement plaats. De opkomst bij Europese verkiezingen is, in vergelijking met de die van de landelijke verkiezingen voor de Tweede Kamer, erg laag. Charles Nysten zal betogen dat een versterking en Europeanisering van de rol van de nationale parlementen in wisselwerking met het Europees Parlement een oplossing kan bieden voor het zojuist geschetste probleem. Een probleem van een geheel andere orde gaat gepaard met de technologische ontwikkelingen op het gebied van computertechniek. De komst van internet, smartphones en snelle computers hebben computercriminaliteit en de opsporing daarvan ingrijpend veranderd. In het artikel van Yannick Straus komt hacken als opsporingsbevoegdheid, in het licht van de bescherming van de privacy die uit artikel 8 lid 2 EVRM volgt, aan bod. Niet alleen de privacy verdient de nodige wettelijke bescherming. Ook schuldeisers dienen in deze tijden van crisis en wanbetaling beschermd te worden tegen schuldenaren die hun verplichtingen niet nakomen. Een van de wapens waarmee de schuldeiser zich kan weren is het uit artikel 3:290 BW volgende retentierecht. Jeremy Wenno zal in zijn stuk een korte weergave geven over deze materie. Na deze vijftal voorgaande juridische vraagstukken zal Suzanne den Engelse spreken over de praktische toepassing van het recht en deelt haar ervaringen als kandidaat-notaris bij NautaDutilh. In de vorige editie van Actioma sprak Rens Markus over zijn ervaringen als student-stagiair op een groot kantoor. Maar hoe ziet de stap na het behalen van het masterdiploma eruit? Daar zal Suzanne het een en ander over toelichten. Een andere vraag is of de volgende stap wel een (volwaardig) juridische baan dient te zijn. Uit het artikel van Arjan Nijmeijer zal blijken dat een rechtenstudie niet per se hoeft te resulteren in een baan als advocaat of bedrijfsjurist. Ook andere mogelijkheden staan open met een afgeronde rechtenstudie, zoals een baan in de bancaire sector. De keuze die gemaakt moet worden na het behalen van het masterdiploma betreft voor sommige studenten een stap die nog ver in de toekomst is gelegen. Zo zullen de eerstejaarsstudenten na hun propedeusejaar eerst de keuze moeten maken of zij bijvoorbeeld Nederlands of notarieel recht wensen te volgen. Prof. Freek Schols geeft aan dat na een notariële opleiding te hebben genoten er meer mogelijkheden bestaan dan alleen het notarisambt. Naast de eerstejaarsstudenten, staan de derdejaarsstudenten voor een belangrijke keuze. Dit jaar start bijvoorbeeld een nieuwe master: de dubbele master insolventierecht. Prof. Michael Veder zal aangeven wat deze master, die een samenwerking behelst tussen de Radboud Universiteit en de Nottingham Trent University, te bieden heeft. Ten slotte eindigt deze Actioma met een allerlaatste korte reactie van Koen van Vught op Joseph Fleuren, die in de vorige editie van Actioma de discussie met hem was aangegaan. Met het afsluiten van de discussie of rechtsgeleerdheid nou wel of niet een wetenschap is, sluit ook deze 188ste editie van Actioma af. Rest mij nu niets meer dan de studenten die door docenten worden opgeschud met de te bestuderen stof voor de aankomende tentamens heel veel succes te wensen. Sam Zuidervliet / hoofdredacteur Adres Stichting Nijmeegs Juridisch Faculteitsblad Thomas van Aquinostraat GD Nijmegen Bestuur / Redactie Sam Zuidervliet (voorzitter) Christiaan van der Meer (penningmeester) Jesper Kone (secretaris) Redactieraad prof. mr. C.J.H. Jansen prof. mr. R.J.N. Schlössels Raad van Toezicht Arjen Peters (faculteitsdirecteur) Paul Bovend Eert (decaan) Bob Rikkert Max Theunisse Auteurs in dit nummer Jeroen Alberda Dominique Arntz Suzanne den Engelse Arjan Nijmeijer Charles Nysten Freek Schols Yannick Straus Michael Veder Koen van Vught Jeremy Wenno Ontwerp Studio Julius van der Vaart Fotografie Keizer & Koning Fotografie Druk GLD Grafimedia, Arnhem Oplage 2800 exemplaren ISSN Abonnement Gratis op aanvraag. Stuur een naar Adverteren? Neem contact op met Christiaan van der Meer of telefoon

3 Dominique Arntz Charles Nysten Jeroen Alberda The inheritance of Henry Een sterke Europese Unie Meer of minder kans op Dunant: International vraagt om sterke nationale een veroordeling? Humanitarian Law parlementen Yannick Straus Jeremy Wenno Suzanne den Engelse Hacken als Het retentierecht: een De (kandidaat-)notaris in opsporingsmethode solide beschermings- vogelvlucht constructie voor schuldeisers Arjan Nijmeijer Freek Schols Michael Veder Van jurist tot bankier De notariële opleiding: Nieuwe dubbele master is notariaat, advocatuur en unieke opleiding op het rechterlijke macht gebied van grensoverschrijdend insolventierecht 41 Koen van Vught Recht en wetenschap revisited. Naschrift bij Fleuren, All in the Family 3

4 How many silent tears were shed that miserable night when all false pride, all human decency even, were forgotten! (H Dunant A Memory of Solferino (International Committee of the Red Cross Geneva 1959) [38].) The inheritance of Henry Dunant: International Humanitarian Law Dominique Arntz Mw. D.M.A. Arntz studeerde Rechtsgeleerdheid aan de Radboud Universiteit Nijmegen en is masterstudent Public International Law aan de Universiteit van Amsterdam. 4

5 Back in 1859 Henry Dunant was just a Swiss merchant travelling through Italy, unaware of the fact that this trip would change his life forever. On his way to Napoleon III, Dunant suddenly found himself in the middle of the battlefield situated in Solferino. He was appalled by the misery caused by the battle and the lack of treatment for thousands of wounded soldiers. This horrifying sight made him forget about Napoleon III and Dunant stayed in Solferino. The Swiss merchant decided all wounded combatants had to be treated and organised help for both parties to the conflict, regardless of their loyalty. These experiences would not only change the life of mr. Dunant, but of many more. His efforts would lead to the creation of the well-known International Red Cross and Red Crescent movement and the adoption of many legal instruments on the Law of Armed Conflict H Dunant A Memory of Solferino (International Committee of the Red Cross Geneva 1959). The goal of this article is to explore the Law of Armed Conflict in a basic manner while raising attention for this indispensable area in the (international) rule of law. Through the subject International Humanitarian Law in my Master, this particular area of law came to my attention. Since I felt it s a shame many law students and practitioners are not familiar with the Law of Armed Conflict due to a lack of attention in the general Dutch legal debate, I decided to write this article. Firstly, the Law of Armed Conflict will be explained in general. Secondly, the Geneva Conventions and its Additional Protocols will be outlined in a short and concise manner. Finally, the article will address some of the contemporary challenges and conclude with final remarks. 2. MN Shaw International Law (6 th edn Cambridge University Press Cambridge 2008) [1167]. Law of Armed Conflict: what and when? The Law of Armed Conflict, also known as ius in bello or International Humanitarian Law, covers situations in which conflict has already arisen. This means that ius in bello must be separated from ius ad bellum. Where the former regulates situations of armed conflict, the latter prescribes rules on the resort to force. 2 Thus, threats of State A to use force vis-à-vis State B would fall under ius ad bellum and not under ius in bello. Whether International Humanitarian Law (ius in bello) is applicable can however be a difficult question. Where in the time of Henry Dunant armed conflicts mostly took place between States, times have changed. Of course, still a category of armed conflict between two or several states exists, namely the category of International Armed Conflict. Clear examples of International Armed Conflicts are the two World Wars. However, in the past decades more and more conflicts have arisen between armed groups and States. These types of armed conflict are called Non-International Armed Conflict. Many people will be familiar with this type of conflict under the name civil war. In the case of an armed conflict between States any resort to force (against the other State) is sufficient to make International Humanitarian Law applicable. Yet, for a conflict that only takes place within and against one State this is not enough. 3. S Vité Typology of Armed Conflicts in International Humanitarian Law: Legal Concepts and Actual Situations International Review of the Red Cross (2009) 91 69, See the statement of the ICRC. - - Syria: ICRC and Syrian Arab Red Crescent maintain aid effort amid increased fighting ICRC <http://www.icrc. org/eng/resources/documents/update/2012/syriaupdate htm> (24 April 2014). 5. HP Gasser and D Thürer International Humanitarian Law Max Planck Encyclopedia of Public International Law <http://opil.ouplaw. com/view/ /law:epil/ / law e488?rskey=xtkfiq&result=1&prd=epil> (24 April 2014). To prevent that any violent demonstration or internal disturbance would immediately be deemed a Non-International Armed Conflict, certain conditions need to be met first. These conditions consist of a threshold of violence and require a group to be sufficiently organised. 3 An example of a current Non-International Armed Conflict is the conflict taking place in Syria. 4 The determination of a conflict can seem easy on paper; however, in practice this can be a very delicate exercise. With the classification of a conflict as Non-International Armed Conflict the members of an armed group get certain protection and the group is officially seen as a party to the conflict. Unfortunately, this means that it can be in the interest of States to deny this classification as long as possible. Geneva Conventions and Additional Protocols Certainly, before the influence of Dunant s ideas there were rules on warfare as well. Codes of honour, agreements between the belligerents and (local) customs set limits to the consequences of conflict. 5 The main legal instruments that regulate current hostilities are the four Geneva Conventions and Additional Protocols I and II. After two brutal world wars in which any method to gain military success was employed, the need for change was felt at the international level. 5

6 In 1864 the original Geneva Convention was adopted, namely the Convention on the Amelioration of the Condition of the Wounded in the Armed Fields. 6 In 1949 this legacy was turned into four specific conventions, adjusted to the realities of modern warfare. The first Geneva Convention covers the wounded and sick in armed forces on the field. The second Geneva Convention protects the wounded and sick in armed forces at sea. The spirit of both of these conventions comes down to the protection of defenceless soldiers. They have a right to receive medical treatment and therefore the personnel taking care of the wounded and sick deserves protection as well under these conventions. The protection even includes the transport of the wounded and sick and the building(s) they are being treated in. The third Geneva Convention outlines another very important category of protected persons, namely: prisoners of war. The two world wars proved that prisoners of war often become the victims of abuse through death walks, over-demanding labour or worse. Therefore, the third convention lays down very precise and strict rules on the conditions under which the prisoners may be held captive during the hostilities. The last, but certainly not least, convention comprehends the protection of civilians in time of armed conflict. This does not only mean the protection of the people living in the region where the conflict is taking place, but also the people living in an occupied territory. The convention addresses the general protection of these vulnerable persons, conditions regulating the internment of civilians and more. 7 The two world wars proved that prisoners of war often become the victims of abuse through death walks, over-demanding labour or worse 6. See for more on this HP Gasser and D Thürer International Humanitarian Law Max Planck Encyclopedia of Public International Law <http://opil. ouplaw.com/view/ /law:epil/ / law e488?rskey=xtkfiq&result=1&prd=epil> (24 April 2014). 7. MN Shaw International Law (6 th edn Cambridge University Press Cambridge 2008) [ ]. All four conventions strike a balance between two principles: military necessity and humanitarian consideration. The core values of the convention come down to protection of those vulnerable in situations of armed conflict. However, if this protection would go too far, States would not want or be able to obey these conventional rules anymore. To state the obvious: it s of the utmost importance that States do believe in compliance with the provisions of the conventions, otherwise the conventions will turn into meaningless pieces of paper. The four Geneva Conventions only apply to situations of International Armed Conflict. Only one provision in each convention is applicable to Non-International Armed Conflicts, which is the common article 3. In this article a minimum level of protection for persons not taking an active part in hostilities and the wounded and sick is laid down. Apart from this common article, Additional Protocol II provides for protection of those living in a Non-International Armed Conflict, in particular the wounded and sick and the civilian population. 8 The other Additional Protocol (I) extends the provisions on the International Armed Conflicts including the principles of distinction (between civilians and combatants), of proportionality, of precautions (in attack) and the principle governing the use of weapons. 9 Furthermore, it must be mentioned that there is more to International Humanitarian Law than just the Geneva Conventions and its Additional Protocols. Next to these instruments many rules have a customary status 10 and/or have been laid down in other conventions. Next to the specific treaties on situations of conflict, human rights treaties regulate the rights of groups and individuals in both times of peace and conflict. International Humanitarian Law must be seen as a lex specialis and therefore some rights and obligations under human rights can be derogated from during armed conflict. 11 However, the prohibition on torture is a good example of a right that is deemed non-derogable at all times, including those of intense conflict. 8. Protocol Additional to the Geneva Conventions of 12 August 1949, and Relating to the Protection of Victims of Non-International Armed Conflicts (Protocol II) of 8 June Protocol Additional to the Geneva Conventions of 12 August 1949, and Relating to the Protection of Victims of International Armed Conflicts (Protocol I) of 8 June See for example the ICRC study on customary international law. JM Henckaerts Study on Customary International Humanitarian Law: A Contribution to the Understanding and Respect for the Rule of Law in Armed Conflict International Review of the Red Cross (2005) [87]. 11. HP Gasser and D Thürer International Humanitarian Law Max Planck Encyclopedia of Public International Law <http://opil.ouplaw. com/view/ /law:epil/ / law e488?rskey=xtkfiq&result=1&prd=epil> (24 April 2014). 6

7 12. Rome Statute of the International Criminal Court (adopted 17 July 1998, entered into force 1 July 2002) 2187 UNTS 3, art 1 and Syria Crisis: Torture Photos Shown to UN Security Council BBC News <http://www.bbc.com/ news/world-middle-east > (24 April 2014). 14. See GH Aldrich The Taliban, Al Qaeda and the Determination of Illegal Combatants American Journal of International Law (2002) and L Vierucci Is the Geneva Convention on Prisoners of War Obsolete? Journal of International Criminal Justice (2004) [ ]. 15. For more information on cyber warfare see MN Schmitt (ed) Tallinn Manual on the International Law Applicable to Cyber Warfare (Cambridge University Press Cambridge 2013). Notwithstanding the amount and importance of all aforementioned conventional and customary rules, consequences have proven to be necessary to ensure their compliance. Apart from national or military investigations and punishments, the International Criminal Court has the power to exercise its jurisdiction over persons for the most serious crimes of international concern xas stated in article 1 of the Rome Statute. The Court has inter alia jurisdiction over war crimes, according to article 5 Rome Statute. 12 Contemporary challenges Even though International Humanitarian Law might seem to cover distant situations for many of us, it still proofs to be relevant up till today. The on-going conflict in Syria and its consequences are unfortunately an example of the rationale behind limits to warfare. Chemical weapons were used against civilians, evidence of the systematic torture of detained persons has recently been submitted to the Security Council 13 and the extent of suffering for millions of others is immeasurable. The conflict also shows how International Humanitarian Law is faced with challenges in situations of Non-International Armed Conflicts. When the conflict is not being fought between two States armed forces, the line between combatants and civilians can be easily blurred. For who is actually a combatant and how can they be distinguished? In practice the answer to this question can be hard to find. The answer, however, has great consequences. For example, this is important for the question whether somebody can be targeted or not. The on-going conflict in Syria and its consequences are unfortunately an example of the rationale behind limits to warfare The so-called war on terrorism has shown that globalisation also influenced International Humanitarian Law. A global war was declared against a phenomenon (terrorism), without real clarity on the location or identity of the opposite party to the conflict (the terrorists ). The definitions of armed conflict and combatants were stretched by the United States in order to target and detain members of the Taliban and Al-Qaeda. In particular the statement that Taliban combatants did not deserve the status of Prisoner of War was met with much resistance in the international debate. 14 Lately much attention has been drawn to a very new method of armed conflict: cyber warfare. With the rise of technology, computers and the Internet, the hacking of communications, machineries or government sources has become a potential military strategy. The traditional rules of International Humanitarian Law might need interpretation in light of these high-tech practices. When does a cyber attack become an attack under International Humanitarian Law? Are material effects needed? Does certain electronic data deserve protection similar to the protection of cultural property? 15 Many more questions can be raised in this respect. However, the answers remain unclear. Conclusion Even though there had been rules on warfare for centuries, Henry Dunant inspired States to agree upon an international convention on the protection of wounded soldiers for the first time. Thereafter, many more legal instruments on International Humanitarian Law have been adopted including the four Geneva Conventions and its Additional Protocols. Practice shows that these rules and their implementation will continue to be challenged with the development of new types of conflict and weapons. Nevertheless, millions of people around the world have special and legal protection in times when it is needed the most. Do you feel inspired to deepen your knowledge and debate on the contemporary challenges of International Humanitarian Law? Please take a look at the Frits Kalshoven Competition, in which Dutch and Belgium university teams compete against each other through simulations and a Moot Court experience. Are you really determined? Apply for the renowned international Jean-Pictet Competition. It might be an experience you will never forget 7

8 Een sterke Europese Unie vraagt om sterke nationale parlementen Charles Nysten C.E.R. Nysten heeft Europees recht gestudeerd aan de Universiteit Leiden en internationale politieke economie aan de London School of Economics. 8

9 Van 22 tot 25 mei vinden er in de 28 lidstaten van de Europese Unie (EU) verkiezingen plaats voor het Europees Parlement. Na het Verdrag van Lissabon heeft het Europees Parlement op steeds meer beleidsterreinen medebeslissingsbevoegdheid gekregen. Brussel, en daarmee het Europees Parlement, gaat (in toenemende mate) over zaken als het vrij verkeer binnen de Europese interne markt, handel, asiel, milieu, landbouw en vervoer. De paradox wil dat deze groeiende macht voor het Europees Parlement niet gepaard is gegaan met een stijgende opkomst bij de Europese verkiezingen. 1. Europees Parlement, Turnout at the European elections ( ), te raadplegen via: <http:// en/000cdcd9d4/turnout-( ).html>. 2. A. Maurer & W. Wessels (eds.), National Parliaments on their way to Europe: losers or latecomers?,baden-baden: Nomos Zie Case 26/62, Van Gend en Loos [1963]; Case 6/64, Costa v ENEL [1964] ECR J. Weiler, The transformation of Europe, Yale Law Journal, Vol. 100: p Concept van permissive consensus komt toe aan: A. Hurrelmann, European Democracy, the 'Permissive Consensus' and the Collapse of the EU Constitution, European Law Journal, Vol. 13(3), p F. Scharpf, Governing in Europe: effective and democratic?,oxford University Press: Oxford Zo werd bij de verdragen van Maastricht (1992) en Amsterdam (1999) het subsidiariteitsbeginsel vastgelegd en volgde de erkenning van de positie van nationale parlementen binnen de Europese samenwerking. Zie voor eenbespreking: C. Fasone& E. Griglio, Can fiscal councils enhance the role of national parliaments in the European Union? A comparative analysis, In: B. de Witte, H. Héritier, A.H. Trechsel (eds.), The Euro Crisis and the State of European Democracy: Fiesole, European University Institute 2013, p Zie artikel 12 Verdrag betreffende de Europese Unie (VEU) en het tweede protocol bij het VWEU. 9. Minimaal een derde van de nationale parlementen van de 28 lidstaten moet bezwaar maken voordat de Commissie haar voorstel moet heroverwegen. In bicamerale stelsels heeft de senaat en het parlement elk één stem. In totaal zijn er 56 stemmen waarvan er dus ten minste 19 bezwaar moeten indienen. Dat betekent dat in 10 lidstaten parlementen in verweer moeten komen. Legitimiteit Bij elke vijfjaarlijkse stembusgang sinds gemiddelde opkomst van ongeveer 62% - is deze opkomst gestaag gedaald tot een Europees gemiddelde van 43% in 2009 (krap 37% in Nederland). 1 Voor elke democraat is dit een pijnlijke constatering. Binnen de Europese instituties is het Europees Parlement namelijk de enige institutie met een direct mandaat van de kiezer. Een gemankeerde legitimiteit verzwakt echter haar positie en daarmee de democratische controle. In dit artikel wil ik uiteenzetten dat een versterking en Europeanisering van de rol van de nationale parlementen in wisselwerking met het Europees Parlement mogelijk een oplossing kan bieden. In paragraaf 3 bespreek ik de ontwikkeling van de positie van nationale parlementen binnen de Europese integratie. In paragraaf 4 zal ik vervolgens ingaan op de noodzaak voor een Europese rol van nationale parlementen, waarna paragraaf 5 de mogelijkheden daarvoor verkent. Paragraaf 6 bevat de conclusie. De ontwikkeling van de positie van nationale parlementen Nationale parlementen werden tot voor kort gezien als de verliezers, of op zijn minst als laatkomers, binnen het proces van Europese integratie. 2 De voorrang en directe doorwerking 3 van het Europese recht, mede geholpen door interpretaties van het Europees Hof van Justitie 4 alsook de groei van bevoegdheden van de Europese instituties, zorgden mettertijd voor een tegenbeweging bij de nationale volksvertegenwoordigingen. Met de introductie van de meerderheidsbesluitvorming op steeds meer terreinen in de Raad van Ministers is de permissive consensus 5 over de Europese integratie onder de Europese bevolking en binnen de nationale parlementen langzaam beginnen te kantelen. In deze omslag won inputlegitimiteit (inspraak) aan belang en werd duidelijk dat outputlegitimiteit (resultaat) niet langer alleen volstond ter legitimering van het proces van Europese integratie. 6 Hoewel de versterking van het Europees Parlement in eerste instantie centraal stond in de versterking van de inputlegitimiteit, hebben ook de nationale parlementen bij de Verdragen van Maastricht (1993) en Amsterdam (1999) stappen gezet. 7 Met het Verdrag van Lissabon hebben de nationale parlementen pas echt tanden gekregen. Het Verdrag van Lissabon geeft namelijk voor het eerst een formele aanzet tot een bevoegdheidsverdeling tussen de lidstaten en de EU. Deze bevoegdheidsverdeling is weliswaar geen uitputtende catalogus van competenties (Kompetenzkatalog), maar het Verdrag betreffende de Werking van de Europese Unie (VWEU) bevat in de artikelen 3, 4 en 6 voor het eerst wel een opsomming van de bevoegdheden van de EU. Nationale parlementen hebben het recht om op basis van deze bevoegdheidsverdeling en het principe van subsidiariteit 8 in verweer te komen tegen voorstellen van de Europese Commissie via de gele (en oranje) kaartprocedure. Op de procedurele hordes binnen deze bezwaarprocedure valt het nodige af te dingen. Zo dienen binnen acht weken minimaal tien lidstaten hun bezwaar kenbaar te maken. In bicamerale systemen zelfs bij monde van het hoger- én het lagerhuis. 9 Deze procedure is wel een interessante vinding van het Verdrag van Lissabon, omdat het nationale parlementen tot pionnen van het Europese schaakbord maakt. Gescheiden sferen die elkaar onvoldoende kunnen confronteren De nationale en Europese democratische ordening worden nu nog veelal gezien als gescheiden sferen waarbij de Raad van Ministers het scharnierpunt tussen beide vormt. De subsidiariteitsprocedure uit het Verdrag van Lissabon doorbreekt deze scheiding der sferen, maar de klassieke zienswijze, waarbij de verhoudingen tussen Europa en de lidstaten zich op twee schaakborden afspelen, is dominant gebleven. De Raad van State maakt in haar advies aan de Eerste Kamer over de verankering van de democratische controle bij de hervormingen in het Europees economisch bestuur, eenzelfde 9

10 onderscheid tussen het nationale en het Europese niveau. 10 De Raad signaleert dat nationale parlementen steeds meer de Europese procedures moeten volgen op het gebied van economisch- en begrotingsbeleid. Haar remedie is logisch: verzeker voorafgaande nationale parlementaire instemming binnen deze Europese procedures, want zo is er immers een direct nationaal democratisch mandaat. 11 Daarnaast pleit de Raad van State voor een parlementair orgaan dat speciaal wordt ingericht voor de Eurozone (binnen of buiten het Europees Parlement) om zo de besluitvorming op het gebied van de Economische en Monetaire Unie op Europees niveau scherper te kunnen volgen. Beide adviezen van de Raad van State zijn waardevol, waarbij de aanbeveling voor de versterking van de nationale procedures reeds is gerealiseerd. De aanbevelingen zijn echter ook beperkend, omdat ze de Europese en nationale politiek als gescheiden systemen zien. Geredeneerd binnen deze denkwijze moet een gepercipieerd democratisch tekort binnen de respectievelijke sfeer worden opgelost. Voor het Europese domein betekent dit een sterkere positie van het Europees Parlement en voor het nationale domein een sterker controlerend nationaal parlement. Een tendens in deze richting is wenselijk en ook waarneembaar. Zo controleren de (Noord-)Europese parlementen hun regering scherper rondom een vergadering van de Europese Raad van regeringsleiders, door zowel vooraf als achteraf de regering ter verantwoording te roepen. 12 Dit is echter iets anders dan een Europese positie voor nationale parlementen vis-à-vis de Europese instituties. En dat is een ontwikkeling die complementair aan de versterking van de verantwoording binnen de nationale en Europese sfeer zou moeten worden ingezet. De bevoegdheden van de EU zijn de resultante van de democratische processen binnen deelnemende lidstaten waarin nationale parlementen een beslissende rol spelen Een dergelijke Europeanisering van de rol nationale parlementen lijkt wenselijk om drie redenen. Allereerst lijken nationale parlementen, afgaande op de opkomst bij verkiezingen, een grotere legitimiteit te genieten dan het Europees Parlement. De opkomst bij de Nederlandse Tweede Kamerverkiezingen in 2012 bedroeg met 74,6% ruim het dubbele van de laatste Europese verkiezingen in Ten tweede is de versteviging van de Europese rol van nationale parlementen de erkenning van het bestaan van een politieke scheidslijn tussen het nationale en het Europese vlak. Het Europees Parlement heeft simpelweg een ander belang bij de voortschrijding van de bevoegdheidsverdeling in Europa dan een nationaal parlement vanwege haar eigen positie binnen de Europese integratie en haar pan-europese kiezersmandaat. Deze wrijving tussen nationale parlementen enerzijds en de Europese sfeer in de vorm van het Europees Parlement en de Europese Commissie anderzijds wordt nu institutioneel toegedekt via de Raad van Ministers. Deze breuklijn moet meer naar voren worden gebracht. De Raad van Ministers doet dit onvoldoende, want nationale parlementen en nationale regeringen hebben immers ook niet altijd gelijke belangen. De scheidslijn tussen wat nationaal en wat Europees moet is, kortgezegd, een essentiële scheidslijn en politiek twistpunt binnen de Europese integratie: deze moet worden gepolitiseerd. Ten derde volgt een erkenning van de Europese rol van nationale parlementen logisch uit de Europese verdragen. In het Verdrag zijn de lidstaten de ultieme bron van de bevoegdheden voor de EU. 14 De EU heeft enkel bevoegdheden als de lidstaten dat toestaan. De Europese verdragen beginnen niet met het ronkend Amerikaanse We the people, maar met het sobere Wij de lidstaten. De bevoegdheden van de EU zijn daarmee de resultante van de democratische processen binnen deelnemende lidstaten waarin nationale parlementen een beslissende rol spelen. Het lijkt om deze redenen passend om nationale parlementen een meer nadrukkelijkere rol te geven binnen de besluiten die binnen de Europese sfeer vallen. 10. Kamerstukken I 2012/13, , nr. AB. 11. Kamerstukken I 2012/13, , nr. AB. 12. C. Hefftler& W. Wessels, The democratic legitimacy of the EU s economic governance and national parliaments, IAI Working Papers 2013/ Ook in andere landen is de opkomst bij nationale verkiezingen robuust rondom dit niveau van 70%, terwijl de opkomst bij de Europese verkiezingen verder is weggezakt. Zie P. Delwit, The End of Voters in Europe? Electoral Turnout in Europe since WWII, Open Journal of Political Science, Vol.3 (1), p Zie artikel 1 VWEU: Bij dit Verdrag richten de HOGE VERDRAGSLUITENDE PARTIJEN tezamen een EUROPESE UNIE op, hierna "Unie" te noemen, waaraan de lidstaten bevoegdheden toedelen om hun gemeenschappelijke doelstellingen te bereiken ( ). Cursief aangebracht door auteur. 10

11 Wrijving organiseren: een versterking van de positie van nationale parlementen Nationale parlementen moeten kunnen botsen met de instituties in de Europese sfeer, maar hoe valt deze wrijving te organiseren? De belangrijkste breuklijn tussen de nationale sfeer en de Europese sfeer is ontegenzeggelijk de bevoegdheidsverdeling tussen beide. Wat mag Europees en wat moet nationaal? Bezien door deze lens moeten nationale parlementen hun stem kunnen laten horen over wat er op de Europese agenda staat. Nationale parlementen moeten daarbij enerzijds kunnen optreden als vetospeler door zaken van de Europese agenda af te halen als zij menen dat aan nationale bevoegdheden wordt getornd. Anderzijds, moeten nationale parlementen een meer constructieve rol als initiërende partij voor nieuw beleid op zich kunnen nemen door zaken op de Europese agenda te zetten. 15. Conférence des organesspécialisés dans les affaires communautaires (COSAC) is in mei 1989 in Madrid opgericht door de voorzitters van de parlementen van de lidstaten met het doel de rol van de nationale parlementen in het Europese proces te versterken. Een voor de hand liggende mogelijkheid ter versterking van de positie van nationale parlementen als vetospeler binnen de Europese agenda is een verruiming van de huidige subsidiariteitsprocedure. Twee verbeteringen zijn denkbaar. Allereerst is de bezwaartermijn van acht weken binnen de huidige gele kaartprocedure aan de krappe kant voor het mobiliseren van parlementen in tien lidstaten. Een verdubbeling van de termijn naar 16 weken ligt in de rede zonder dat hiermee het Europese wetgevingsproces nodeloos wordt vertraagd. In het verlengde daarvan moeten nationale parlementen wel hun verantwoordelijk nemen door de interparlementaire afstemming te verbeteren. Deze afstemming kan verbeterd worden door binnen de halfjaarlijkse Europese interparlementaire assemblee COSAC 15 een gespecialiseerd orgaan voor subsidiariteitskwesties op te richten dat vaker vergadert en daarmee snel een reactie van nationale parlementen kan coördineren. Ten tweede moet de gele kaartprocedure meer tanden krijgen door de introductie van een rode kaart. Als een eenvoudige meerderheid van nationale parlementen een subsidiariteitsbezwaar indient moet de Commissie haar voorstel herzien, tenzij de Raad van Ministers het Commissievoorstel alsnog unaniem aanneemt. Door de versterking van de subsidiariteitsprocedure wordt de positie van nationale parlementen als vetospelers versterkt, waardoor er een (afgedwongen) dialoog tot stand komt tussen de Europese en de nationale sfeer. Het lijkt passend om nationale parlementen een meer nadrukkelijkere rol te geven binnen de besluiten die binnen de Europese sfeer vallen 16. Artikel 17(2) VEU. Een tweede mogelijkheid is de introductie van een groene kaartprocedure waarmee de nationale parlementen het initiatiefrecht naar zich toe kunnen trekken. De Europese Commissie heeft binnen de Europese sfeer het monopolie op het initiatiefrecht. 16 Dit leidt tot een vreemde asymmetrie waarbij de Europese sfeer wel invloed uitoefent op wat de nationale sfeer vermag, maar de nationale parlementen slechts zeer beperkt invloed uit kunnen oefenen op de Europese agenda. Een groene kaart dwingt nationale parlementen bovendien na te denken over welke zaken zij op Europees niveau willen regelen en op welke wijze. Een recht op initiatief zou bestaan als een vijfde van de nationale parlementen met een gezamenlijk voorstel komt, waarna de Europese Commissie een advies kan uitbrengen. Het voorstel met advies kan dan worden voorgelegd aan de Raad van Ministers en het Europees Parlement voor een normale wetgevingsprocedure. Conclusie Deze voorstellen leiden tot een directe betrokkenheid van nationale parlementen in de Europese politiek. Nationale parlementen kunnen met een groene en rode kaart zaken van de Europese agenda halen of juist eraan toevoegen. Dergelijke bevoegdheden geven meer legitimiteit aan de zaken waarvan wordt besloten die op Europees niveau te regelen. Ontegenzeggelijk zullen deze procedures ook het politieke conflict tussen lidstaten en de Europese instituties doen toenemen. Dat is wenselijk, want een van de belangrijkste politieke breukvlakken over de Europese integratie uit zich nog in onvoldoende mate in politieke conflicten op Europees niveau. De verwachting is bovendien dat meer wrijving tussen het nationale en Europese niveau ook leidt tot meer (media-)aandacht en betrokkenheid bij Europa en daarmee tot meer glans aan de Europese politiek. 11

12 Meer of minder kans op een veroordeling? Jeroen Alberda J. Alberda is masterstudent Strafrecht aan de Radboud Universiteit Nijmegen. 12

13 Op de avond van de gemeenteraadsverkiezingen van 2014 wist PVV-leider Geert Wilders zichzelf wederom tot hét gespreksonderwerp bij de koffieautomaat te kronen. Hij bewerkstelligde dit door zich tot zijn aanhang te richten met de vraag: Willen jullie in deze stad en in Nederland meer of minder Marokkanen? Het aanwezige publiek scandeerde luidkeels Minder! Minder! Minder!, waarop Wilders reageerde: Dan gaan we dat regelen. De centrale vraag in deze bijdrage is of een eventuele nieuwe vervolging van Wilders op basis van deze uitlatingen tot een veroordeling kan leiden. Huidige stand van zaken Geert Wilders verscheen in 2011 voor de strafrechter. Destijds werd het beledigen van een groep mensen (art. 137c Sr) en het aanzetten tot haat en discriminatie (137d Sr) ten laste gelegd. Hoewel het OM destijds besloot om niet tot vervolging over te gaan, moest Wilders toch voor de strafrechter verschijnen. Een groep belanghebbenden had namelijk een klacht op grond van artikel 12 Sv ingediend bij het Hof Amsterdam. Deze procedure verschaft de burger een mogelijkheid om de beslissing van het Openbaar Ministerie (hierna: OM), dat niet overging tot vervolging, te laten toetsen door de rechter. Het Hof Amsterdam gaf het OM vervolgens de opdracht om Wilders toch te vervolgen. Die strafzaak leidde uiteindelijk tot een vrijspraak. 1. Ruim 5000 aangiften tegen Wilders, Algemeen Dagblad 3 april 2014, 2. College Radboud Universiteit doet mede aangifte tegen Wilders, 25 maart 2014, 3. Rb. Amsterdam 23 juni 2011, NJ 2012, 370, m. nt. P.A.M. Mevis. Na de uitspraken die Wilders op de avond van 19 maart 2014 deed, is menigeen van oordeel dat Wilders de grens van het toelaatbare ditmaal wel heeft overschreden. Ruim 5000 mensen hebben inmiddels aangifte tegen Wilders gedaan. 1 Ook het college van bestuur van de Radboud Universiteit vond dat Wilders met zijn uitlatingen te ver is gegaan en marcheerde samen met het college van burgemeester en wethouders van de gemeente Nijmegen en andere sympathisanten naar het Nijmeegse politiebureau om aangifte te doen. We kunnen niet accepteren dat een bevolkingsgroep zo wordt buitengesloten, aldus rector magnificus Bas Kortmann. 2 Op het moment van schrijven heeft het OM nog niet bekend gemaakt wat het van plan is met de uitlatingen van Wilders op de dag van de gemeenteraadsverkiezingen. Mogelijk beslist het OM opnieuw om de zaak niet voor de strafrechter te brengen. Het is eveneens goed mogelijk dat er in dat geval opnieuw een klacht op basis van artikel 12 Sv zal worden ingediend, gezien het grote aantal aangiften dat inmiddels tegen Wilders is gedaan. De toekomst is op dat gebied nog in nevelen gehuld. In deze bijdrage zal ik mij echter niet toespitsen op de vraag hoe waarschijnlijk een eventuele strafvervolging is, maar op de vraag hoe kansrijk een veroordeling is indien er wel een vervolging zal plaatsvinden. Wel liggen die vragen in elkaars verlengde, omdat de beslissing van het Openbaar Ministerie om wel of niet te vervolgen in grote mate afhankelijk is van de vraag hoe groot de kans op een veroordeling is. Om de centrale vraag van deze bijdrage te kunnen beantwoorden zal ik de uitspraken van Wilders op de avond van 19 maart 2014 toetsen aan de hand van het juridisch toetsingskader van art. 137d Sr en in het bijzonder hoe dat is gebruikt tijdens de strafzaak van 2011 (hierna te noemen de zaak-wilders 2011 ). 3 Daarbij zal ik eerst bespreken wat precies dient te worden verstaan onder de bestanddelen aanzetten tot en bekijk ik in hoeverre de vrijheid van meningsuiting de strafbaarheid aan de uitlating kan ontnemen. Vervolgens ga ik in op de betekenis van de bestanddelen aanzetten tot haat c.q. discriminatie. Daarna komt aan de orde in hoeverre opzet een rol speelt in artikel 137d. Eveneens zal ik bespreken in hoeverre de vrijheid van meningsuiting disculperend kan werken. Ten slotte plaats ik de uitlatingen die Wilders tijdens de verkiezingsavond heeft gedaan in het geschetste toetsingskader. Ik wil hierbij kort vermelden dat niet alle bestanddelen van art. 137d aan bod komen, omdat deze in dit geval naar mijn mening niet tot mogelijke probleemstellingen leiden. 13

14 Toetsingskader Aanzetten tot De rechtbank stelt in de zaak-wilders 2011 dat uit de wetsgeschiedenis kan worden afgeleid dat de wetgever voor de uitleg van het bestanddeel aanzetten tot aansluiting heeft gezocht bij het in art. 131 Sr neergelegde delict opruien. 4 Het begrip opruien wordt in dat artikel uitgelegd als: aanzetten tot iets ongeoorloofds. Dit begrip is ruimer dan de term uitlokken, waardoor ook het stimuleren en versterken van bepaalde sentimenten onder de reikwijdte van art. 137d valt. 5 Samenhang en context De strafbaarheid van een uitlating hangt grotendeels af van de samenhang en context waarin deze is gedaan. Of een uitlating aanzet tot haat en discriminatie is namelijk afhankelijk van de betekenis die aan de bewoording kan worden gegeven en in welke samenhang en context dat is gebeurd. In het Combat 18-arrest overweegt de Hoge Raad dat uitingen niet op zichzelf dienden te worden bezien, doch tevens in de omstandigheden van het geval en in het licht van de mogelijke associaties die zij wekken. 6 Hoewel het in deze zaak de vraag betrof of de teksten die op t-shirts waren gedrukt een strafbaar feit opleverden, lijkt mij dat deze rechtsregel eveneens toepasbaar is op mondelinge uitingen. Het is dus van groot belang welke onderlinge samenhang er tussen uitlatingen bestaat. Een ander belangrijk voorbeeld uit de rechtspraak is de strafzaak tegen de politicus Hans Janmaat, voormalig voorman van de Centrum Democraten. Janmaat deed tijdens een manifestatie de uitspraak: Wij schaffen, zodra wij de mogelijkheid en de macht hebben, de multiculturele samenleving af. Omdat andere aanwezigen kreten riepen als vol is vol, en eigen volk eerst, kon de uitlating volgens de Hoge Raad niet anders worden gezien dan te zijn gericht op het uitzetten van etnische minderheden uit de Nederlandse samenleving. 7 In dat geval moest de uitspraak van Hans Janmaat dan ook worden uitgelegd als: alle buitenlanders moeten er uit. Mijns inziens is het echter niet wenselijk om de betekenis van een uitlating te laten afhangen van wat omstanders eventueel op dat moment hebben geroepen. Daardoor zou een te grote verantwoordelijkheid worden gelegd bij iemand die een groep wil toespreken. Er kunnen immers altijd vreemde lieden bij een bijeenkomst of demonstratie ronddwalen, waarbij de redenaar het niet in de hand heeft wat die personen eventueel zullen gaan roepen. Of een uitlating aanzet tot haat en discriminatie is afhankelijk van de betekenis die aan de bewoording kan worden gegeven en in welke samenhang en context dat is gebeurd Aanzetten tot haat De rechtbank definieert in de zaak-wilders haat als een extreme emotie van diepe afkeer en vijandigheid. Deze definitie lijkt onder meer te zijn ontleend aan de uitleg van het begrip haat die in Duitse juridische literatuur gangbaar is. 8 Een uitlating moet volgens de rechtbank een krachtversterkend element bevatten om tot te kunnen aanzetten tot haat. Wat de term krachtversterkend element inhoudt, verduidelijkt de rechtbank echter niet. Volgens het OM hangt het antwoord op de vraag of een uitlating een krachtversterkend element bevat af van de omstandigheden van het geval. Als zich omstandigheden voordoen waarbij er al spanning tussen twee groepen is, kan een relatief onschuldige uitlating olie op het vuur gooien en daardoor haatzaaiend van aard zijn. Een voorbeeld is de zaak Zana tegen Turkije, 9 waarin een voormalig burgemeester in een interview zegt dat hij de PKK steunt. Een dergelijke opmerking kan de spanning tussen groepen verergeren en een situatie doen exploderen. Uit jurisprudentie blijkt eveneens dat er sprake moet zijn van een intrinsieke conflictueuze tweedeling, 10 wat vrij vertaald kan worden als een escalatie van het wij-zij-gevoel. 4. Kamerstukken II, 1967/68, 9724, nr. 3, p Noyon/Langemeijer/Remmelink Strafrecht, artikel 137d, aant HR 23 november 2010, NJ 2011, 115, m.nt. P.A.M. Mevis. 7. HR 18 mei 1999, NJ 1999, 634, m.nt. A.C. 't Hart. 8. J. Remmeling, 'Die strafbarkeit der Rassendiskriminiering in den Niederlanden, in: Festschrift für Hans-Heinrich Jescheck zum 70. Geburtstag, Berlijn: 1985, p EHRM 25 november 1997, nr /91, Zana/Turkije. 10. HR 2 april 2002, NJ 2002, 241 m.nt. P.A.M. Mevis. 14

15 11. A.L.J. Janssens, A.J. Nieuwenhuis, Uitingsdelicten, Deventer: Kluwer 2011, p Idem, p Requisitoir Wilders, 25 mei 2011, p Internationaal Verdrag inzake de uitbanning van alle vormen van rassendiscriminatie. 15. A.L.J. Janssens, A.J. Nieuwenhuis, Uitingsdelicten, Deventer: Kluwer 2011, p Vervolging Wilders blijft lastig, ook na nieuwe uitspraken Trouw 20 maart 2014, online te raadplegen. 17. Pvda-kamerlid Samsom ontzet over overlast straattuig, NRC 15 september 2011, online te raadplegen. 18. Hoogleraar: Uitspraken Samsom en Spekman over Marokkanen niet over de grens, De Gelderlander 3 april 2014, online te raadplegen. Janssens en Nieuwenhuizen menen echter dat er meer aan de hand moet zijn, namelijk dat van de uitlating redelijkerwijs kan worden verwacht dat deze geweld tegen een groep tot gevolg heeft. 11 Ik ben dezelfde mening toegedaan. Het aanwakkeren van gevoelens is mijns inziens te abstract en levert bovendien geen direct gevaar op waartegen de samenleving dient te worden beschermd. Pas wanneer het duidelijk is dat een uitlating direct of indirect aanzet tot geweld, zou sprake kunnen zijn van een gevaarzettende situatie. Een dergelijk vereiste lijkt echter niet in het bestanddeel aanzetten tot haat te zijn verdisconteerd. Wel is deze opvatting volgens Janssens en Nieuwenhuis in lijn met artikel 20 lid 2 van het IVBPR, dat staten die bij het verdrag zijn aangesloten verplicht het propaganderen van op nationale afkomst gebaseerde haatgevoelens die aanzetten tot discriminatie, vijandigheid of geweld bij wet te verbieden. 12 De rechtbank definieert in de zaak-wilders haat als een extreme emotie van diepe afkeer en vijandigheid Aanzetten tot discriminatie Aanzetten tot discriminatie is het doen van een uitlating die ten doel heeft bij anderen het idee op te wekken of te versterken om een bepaalde groep mensen discriminatoir te behandelen. 13 Volgens de rechtbank in de zaak-wilders 2011 kan voor het begrip discriminatie aansluiting worden gezocht bij artikel 90quater Sr, dat luidt: elke vorm van onderscheid, uitsluiting, beperking of voorkeur, die ten doel heeft of ten gevolge kan hebben dat de erkenning, het genot of de uitoefening op voet van gelijkheid van de rechten van de mensen en de fundamentele vrijheden op politiek, economisch, sociaal of cultureel terrein of op andere terreinen van het maatschappelijk leven, wordt teniet gedaan of aangetast. In de zaak-wilders 2011 stelt de rechtbank dat een krachtversterkend element hierbij niet is vereist, omdat discriminatie een concreet beschreven gedraging is. Janssens en Steur menen dat het op grond van het IVURD 14 voor de hand ligt dat ook het aanzetten tot discriminerende regelgeving onder de werkingssfeer van art. 137d valt, omdat de bedoeling achter het verdrag (onder meer) is de racistische politieke meningsvorming onmogelijk te maken. 15 Discriminatie kan onder omstandigheden echter wel gerechtvaardigd zijn. Te denken valt bijvoorbeeld aan een maatregel waarbij kinderen worden onttrokken aan de opvoeding door hun zeer gehandicapte ouders. Wegens ras In de zaak-wilders 2011 is de rechtbank niet nader ingegaan op het bestanddeel wegens ras. Toch voel ik mij genoopt hier enkele opmerkingen over te maken. Hoogleraar Henny Sackers stelt in Trouw dat een nieuwe vervolging van Wilders lastig blijft: Wilders sprak nu over Marokkanen. Dat is geen geloof, en ook geen ras, maar een nationaliteit. Dat is volstrekt nieuw: daar staat niets over in de wet. 16 Sackers herhaalt het zojuist genoemde standpunt in de Gelderlander met betrekking tot de uitlating van Pvda-leider Diederik Samsom, die verkondigde dat Marokkaanse jongeren een etnisch monopolie hebben op overlast. 17 Deze uitspraken zijn niet racistisch, meent Sackers. Je mag mensen niet discrimineren op basis van ras, geaardheid of geslacht. Maar over nationaliteit staat er niets in de wet. Daarom was het Polen-meldpunt van Wilders ook niet strafbaar. 18 Sackers lijkt hiermee te impliceren dat de wetgever ervoor heeft gekozen om het aanzetten tot haat of discriminatie wegens nationaliteit niet strafbaar te stellen. Mevis lijkt in zijn annotatie bij de uitspraak in de zaak-wilders 2011 eveneens van opvatting dat niet tot een bewezenverklaring van art. 137d kan worden gekomen, indien de ten laste gelegde uiting gericht is op een groep mensen van een bepaalde nationaliteit. Volgens Mevis kan het bestanddeel wegens ras dan niet worden bewezen. 15

16 Uit jurisprudentie van de Hoge Raad blijkt dat de opvatting van Sackers en Mevis echter moeilijk stand kan houden. In een arrest van 14 maart stelt de Hoge Raad namelijk dat blijkens de memorie van toelichting 20 artikel 137d Sr is ingevoerd naar aanleiding het IVDUR en dat het - in die artikelen niet nader omschreven - woord ras dient te worden uitgelegd naar de kennelijke strekking van de in art. 1 van voormeld Verdrag gegeven opsomming, waarin naast ras ook worden genoemd: huidskleur, afkomst of nationale of etnische afstamming. Goed en kort: de wetgever heeft aan het begrip ras een ruime uitleg willen geven. A-G Meijers en annotator Schalken lijken deze rechtsregel te onderschrijven. In 2002 werd de Hoge Raad een zaak voorgelegd waarin het Hof Amsterdam oordeelde dat het begrip ras extensief dient te worden uitgelegd aan de hand van art. 1 IVDUR. 21 A-G Machielse concludeerde in deze zaak, met verwijzing naar eerdere jurisprudentie van de Hoge Raad, 22 dat het middel dat tegen dit oordeel van het Hof was ingediend niet tot cassatie kon leiden. De Hoge Raad volgde Machielse en lijkt dus vast te houden aan de opvatting dat het begrip ras ruim dient te worden uitgelegd, wat betekent dat aanzetten tot haat of discriminatie wegens nationaliteit wel degelijk strafbaar kan zijn. Opzet Opzet komt als zelfstandig woord in art. 137d niet voor, maar ligt besloten in het woord aanzetten tot. Art. 137d is een formeel delict, wat wil zeggen dat het opzet gericht moet zijn op de gevaarzetting, en niet op het concrete gevolg als zodanig. In lagere rechtspraak is diverse malen aangenomen dat voorwaardelijk opzet voldoende kan zijn om opzet aanwezig te achten. De rechtbank Utrecht overwoog bijvoorbeeld dat er sprake was van opzet omdat de verdachte willens en wetens de aanmerkelijke kans had aanvaard dat personen of groepen in de maatschappij de afbeeldingen van de verdachte als aansporing zagen om een kerk in brand te steken. 23 Dit betekent dat wanneer een verdachte de aanmerkelijke kans aanvaardt dat zijn uitlatingen een gevaarzettende situatie kunnen opleveren, opzet op die gevaarzetting heeft. Rossier acht het bezwaarlijk om in het kader van art. 137d voorwaardelijk opzet voldoende te achten, omdat dan van burgers zou worden verwacht dat zij rekening houden met wat gefrustreerden, bevoordeelden en zulthoofden naar te verwachten met hun uitlatingen uit zouden kunnen halen. 24 Aanzetten tot discriminatie is het doen van een uitlating die ten doel heeft bij anderen het idee op te wekken of te versterken om een bepaalde groep mensen discriminatoir te behandelen Vrijheid van meningsuiting Vrijheid van meningsuiting is een belangrijk grondrecht en is onder meer vastgelegd in art. 10 EVRM. Beperking van dit grondrecht is alleen mogelijk als deze bij wet is voorzien, noodzakelijk is in een democratische samenleving en een legitiem doel dient (doelcriteria en proportionaliteitsbeginsel). In het kader van de vrijheid van meningsuiting zijn soms zelfs uitlatingen toegelaten die kwetsen, choqueren en verontrusten. 25 Uitingen die worden gedaan in het maatschappelijk debat kunnen leiden tot onvrede, maar dat betekent niet automatisch dat dit een strafbare gedraging oplevert. 26 Van de uitingsvrijheid mag echter geen misbruik worden gemaakt. Een voorbeeld is een zaak waarin een actief lid van een Britse politieke partij een poster had gemaakt waarop de instortende Twin Towers waren afgebeeld. Het t-shirt was voorzien van de tekst: Islam out of Brittain; Protect the Brittish people!. Het EHRM oordeelde dat een generaliserende aanval tegen een religieuze groep, waarbij de groep wordt gelinkt aan een ernstige terroristische aanslag in strijd is met het EVRM. Voor dergelijke uitlatingen is de vrijheid van meningsuiting volgens het Hof niet bedoeld en is sprake van misbruik van recht in de zin van art. 17 van het EVRM. 27 Er zitten dus grenzen aan het gebruik van uitlatingen in het politieke c.q. maatschappelijke debat. 19. HR 14 maart 1989, NJ 1990, 29, m.nt. T.M. Schalken. 20. Kamerstukken II, 1967/68, 9724, nr. 3, p HR 2 april 2002, NJ 2002, 421, m.nt. P.A.M. Mevis. 22. HR 13 juni 1997, NJ 1998, Rb. Utrecht 26 april 2010, LJN BM Th. Rossier, Vrijheid van meningsuiting en discriminatie in Nederland en Amerika, Nijmegen 1997, p EHRM 7 december 1976, NJ 1978, 236 (Handyside vs. Verenigd Koninkrijk). 26. EHRM 31 januari 2006, 64016/ EHRM 16 november 2004, 23131/03 (Norwood vs. UK). 16

17 28. EHRM 16 juli 2009, NJ 2009, 412 (Féret vs. België). 29. EHRM 6 juli 2006, 59405/00 (Erbakan vs. Turkije). Het EHRM benadrukt eveneens dat politici veel ruimte moeten krijgen in het politieke debat om hun boodschap te verkondigen. Het is voor een volksvertegenwoordiger immers van groot belang om namens zijn kiezers te kunnen spreken. 28 Daar staat volgens het EHRM echter tegenover dat politici ook een verantwoordelijkheid hebben, zij dienen te vermijden om uitlatingen te doen die tot rassendiscriminatie aansporen. Politici dienen volgens het EHRM eveneens uitlatingen te vermijden die onverdraagzaamheid zouden kunnen aanwakkeren. 29 In de zaak-wilders lijkt de rechtbank ook van deze toetsingscriteria uit te gaan. De rechtbank oordeelde in die zaak dat de film Fitna in de context van het maatschappelijk debat niet aanzette tot haat. De toetsing Aanzetten tot Wilders heeft door het stellen van een vraag mogelijk aangezet tot haat of discriminatie. Hoewel door het stellen van een vraag niet direct wordt aangezet tot een bepaalde handeling, kan het indirect bij anderen wel het idee opwekken om iets ongeoorloofds te doen, of indien de ideeën al aanwezig zijn, deze te versterken. Ik acht het bestanddeel aanzetten tot dan ook bewezen. 30. Wilders: De kiezer zal PVV niet afstraffen, NOS 12 maart 2014, online te raadplegen. 31. Wilders: hoe minder Marokkanen, hoe beter, NOS 14 maart 2014, online te raadplegen. 32. Wilders: dit is de aftrap voor de Europese verkiezingen, NOS 19 maart 2014, online te raadplegen. 33. Zie noot Zie hiervoor de paragraaf Aanzetten tot haat in het toetsingskader. Samenhang en context De betekenis van de uitlating is zonder context erg vaag. De vraag of de aanwezigen in de zaal willen dat er meer of minder Marokkanen zijn behoeft daarom nadere duiding. In een interview voorafgaand aan zijn toespraak zegt Wilders: We doen het voor de inwoners van Den Haag, die mensen stemmen nu voor een stad met minder lasten, en als het even kan minder Marokkanen. 30 Wilders maakt in diverse interviews duidelijk dat hij slechts op criminele Marokkanen doelt. 31 In zijn toespraak op de avond van 19 maart kiest Wilders ervoor om de term Marokkanen wederom niet te voorzien van het bijvoeglijk naamwoord criminele. Hij vraagt de aanwezigen in de zaal of zij meer of minder Europa en Partij van de Arbeid willen, en vervolgens: Willen jullie in Den Haag en in Nederland meer of minder Marokkanen? Nadat de aanwezigen in de zaal Minder! Minder! Minder! scandeerden, voegde Wilders daar aan toe: Dan gaan we dat regelen. Kort na zijn toespraak vertelt Wilders aan een journalist dat de strekking van zijn vragen inhield dat Nederland zijn soevereiniteit terug moet krijgen, zodat gezinshereniging tegen kan worden gegaan. De vrijwillige remigratie van mensen moet volgens Wilders gestimuleerd worden. Tevens dienen criminele Marokkanen het land te worden uitgezet. 32 In het licht van de omstandigheden waaronder de uitlating tijdens de toerspraak is gedaan, kan echter ook worden gesteld dat de betekenis erop is gericht dat alle Marokkanen het land uit moeten. Opvallend is namelijk dat Wilders het bijvoeglijk naamwoord criminele bewust weglaat uit zijn vraagstelling. Daar komt bij dat Wilders door een vraag aan het publiek te stellen onmiskenbaar uit is op de reactie: Minder! Minder! Minder!. Vanuit dit perspectief valt te verdedigen dat de associatie gewekt kan worden dat Wilders samen met het publiek van mening is dat er in Nederland minder Marokkanen moeten zijn. Aanzetten tot haat Vervolgens rijst de vraag of Wilders door zijn uitlating mogelijk heeft aangezet tot haat. Mijns inziens is dit niet het geval. Sackers stelt in Trouw dat voor strafbaarheid net iets meer nodig is. 33 Als Wilders bijvoorbeeld had gezegd dat Marokkanen het land uitgeknuppeld moeten worden, zou er eventueel wel sprake zijn van aanzetten tot haat. Ik deel deze zienswijze, waarbij ik wil opmerken dat ik voor deze toetsing aansluiting zoek bij de uitleg van het begrip aanzetten tot haat, zoals deze door Janssens en Nieuwenhuis wordt voorgesteld. 34 Op basis daarvan concludeer ik dat het bestanddeel aanzetten tot haat niet kan worden bewezen. 17

18 Aanzetten tot discriminatie Het is mijns inziens verdedigbaar dat Wilders door zijn uitlating anderen aanzet groepen mensen anders te behandelen. Wilders vraagt aan het publiek of er minder Marokkanen in Nederland moeten zijn, waarop het publiek reageert door Minder! te roepen. Wilders reageert door te zeggen: Dan gaan we dat regelen en geeft daarmee naar mijn mening aan dat (criminele) Marokkanen anders behandeld dienen te worden, waarop hij aangeeft dat hij maatregelen wil treffen om hen het land uit te zetten. Discriminatie kan onder bepaalde omstandigheden echter gerechtvaardigd zijn. Wilders heeft regelmatig betoogd dat Marokkanen oververtegenwoordigd zijn in de criminaliteit, met name waar het gaat om misdrijven als diefstal, geweld en vandalisme. Het gaat Wilders in eerste instantie dus om het tegengaan van criminaliteit en niet om het minderen van Marokkanen. Indien Wilders dus doelt op het verminderen van het aantal criminele Marokkanen, is het aanzetten tot discriminatie mijns inziens gerechtvaardigd. Bij de toetsing van de samenhang en context heb ik echter betoogd dat in de gegeven omstandigheden aan de uitlating van Wilders op de avond van 19 maart 2014 de betekenis kon worden toegeschreven dat er minder Marokkanen in het geheel zouden moeten zijn. Zijn uitlating is derhalve geschikt om bij anderen het idee op te wekken groepen mensen (Marokkanen) anders te behandelen, waardoor het bestanddeel aanzetten tot discriminatie mijns inziens kan worden bewezen. Wegens ras Op basis van eerder genoemde jurisprudentie blijkt dat het begrip nationaliteit onder het woord ras valt. In de toetsing van de context van zijn uitlating heb ik betoogd dat de uitlating op de avond van de gemeenteraadsverkiezingen op zodanige wijze kan worden geïnterpreteerd dat Wilders doelt op Marokkanen in zijn algemeenheid, waardoor het bestanddeel wegens ras is bewezen. De Hoge Raad lijkt vast te houden aan de opvatting dat het begrip ras ruim dient te worden uitgelegd, wat betekent dat aanzetten tot haat of discriminatie wegens nationaliteit wel degelijk strafbaar kan zijn Opzet De vraag die rijst is of Wilders met zijn uitlating opzet had op een gevaarzettende situatie, waarbij mogelijk gevoelens tot haat worden aangewakkerd, of dat bij anderen het idee wordt opgewekt om Marokkanen anders te behandelen. Mijns inziens is voorwaardelijk opzet hier aanwezig. Wilders moet zich goed bewust zijn geweest van de effecten die de door hem gebezigde retoriek met zich brachten, wat onomstotelijk bewezen kan worden door het grote aantal vragen dat door journalisten werd gesteld over zijn opmerking van 14 maart In dit interview stelde Wilders dat mensen in Den Haag zullen stemmen voor een stad met minder Marokkanen. In een daaropvolgend interview nuanceerde Wilders zijn uitspraken door te zeggen dat hij daar criminele Marokkanen mee bedoelde, maar koos er desondanks voor om het woord criminele in zijn toespraak op 19 maart weg te halen. Wilders moet zich, gezien zijn ervaring als politicus, er eveneens bewust zijn geweest van het feit dat dergelijke beelden zonder de samenhang en context van andere interviews worden verspreid. Hij heeft aldus willens en wetens de aanmerkelijke kans aanvaard dat bij anderen het idee wordt opgewekt om de minderheidsgroep Marokkanen anders te behandelen. 18

19 Vrijheid van meningsuiting De vrijheid van meningsuiting kan in bepaalde gevallen disculperend werken, omdat die vrijheid te dient prevaleren boven het belang dat de strafbepaling beoogt te beschermen. De vraag is of die belangenafweging in dit geval in het voordeel van Wilders dient uit te vallen. Opgemerkt zij dat artikel 137d Sr een bij wet voorziene beperking is. De vrijheid van meningsuiting is een goed waarmee verantwoord moet worden omgesprongen. De samenleving verdient aldus bescherming tegen uitlatingen die gericht zijn op het aanzetten tot geweld of discriminatie. Vanuit dit oogpunt is artikel 137d Sr in een democratische samenleving noodzakelijk. Indien de uitlating van Wilders strafbaar wordt geacht, zou dit mijns inziens een proportionele inperking van de vrijheid van meningsuiting opleveren. Het is voor Wilders immers mogelijk om zijn standpunten op een mildere, minder confronterende manier te verkondigen, hoewel de essentie van zijn boodschap hetzelfde kan blijven. De mate waarin zijn uitingsvrijheid in het geval van een strafrechtelijke veroordeling wordt beknot, staat dan ook in verhouding tot het doel dat met die inperking wordt beoogd: het voorkomen van een situatie waarin de kans bestaat dat Marokkanen op discriminatoire wijze worden behandeld, of erger nog, slachtoffer worden van geweld. Wat van groot belang blijft is dat Wilders een volksvertegenwoordiger is die moet kunnen spreken namens de achterban die hij vertegenwoordigt. Daarbij moet het in beginsel mogelijk zijn om uitspraken te doen die leiden tot pittige maatschappelijke discussie. Wilders dient echter wel op verantwoorde wijze met de media-aandacht om te gaan. Ik denk dat het weglaten van het woord criminele in de vraagstelling Willen jullie meer of minder Marokkanen?, wetende dat de zaal naar alle waarschijnlijkheid Minder! zal roepen, en dat deze beelden vele malen op televisie herhaald zullen worden, een dusdanig laakbaar karakter hebben dat niet meer kan worden gesproken van een verantwoorde wijze van het gebruik van de vrijheid van meningsuiting. De conclusie op dit punt is dan ook dat een inperking van de vrijheid van meningsuiting in dit geval gerechtvaardigd is. Conclusie Tijdens het schrijven van deze bijdrage had ik in eerste instantie moeite om mijn standpunt te bepalen. Enerzijds zie ik de vrijheid van meningsuiting als een grondrecht dat slechts in zeer geringe gevallen moet worden begrensd. Anderzijds ben ik van oordeel dat de uitlating van Wilders de toets aan de wet en de jurisprudentie wel degelijk een bewezenverklaring van artikel 137d Sr kan opleveren. Wat voor mij uiteindelijk de doorslag heeft gegeven, is dat de uitlating van Wilders weliswaar op meerdere wijzen geïnterpreteerd kan worden, maar dat de omstandigheden van het geval dusdanig van aard zijn dat de woordkeuze in zijn vraag (en de reactie van het aanwezige publiek) een nare bijsmaak opleveren. Temeer omdat deze gedraging van Wilders niet zie als een uitglijder, maar als een gecalculeerde zet. Een veroordeling wegens het aanzetten tot discriminatie is daarom naar mijn mening wenselijk en mogelijk. Een geheel andere kwestie is wat een passende straf zou zijn. Die vraag is wellicht nog complexer en zal ongetwijfeld de discussie doen aanwakkeren of die straf hoger of lager had moeten zijn. 19

20 Hacken als opsporingsmethode Yannick Straus Y. Straus heeft de master Strafrecht afgerond en volgt momenteel de master Burgerlijk recht aan de Radboud Universiteit Nijmegen. 20

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g S e v e n P h o t o s f o r O A S E K r i j n d e K o n i n g Even with the most fundamental of truths, we can have big questions. And especially truths that at first sight are concrete, tangible and proven

Nadere informatie

Raadsman bij het politieverhoor

Raadsman bij het politieverhoor De Nederlandse situatie J. Boksem Leuven, 23 april 2009 Lange voorgeschiedenis o.a: C. Fijnaut EHRM Schiedammer Parkmoord Verbeterprogramma Motie Dittrich: overwegende dat de kwaliteit van het politieverhoor

Nadere informatie

Understanding and being understood begins with speaking Dutch

Understanding and being understood begins with speaking Dutch Understanding and being understood begins with speaking Dutch Begrijpen en begrepen worden begint met het spreken van de Nederlandse taal The Dutch language links us all Wat leest u in deze folder? 1.

Nadere informatie

Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2

Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2 167 Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2 Task clarity 1. I understand exactly what the task is 2. I understand exactly what is required of

Nadere informatie

1. In welk deel van de wereld ligt Nederland? 2. Wat betekent Nederland?

1. In welk deel van de wereld ligt Nederland? 2. Wat betekent Nederland? First part of the Inburgering examination - the KNS-test Of course, the questions in this exam you will hear in Dutch and you have to answer in Dutch. Solutions and English version on last page 1. In welk

Nadere informatie

Nieuwsbrief NRGD. Editie 11 Newsletter NRGD. Edition 11. pagina 1 van 5. http://nieuwsbrieven.nrgd.nl/newsletter/email/47

Nieuwsbrief NRGD. Editie 11 Newsletter NRGD. Edition 11. pagina 1 van 5. http://nieuwsbrieven.nrgd.nl/newsletter/email/47 pagina 1 van 5 Kunt u deze nieuwsbrief niet goed lezen? Bekijk dan de online versie Nieuwsbrief NRGD Editie 11 Newsletter NRGD Edition 11 17 MAART 2010 Het register is nu opengesteld! Het Nederlands Register

Nadere informatie

Ius Commune Training Programme 2015-2016 Amsterdam Masterclass 16 June 2016

Ius Commune Training Programme 2015-2016 Amsterdam Masterclass 16 June 2016 www.iuscommune.eu Dear Ius Commune PhD researchers, You are kindly invited to attend the Ius Commune Amsterdam Masterclass for PhD researchers, which will take place on Thursday 16 June 2016. During this

Nadere informatie

Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14

Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14 QUICK GUIDE C Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14 Version 0.9 (June 2014) Per May 2014 OB10 has changed its name to Tungsten Network

Nadere informatie

Examenreglement Opleidingen/ Examination Regulations

Examenreglement Opleidingen/ Examination Regulations Examenreglement Opleidingen/ Examination Regulations Wilde Wijze Vrouw, Klara Adalena August 2015 For English translation of our Examination rules, please scroll down. Please note that the Dutch version

Nadere informatie

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS Gezondheidsgedrag als compensatie voor de schadelijke gevolgen van roken COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS Health behaviour as compensation for the harmful effects of smoking

Nadere informatie

Rethinking leadership and middle management

Rethinking leadership and middle management Rethinking leadership and middle management 17 October 2013 Prof. dr. Jesse Segers The Future Leadership Initiative @Segersjesse challenging thoughts about leadership. Ego-dominant ( macht ) Rationeel

Nadere informatie

TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN. JAARGANG 1983 Nr. 100

TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN. JAARGANG 1983 Nr. 100 56 (1974) Nr. 3 TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN JAARGANG 1983 Nr. 100 A. TITEL Verdrag inzake een gedragscode voor lijnvaartconferences, met bijlage; Genève, 6 april 1974 B. TEKST De Engelse

Nadere informatie

: G. Wilders Parketnummer : 13/425046-09 Officieren van justitie : mr. P. Velleman en mr. B. van Roessel Datum : 15 oktober 2010 (Samenvatting deel 2)

: G. Wilders Parketnummer : 13/425046-09 Officieren van justitie : mr. P. Velleman en mr. B. van Roessel Datum : 15 oktober 2010 (Samenvatting deel 2) Parket Amsterdam Zaak : G. Wilders Parketnummer : 13/425046-09 Officieren van justitie : mr. P. Velleman en mr. B. van Roessel Datum : 15 oktober 2010 (Samenvatting deel 2) Requisitoir G. Wilders (deel

Nadere informatie

Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet.

Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet. Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet. General: Please use the latest firmware for the router. The firmware is available on http://www.conceptronic.net! Use Firmware version

Nadere informatie

Memo Academic Skills; the basis for better writers

Memo Academic Skills; the basis for better writers Memo Academic Skills; the basis for better writers With the rise of broader bachelor degrees and the University College, Dutch universities are paying more attention to essays and other written assignments.

Nadere informatie

Comics FILE 4 COMICS BK 2

Comics FILE 4 COMICS BK 2 Comics FILE 4 COMICS BK 2 The funny characters in comic books or animation films can put smiles on people s faces all over the world. Wouldn t it be great to create your own funny character that will give

Nadere informatie

een kopie van je paspoort, een kopie van je diploma voortgezet onderwijs (hoogst genoten opleiding), twee pasfoto s, naam op de achterkant

een kopie van je paspoort, een kopie van je diploma voortgezet onderwijs (hoogst genoten opleiding), twee pasfoto s, naam op de achterkant Vragenlijst in te vullen en op te sturen voor de meeloopochtend, KABK afdeling fotografie Questionnaire to be filled in and send in before the introduction morning, KABK department of Photography Stuur

Nadere informatie

Media en creativiteit. Winter jaar vier Werkcollege 7

Media en creativiteit. Winter jaar vier Werkcollege 7 Media en creativiteit Winter jaar vier Werkcollege 7 Kwartaaloverzicht winter Les 1 Les 2 Les 3 Les 4 Les 5 Les 6 Les 7 Les 8 Opbouw scriptie Keuze onderwerp Onderzoeksvraag en deelvragen Bespreken onderzoeksvragen

Nadere informatie

CHROMA STANDAARDREEKS

CHROMA STANDAARDREEKS CHROMA STANDAARDREEKS Chroma-onderzoeken Een chroma geeft een beeld over de kwaliteit van bijvoorbeeld een bodem of compost. Een chroma bestaat uit 4 zones. Uit elke zone is een bepaald kwaliteitsaspect

Nadere informatie

Synergia - Individueel rapport

Synergia - Individueel rapport DOELSTELLING : Ensuring sufficient funding for projects in cost-generating departments of 16.04.2014 16.04.2014 13:53 1. Inleiding Deze inleiding is vrij te bepalen bij de aanmaak van het rapport. 16.04.2014

Nadere informatie

Usage guidelines. About Google Book Search

Usage guidelines. About Google Book Search This is a digital copy of a book that was preserved for generations on library shelves before it was carefully scanned by Google as part of a project to make the world s books discoverable online. It has

Nadere informatie

Over dit boek. Richtlijnen voor gebruik

Over dit boek. Richtlijnen voor gebruik Over dit boek Dit is een digitale kopie van een boek dat al generaties lang op bibliotheekplanken heeft gestaan, maar nu zorgvuldig is gescand door Google. Dat doen we omdat we alle boeken ter wereld online

Nadere informatie

Recente ontwikkelingen in de ethische normen voor medisch-wetenschappelijk onderzoek

Recente ontwikkelingen in de ethische normen voor medisch-wetenschappelijk onderzoek Recente ontwikkelingen in de ethische normen voor medisch-wetenschappelijk onderzoek Prof dr JJM van Delden Julius Centrum, UMC Utrecht j.j.m.vandelden@umcutrecht.nl Inleiding Medisch-wetenschappelijk

Nadere informatie

Informatiefolder. Het afschaffen van kinderbijschrijvingen in paspoorten en andere reisdocumenten met ingang van 26 juni 2012

Informatiefolder. Het afschaffen van kinderbijschrijvingen in paspoorten en andere reisdocumenten met ingang van 26 juni 2012 Informatiefolder Het afschaffen van kinderbijschrijvingen in paspoorten en andere reisdocumenten met ingang van 26 juni 2012 Kinderbijschrijvingen worden afgeschaft Met ingang van 26 juni 2012 kunnen kinderen

Nadere informatie

Dutch survival kit. Vragen hoe het gaat en reactie Asking how it s going and reaction. Met elkaar kennismaken Getting to know each other

Dutch survival kit. Vragen hoe het gaat en reactie Asking how it s going and reaction. Met elkaar kennismaken Getting to know each other Dutch survival kit This Dutch survival kit contains phrases that can be helpful when living and working in the Netherlands. There is an overview of useful sentences and phrases in Dutch with an English

Nadere informatie

TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN. JAARGANG 1996 Nr. 209

TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN. JAARGANG 1996 Nr. 209 25 (1996) Nr. 1 TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN JAARGANG 1996 Nr. 209 A. TITEL Protocol tussen het Koninkrijk der Nederlanden en de Tsjechische Republiek tot wijziging van de Overeenkomst

Nadere informatie

Medical ethics & genomics Current legal framework and FAQ. Eline Bunnik Genomic Resequencing in Medical Diagnostics 24 September 2015

Medical ethics & genomics Current legal framework and FAQ. Eline Bunnik Genomic Resequencing in Medical Diagnostics 24 September 2015 Medical ethics & genomics Current legal framework and FAQ Eline Bunnik Genomic Resequencing in Medical Diagnostics 24 September 2015 First of all: NGS is here NGS is becoming a standard diagnostic tool

Nadere informatie

Working with Authorities

Working with Authorities Working with Authorities Finding the balance in the force field of MUSTs, SHOULDs, CANs, SHOULD-NEVERs, CANNOTs Jacques Schuurman SURFnet-CERT Amsterdam, 24 February 2006 Hoogwaardig internet voor hoger

Nadere informatie

UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education

UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education *0535502859* DUTCH 0515/03 Paper 3 Speaking Role Play Card One 1 March 30 April 2010 No Additional

Nadere informatie

De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag. The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior

De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag. The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior Martin. W. van Duijn Student: 838797266 Eerste begeleider:

Nadere informatie

De bijsluiter in beeld

De bijsluiter in beeld De bijsluiter in beeld Een onderzoek naar de inhoud van een visuele bijsluiter voor zelfzorggeneesmiddelen Oktober 2011 Mariëtte van der Velde De bijsluiter in beeld Een onderzoek naar de inhoud van een

Nadere informatie

Sportopleidingen in Internationaal perspectief

Sportopleidingen in Internationaal perspectief Sportopleidingen in Internationaal perspectief Platform kader Den Haag, 29 maart 2010 Danny Meuken Jan Minkhorst 967 LONDEN DAGEN Het internationale Speelveld GAISF IOC VN (UNESCO) Internationale Sportfederaties

Nadere informatie

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur M. Zander MSc. Eerste begeleider: Tweede begeleider: dr. W. Waterink drs. J. Eshuis Oktober 2014 Faculteit Psychologie en Onderwijswetenschappen

Nadere informatie

Voorbeelden van machtigingsformulieren Nederlands Engels. Examples of authorisation forms (mandates) Dutch English. Juli 2012 Versie 2.

Voorbeelden van machtigingsformulieren Nederlands Engels. Examples of authorisation forms (mandates) Dutch English. Juli 2012 Versie 2. Voorbeelden van machtigingsformulieren Nederlands Engels Examples of authorisation forms (mandates) Dutch English Voorbeelden machtigingsformulieren standaard Europese incasso Examples of authorisation

Nadere informatie

Alcohol policy in Belgium: recent developments

Alcohol policy in Belgium: recent developments 1 Alcohol policy in Belgium: recent developments Kurt Doms, Head Drug Unit DG Health Care FPS Health, Food Chain Safety and Environment www.health.belgium.be/drugs Meeting Alcohol Policy Network 26th November

Nadere informatie

Stand for Secularism and Human Rights!

Stand for Secularism and Human Rights! EU ELECTIONS 2014 Stand for Secularism and Human Rights! EHF Manifesto November 2013 E uropean elections in May 2014 will be crucial for humanists in Europe. The rise of radical populist parties, the persisting

Nadere informatie

Update Empowermentproject Awasi Kenia september 2013

Update Empowermentproject Awasi Kenia september 2013 Update Empowermentproject Kenia september 2013 Het Empowerment-project in Kenia van de Rotaryclub Rhenen-Veendaal begint aan de derde fase: een derde en laatste bezoek, met een Empowerment workshop voor

Nadere informatie

Firewall van de Speedtouch 789wl volledig uitschakelen?

Firewall van de Speedtouch 789wl volledig uitschakelen? Firewall van de Speedtouch 789wl volledig uitschakelen? De firewall van de Speedtouch 789 (wl) kan niet volledig uitgeschakeld worden via de Web interface: De firewall blijft namelijk op stateful staan

Nadere informatie

TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN. JAARGANG 1987 Nr. 158

TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN. JAARGANG 1987 Nr. 158 14 (1987) Nr. 1 TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN JAARGANG 1987 Nr. 158 A. TITEL Notawisseling tussen de Regering van het Koninkrijk der Nederlanden en de Regering van de Bondsrepubliek

Nadere informatie

ETS 4.1 Beveiliging & ETS app concept

ETS 4.1 Beveiliging & ETS app concept ETS 4.1 Beveiliging & ETS app concept 7 juni 2012 KNX Professionals bijeenkomst Nieuwegein Annemieke van Dorland KNX trainingscentrum ABB Ede (in collaboration with KNX Association) 12/06/12 Folie 1 ETS

Nadere informatie

Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland

Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland 1. Londen In Londen kunnen gebruikers van een scootmobiel contact opnemen met een dienst

Nadere informatie

Grammatica uitleg voor de toets van Hoofdstuk 1

Grammatica uitleg voor de toets van Hoofdstuk 1 Grammatica uitleg voor de toets van Hoofdstuk 1 Vraagzinnen: Je kunt in het Engels vraagzinnen maken door vaak het werkwoord vooraan de zin te zetten. Bijv. She is nice. Bijv. I am late. Bijv. They are

Nadere informatie

Cambridge International Examinations Cambridge International General Certificate of Secondary Education

Cambridge International Examinations Cambridge International General Certificate of Secondary Education Cambridge International Examinations Cambridge International General Certificate of Secondary Education DUTCH 0515/03 Paper 3 Speaking Role Play Card One For Examination from 2015 SPECIMEN ROLE PLAY Approx.

Nadere informatie

Free Electives (15 ects)

Free Electives (15 ects) Free Electives (15 ects) Information about the Master RE&H (and the free electives) can be found at the following page: http://www.bk.tudelft.nl/en/about-faculty/departments/real-estate-and-housing/education/masterreh/free-electives/

Nadere informatie

De Samenhang tussen Dagelijkse Stress en Depressieve Symptomen en de Mediërende Invloed van Controle en Zelfwaardering

De Samenhang tussen Dagelijkse Stress en Depressieve Symptomen en de Mediërende Invloed van Controle en Zelfwaardering De Samenhang tussen Dagelijkse Stress en Depressieve Symptomen en de Mediërende Invloed van Controle en Zelfwaardering The Relationship between Daily Hassles and Depressive Symptoms and the Mediating Influence

Nadere informatie

Aanvraagformulier. Aansprakelijkheidsverzekering. Particulieren

Aanvraagformulier. Aansprakelijkheidsverzekering. Particulieren Aanvraagformulier Aansprakelijkheidsverzekering voor Particulieren Rialto. Tóch verzekerd BELANGRIJK: toelichting op de reikwijdte van de mededelingsplicht Als aanvrager / kandidaat-verzekeringnemer bent

Nadere informatie

De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en. Discrepantie

De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en. Discrepantie De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en Discrepantie The Relationship between Involvement in Bullying and Well-Being and the Influence of Social Support

Nadere informatie

Opgave 2 Geef een korte uitleg van elk van de volgende concepten: De Yield-to-Maturity of a coupon bond.

Opgave 2 Geef een korte uitleg van elk van de volgende concepten: De Yield-to-Maturity of a coupon bond. Opgaven in Nederlands. Alle opgaven hebben gelijk gewicht. Opgave 1 Gegeven is een kasstroom x = (x 0, x 1,, x n ). Veronderstel dat de contante waarde van deze kasstroom gegeven wordt door P. De bijbehorende

Nadere informatie

Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit

Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit 1 Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit 2 Structure of the presentation - What is intercultural mediation through the internet? - Why

Nadere informatie

UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education

UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education *7261263430* DUTCH 0515/03 Paper 3 Speaking Role Play Card One 1 March 30 April 2011 No Additional

Nadere informatie

Quick scan method to evaluate your applied (educational) game. Validated scales from comprehensive GEM (Game based learning Evaluation Model)

Quick scan method to evaluate your applied (educational) game. Validated scales from comprehensive GEM (Game based learning Evaluation Model) WHAT IS LITTLE GEM? Quick scan method to evaluate your applied (educational) game (light validation) 1. Standardized questionnaires Validated scales from comprehensive GEM (Game based learning Evaluation

Nadere informatie

Innovative SUMP-Process in Northeast-Brabant

Innovative SUMP-Process in Northeast-Brabant Innovative SUMP-Process in Northeast-Brabant #polis14 Northeast-Brabant: a region in the Province of Noord-Brabant Innovative Poly SUMP 20 Municipalities Province Rijkswaterstaat Several companies Schools

Nadere informatie

Mondeling tentamen Havo - ERK niveau B1 / B1 +

Mondeling tentamen Havo - ERK niveau B1 / B1 + Mondeling tentamen Havo - ERK niveau B / B + Het mondeling voor Engels Havo duurt 5 minuten en bestaat uit een gesprek met je docent waarin de volgende onderdelen aan de orde komen: *Je moet een stukje

Nadere informatie

32635 Strategie van Nederlands buitenlandbeleid. Brief van de minister van Buitenlandse Zaken

32635 Strategie van Nederlands buitenlandbeleid. Brief van de minister van Buitenlandse Zaken 32635 Strategie van Nederlands buitenlandbeleid Nr. 5 Brief van de minister van Buitenlandse Zaken Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Den Haag, 26 april 2012 Mede namens de Staatssecretaris

Nadere informatie

Melding Loonbelasting en premies Aanmelding werkgever. Registration for loonbelasting en premies Registration as an employer

Melding Loonbelasting en premies Aanmelding werkgever. Registration for loonbelasting en premies Registration as an employer Melding Loonbelasting en premies Aanmelding werkgever Registration for loonbelasting en premies Registration as an employer Over dit formulier About this form Waarom dit formulier? Dit formulier is bestemd

Nadere informatie

Welke functies moeten ingevuld worden?

Welke functies moeten ingevuld worden? Welke functies moeten ingevuld worden? De herziene Wod van papier naar praktijk! Jan-Bas Prins 17 juni 2014 Relevante documenten Europa 2010/63/EU EC Implementation, interpretation and terminology of Directive

Nadere informatie

World Class Aviation Academy

World Class Aviation Academy World Class Aviation Academy Opleidingen voor luchtvaarttechnici moeten voorop lopen Hoogwaardig vliegtuigonderhoud is een onmisbare randvoorwaarde voor het leveren van topprestaties van de luchtvaartsector.

Nadere informatie

Is valpreventie kosteneffectief?

Is valpreventie kosteneffectief? Is valpreventie kosteneffectief? Prof. Dr. Lieven Annemans Ghent University, Brussels University Lieven.annemans@ugent.be Lieven.annemans@vub.ac.be Maart 2014 1 Reactie van de overheden op de crisis Jaarlijkse

Nadere informatie

UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education

UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education *2942209982* UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education DUTCH 0515/03 Paper 3 Speaking Role Play Card One 1 March 30 April 2012 15 minutes

Nadere informatie

Healthy people want everything, sick people want only one thing. would love to see a Hospital Teacher

Healthy people want everything, sick people want only one thing. would love to see a Hospital Teacher Healthy people want everything, sick people want only one thing. would love to see a Hospital Teacher Consultant Education Sick Pupils Educational Service Centre University Medical Centre The Netherlands

Nadere informatie

Van Commissionaire naar LRD?

Van Commissionaire naar LRD? Van Commissionaire naar LRD? Internationale jurisprudentie en bewegingen in het OESO commentaar over het begrip vaste inrichting (Quo Vadis?) Mirko Marinc, Michiel Bijloo, Jan Willem Gerritsen Agenda Introductie

Nadere informatie

TRACTATENBLAD VAN HET. JAARGANG 1989 Nr. 96

TRACTATENBLAD VAN HET. JAARGANG 1989 Nr. 96 53 (1970) Nr. 5 TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN JAARGANG 1989 Nr. 96 A. TITEL Overeenkomst tussen het Koninkrijk der Nederlanden en de Republiek Finland betreffende het internationale

Nadere informatie

Mentaal Weerbaar Blauw

Mentaal Weerbaar Blauw Mentaal Weerbaar Blauw de invloed van stereotypen over etnische minderheden cynisme en negatieve emoties op de mentale weerbaarheid van politieagenten begeleiders: dr. Anita Eerland & dr. Arjan Bos dr.

Nadere informatie

TRACTATENBLAD VAN HET. Verdrag inzake de wet welke van toepassing is op verkeersongevallen op de weg; s-gravenhage, 4 mei 1971

TRACTATENBLAD VAN HET. Verdrag inzake de wet welke van toepassing is op verkeersongevallen op de weg; s-gravenhage, 4 mei 1971 15 (1971) Nr. 5 TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN JAARGANG 2011 Nr. 264 A. TITEL Verdrag inzake de wet welke van toepassing is op verkeersongevallen op de weg; s-gravenhage, 4 mei 1971 B.

Nadere informatie

ESOMAR PAPER: Four simple strategies: 25% more ROI for newspaper advertisement

ESOMAR PAPER: Four simple strategies: 25% more ROI for newspaper advertisement ESOMAR PAPER: Four simple strategies: 25% more ROI for newspaper advertisement Learnings from 2011 case for: Erdee Media Group Cebuco, Amsterdam BY Martin Leeflang (Validators) Esomar Paper Augustus 2011

Nadere informatie

Ontpopping. ORGACOM Thuis in het Museum

Ontpopping. ORGACOM Thuis in het Museum Ontpopping Veel deelnemende bezoekers zijn dit jaar nog maar één keer in het Van Abbemuseum geweest. De vragenlijst van deze mensen hangt Orgacom in een honingraatpatroon. Bezoekers die vaker komen worden

Nadere informatie

Buy Me! FILE 5 BUY ME KGT 2

Buy Me! FILE 5 BUY ME KGT 2 Buy Me! FILE 5 BUY ME KGT 2 Every day we see them during the commercial break: the best products in the world. Whether they are a pair of sneakers, new mascara or the latest smartphone, they all seem to

Nadere informatie

Houdt u er alstublieft rekening mee dat het 5 werkdagen kan duren voordat uw taalniveau beoordeeld is.

Houdt u er alstublieft rekening mee dat het 5 werkdagen kan duren voordat uw taalniveau beoordeeld is. - Instructie Deze toets heeft als doel uw taalniveau te bepalen. Om een realistisch beeld te krijgen van uw niveau,vragen we u niet langer dan één uur te besteden aan de toets. De toets bestaat uit twee

Nadere informatie

Interactive Grammar leert de belangrijkste regels van de Engelste spelling en grammatica aan.

Interactive Grammar leert de belangrijkste regels van de Engelste spelling en grammatica aan. Interactive Grammar Interactive Grammar leert de belangrijkste regels van de Engelste spelling en grammatica aan. Doelgroep Interactive Grammar Het programma is bedoeld voor leerlingen in de brugklas van

Nadere informatie

Socio-economic situation of long-term flexworkers

Socio-economic situation of long-term flexworkers Socio-economic situation of long-term flexworkers CBS Microdatagebruikersmiddag The Hague, 16 May 2013 Siemen van der Werff www.seo.nl - secretariaat@seo.nl - +31 20 525 1630 Discussion topics and conclusions

Nadere informatie

EU keurt nieuw Programma veiliger internet goed: 55 miljoen euro om het internet veiliger te maken voor kinderen

EU keurt nieuw Programma veiliger internet goed: 55 miljoen euro om het internet veiliger te maken voor kinderen IP/8/899 Brussel, 9 december 8 EU keurt nieuw Programma veiliger internet goed: miljoen euro om het internet veiliger te maken voor kinderen Vanaf januari 9 zal de EU een nieuw programma voor een veiliger

Nadere informatie

9 daagse Mindful-leSs 3 stappen plan training

9 daagse Mindful-leSs 3 stappen plan training 9 daagse Mindful-leSs 3 stappen plan training In 9 dagen jezelf volledig op de kaart zetten Je energie aangevuld en in staat om die batterij op peil te houden. Aan het eind heb jij Een goed gevoel in je

Nadere informatie

Cognitieve Bias Modificatie van Interpretatiebias bij Faalangstige Studenten

Cognitieve Bias Modificatie van Interpretatiebias bij Faalangstige Studenten CBM-I bij Faalangst in een Studentenpopulatie 1 Cognitieve Bias Modificatie van Interpretatiebias bij Faalangstige Studenten Cognitive Bias Modification of Interpretation Bias for Students with Test Anxiety

Nadere informatie

Good governance in a Complex World

Good governance in a Complex World Good governance in a Complex World Some examples from The Netherlands Rian van Gulijk-Boon Willem Stapel Subjects SD Team at the Ministry of Security & Justice Main Trends Use of SD and GMB (1): dealing

Nadere informatie

CREATING VALUE THROUGH AN INNOVATIVE HRM DESIGN CONFERENCE 20 NOVEMBER 2012 DE ORGANISATIE VAN DE HRM AFDELING IN WOELIGE TIJDEN

CREATING VALUE THROUGH AN INNOVATIVE HRM DESIGN CONFERENCE 20 NOVEMBER 2012 DE ORGANISATIE VAN DE HRM AFDELING IN WOELIGE TIJDEN CREATING VALUE THROUGH AN INNOVATIVE HRM DESIGN CONFERENCE 20 NOVEMBER 2012 DE ORGANISATIE VAN DE HRM AFDELING IN WOELIGE TIJDEN Mieke Audenaert 2010-2011 1 HISTORY The HRM department or manager was born

Nadere informatie

Sectie Infectieziekten

Sectie Infectieziekten Sectie Infectieziekten 1 December 2015 U kunt helpen de HIV / AIDS epidemie te beëindigen You can help to end the HIV / AIDS epidemic Sectie Infectieziekten Weet uw HIV status Know your HIV status by 2020

Nadere informatie

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim The Relationship between Work Pressure, Mobbing at Work, Health Complaints and Absenteeism Agnes van der Schuur Eerste begeleider:

Nadere informatie

Quality requirements concerning the packaging of oak lumber of Houthandel Wijers vof (09.09.14)

Quality requirements concerning the packaging of oak lumber of Houthandel Wijers vof (09.09.14) Quality requirements concerning the packaging of oak lumber of (09.09.14) Content: 1. Requirements on sticks 2. Requirements on placing sticks 3. Requirements on construction pallets 4. Stick length and

Nadere informatie

Tilburg University. Technieken van kwalitatief onderzoek 1 Verhallen, T.M.M.; Vogel, H. Published in: Tijdschrift voor Marketing

Tilburg University. Technieken van kwalitatief onderzoek 1 Verhallen, T.M.M.; Vogel, H. Published in: Tijdschrift voor Marketing Tilburg University Technieken van kwalitatief onderzoek 1 Verhallen, T.M.M.; Vogel, H. Published in: Tijdschrift voor Marketing Publication date: 1982 Link to publication Citation for published version

Nadere informatie

Gebruikershandleiding / User manual. Klappers bestellen in de webshop Ordering readers from the webshop

Gebruikershandleiding / User manual. Klappers bestellen in de webshop Ordering readers from the webshop Gebruikershandleiding / User manual Klappers bestellen in de webshop Ordering readers from the webshop Gebruikershandleiding klappers bestellen Voor het bestellen van klappers via de webshop moeten de

Nadere informatie

Ervaringen met begeleiding FTA cursus Deployment of Free Software Systems

Ervaringen met begeleiding FTA cursus Deployment of Free Software Systems Ervaringen met begeleiding FTA cursus Deployment of Free Software Systems Frans Mofers Nederland cursusmateriaal & CAA's alle cursusmateriaal vrij downloadbaar als PDF betalen voor volgen cursus cursussite

Nadere informatie

Next Generation Poultry Health Redt Innovatie de Vleeskuikenhouder?

Next Generation Poultry Health Redt Innovatie de Vleeskuikenhouder? Next Generation Poultry Health Redt Innovatie de Vleeskuikenhouder? Paul Louis Iske Professor Open Innovation & Business Venturing, Maastricht University De wereld wordt steeds complexer Dit vraagt om

Nadere informatie

OVERGANGSREGELS / TRANSITION RULES 2007/2008

OVERGANGSREGELS / TRANSITION RULES 2007/2008 OVERGANGSREGELS / TRANSITION RULES 2007/2008 Instructie Met als doel het studiecurriculum te verbeteren of verduidelijken heeft de faculteit FEB besloten tot aanpassingen in enkele programma s die nu van

Nadere informatie

TRACTATENBLAD VAN HET. JAARGANG 1996 Nr. 261

TRACTATENBLAD VAN HET. JAARGANG 1996 Nr. 261 83 (1995) Nr. 1 TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN JAARGANG 1996 Nr. 261 A. TITEL Aanvullend Protocol bij het Verdrag inzake het verbod of de beperking van het gebruik van bepaalde conventionele

Nadere informatie

Ir. Herman Dijk Ministry of Transport, Public Works and Water Management

Ir. Herman Dijk Ministry of Transport, Public Works and Water Management Policy Aspects of Storm Surge Warning Systems Ir. Herman Dijk Ministry of Transport, Public Works and Water Contents Water in the Netherlands What kind of information and models do we need? Flood System

Nadere informatie

FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE. Toets Inleiding Kansrekening 1 22 februari 2013

FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE. Toets Inleiding Kansrekening 1 22 februari 2013 FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE Toets Inleiding Kansrekening 1 22 februari 2013 Voeg aan het antwoord van een opgave altijd het bewijs, de berekening of de argumentatie toe. Als je een onderdeel

Nadere informatie

Cambridge International Examinations Cambridge International General Certificate of Secondary Education

Cambridge International Examinations Cambridge International General Certificate of Secondary Education *3745107457* Cambridge International Examinations Cambridge International General Certificate of Secondary Education DUTCH 0515/03 Paper 3 Speaking Role Play Card One 1 March 30 April 2015 Approx. 15 minutes

Nadere informatie

De Relatie tussen Dagelijkse Stress, Negatief Affect en de Invloed van Bewegen

De Relatie tussen Dagelijkse Stress, Negatief Affect en de Invloed van Bewegen De Relatie tussen Dagelijkse Stress, Negatief Affect en de Invloed van Bewegen The Association between Daily Hassles, Negative Affect and the Influence of Physical Activity Petra van Straaten Eerste begeleider

Nadere informatie

INFORMATIEBIJEENKOMST ESFRI ROADMAP 2016 HANS CHANG (KNAW) EN LEO LE DUC (OCW)

INFORMATIEBIJEENKOMST ESFRI ROADMAP 2016 HANS CHANG (KNAW) EN LEO LE DUC (OCW) INFORMATIEBIJEENKOMST ESFRI ROADMAP 2016 HANS CHANG (KNAW) EN LEO LE DUC (OCW) 14 november 2014 2 PROGRAMMA ESFRI Roadmap, wat is het en waar doen we het voor? Roadmap 2016 Verschillen met vorige Schets

Nadere informatie

Hoe gaan we het in Groningen doen? De Energiekoepel van de Provincie Groningen

Hoe gaan we het in Groningen doen? De Energiekoepel van de Provincie Groningen Hoe gaan we het in Groningen doen? De Energiekoepel van de Provincie Groningen Froombosch Frans N. Stokman frans.stokman@grunnegerpower.nl 28 mei 2013 Hoe realiseren wij duurzaamheid? Decentrale duurzame

Nadere informatie

Maagdenhuisbezetting 2015

Maagdenhuisbezetting 2015 Maagdenhuisbezetting 2015 Genoeg van de marktwerking en bureaucratisering in de publieke sector Tegen het universitaire rendementsdenken, dwz. eenzijdige focus op kwantiteit (veel publicaties, veel studenten,

Nadere informatie

Spaarloon-, Levensloopregeling en de plannen rond het vitaliteitssparen

Spaarloon-, Levensloopregeling en de plannen rond het vitaliteitssparen Spaarloon-, Levensloopregeling en de plannen rond het vitaliteitssparen Zoals u wellicht al in de media heeft vernomen, is de overheid voornemens de spaarloonregeling en de levensloopregeling te laten

Nadere informatie

HUMAN RIGHTS. Alternative Approaches?

HUMAN RIGHTS. Alternative Approaches? HUMAN RIGHTS Alternative Approaches? Utrecht, 3 april 2008 Peter van Krieken Toegang tot het loket Artseneed - artsenleed Samenleving v. individu 1ste generatie v. 2e generatie rechten China EVRM General

Nadere informatie

2 Are you insured elsewhere against this damage or loss? o yes o no If so, Company:

2 Are you insured elsewhere against this damage or loss? o yes o no If so, Company: GENERAL CLAIM FORM ACE European Group Limited, attn. Claims Department, PO Box 8664, 3009 AR Rotterdam. Tel. +31 010 289 4150 Email: beneluxclaims@acegroup.com Important: - fill in all applicable questions

Nadere informatie

TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN. JAARGANG 1951 No. 16 Overgelegd aan de Staten-Generaal door de Minister van Buitenlandse Zaken

TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN. JAARGANG 1951 No. 16 Overgelegd aan de Staten-Generaal door de Minister van Buitenlandse Zaken 1 (1951) No. 1 TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN JAARGANG 1951 No. 16 Overgelegd aan de Staten-Generaal door de Minister van Buitenlandse Zaken A. TITEL Notawisseling houdende een aanvullende

Nadere informatie

Jennifer Machielse. Lennart Stachowitz. Studentleden Medezeggenschapsraad NHTV

Jennifer Machielse. Lennart Stachowitz. Studentleden Medezeggenschapsraad NHTV Studentleden Medezeggenschapsraad NHTV Jennifer Machielse I am Jennifer Machielse, spontaneous, self-conscious and a go-getter, that s me. I am a fourth-year student Marketing & Communication in Tourism

Nadere informatie

Leading in Learning -> studiesucces. Ellen Bastiaens Programmamanager Leading in Learning 13 juni 2012

Leading in Learning -> studiesucces. Ellen Bastiaens Programmamanager Leading in Learning 13 juni 2012 Leading in Learning -> studiesucces Ellen Bastiaens Programmamanager Leading in Learning 13 juni 2012 Implementatie van matchingsinstrument Matching na de poort wordt aan de poort Vooropleiding Bachelor

Nadere informatie

Taco Schallenberg Acorel

Taco Schallenberg Acorel Taco Schallenberg Acorel Inhoudsopgave Introductie Kies een Platform Get to Know the Jargon Strategie Bedrijfsproces Concurrenten User Experience Marketing Over Acorel Introductie THE JARGON THE JARGON

Nadere informatie

How to install and use dictionaries on the ICARUS Illumina HD (E652BK)

How to install and use dictionaries on the ICARUS Illumina HD (E652BK) (for Dutch go to page 4) How to install and use dictionaries on the ICARUS Illumina HD (E652BK) The Illumina HD offers dictionary support for StarDict dictionaries.this is a (free) open source dictionary

Nadere informatie