Op weg naar Boston. Hans de Wit blikt terug en vooruit. vakblad over internationalisering in het hoger onderwijs

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Op weg naar Boston. Hans de Wit blikt terug en vooruit. vakblad over internationalisering in het hoger onderwijs"

Transcriptie

1 transfer 6 vakblad over internationalisering in het hoger onderwijs Op weg naar Boston Hans de Wit blikt terug en vooruit achtergrond De opkomst van online masters reportage Videoconferencing wereldwijd praktijk Gehandicapt, maar toch naar het buitenland juli/augustus 2015

2 2 inhoud De wereld aan één tafel Online heeft de toekomst, ook ralph in internationalisering. Want rozema met een paar muisklikken kan je tegenwoordig de wereld over en dat is nog maar het begin, betoogt Sander Schroevers in deze Transfer. Hoe snel de ontwikkelingen gaan, is bijvoorbeeld te zien op Tilburg University, waar een videoconferentiezaal vol studenten wordt gekoppeld aan een vergelijkbare zaal in Peru. De studenten discussiëren over culturele verschillen en werken samen aan opdrachten. De Hogeschool van Amsterdam houdt videoconferenties bij een internationaal bedrijf. Door de setting lijkt het alsof studenten in Nederland en Azië aan één tafel zitten. De vaardigheden die je leert tijdens videoconferenties komen goed van pas bij internationaal opererende bedrijven. Studenten vinden de werkvorm cool. Ook bij online masters gaan de ontwikkelingen snel. Zulke initiatieven stuitten aanvankelijk op kritiek, want is fysieke aanwezigheid voor een masterstudie niet een vereiste? Wageningen Universiteit begint in september met twee masters en de benadering wijkt af van eerdere online initiatieven. Want studenten moeten niet geïsoleerd achter hun computer zitten, maar samenwerken. Dan leidt zo n online studie tot een veel groter succes, zeggen betrokkenen in dit nummer van Transfer. Hoe mooi online ook is, uiteindelijk wil je zelf op reis. Voelen en proeven in wat voor omgeving je verre collega s werken, de andere cultuur echt kunnen meemaken. Het geldt voor studenten en professionals. Hans de Wit die aan de Hogeschool van Amsterdam en in Milaan werkt, maakt dit jaar de overstap naar het Boston College. Hij kijkt terug en vertelt over zijn internationaliseringsplannen. Een bijna vergeten groep die ook wel eens op reis wil, zijn studenten met een handicap. Hoe doe je dat, als je in een rolstoel zit en aan een buitenlandse universiteit wil studeren? De voorbereiding is een lange weg, zeggen betrokkenen, maar het kan. 10 Internationaliseerder in hart en nieren Hij wordt dit jaar 65 en begint aan een droombaan. Hans de Wit gaat leiding geven aan het Center for International Higher Education van het Boston College. 22 Op onderzoek in India Studenten van hogeschool Van Hall Larenstein in Leeuwarden onderzochten in India de kwaliteit van schoolmaaltijden. Staatssecretaris Sharon Dijksma, op reis in India, nam de resultaten in ontvangst. rubrieken 4 nieuws 27 column Han Geurts over exotische studenten 30 aanpakken Nannette Ripmeester van Expertise in Labour Mobility 31 sorry? pardon! Onbegrip in Ethiopië Transfer, een onafhankelijk vakblad voor internationale samenwerking in het hoger onderwijs en onderzoek, is een uitgave van EP-Nuffic en verschijnt zes keer per jaar. Redactie Ralph Rozema (hoofdredacteur), Ralph Aarnout, Els Heuts en Annelieke Zandvliet Aan dit nummer werkten mee Han Geurts, Yvonne van de Meent, Martine Postma en Sander Schroevers. Redactieraad: Ries Agterberg (DUB), Sebastiaan den Bak (Neth-ER), Klaartje van Genugten (Zuyd Hogeschool), Roos Hogenkamp (Tilburg University), Leonard van der Hout (Hogeschool van Amsterdam) en Erwin Ploeger (Unesco-IHE). Vormgeving en lay-out Sabrina Luthjens BNO en Christina Schürmann (www.makingwaves.nl) Druk: Drukkerij Verloop, Alblasserdam Abonnementen aanmelden (gratis), opzeggen of wijzigen via Overname artikelen het overnemen en vermenigvuldigen van artikelen uit Transfer is slechts geoorloofd na schriftelijke toestemming van de redactie. Contact met de redactie via of Transfer 1, jaargang 23, verschijnt op 24 september Foto omslag: Marco Okhuizen/De Beeldredaktie

3 3 focus Online internationaliseren Online heeft de toekomst, ook bij internationalisering. Door de digitale revolutie schieten projecten uit de grond: van videoconferenties tot online masters Studenten in Tilburg en Lima debatteren via videoconferenties over interculturele competenties. Je leert over de andere én de eigen cultuur. Dit is zo inspirerend. Sander Schroevers vindt dat er meer regie moet komen bij online internationalisering. Scholen hebben er allang de middelen voor. Met drie klikken kun je de hele wereld over. Wageningen Universiteit begint in september twee online masters. Geen eenzame zelfstudieprogramma s, maar onderwijs waarbij studenten samen leren net als op de campus Vrouwenonderwijs in Saoedi-Arabië De Erasmus Universiteit zette in Saoedi-Arabië een bachelor klinische psychologie op aan de grootste vrouwenuniversiteit ter wereld. De impact is groot. Onderwijs is de sleutel voor emancipatie. In een rolstoel naar een buitenlandse universiteit De voorbereiding vraagt veel, maar het kan: als gehandicapte studeren in het buitenland. Degenen die het aandurven hebben heel wat hindernissen te overwinnen.

4 4 nieuws Foto: Shody Careman muzikale afwassers Buitenlandse conservatoriumstudenten verdienen in Utrechtse restaurants bij als afwasser. Een win-winsituatie, want ook de restauranthouders zijn er blij mee. Een Spaanse fluitist was de eerste die zich aandiende. Sindsdien staan er enkele tientallen muzikale buitenlandse studenten in de keukens. Erasmus Student Network Nederland groeit Voor het eerst in jaren breidt het Erasmus Student Network (ESN) in Nederland zich uit. Sinds de ledenvergadering van begin juni is er officieel een ESN-sectie in Delft en heeft Arnhem een kandidaatsectie. ESN zet zich in voor buitenlandse studenten en hun integratie. De Nederlandse afdeling van de internationale studentenorganisatie bestaat nu uit vijftien secties. Op een volgend nationaal platform, zoals ESN de algemene ledenvergadering noemt, wordt de kandidatuur van Arnhem in stemming gebracht en kunnen het er zestien worden. Het zijn lokale studenten die het initiatief nemen om een sectie op te richten. Zij moeten eerst een beleids- en een promotieplan opstellen. Zo wil ESN het voortbestaan van de sectie borgen na het afstuderen van de initiatiefnemers. Die presenteren hun plannen vervolgens op een nationaal platform, waarna de bestaande secties met hun kandidatuur kunnen instemmen. In de proefperiode die daarmee aanbreekt, moet een kandidaat-sectie zoals Arnhem nu zich bewijzen door enkele kleine activiteiten te organiseren. Volgens Ilse Klaassen, tot juni bestuurslid van ESN Nederland, is het zo n zes jaar geleden dat er een nieuwe sectie bij kwam. Nijmegen en Eindhoven zijn typische studentensteden waar ESN nog geen voet aan de grond heeft. (AZ)

5 5 Chinese bursalen willen af van gastenstatus Chinese beurspromovendi in Utrecht willen de status van student of werknemer krijgen. Dat meldt het digitale universiteitsblad DUB. De Chinezen hebben in Utrecht de status van gast en dat heeft praktische en financiële gevolgen. Chinese bursalen ondervinden bijvoorbeeld moeilijkheden bij het vinden van woonruimte, omdat ze niet in aanmerking komen voor een kamer van de studentenhuisvesting SSH. Ze kunnen een ander type kamer krijgen, maar daar zijn er minder van. De Chinese studentenvereniging CUSA (China Utrecht Scholar Association) inventariseerde de problemen van de Chinese beurspromovendi. De vereniging is inmiddels in gesprek met het College van Bestuur om een oplossing te zoeken. Verder verschilt ook de inhoud van het werk van Chinese beurspromovendi van dat van de doorsnee promovendus. Zo moeten aio s vaak college geven of assisteren bij practica. De Chinese bursalen mogen dat niet, maar ze willen het wel graag omdat de ervaring belangrijk is voor hun carrière. De Chinese beurspromovendi klagen verder over de taalbarrière die ze ervaren. Voor hun gevoel is er te veel belangrijke informatie alleen in het Nederlands beschikbaar. Ze vragen om meer Engelstalige informatie op het intranet en in universitaire nieuwsbrieven. (RR) Hoe tevreden zijn internationals? Nederland vergeleken met de rest van de wereld Zoveel studentenkamers gaat het Duitse vastgoedbedrijf International Campus bouwen in Amsterdam. Op Zeeburgereiland komt een complex met 364 kamers. Elders in de stad zijn de Duitsers bezig met nog vier complexen met in totaal kamers. Amsterdam heeft een acuut tekort aan kamers. 5% Veiligheid Internationale vrienden 5% -23% -19% Geld verdienen Loopbaanadvies extra tevreden over Nederland minder tevreden over Nederland bron: international student barometer 2014

6 6 nieuws De beurs van Jaarlijks komen honderden studenten, promovendi en cursisten uit ontwikkelingslanden naar Nederland met een beurs uit de Netherlands Fellowship Programmes. Wie zijn zij en wat doen zij? olatunji apampa (39) student communicatie- en informatiewetenschappen (ma), tilburg university. Capaciteitsopbouw voor energiesector Tanzania Organisaties in Nederland gaan Tanzania helpen bij het opzetten en versterken van opleidingen over hernieuwbare energie en gas. Het ministerie van Buitenlandse Zaken trekt ruim 1,8 miljoen euro uit voor het Tanzania Dutch Energy Capacity Building Programme. EP-Nuffic beheert het programma. Samenwerking tussen Nederlandse en Tanzaniaanse kennisinstellingen moet de leemtes in de hernieuwbare energieen gassector verkleinen op punten waar Nederland toonaangevende kennis heeft. Vooral op het gebied van geothermie schiet de kennis bij instellingen in Tanzania nu tekort. Het programma zal universiteiten en praktijkopleidingen uit de twee landen bij elkaar brengen. Ook is de bedoeling om het bedrijfsleven te betrekken, zowel in Nederland als in Tanzania. Het Tanzania Dutch Energy Capacity Building Programme valt onder het NICHE-programma voor capaciteitsopbouw. (RR) Drempels weg voor gehandicapten Wat bracht je naar Tilburg? Ik werk voor een onderzoeksinstituut van de Nigeriaanse overheid. Mijn vakgebied, informatiemanagement, staat hier op een hoger peil dan bij ons. Ik wilde een opleiding doen om mijn instituut te versterken. In Tilburg worden communicatie- en informatie op een holistische manier bestudeerd, dat sprak me aan. In 2030 moet er een leven lang inclusief en gelijk onderwijs voor iedereen zijn. Onderwijsministers uit de hele wereld hebben dat afgesproken tijdens het World Education Forum 2015 in het Zuid-Koreaanse Incheon. Onderwijs moet beter toegankelijk worden voor mensen met een handicap, zo stellen zij met nadruk. De Incheon Verklaring dient als basis voor de nieuwe onderwijsagenda van de Verenigde Naties. Die wordt in september vastgesteld, als ook de Sustainable Development Goals worden gepresenteerd, de lang verwachte opvolgers van de Millennium Development Goals. Meer over de drempels die studenten met een handicap tegenkomen als ze in het buitenland willen studeren op pagina van deze Transfer. (RA) Wat wil je leren? In mijn studie focus ik op management van bedrijfsdata, daar is mijn instituut niet goed genoeg in. Ook over mediawijsheid leer ik veel. Hoe moet je informatie op sociale media duiden, bijvoorbeeld? In Nigeria gaat men daar minder bewust mee om. Verder zou ik graag wat Nederlands leren. Maar dat schiet niet op. Iedereen begint direct Engels tegen me te praten. Wat verbaast je in Nederland? Tilburg is heerlijk rustig en de faciliteiten zijn fantastisch. Wat me behoorlijk tegenvalt, zijn de stereotypen over Afrikanen. Ook onder hoger opgeleiden. Niet alle Afrikanen wonen in de jungle, zal ik maar zeggen. Ik neem de Nederlanders hun vooroordelen niet kwalijk, maar hun media wel. Die scheppen volgens mij écht een verkeerd beeld. (RA) Wit-Rusland: Onderwijskwaliteit staat bovenaan Wit-Rusland wil zich flink gaan inzetten om de kwaliteit van het hoger onderwijs te verbeteren. Dat zei onderwijsminister Michael Zhuravkov in een interview op de staatstelevisie. Hij vindt de recente toetreding tot de European Higher Education Area (EHEA) daarvoor een goede stimulans. Wit-Rusland mocht toetreden tot de EHEA op voorwaarde dat het land de komende drie jaar zijn hogeronderwijssysteem aanpast. Dat is overeengekomen op de top over het Bolognaproces in mei. Zhuravkov ziet deelname aan het Bologna-proces als een kans. Hij hoopt dat Wit-Russische onderwijsinstellingen buitenlandse studenten en gastdocenten kunnen aantrekken. Critici zeggen dat het onderwijs in Wit-Rusland is opgezet met het doel de jeugd te indoctrineren. Het jeugdbeleid van de staat zou erop gericht zijn protesten van jongeren te voorkomen. (RR)

7 7 Foto: Co de Kruijf / Hollandse Hoogte Studenten op de nationale carrièrebeurs in Amsterdam. Mkb laat buitenlandse student vaak links liggen Kleine bedrijven maken nog weinig gebruik van het aanbod aan internationale studenten op de arbeidsmarkt. Dat is een conclusie van Duits onderzoek in vier landen, waaronder Nederland. Hier is dat deels te wijten aan hoge leges. Net als Nederland proberen Canada, Duitsland en Zweden buitenlands talent aan te trekken en te behouden voor de arbeidsmarkt, vanwege (verwachte) tekorten in sommige sectoren. Maar hoewel een meerderheid van de internationale studenten in deze landen graag zou blijven na het behalen van hun diploma, slagen zij er zelden in een baan te vinden. Een Duitse organisatie van experts op het gebied van migratie en integratie heeft in kaart gebracht hoe de aansluiting tussen opleiding en arbeidsmarkt is vormgegeven op lokaal niveau. Er bestaan veelal lappendekens van carrièrebeurzen, sollicitatietrainingen en kennismakingen met bedrijven, zo stellen de onderzoekers vast op basis van een enquête onder hogeronderwijsinstellingen. Zij adviseren de verschillende betrokken partijen daarom om hun inspanningen beter op elkaar te laten aansluiten. De onderzoekers hebben de belangrijkste obstakels op een rijtje gezet die buitenlandse studenten in de vier landen tegenkomen. Bovenaan staat ontoereikende kennis van de taal, door meer dan tweederde van de respondenten genoemd. Gebrek aan werk ervaring in het betreffende land komt op twee, gevolgd door bedenkingen bij werkgevers. Voorts speelt het ontbreken van een netwerk veel internationale studenten parten. En als hun universiteit of hogeschool aandacht besteedt aan hun verdere loopbaan, gebeurt dit vaak te laat of versnipperd. Vooral Nederlandse respondenten wijzen op het papierwerk en de financiële hobbels. Studieuitval betekent ten slotte dat een student niet meer in aanmerking komt voor de zoekjaar-regeling met de bij behorende gunstiger voorwaarden. In Nederland vulden 26 hogescholen en universiteiten de vragenlijst in. Zij bieden internationale studenten meestal vanaf het begin loopbaanbegeleiding. Daarbij zetten zij relatief vaak hun buitenlandse alumni in. Internationale studenten hebben hier een goede kans op een baan of stage bij een (middel)groot bedrijf. Kleinere werkgevers daarentegen laten deze groep vaak links liggen. Zij hebben moeite met het forse bedrag aan leges dat bedrijven moeten betalen als ze iemand van buiten de EU in dienst willen nemen. Daarnaast kunnen lokale politici en overheidsdiensten hier meer doen om de arbeidsmarktkansen van internationale studenten te vergroten. (AZ) cv-beurzen 18 juni Studeren in Duitsland loont: de beste kansen op de Duitse arbeidsmarkt zijn voor Meister, Techniker & Akademiker Radio 2 17 jun. beurs deadline start studie/onderzoek Duitsland, kort onderzoek 20 okt vanaf mrt 2016 Duitsland, architecten en kunstenaars Mexico 6 nov okt nov Zwitserland, studie 15 nov okt 2016 Israël, studie 30 nov okt 2016 Israël, zomerbeurs 30 nov jul/aug 2016 Meer informatie op

8 8 nieuws Geen Saoedische studenten meer naar Maastricht Foto: Philip Driessen De Universiteit Maastricht stopt met het opleiden van geneeskundestudenten uit Saoedi-Arabië. Dat heeft de Faculty of Health, Medicine and Life sciences besloten, zo meldt het universiteitsblad Observant. De faculteit wil niet aan de eisen van de Saoedische regering voldoen. Met het besluit komt een einde aan het programma van de Saoedische overheid om met King Abdullah Scholarships van euro per persoon studenten naar Maastricht te sturen. De relatie tussen de Saoedische geneeskundestudenten in Maastricht. geneeskundefaculteit en de Saoedische regering is moeizaam sinds het programma in 2007 van start ging. De regering wilde dat de studenten in het Nederlands les zouden krijgen in plaats van in het Engels en bemoeide zich intensief met de stageplaatsen. De Saoedische regering stelde steeds meer eisen. Vooral stages in Afrikaanse landen voldoen in hun ogen niet. We moesten bijna per student toestemming krijgen voor een stageplaats, zegt Jan-Joost Rethans, opleidings directeur bij geneeskunde. Ook de Rijksuniversiteit Groningen heeft afspraken met de Saoedische regering over het opleiden van geneeskundestudenten. Die instelling is nog steeds positief over die overeenkomst, die overigens wel afwijkt van de afspraken in Maastricht. In Groningen leren de Saoedische studenten bijvoorbeeld wel Nederlands, zodat ze hun coschappen in Nederland kunnen lopen. (RR) Internationale ambities in strategische visies VH en VSNU De Nederlandse universiteiten moeten in 2025 een echt internationale leeromgeving bieden. Dit vereist dat ze goed nadenken over de inrichting van het onderwijs en de samenstelling van de studenten. Dat schrijft de Vereniging van Universiteiten (VSNU) in haar strategische visie voor Voor de hogescholen wordt internationale uitwisseling op grote schaal de komende tien jaar de gewoonste zaak van de wereld, voorziet hun vereniging. Kort na elkaar presenteerden de VSNU en de Vereniging Hogescholen (VH) een eigen strategische visie. Volgens de VH worden docenten begeleider en reisgenoot bij de ontdekkingstocht van studenten van leerling tot verantwoorde professional, die steeds nadrukkelijker een internationale dimensie krijgt. Bij meer gespecialiseerde hogescholen passen opleidingen met een volledig Engelstalig curriculum. Buitenlands talent wordt als een verrijking verwelkomd. De visie onderkent de cultuurverschillen en spanningen die met internationalisering de hogeschool binnenkomen. Daarmee zal elke student moeten leren omgaan. De VSNU wil het aandeel studenten met een niet- Nederlandse achtergrond, nu 13 procent, zien stijgen en het onderwijs internationaler en beter maken door het selecteren van buitenlands talent. Op de toenemende diversiteit in de studentenpopulatie en steeds complexere samenleving spelen de universiteiten in met onder meer een groter aantal university colleges. (AZ)

9 9 Hoger onderwijs antwoord op bevolkingsexplosie Afrika Foto: Corbis/HH De nood voor onderwijshervorming is hoog. Met ambitieus hogeronderwijsbeleid kan Afrika het hoofd bieden aan de verwachte verdrievoudiging van zijn bevolking in 2050 en daarmee samenhangende problemen. Dat staat in de African Economic Outlook Nu zijn er in veel landen meer potentiële studenten dan de universiteiten aankunnen. University World News citeert de vicepresident van de African Development Bank, die het rapport samen met de OESO en het VN-Ontwikkelingsprogramma (UNDP) publiceerde. De crux is, dat mensen met een hogeronderwijsdiploma betere arbeidsmarktperspectieven hebben dan mensen met lagere opleidingen en beperkte vaardigheden, zegt hij. Momenteel zijn gemiddeld honderd personen afhankelijk van 133 werkenden. Als regeringen in Afrika hun onderwijssystemen snel ontwikkelen, kan die verhouding wijzigen in honderd afhankelijken per tweehonderd werkenden. Daarnaast zou betere toegankelijkheid en kwaliteit van het hoger onderwijs een manier zijn om de uitdijende bevolking in Afrika aan te pakken, aldus de African Economic Outlook. Als er niets verandert, zullen er in ,13 miljard Afrikanen zijn. Bij versneld onderwijsbeleid worden dat er 1,88 miljard, dus 250 miljoen minder, zo rekent het rapport voor. Het hoger onderwijs, dat nu vaak te algemeen is en te weinig toegespitst op ondernemerschap, zou moeten worden hervormd. Minder dan 5 procent van de studenten volgt een technische of praktijkgerichte opleiding. En nergens ter wereld is het percentage afgestudeerden in sociale en geesteswetenschappen zo hoog en het aantal ingenieurs zo laag als in Afrika. Slechts 2 procent van de studenten aan Afrikaanse universiteiten volgt een agrarische opleiding, stelt het rapport vast, terwijl landbouw een grote rol speelt voor dat continent. Tegelijkertijd meldt The PIE News dat vele studenten verspreid over Afrika er niet in slagen een plaats te bemachtigen aan een universiteit. Alleen al in Nigeria hebben meer dan een miljoen gekwalificeerde jongeren zich tevergeefs aangemeld. En de vraag zal alleen maar toenemen, gezien de demografische ontwikkelingen: de helft van de Afrikanen is jonger dan 19 jaar. Vooral private instellingen spelen in op de kloof tussen vraag en aanbod, schrijft The PIE News. De afgelopen tien jaar zou hun aantal in Kenia, Oeganda en Zambia zijn verdrievoudigd. Daarnaast volgt een groeiend aantal Afrikaanse studenten online hoger onderwijs. (AZ) agenda datum organisator evenement locatie meer informatie 30 aug 2 sep EAIR Forum - From here to there: Positioning Higher Education Institutions Krems (Oostenrijk) sep EAIE Annual conference A wealth of nations Glasgow conference/glasgow.html 15 okt o.a. EP-Nuffic Medezeggenschapsdag ntb onderwijspromotie/ make-it-in-the-netherlands

10 10 interview hans de wit is klaar voor droombaan in boston Internationalisering blijft fascinerend

11 11 In november wordt hij 65. Maar in plaats van met pensioen te gaan, maakt mister Internationalisation Hans de Wit een nieuwe stap in zijn carrière. Hij gaat les- en leidinggeven aan het Center for International Higher Education van het Boston College. Met Transfer blikt hij vooruit en terug. Foto: Marco Okhuizen / De Beeldredaktie In zijn fraaie appartement vlakbij Artis, waar soms de zeeleeuwen te horen zijn, is hij bezig enkele artikelen af te ronden. Tussendoor melden de eerste kijkers voor de woning zich en heeft hij een afspraak om via skype zelf een huis in de Verenigde Staten te bezichtigen. Hans de Wit is gewend om op verschillende borden tegelijk te schaken. De afgelopen jaren was hij parttime directeur van het Centre for Higher Education Internationalisation in Milaan. Dat combineerde hij met een lectoraat aan de Hogeschool van Amsterdam. Het was soms een uitdaging, zegt De Wit. Maar dankzij skype, en goedkope Easyjet-vluchten is zoiets wel te doen. Binnenkort wordt zijn werk waarschijnlijk wat overzichtelijker. Vanaf september is hij directeur en hoogleraar aan het Center for International Higher Education (CIHE) van het Boston College, een particuliere jezuïetenuniversiteit. Zijn droombaan? De Wit, aarzelend: Ja, zo kun je het noemen. Ik heb steeds gezegd: dit is de enige functie die ik nog ambieer. Ik word 65. In Nederland stop je dan, in Amerika kennen ze gelukkig geen leeftijdsdiscriminatie. Ik zie dit als een culminatie van alles wat ik de afgelopen dertig jaar heb gedaan aan internationalisering van het hoger onderwijs. Dit is toch het meest gerenommeerde centrum in het internationaal onderwijs. Mr. Internationalisation, zoals zijn voorganger Philip Altbach hem noemt, maakt dus een overstap naar internationaal onderwijs. Er is een subtiel verschil, legt De Wit uit. Bij internationalisering ligt de focus op mobiliteit en op het curriculum. Internationaal onderwijs is breder. Dat vergelijkt systemen en ontwikkelingen in het hoger onderwijs in internationaal verband. De terreinen raken steeds meer verweven, constateert hij, nu internationalisering in toenemende mate over zaken als branch campuses gaat. Ik denk dat ik daarom ben geselecteerd voor deze functie. Ik heb altijd op die brugfunctie gezeten. Met een zware nadruk op internationalisering, maar Ik ga niet vanaf de zijlijn schieten. Maar als mij om advies wordt gevraagd, dan geef ik het. wel in de context van de ontwikkelingen van het hoger onderwijs internationaal. Meer dan mobiliteit De Wit is niet uitgekeken op internationalisering, al heeft hij inmiddels vrijwel alle aspecten daarvan onderzocht. Het is een terrein dat constant verandert, stelt hij vast. Dat maakt het fascinerend. Als ik kijk naar mijn eerste publicaties in de jaren 90 en de ontwikkelingen sindsdien, dan zijn er gigantische stappen gemaakt. Heel langzaam dringt het bewustzijn door dat er meer is dan mobiliteit en dat we moeten kijken naar de impact van wat we doen. De Wit speelde daar zelf een rol in door te wijzen op negen misvattingen over internationalisering (zie kader op p.12), in diverse publicaties en als adviseur. Met enig succes, zegt hij. Internationalisation at home is nu een pijler in het internationaliseringsbeleid van de Europese Commissie en krijgt ook meer aandacht bij OCW. Maar de aandacht voor kwaliteit blijft nog vooral lip service, merkt De Wit. Het is lastig voor beleidsmakers om die te beïnvloeden. Universiteiten en hogescholen worstelen daarmee, omdat mede werkers van het international office het curriculum en de kwaliteitszorg niet kunnen veranderen. Daarvoor zijn andere mensen nodig. En als je er moeite voor doet, zie je dat niet terug in prestatie afspraken en rankings. Volgens De Wit heeft U-Multirank, dat zichzelf presenteert als het alternatief voor de traditionele rankings, daarin geen verandering gebracht. De indicator internationale oriëntatie is heel erg kwantitatief. De Universiteit Maastricht scoort in U-Multirank bijvoorbeeld hoog, omdat zo n instelling in de grensstreek veel studenten uit Duitsland trekt. Terwijl er genoeg kwalitatieve redenen zijn om de UM internationaal georiënteerd te noemen. Zo wordt die universiteit dus eigenlijk onrecht aangedaan.

12 12 Spanningsveld CeQuInt, het project dat leidde tot een methodologie voor het meten van kwaliteit in internationalisering met bijbehorend certificaat, stemt De Wit wel hoopvol. Net als bij het bijzonder kenmerk internationalisering van de NVAO hebben we daarbij gezegd: de enige manier om dat veranderingsproces in te zetten, is door internationalisering onderdeel te maken van het hele kwaliteitszorg- en accreditatiesysteem. En door het accent op het onderwijsprogramma te leggen. Met zo n certificaat kun je je vervolgens profileren. Maar het kost tijd voordat dit de standaard is. Nu zetten veel landen nog vooral in op kwantiteit, zo bleek uit onderzoek dat De Wit onlangs heeft afgerond met zijn centrum in Milaan en enkele andere organisaties. In opdracht van het Europees Parlement, dat wilde weten welke ontwikkelingen er zijn op het gebied van internationalisering in het hoger onderwijs, analyseerden zij nationale strategieën in en buiten Europa. Dan zie je dat spanningsveld, zegt De Wit. Heel veel nationale overheden willen meer internationale studenten, meer Engelstalig onderwijs, meer geld uit Brussel. Zeker in zuidelijk en oostelijk Europa is dat nog de trend. De onderzoekers hebben de gangbare definitie van Negen misvattingen over internationalisering In zijn openbare les op 6 april 2011 benoemde Hans de Wit de volgende misvattingen: 1. Internationalisering is onderwijs in de Engelse taal 2. Internationalisering is studeren of stage lopen in het buitenland 3. Internationalisering staat gelijk aan een internationaal onderwerp 4. Internationalisering is het hebben van veel internationale studenten 5. Met een paar internationale studenten in de collegebanken is internationalisering al een succes 6. Interculturele en internationale competenties hoeven niet specifiek getoetst te worden 7. Hoe meer samenwerkingsovereenkomsten, hoe internationaler 8. Hoger onderwijs is van nature al internationaal 9. Internationalisering is een doel op zich (AZ) internationalisering aangevuld. Internationalisering moet met een bepaald doel gebeuren en leiden tot hogere kwaliteit van onderwijs en onderzoek binnen de instelling en op nationaal niveau, vinden ze. Verder doen ze de aanbeveling om internationalisering in het hoger onderwijs niet afzonderlijk te bekijken, maar in samenhang met internationalisering op andere niveaus. Ook adviseren ze een heldere aansluiting tussen onderwijs en onderzoek. Nu zijn dat vaak gescheiden werelden, ook binnen de Europese Commissie. Als je die barrière niet doorbreekt, dan blijft het een rare gemankeerdheid houden. De onderzoeker krijgt subsidie voor zijn internationale beleid, maar mag dat geld niet voor onderwijs gebruiken en omgekeerd. Verbazing Hoe doet Nederland het vergeleken met andere landen? Niet slecht, zegt De Wit. Maar waar ons land internationaal altijd voorop liep met internationalisering, is het beleid de afgelopen jaren volgens hem wat verslonsd. Uit zelfgenoegzaamheid, maar ook uit gebrek aan prioriteit. Hij merkt in het buitenland veel verbazing over de hoge kwaliteit en reputatie van het onderwijs in Nederland, tegenover een relatief laag aantal buitenlandse studenten en weinig mobiliteit van Nederlandse studenten. Dan denk je toch: ergens doen we het niet goed. Voor een deel heeft dat te maken met een gebrek aan investeringen, zegt De Wit. Maar ook met het ontbreken van visie en weinig samenwerking. Hij vindt het daarnaast een gemiste kans dat de aanwezige expertise nauwelijks wordt gebruikt. Niet alleen die van hemzelf, ook die van andere lectoren en deskundigen op het gebied van internationalisering. Ik word óveral ter wereld gevraagd om advies te geven aan overheden, instellingen en organisaties. Hier nauwelijks. Het ontbreekt aan een goede onderzoeksagenda en ondersteuning. In Nederland worden geen keuzes gemaakt, omdat men bang is iemand voor het hoofd te stoten. Daarom blijft het allemaal een beetje rommelen. Als voorbeeld noemt De Wit dat studenten voor joint degrees aan alle betrokken instellingen collegegeld moeten betalen. Ik heb er vijf jaar geleden al voor geijverd dat joint degrees met gesloten beurs mogelijk zouden worden, zoals de minister nu eindelijk wil regelen. En dat ook double degrees meegenomen zouden worden in het beleid, omdat hogescholen geen joint degrees mogen hebben. Maar dat had absoluut geen prioriteit voor de HBO-raad.

13 13 Mr. Internationalisation Hans de Wit vervulde verschillende functies op het gebied van internationalisering in het hoger onderwijs. Van 1981 tot 1985 aan de Universiteit van Tilburg, daarna tot 2005 aan de Universiteit van Amsterdam waar hij ook promoveerde. In 2009 werd hij lector aan de Hogeschool van Amsterdam. Sinds 2012 is hij directeur van het Centre for Higher Education Internationalisation aan de Università Cattolica del Sacro Cuore in Milaan. De Wit was onder meer oprichter en directeur van de European Association for International Education (EAIE) en bracht advies uit aan de Europese Commissie, UNESCO, de Wereldbank en de OESO. Verder publiceerde hij veel over internationalisering, de laatste jaren bijvoorbeeld regelmatig op University World News. Zijn werk leverde De Wit diverse prijzen op. (AZ) Foto: Gary Gilbert Na-apen De hogescholen blijven nog te veel achter de feiten aan lopen, vindt De Wit. Dat universiteiten nu eenmaal internationaler zijn, wil er bij hem niet in. Ik noem dat het Calimero-effect. Het grote voordeel dat hogescholen hebben, is de aansluiting bij de beroepspraktijk. Binnen het Erasmus+-programma zie je dat de groei zit in internationale stages. De hogescholen zouden daar veel meer beleid op moeten voeren. Dat is ook een van onze aanbevelingen aan het Europees Parlement: geef studenten binnen Erasmus+ de mogelijkheid om zowel stage te lopen als te studeren in het buitenland. En creëer samenwerkingsverbanden. Want stages in bijvoorbeeld Oostenrijk zijn eenvoudiger te regelen door een partnerinstelling daar dan vanuit Nederland. Hoewel hij benadrukt dat het niet allemaal kommer en kwel is, heeft De Wit ook op de universiteiten nog wel wat aan te merken. Bijvoorbeeld dat ze elkaar na-apen met university colleges, omdat die succesvol zijn. Het is nou wel mooi geweest, de markt is verzadigd. En zo heeft hij nog meer ideeën over wat anders moet of kan. Maar dat mogen andere mensen doen ik ga weg. Hans De Wit is niet van plan om vanaf de andere kant van de oceaan commentaar te geven op wat er in Nederland gebeurt. Vanaf de zijlijn een beetje schieten, zal ik niet doen. Maar als mij om advies wordt gevraagd, dan geef ik dat overal. Voor zover de tijd dat toelaat. Dat laatste is nog maar de vraag, gezien de plannen die hij nu al heeft voor het CIHE. Zo wil hij een nieuwe master internationaal onderwijs opzetten, waarin internationalisering een speerpunt is. Wij merken dat er een ontzettend grote vraag is naar mensen met meer professionaliteit op dat terrein. Maar een bijpassende opleiding is er amper in de wereld. Naast de nieuwsbrief die het centrum elk kwartaal uitbrengt en een project voor internationalisering van Russische topuniversiteiten, staat onder meer vergelijkend onderzoek naar promotiebeleid op het programma. En De Wit verheugt zich op onderzoek naar de relatie tussen katholieke universiteiten en internationalisering. Een fascinerend onderwerp, vindt hij, dat raakt aan zijn carrière. Boston en Milaan zijn katholiek, net als Tilburg dat lijk ik om een of andere merkwaardige reden steeds op te zoeken. annelieke zandvliet

14 14 online internationaliseren internationalisering via videoconferenties Je krijgt inzicht in de andere én de eigen cultuur Foto s: Ralph Rozema In het kader van internationalisation at home houden studenten van Tilburg University en de Universidad ESAN in Peru samen videoconferenties. Via de camera debatteren ze over crosscultural communication, internationaal zakendoen en over elkaar. Videoconferencing is spannend. Je moet ervoor gaan, maar dan krijg je veel terug.

15 15 Een verrassend moment tijdens de videoconferentie tussen studenten uit Tilburg en de Peruaanse hoofdstad Lima. Ze hebben het over sociaal-culturele verschillen. Nederlanders zijn individualistisch, in Latijns-Amerika staat het groepsbelang voorop. Daar moet je mee rekening houden als je internationaal wilt samenwerken. Hoe zit dat in Peru?, vraagt een Nederlandse student via de videoverbinding. In Peru zijn we juist individueel gericht, antwoordt een Peruaanse stellig vanuit Lima. Het antwoord zorgt voor verwarring, want dit klopt niet met de theorie. Peru is toch een land van nauwe familiebanden, met werknemers die hechte collectieven vormen? Tijdens de nabespreking komt docent Michael Bender erop terug. Wat is hier aan de hand?, wil hij weten. Deze Peruanen komen uit de stad, reageert een student. Het zijn businessstudenten, ze zijn misschien niet representatief, vindt een ander. Mee eens, zegt Bender. De verschillen binnen het land zijn groot, daar moet je je bewust van zijn. Internationalisation at home De Tilburgse werkwijze is een goed voorbeeld van internationalisation at home. Tijdens de cursus crosscultural psychology nemen studenten twaalf keer deel aan een videoconferentie. In Tilburg zijn het psychologiestudenten; in Lima studenten van de business school van de Universidad ESAN die het vak psychologie volgen. De studenten in Tilburg en Lima geven elk presentaties met stellingen voor discussie. In beide zalen staan twee videoschermen: links het scherm met de PowerPoint-presentatie, rechts zie je de conferentiezaal met de partnerstudenten. Bender merkte tijdens eerdere sessies al dat de videoconferenties niet alleen leiden tot inzicht in andere culturen, maar ook in de eigen cultuur. Je leert naar de Nederlandse cultuur kijken met de blik van een outsider. Er zijn bijvoorbeeld verschillen in het tonen van emoties. Peruanen gebruiken vaker woorden met een emotionele waarde. Ik ben blij je te ontmoeten is daar veel gebruikelijker dan hier. Ook werd duidelijk dat de Peruaanse samenleving meer hiërarchie kent. Dat heeft iedereen live kunnen zien op het videoscherm. De afstand tussen de studenten in Lima en hun docent is veel groter dan hier. Om vier uur s middags Nederlandse tijd is het zover. We are live, roept de technicus. Het scherm met de zaal in Peru ziet er vrolijk uit, studenten lachen, kletsen geanimeerd. Good morning Mariella, groet Bender zijn Peruaanse collega, een oude bekende die in Tilburg is gepromoveerd. Op tijd komen Een groep van vier Peruaanse studenten geeft een presentatie over zakendoen in verschillende culturen. Aan het eind komen ze met stellingen over Nederland waarop de Tilburgse studenten reageren. Nederlandse managers werken gedisciplineerd en zijn perfectionistisch. Dat is herkenbaar. En: Op tijd komen is extreem belangrijk in Nederland. Ook waar. De Peruanen erkennen: dat is bij hen anders, een halfuur te laat komen is heel normaal. Maar bij een zakelijke afspraak kom ik op tijd, dat is bij ons aan het veranderen, zegt een Peruaan. Daniela, een Mexicaanse die in Tilburg studeert, vertelt over haar ervaringen in Nederland. Dat ze een keer voor een eetafspraak aanbelde bij medestudenten in Tilburg en dat het eten al op bleek te zijn. Voor Mexicaanse begrippen was ik echt niet laat. Ze heeft zich aangepast aan de Nederlandse gewoonten. De Peruaanse presentatie gaat ook over plaatselijke culturen en hoe die wel of niet gunstig kunnen uitpakken voor bedrijven. Een cultuur met nadruk op collectieve doelen is gunstig, omdat werknemers samen voor het doel van een bedrijf gaan. Culturen waar individualisme hoog in het vaandel staat, kunnen nadelig uitpakken. Dan zijn werknemers te veel met zichzelf bezig. Je moet goed nagaan in welk land je bedrijf de meeste kansen heeft, vinden ze in Lima. Zelfontplooiing of groepsbelang? De wetenschappelijke theorie over crossculturele verschillen die de studenten bespreken, is volop in beweging. Het meest gebruikte model komt van de

16 16 Nederlandse wetenschapper Geert Hofstede. Hij werd beroemd door de vergelijking die hij maakte van nationale culturen waarbij hij keek naar factoren als machtsafstand, individualisme, masculiniteit en het vermijden van onzekerheid. Zijn theorie is krachtig door zijn eenvoud, maar is de afgelopen decennia deels achterhaald geraakt, zegt Bender. Invloedrijk is ook de theorie over independent en interdependent cultures. De psychologen Hazel Rose Markus en Shinobu Kitayama van de universiteiten van Michigan en Oregon stellen dat mensen in westerse culturen veel waarde hechten aan onafhankelijk zijn (independent), terwijl in Latijns-Amerika, Afrika of Azië de relaties met anderen voorop staan (interdependent). De westerse cultuur benadrukt de eigenwaarde van een persoon; andere culturen het belang van harmonieuze samenhang. Die verschillen werken door in gedrag. Daar moet je rekening mee houden als je samenwerkt met mensen in zo n land. Hazel Rose Markus en Shinobu Kitayama vergeleken in hun onderzoek vooral Amerikanen en Aziaten. Bij Amerikanen staat zelfontplooiing centraal, bij Aziaten het deel uitmaken van de groep. Dat kan bij internationale samenwerking voordelen hebben: een Chinese zakenman zal door zijn hechte relaties makkelijk deuren naar anderen kunnen openen. Maar in gesprekken kan het ook botsen. Westerlingen zijn soms te direct in hun antwoorden. Aziaten kiezen voor een milde benadering, juist omdat ze rekening willen houden met anderen, zegt Bender. Je leert naar de Nederlandse cultuur kijken met de blik van een outsider Te kort door de bocht De studenten in Tilburg en Lima laten zien hoe de theorie in beweging is. Er is kritiek op de Amerikaans-Japanse onderzoekers, omdat ook hun vergelijking van landen te eenvoudig zou zijn. Landen en culturen zijn door de globalisering niet meer gescheiden; ze veranderen, beïnvloeden elkaar, stelt een andere vooraanstaande onderzoeker, David Mutsumoto van de San Francisco State University. Verschillen binnen een land zijn groter dan internationale verschillen. Het Peruaanse voorbeeld van de business-studenten die zichzelf individueel gericht vinden, past in dat beeld. Landen vergelijken is eigenlijk te kort door de bocht, vindt ook Bender. Culturele verschillen binnen een land zijn er bijvoorbeeld tussen autochtonen en expats. Twee Tilburgse studenten, Yip uit Nederland en Daniela uit Mexico, laten het in een PowerPoint zien. Ze komen met tips voor mensen die door een bedrijf naar het buitenland worden gezonden. Voordat je gaat, moet je je erin verdiept hebben, je moet een drive hebben om contact te zoeken met mensen van de cultuur waar je in terecht komt, zegt Yip. Daniela is zelf expat in Nederland. Soms kreeg ze het gevoel dat ze niet welkom was. In winkels komt hier niemand naar je toe. Als ze met iets bezig zijn, gaat dat voor. Je kunt het gevoel krijgen dat je er niet toe doet. Opvattingen over wat behulpzaam is, kunnen per cultuur variëren, voegt Bender toe. Ook in de Peruaanse groep zit een expat: een Franse studente. Voelde zij zich welkom in Peru, wil Daniela weten. De eerste weken stelde ik me heel patriottisch op, ik moest weinig van Peru hebben, ik kwam op voor Frankrijk. Haar medestudenten moeten lachen. De Française heeft nu haar draai in Peru gevonden. Ongemakkelijke stiltes De videoconferentie is bijna voorbij. Nog even zwaaien naar elkaar, dan valt het beeld weg. Het is een moment van ontlading, er wordt gelachen. En dan realiseer je je meteen wat je mist bij deze vorm van Internationalisation at home: de gezamenlijke pauze. In beide landen volgt nu een aparte evaluatie. Daar is in elk geval aan Nederlandse zijde kritiek te horen. Zo vielen er een paar ongemakkelijke stiltes. Hoe kunnen we meer interactie krijgen?, vraagt Bender. Afgesproken wordt om de volgende keer de vragen nog meer to the point te maken. De studenten zijn blij met het vak. Dit gaat over culturale grenzen heen, het is inspirerend, je hoort zoveel van de Peruanen, zegt Yip. Videoconferencing is bovendien spannend, vindt Daniela. Je moet er helemaal voor gaan. Dan krijg je veel terug. Pretty cool. ralph rozema bronnen: hazel rose markus & shinobu kitayama. culture and the self: implications for cognition, emotion and motivation. psychological review 1991 vol 98. no 2: david matsumoto. culture and self: an empirical assessment of markus and kitayama s theory of independent and interdependent self-construals. asian journal of social psychology 1999 vol 2:

17 17 opinie Virtuele mobiliteit moet hobbyisme ontstijgen Foto: Henriette Guest Her en der zitten docenten op hun eigen laptop te pielen. Iemand moet de regie nemen om online internationalisering naar een hoger plan te tillen, stelt Sander Schroevers. Een ruimte met superieur geluid en beeld, waar het lijkt of de vergadertafel doorloopt naar de andere kant van de wereld waar de gesprekspartners zitten. Dat zag ik op het kantoor van Cisco in de Bijlmer. Voor bedrijven loont het om geld te steken in videoconferencing en zo te besparen op vliegtickets. Voor de meeste universiteiten en hogescholen zal dat te duur zijn. Maar ook daar zijn al zeker vijftien jaar volop technische middelen aanwezig om virtuele mobiliteit mogelijk te maken. In elke collegezaal is een computer te vinden, en een beamer. Maar die worden vooral gebruikt voor PowerPoint-presentaties, of eventueel een YouTube-filmpje. Dat is verbijsterend. Want met drie keer klikken kun je de hele wereld over. Virtuele mobiliteit kan fysieke uitwisseling of een internationale stage niet vervangen. Wel is het een nuttige aanvulling, bijvoorbeeld om studenten voor te bereiden op een buitenland- verblijf. Nu is het soms alsof we ze de autosleutels geven en zeggen: Daar is de snelweg. Bovendien vormt virtuele mobiliteit een alternatief voor de grote groep studenten die de grens niet over gaan Een werkgroep kan in een jaar tijd een bruikbare tool ontwikkelen voor hun studie, om welke reden dan ook. Door online samen te werken met studenten in het buitenland, kunnen zij toch interculturele vaardigheden opdoen of in praktijk brengen. Dat is nodig voor de moderne kennis economie en studenten vinden het leuk. Hoewel de voordelen duidelijk zijn en de techniek aanwezig, neemt online internationalisering geen hoge vlucht. Het vergt van docenten namelijk veel doorzettingsvermogen om alles te organiseren. Zo is het aan mijn hogeschool niet toegestaan om skype te downloaden. Dat is begrijpelijk, maar lastig. En er zijn andere praktische zaken. Hoe vind je geschikte partners? Loopt hun academische kalender gelijk? Met welk tijdsverschil moet je rekening houden? Daarom is er een werkgroep nodig die de weg plaveit. De minister kan wat budget vrijmaken en de regie nemen. Maar ook de Vereniging Hogescholen, EP-Nuffic of een kopgroep van onderwijsinstellingen zou dat kunnen doen. Laat alle leden van de werkgroep twee partnerinstellingen zoeken in verschillende landen. Zij helpen anderen op weg, met case studies en kwalitatief onderzoek naar wat het oplevert en waarop je moet letten. Als die werkgroep zich een jaar lang kwaad maakt, heb je een tool met verschillende varianten en bijbehorende aanpak. Uiteenlopend van blended learning tot een volledige virtuele campus waar alles digitaal beschikbaar is. Zelf heb ik bijvoorbeeld gemerkt dat bij virtuele mobiliteit ook informeel contact nodig is. Wij zijn snuffeldieren. Daarom laat ik de studenten aan het begin een welkomstfilmpje maken en sluiten we de samenwerking ook op een leuke manier af. Studenten staan dan allemaal naar de beamer te proosten. Zo creëren we de illusie dat het echt is. sander schroevers Sander Schroevers is docent aan de Hogeschool van Amsterdam.

18 18 online internationaliseren wageningen start twee online masters Afstandsonderwijs dat niet afstandelijk is Afstandsonderwijs op masterniveau bestaat in de Angelsaksische wereld al decennia, maar door de digitale revolutie groeit het aanbod razendsnel. Wageningen Universiteit haakt in september op eigen wijze aan. Hier geen eenzame zelfstudieprogramma s, maar online onderwijs waarbij de studenten bijgestaan door studiecoaches en e-moderators net als op de campus samen leren.

19 19 Foto: Corbis/HH Een campus opzetten in China of een nevenvestiging in Qatar? Achterhaald, vindt Ulrike Wild, directeur online leren bij Wageningen Universiteit. De groeiende groep internationale studenten die aan een buitenlandse universiteit wil studeren zonder het moederland te verlaten, kun je volgens haar veel beter online bedienen. Wageningen kan in een education hub gaan zitten, maar dan bereiken we nog steeds maar een klein deel van onze internationale doelgroep. Met een online master heb je in potentie een veel groter bereik. Wij willen dat de Wageningse kennis wereldwijd beschikbaar komt. Dan moet je ervoor zorgen dat je aan de snelweg ligt, niet aan een dorpsstraat. Online onderwijs is de snelweg. Wild is twee jaar geleden aangetrokken om de Wageningse online strategie uit te voeren. Dat doet ze voortvarend. In januari werden de eerste twee Wageningse Massive Open Online Courses (MOOC s) gelanceerd: een introductie in de voeding en een basiscursus plantenteelt. Maar de gratis MOOC s zijn pas het begin. In september gaan twee volledige online masters van start. Daarmee wil de universiteit internationale studenten bereiken die niet het geld of de tijd hebben om twee jaar naar Wageningen te komen. De online studenten Nutritional Epidemiology & Public Health en Plant Breeding volgen een programma van 120 studiepunten. Dat wordt parttime aangeboden zodat ze werk en studie kunnen combineren. EU-studenten betalen het wettelijk collegegeld van euro per jaar, voor niet-eu-studenten bedragen de totale kosten ongeveer euro. Van de wettelijke obstakels die het verzorgen van onderwijs in het buitenland lastig maken, hebben aanbieders van online onderwijs geen last. Internationale studenten bij een buitenlandse nevenvestiging van een Nederlandse universiteit of hogeschool, moeten een kwart van hun studietijd in Nederland doorbrengen. Voor online studenten geldt die bepaling niet, heeft het ministerie van Onderwijs vorig jaar besloten. Nauwelijks practica Het cursusdeel van de masters duurt twee jaar en is bijna volledig online te volgen. De plantenveredelaars komen twee keer een paar weken naar Wageningen voor practica. Wageningse masterstudenten brengen veel meer tijd door in labs en kassen, maar dat is slechts voor een klein deel om vaardigheden op te doen, stelt onderwijsontwikkelaar Jan-Kees Wij kunnen online dezelfde kwaliteit bieden als offline Goud. Het is vooral een manier om de leerstof te verwerken en toe te passen. Dat kan online ook, daarvoor hebben we speciale werkvormen ontwikkeld. De voedingsstudenten komen pas in het tweede studiejaar naar Nederland, als ze zich voorbereiden op hun afstudeeronderzoek. Wij hebben nauwelijks practica, vertelt docent/onderwijsontwikkelaar Cora Busstra. Bij epidemiologie draait het voornamelijk om data-analyses waarbij je zoekt naar verbanden tussen voedsel inname en gezondheid. Dat kunnen studenten vanachter hun eigen computer. Dat was ook een van de redenen om bij deze pilot de specialisatie epidemiologie aan te bieden. Voor examens hoeven de online studenten ook al niet naar Nederland te komen. Dan zouden ze om de zes weken naar Wageningen moeten reizen, stelt Ulrike Wild. We werken met e-proctoring, zeg maar online surveilleren. Dat is in de VS al redelijk ingeburgerd. De student doet vanachter zijn eigen computer het examen. Een gespecialiseerd bedrijf controleert de identiteit, houdt via een webcam in de gaten wat de student doet en volgt wat er op de computer gebeurt. In het derde en vierde jaar doen de online studenten hun stage en afstudeeronderzoek. Daarvoor kunnen ze naar Wageningen komen, maar een stage in eigen land of regio behoort ook tot de mogelijkheden. Het afstudeeronderzoek kan eventueel online worden uitgevoerd. Busstra: Wij hebben datasets liggen waaraan al onze studenten kunnen werken. Ze werken dan mee aan lopend onderzoek. Online studenten kunnen straks inloggen op de Wageningse computers om met die datasets werken. Niet te vrijblijvend De belangrijkste uitdaging is de online studenten vier jaar lang bij de les te houden, stelt Jan-Kees Goud, die al veel ervaring heeft met het ontwikkelen van online onderwijs. Voor medewerkers van plantenveredelingsbedrijven heb ik losse online cursussen van één studiepunt ontwikkeld. Maar dat zijn echt zelfstudiemodulen. Voor een complete master zijn die totaal ongeschikt. Je moet bij afstandsonderwijs oppassen dat het niet te vrijblijvend en afstandelijk wordt. Een parttime master is niet iets wat je er even bij doet. Het vergt echt twintig uur studie in de week. Dat red je niet met zelfstudie. Het is daarom de bedoeling dat de online master-

20 20 studenten samen gaan studeren, in groepjes van twintig tot 25. Ze beginnen eind augustus tegelijk aan de studie met een digitale kennismakingsweek en werken daarna wekelijks hetzelfde studieprogramma af. Maar niet tegelijkertijd. Omdat studenten in verschillende tijdzones zitten, verloopt de meeste communicatie asynchroon, via slow chats. Ze bekijken wel dezelfde kennisclips, een soort TED-talk waarin een Wageningse docent in maximaal tien minuten een deel van de leerstof uitlegt. Ze bestuderen digitaal studiemateriaal, maken individuele en groepsopdrachten en doen in dezelfde weken examen. Voor de cohortaanpak hebben we ook om didactische redenen gekozen, stelt epidemiologiedocent Cora Busstra. Want leren doe je niet alleen, maar in een groep. Studenten leren van elkaar en door elkaar feedback te geven. De epidemioloog, die is gepromoveerd op het ontwikkelen van digitaal studiemateriaal, is ervan overtuigd dat actief en samenwerkend leren in een digitale omgeving mogelijk is. We hebben een breed scala aan opdrachten ontwikkeld om te zorgen dat er interactie ontstaat. Er zijn kleine discussieopdrachten waarbij studenten in een facebookachtige omgeving reageren op vragen als: hoe zou je onderzoeken of het gebruik van mobiele telefoons de kans op hersentumoren verhoogt? Daarnaast zijn er groepsopdrachten waaraan online studenten een paar weken samen werken. de interactie op gang, vatten discussies samen, wijzen studenten op bijdragen die ondergesneeuwd dreigen te raken, beantwoorden vragen of verwijzen naar bronnen waarin de antwoorden kunnen worden gevonden. De e-moderator is dagelijks beschikbaar om de studenten inhoudelijk bij te staan. Daarnaast heeft elke online student een studieadviseur, een soort persoonlijke coach die helpt bij andere studievragen. De opleidingsteams zijn er klaar voor en moeten nu afwachten of de studenten zich inschrijven. Eind mei waren in totaal honderd aanmeldingen binnen, vertelt Annika Rettig, verantwoordelijk voor werving van online studenten. Ongeveer 40 procent daarvan is toelaatbaar, maar je moet altijd afwachten of die studenten zich ook inschrijven. Online studenten zijn goedkoper uit omdat ze niet naar Wageningen hoeven te komen, maar euro collegegeld kunnen ze meestal niet zelf betalen. En voor online studenten zijn er nog geen beurzen. Goedkoper kan het echt niet. Een tweejarige master kost gewoon euro, stelt Ulrike Wild. Online onderwijs is goedkoper omdat je geen gebouwen nodig hebt, maar de onderwijsontwikkeling is weer veel duurder. En voor de uitvoering zijn net zo veel docenten nodig. De twee online masters gaan in september hoe dan ook van start ook als er maar een handjevol studenten begint. Dat is omdat online onderwijs volgens de Wageningers de toekomst heeft. Afwachten De online studenten worden net zo intensief begeleid als de studenten op de Wageningse campus, waar de docent/studentverhouding een op zeven is. De docenten die de online studenten gaan begeleiden, hebben een cursus e-moderating gevolgd. Zij brengen Foto: Corbis/HH Actiever leren Het ontwikkelde digitaal leermateriaal wordt ook ingezet op de campus. En met succes. Studenten die vakken digitaal volgen, slagen vaker voor het examen en halen hogere cijfers, heeft Jan-Kees Goud ontdekt. Logisch, vindt hij. Iedereen houdt wel van colleges, maar kennisoverdracht aan een zaal met negentig of honderd studenten is verre van ideaal. De digitale cursussen zijn veel beter doordacht en de facebookachtige omgeving lokt veel meer vragen uit. Het is gewoon een actievere manier van leren. Online kan veel meer dan je zou denken als het gaat om samenwerken en van elkaar leren, stelt Wild. Toch zullen er altijd studenten naar Wageningen blijven komen. De campus is en blijft de allerrijkste leeromgeving. Voor internationale studenten die niet hiernaartoe kunnen komen, is online onderwijs een supergoede vervanger. Ik ben ervan overtuigd dat we online dezelfde kwaliteit kunnen bieden als offline. yvonne van de meent

Make it work! Virtuele mobiliteit in internationale stages integreren: een snelgids

Make it work! Virtuele mobiliteit in internationale stages integreren: een snelgids Make it work! Virtuele mobiliteit in internationale stages integreren: een snelgids Wat? Internationale stages worden steeds belangrijker in de context van de internationalisering van hoger onderwijs en

Nadere informatie

VIRTUELE MOBILITEIT: EEN ALTERNATIEF VOOR OF EEN AANVULLING OP FYSIEKE MOBILITEIT?

VIRTUELE MOBILITEIT: EEN ALTERNATIEF VOOR OF EEN AANVULLING OP FYSIEKE MOBILITEIT? VIRTUELE MOBILITEIT: EEN ALTERNATIEF VOOR OF EEN AANVULLING OP FYSIEKE MOBILITEIT? Ilse Op de Beeck Leuvens Instituut voor Media en Leren KU Leuven 30 juni 2014 14 e Frans-Nederlandse Ontmoetingsdagen

Nadere informatie

FOOTBALL BUSINESS FUNDAMENTALS

FOOTBALL BUSINESS FUNDAMENTALS ONLINE 2015-16 CURSUS FOOTBALL BUSINESS FUNDAMENTALS MAAK VAN JE PASSIE VOOR VOETBAL JE BEROEP De cursus is een goede introductie in het voetbalmanagement, want het helpt je om verschillende situaties

Nadere informatie

SPORT MANAGEMENT FUNDAMENTALS

SPORT MANAGEMENT FUNDAMENTALS ONLINE 2015-16 CURSUS SPORT MANAGEMENT FUNDAMENTALS MAAK VAN JE PASSIE VOOR SPORT JE BEROEP HARVEY VAN STEIN Basketbalspeler BC Apollo Alumnus Sport Management Fundamentals Mijn doel is om mijn basketbal

Nadere informatie

Studentenhuisvesting Feiten en trends 2010

Studentenhuisvesting Feiten en trends 2010 Studentenhuisvesting Feiten en trends 2010 Studentenhuisvesting - Feiten en trends 2010-1- Studenten Aantal ingeschreven voltijd studenten in bekostigde HBO- en WO-instellingen in Nederland 2009-2010 2008-2009

Nadere informatie

Reflectie. Dr. Mark Frederiks Coördinator internationalisering NVAO. EP-Nuffic Studenten internationaliseren in eigen land 5 februari 2015, Utrecht

Reflectie. Dr. Mark Frederiks Coördinator internationalisering NVAO. EP-Nuffic Studenten internationaliseren in eigen land 5 februari 2015, Utrecht Reflectie Dr. Mark Frederiks Coördinator internationalisering NVAO EP-Nuffic Studenten internationaliseren in eigen land 5 februari 2015, Utrecht Inleiding IaH studies zijn belangrijke bijdrage aan discussie

Nadere informatie

Studeren in Nederland

Studeren in Nederland Studeren in Nederland Annekee de Jager Kaj Temme Nederlandse Ambassade Brussel Leuven, 27 oktober 2015 Inhoud 1. Nederland 2. Waarom studeren in Nederland? 3. Onderwijs in Nederland 4. Nederlandse studentensteden

Nadere informatie

Massive Open Online Courses voor de professionele ontwikkeling van medewerkers. Wilfred Rubens http://www.wilfredrubens.com

Massive Open Online Courses voor de professionele ontwikkeling van medewerkers. Wilfred Rubens http://www.wilfredrubens.com Massive Open Online Courses voor de professionele ontwikkeling van medewerkers Wilfred Rubens http://www.wilfredrubens.com EMMA Pilots MOOCs Meerdere talen #EUMoocs Aggregator http://europeanmoocs.eu/

Nadere informatie

Arbeidsmarkt. Bedrijfskunde. Technische bedrijfskunde

Arbeidsmarkt. Bedrijfskunde. Technische bedrijfskunde wo bedrijfskunde Goede managers komen altijd aan de bak, ook in tijden van crisis. Maar nu het herstel tegen lijkt te vallen moet je wel voorbereid zijn op verrassingen. Veel bedrijfskunde-opleidingen

Nadere informatie

Trends in onderwijs. Interview met Coen Free

Trends in onderwijs. Interview met Coen Free Trends in onderwijs Interview met Coen Free Welke trends doen er toe? Trends in het onderwijs: welke zijn van belang en welke niet? Waar kan uw onderwijsinstelling haar voordeel mee doen en welke kun je

Nadere informatie

Jong en veelbelovend

Jong en veelbelovend Jong en veelbelovend Geen bedrijf kan zonder jong talent. Ook Facilicom niet. Maar in tijden van krimp is het moeilijk om plekken voor hen te creëren. Hoe gaan jonge talenten hiermee om? Denken ze een

Nadere informatie

De studiebelasting voor Werktuigbouwkunde bedraagt gemiddeld 42 uur per week. Wiskunde is wel een

De studiebelasting voor Werktuigbouwkunde bedraagt gemiddeld 42 uur per week. Wiskunde is wel een Naam opleiding: Werktuigbouwkunde Toelating Is de studie moeilijk? Een studie aan de TU Delft is pittig, zorg er daarom voor dat je er aan het begin van je studie gelijk vol voor gaat. Gas terugnemen kan

Nadere informatie

De drietrapsraket internationale stages in de lucht: Academy for Leisure, NHTV Breda

De drietrapsraket internationale stages in de lucht: Academy for Leisure, NHTV Breda COSPA Dag De drietrapsraket internationale stages in de lucht: Academy for Leisure, NHTV Breda Olaf Ernst, Organisatie stages/beleidsverantwoordelijke Praktijkleren Angelique Grippeling, Internationale

Nadere informatie

Wat Chinese studenten willen

Wat Chinese studenten willen Wat Chinese studenten willen Kansen en uitdagingen voor het Nederlandse HO in China Charles Hoedt Robert van Kan Kees Kouwenaar 2 Openingsvraag: Bent u tevreden over de bestaande relatie van uw instelling

Nadere informatie

Alumnionderzoek opleiding Bedrijfseconomie Hogeschool Arnhem en Nijmegen 2009

Alumnionderzoek opleiding Bedrijfseconomie Hogeschool Arnhem en Nijmegen 2009 Alumnionderzoek opleiding Bedrijfseconomie Hogeschool Arnhem en Nijmegen 2009 Van de deelnemers aan het onderzoek heeft 80% ( 121 studenten) de voltijd gedaan en 20% (30 studenten) de deeltijdopleiding.

Nadere informatie

College of Child Development & Education Studeren in het buitenland: Pedagogische Wetenschappen, Onderwijskunde, Lerarenopleiding

College of Child Development & Education Studeren in het buitenland: Pedagogische Wetenschappen, Onderwijskunde, Lerarenopleiding College of Child Development & Education Studeren in het buitenland: Pedagogische Wetenschappen, Onderwijskunde, Lerarenopleiding 14 november 2014 Programma Jelka Driehuis, coördinator Internationalisering

Nadere informatie

HBO SPORTMARKETING VOOR TOPSPORTERS

HBO SPORTMARKETING VOOR TOPSPORTERS HBO SPORTMARKETING VOOR TOPSPORTERS Leerroute van de opleiding Commerciële Economie Groningen 2016-17 JOHAN CRUYFF UNIVERSITY INSTITUTE COLLEGE Maak van je passie voor sport je beroep Open Dagen www.hanze.nl/opendag

Nadere informatie

GERONTOLOOG WORDEN MASTER OF SCIENCE

GERONTOLOOG WORDEN MASTER OF SCIENCE GERONTOLOOG WORDEN MASTER OF SCIENCE Behaal een academisch diploma. Ontwikkel uw loopbaan als gerontoloog U bent nu net afgestudeerde bachelor of enige tijd werkzaam als zorgverstrekker in een ziekenhuis,

Nadere informatie

HBO SPORTMARKETING VOOR TOPSPORTERS

HBO SPORTMARKETING VOOR TOPSPORTERS HBO SPORTMARKETING VOOR TOPSPORTERS Leerroute van de opleiding Commerciële Economie Groningen 2016-17 JOHAN CRUYFF UNIVERSITY INSTITUTE COLLEGE Johan Cruijff Oprichter In mijn ervaring bezitten sporters

Nadere informatie

Public Administration Arbeidsmarkt

Public Administration Arbeidsmarkt Public Administration Maar liefst 33 masters staan voor je klaar als je je bachelor politicologie, bestuurskunde of internationale betrekkingen hebt gehaald. Maak daar maar eens een keuze uit. Ga je voor

Nadere informatie

Juridische medewerker

Juridische medewerker 28-11-2013 Sectorwerkstuk Juridische medewerker Temel, Elif HET ASSINK LYCEUM Inhoudsopgave Inhoud Inhoudsopgave... 1 Inleiding... 2 Hoeveel procent van de opleiding bestaat uit stage?... 6 o Begeleiding...

Nadere informatie

Boost uw carrière. Zo kiest u de MBAopleiding die bij u past. Deze whitepaper is mede mogelijk gemaakt door

Boost uw carrière. Zo kiest u de MBAopleiding die bij u past. Deze whitepaper is mede mogelijk gemaakt door Boost uw carrière Zo kiest u de MBAopleiding die bij u past Deze whitepaper is mede mogelijk gemaakt door Introductie Update uw kennis De wereld om ons heen verandert in een steeds hoger tempo. Hoe goed

Nadere informatie

Universiteit Leiden. Universiteit om te ontdekken.

Universiteit Leiden. Universiteit om te ontdekken. Specialisatie Onderwijskunde MSc Education and Child Studies Faculteit der Sociale Wetenschappen Universiteit Leiden. Universiteit om te ontdekken. Onderwijskunde MSc Education and Child Studies Graad

Nadere informatie

Nuffic Neso Mexico. Janneke de Geus Director 22 maart 2011

Nuffic Neso Mexico. Janneke de Geus Director 22 maart 2011 Nuffic Neso Mexico Janneke de Geus Director 22 maart 2011 Bienvenidos a Nuffic Neso México! Wie, wat, waar, wanneer Nuffic Neso Mexico 2011 Activiteiten Plannen Marktonderzoek Hoger onderwijs in Mexico

Nadere informatie

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814.

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. STAATSCOURANT Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. Nr. 32379 1 oktober 2015 Besluit van de Minister van Buitenlandse Zaken van 22 september 2015, nr. DVB/CU-BPZ-329/15, tot

Nadere informatie

Nationale DenkTank 2014 Big Data Academy

Nationale DenkTank 2014 Big Data Academy Big Data Academy Achtergrond en uitwerking Big Data Academy (BDA) Management Summary Oplossing [Twintig] deelnemers waarvan [80%] masterstudenten en PhD s en[20%] werknemers die voldoen aan de voorkenniseisen

Nadere informatie

HBO SPORTMARKETING VOOR TOPSPORTERS

HBO SPORTMARKETING VOOR TOPSPORTERS HBO SPORTMARKETING VOOR TOPSPORTERS Leerroute van de opleiding Commerciële Economie Tilburg 2016-17 JOHAN CRUYFF UNIVERSITY INSTITUTE COLLEGE Johan Cruijff Oprichter In mijn ervaring bezitten sporters

Nadere informatie

Student & Lector. Een steekproef

Student & Lector. Een steekproef Student & Lector Een steekproef Aanleiding Sinds 2001 kent het Nederlandse hoger onderwijs lectoraten. Deze lectoraten worden vormgegeven door zogenaamde lectoren: hoog gekwalificeerde professionals uit

Nadere informatie

Resultaten WO-monitor 2013

Resultaten WO-monitor 2013 Resultaten WO-monitor 2013 Samenvatting: De WO-Monitor is een vragenlijst die wordt afgenomen onder recent afgestudeerden (1-1,5 jaar na afstuderen) van de universiteiten in Nederland. De WO-monitor wordt

Nadere informatie

GEZOCHT. denkers & doeners. studereninduitsland.nl

GEZOCHT. denkers & doeners. studereninduitsland.nl GEZOCHT denkers & doeners studereninduitsland.nl Weleens gedacht aan studeren in Duitsland? Studeren in Duitsland, nog niet zo veel Nederlanders doen het. Toch heeft Duitsland enorm veel te bieden: aan

Nadere informatie

ZA4986. Flash Eurobarometer 260 (Students and Higher Education Reform) Country Specific Questionnaire Belgium (Flemish)

ZA4986. Flash Eurobarometer 260 (Students and Higher Education Reform) Country Specific Questionnaire Belgium (Flemish) ZA4986 Flash Eurobarometer 260 (Students and Higher Education Reform) Country Specific Questionnaire Belgium (Flemish) FLASH 260 STUDENTS AND HIGHER EDUCATION REFORM Uw locaal interviewernummer Naam plaats

Nadere informatie

Studeren aan de Universiteit Utrecht Welkom bij de opleiding Frans

Studeren aan de Universiteit Utrecht Welkom bij de opleiding Frans Studeren aan de Universiteit Utrecht Welkom bij de opleiding Frans Luuk Dijkstra (l.dijkstra@uu.nl) Bachelorvoorlichtingsdagen november 2015 Opbouw presentatie Inleiding Kenmerken van de opleiding De studie

Nadere informatie

IPS EXCELLENTIEPROGRAMMA S STUDIEJAAR 2014-2015. Domein Health Instituut Paramedische Studies

IPS EXCELLENTIEPROGRAMMA S STUDIEJAAR 2014-2015. Domein Health Instituut Paramedische Studies IPS EXCELLENTIE STUDIEJAAR 2014-2015 Domein Health Instituut Paramedische Studies 2 Instituut Paramedische Studies Domein Health Excellentieprogramma s Paramedische Studies Uitdagende talentprogramma s

Nadere informatie

Kies Kleur in Groen. Bijeenkomst Onderwijs en carrièrekansen in de groene sector 2 juli 2013, Rotterdam

Kies Kleur in Groen. Bijeenkomst Onderwijs en carrièrekansen in de groene sector 2 juli 2013, Rotterdam Kies Kleur in Groen Bijeenkomst Onderwijs en carrièrekansen in de groene sector 2 juli 2013, Rotterdam 1 Als onderdeel van het project Kies Kleur in Groen organiseerde FORUM in samenwerking met PBR en

Nadere informatie

Naar transparanter hoger onderwijs. Het Nederlandse Nationale Kwalificatieraamwerk

Naar transparanter hoger onderwijs. Het Nederlandse Nationale Kwalificatieraamwerk Naar transparanter hoger onderwijs Het Nederlandse Nationale Kwalificatieraamwerk Samenvatting van het Nederlandse Nationale Kwalificatieraamwerk hoger onderwijs Toegang vanuit [1] Eerste cyclus Tweede

Nadere informatie

Deze brochure schetst de onderwijsvisie van onze universiteit op hoofdlijnen. De doelen die horen bij die visie kunnen we alleen samen bereiken.

Deze brochure schetst de onderwijsvisie van onze universiteit op hoofdlijnen. De doelen die horen bij die visie kunnen we alleen samen bereiken. ONDERWIJSVISIE OP HO OFDLIJNEN Geachte collega s, 1 Deze brochure schetst de onderwijsvisie van onze universiteit op hoofdlijnen. De doelen die horen bij die visie kunnen we alleen samen bereiken. We

Nadere informatie

Annelies Knoppers Hoogleraar pedagogiek en didactiek van sport en lichamelijke opvoeding Universiteit Utrecht

Annelies Knoppers Hoogleraar pedagogiek en didactiek van sport en lichamelijke opvoeding Universiteit Utrecht Annelies Knoppers Hoogleraar pedagogiek en didactiek van sport en lichamelijke opvoeding Universiteit Utrecht Vragen stellen bij schijnbare vanzelfsprekendheden is een basisvoorwaarde voor wetenschappelijk

Nadere informatie

Academische opleiding leraar basisonderwijs

Academische opleiding leraar basisonderwijs 2015 2016 Academische opleiding leraar basisonderwijs ACADEMISCHE OPLEIDING LERAAR BASISONDERWIJS Vind jij het inspirerend om aan kinderen les te geven? Ben je geïnteresseerd in onderzoek naar verschillen

Nadere informatie

Het gaf mij veel energie om een eigen evenement te organiseren.

Het gaf mij veel energie om een eigen evenement te organiseren. Het Cruyff Foundation Community Program De Johan Cruyff Foundation wil jongeren langdurig binden aan het Cruyff Court en de wijk. Wij willen jongeren meer zelfvertrouwen geven, kansen bieden om hun talent

Nadere informatie

Jan des Bouvrie Academie, interior design & styling - hbo bachelor

Jan des Bouvrie Academie, interior design & styling - hbo bachelor Jan des Bouvrie Academie, interior design & styling - hbo bachelor De opleiding interior design & Styling - hbo bachelor Mensen zien hun omgeving steeds meer als een verlengstuk van hun persoonlijkheid.

Nadere informatie

EXPERTS MEET THE. Seminars voor financials in de zorg WWW.BAKERTILLYBERK.NL/FINANCE4CARE DE ZORG: ANDERS DENKEN VOOR EFFICIËNTERE ZORG

EXPERTS MEET THE. Seminars voor financials in de zorg WWW.BAKERTILLYBERK.NL/FINANCE4CARE DE ZORG: ANDERS DENKEN VOOR EFFICIËNTERE ZORG MEET THE EXPERTS KENNISMAKING MET LEAN IN DE ZORG: ANDERS DENKEN VOOR EFFICIËNTERE ZORG DOOR DR. VINCENT WIEGEL OP 16 OKTOBER 2014 VERBINDENDE CONTROL DOOR MR. DR. HARRIE AARDEMA OP 6 NOVEMBER 2014 INKOOP

Nadere informatie

Naam opleiding: Life Science & Technology. Toelating

Naam opleiding: Life Science & Technology. Toelating Naam opleiding: Life Science & Technology Toelating Is de studie moeilijk? De studie is pittig; zorg er daarom voor dat je er aan het begin van je studie direct vol voor gaat. Gas terugnemen kan altijd

Nadere informatie

Inge Test 07.05.2014

Inge Test 07.05.2014 Inge Test 07.05.2014 Inge Test / 07.05.2014 / Bemiddelbaarheid 2 Bemiddelbaarheidsscan Je hebt een scan gemaakt die in kaart brengt wat je kans op werk vergroot of verkleint. Verbeter je startpositie bij

Nadere informatie

Dutch Interview Protocols Vraagstellingen voor interviews

Dutch Interview Protocols Vraagstellingen voor interviews Dutch Interview Protocols Vraagstellingen voor interviews PLATO - Centre for Research and Development in Education and Lifelong Learning Leiden University Content Vraagstellingen voor case studies m.b.t.

Nadere informatie

bij aan een hogere kwaliteit van het onderwijs. Daar hebben ook je leerlingen profijt van.

bij aan een hogere kwaliteit van het onderwijs. Daar hebben ook je leerlingen profijt van. 14 De Lerarenbeurs. Be Door gebruik te maken van de Lerarenbeurs verhoog je als docent je professionele niveau. Hierdoor verbeteren je lessen, word je breder inzetbaar en draag je bij aan een hogere kwaliteit

Nadere informatie

Dames en heren, Intro (academische kwartiertje)

Dames en heren, Intro (academische kwartiertje) Openingstoespraak van de Nederlandse staatssecretaris van Onderwijs, Mark Rutte, op de eerste dag van de conferentie Designing policies for mobile students in Noordwijk op 11 oktober 2004, om 9.30 uur

Nadere informatie

HBO SPORTMARKETING VOOR TOPSPORTERS

HBO SPORTMARKETING VOOR TOPSPORTERS HBO SPORTMARKETING VOOR TOPSPORTERS Leerroute van de opleiding Commerciële Economie Amsterdam 2016-17 JOHAN CRUYFF UNIVERSITY INSTITUTE COLLEGE Johan Cruijff Oprichter In mijn ervaring bezitten sporters

Nadere informatie

2. Beter nu dan later

2. Beter nu dan later Daarom Duits 1. Engels is niet voldoende Natuurlijk is kennis van de Engelse taal essentieel, maar: Englisch ist ein Muss, Deutsch ist ein Plus. Uit een enquête onder bedrijven die actief zijn in Duitsland

Nadere informatie

Samenwerkingsagenda Hogeschool van Arnhem en Nijmegen en de Provincie Gelderland

Samenwerkingsagenda Hogeschool van Arnhem en Nijmegen en de Provincie Gelderland en de Provincie Gelderland 22 maart 2016 Overwegende dat: De provincie Gelderland veel waarde hecht aan de aanwezigheid van onderwijs/kennisinstellingen in haar Provincie. Uiteraard in hun functie van

Nadere informatie

2. Beter nu dan later

2. Beter nu dan later Daarom Duits 1. Engels is niet voldoende Natuurlijk is kennis van de Engelse taal essentieel, maar: Englisch ist ein Muss, Deutsch ist ein Plus. Onderzoek wijst uit dat 86 procent van de Nederlandse ondernemers

Nadere informatie

Cooperation between Departments of Computer Science and Information technology in the Netherlands, Ethiopia and Ghana

Cooperation between Departments of Computer Science and Information technology in the Netherlands, Ethiopia and Ghana Cooperation between Departments of Computer Science and Information technology in the Netherlands, Ethiopia and Ghana Kees Smit, Centre for International Cooperation, VU Aemro Bizuneh Bahir Dar University

Nadere informatie

MBO OPLEIDINGEN VOOR TOPSPORTERS EN TALENTEN

MBO OPLEIDINGEN VOOR TOPSPORTERS EN TALENTEN MBO OPLEIDINGEN VOOR TOPSPORTERS EN TALENTEN Sport & Business: Medewerker Marketing & Communicatie Medewerker Evenementenorganisatie Nijmegen 2016-17 JOHAN CRUYFF COLLEGE UNIVERSITY INSTITUTE Johan Cruijff

Nadere informatie

Algemene informatie. Beste aanstaande student,

Algemene informatie. Beste aanstaande student, Algemene informatie Beste aanstaande student, Ter voorbereiding op het gesprek vragen we je een korte enquête in te vullen. Met het invullen bevestig je tegelijk je komst naar het kennismakingsgesprek,

Nadere informatie

NIDAP biedt hogescholen ondersteuning bij het analyseren van de marktkansen voor de verschillende deeltijd en duale bachelor- en masteropleidingen.

NIDAP biedt hogescholen ondersteuning bij het analyseren van de marktkansen voor de verschillende deeltijd en duale bachelor- en masteropleidingen. Audits NIDAP biedt hogescholen ondersteuning bij het analyseren van de marktkansen voor de verschillende deeltijd en duale bachelor- en masteropleidingen. 2 De NIDAP Audit richt zich op deeltijd/duale

Nadere informatie

HBO SPORTMARKETING VOOR TOPSPORTERS

HBO SPORTMARKETING VOOR TOPSPORTERS HBO SPORTMARKETING VOOR TOPSPORTERS Leerroute van de opleiding Commerciële Economie Amsterdam 2016-17 JOHAN CRUYFF UNIVERSITY INSTITUTE COLLEGE Maak van je passie voor sport je beroep Open Dagen www.hva.nl/opendagen

Nadere informatie

De toekomst van handelsmissies

De toekomst van handelsmissies De toekomst van handelsmissies 1 Deze rapportage is een uitgave van het lectoraat International Business. Lectoraat International Business School of Business, Media en Recht Windesheim Campus 2-6 Postbus

Nadere informatie

Nederland zakt vier plaatsen op Human Capital Index: vaardigheden en kennis van oudere leeftijdscategorieën blijven onbenut.

Nederland zakt vier plaatsen op Human Capital Index: vaardigheden en kennis van oudere leeftijdscategorieën blijven onbenut. ONDERZOEKSRAPPORT Nederland zakt vier plaatsen op Human Capital Index: vaardigheden en kennis van oudere leeftijdscategorieën blijven onbenut. Introductie In het Human Capital 2015 report dat het World

Nadere informatie

Resultaten Dreambuilders onderzoek

Resultaten Dreambuilders onderzoek Resultaten Dreambuilders onderzoek December 2012 1 Onderzoek geeft nieuw beeld van jonge hoogopgeleiden in Nederland: Nu hard werken en dromen van wereld verbeteren Inspiratie Akademie, 4YoungPeople en

Nadere informatie

BIJ DIE WERELD WIL IK HOREN! HANS ROMKEMA 3 MAART 2010, DEN HAAG

BIJ DIE WERELD WIL IK HOREN! HANS ROMKEMA 3 MAART 2010, DEN HAAG BIJ DIE WERELD WIL IK HOREN! HANS ROMKEMA 3 MAART 2010, DEN HAAG STUDENTEN DOEN UITSPRAKEN OVER DE ACADEMISCHE WERELD, HET VAKGEBIED EN HET BEROEPENVELD.. onderzoek niet zo saai als ik dacht werken in

Nadere informatie

De kansen van online samenwerken

De kansen van online samenwerken De kansen van online samenwerken Independent Insurances Whitepaper 10/10 10-2015 De kansen van online samenwerken Independent Insurances Whitepaper 10/10 10-2015 INDEPENDENT INSURANCES Introductie De

Nadere informatie

GEMEENSCHAPPELIJKE REGELING ONDERZOEKSCHOOL Huizinga Instituut 2012-2016

GEMEENSCHAPPELIJKE REGELING ONDERZOEKSCHOOL Huizinga Instituut 2012-2016 De Colleges van Bestuur van: GEMEENSCHAPPELIJKE REGELING ONDERZOEKSCHOOL Huizinga Instituut 2012-2016 de Erasmus Universiteit Rotterdam; de Radboud Universiteit Nijmegen; de Rijksuniversiteit Groningen;

Nadere informatie

g r a d u a t e s c h o o l UNIVERSITEIT VOOR HUMANISTIEK

g r a d u a t e s c h o o l UNIVERSITEIT VOOR HUMANISTIEK g r a d u a t e s c h o o l UNIVERSITEIT VOOR HUMANISTIEK De Graduate School van de Universiteit voor Humanistiek (UvH) biedt een vierjarige promotieopleiding, die uitmondt in een wetenschappelijk proefschrift

Nadere informatie

Verkiezingsprogramma D66 Maastricht 2014-2018. Samen Sterker

Verkiezingsprogramma D66 Maastricht 2014-2018. Samen Sterker Samen Sterker Internationalisering > wegnemen barrières grensoverschrijdend vervoer > werken waar je wilt > meer innovatie over de grenzen heen Internationalisering Maastricht is de meest internationale

Nadere informatie

Highlights Nationale Studenten Enquête 2015

Highlights Nationale Studenten Enquête 2015 Highlights Nationale Studenten Enquête 2015 De Nationale Studenten Enquête (NSE) is een grootschalig landelijk onderzoek waarin jaarlijks alle Bachelor en Master studenten in het hoger onderwijs gevraagd

Nadere informatie

Brochure brain trainingen. Speed Reading Haal meer uit uw geheugen

Brochure brain trainingen. Speed Reading Haal meer uit uw geheugen 1 Brochure brain trainingen Speed Reading Haal meer uit uw geheugen 2 Inhoudsopgave Over MTcompany...... 3 Training 1: Speed Reading... 3 Training 2: Haal meer uit uw geheugen... 4 Begeleiding na de training...

Nadere informatie

RESULTATEN VAN DE ENQUETE NAAR MENINGEN VAN VLAAMSE STUDENTEN OVER HET STUDEREN AAN DE OPEN UNIVERSITEIT - SEPTEMBER 2007 -

RESULTATEN VAN DE ENQUETE NAAR MENINGEN VAN VLAAMSE STUDENTEN OVER HET STUDEREN AAN DE OPEN UNIVERSITEIT - SEPTEMBER 2007 - RESULTATEN VAN DE ENQUETE NAAR MENINGEN VAN VLAAMSE STUDENTEN OVER HET STUDEREN AAN DE OPEN UNIVERSITEIT - SEPTEMBER 2007 - Uitgevoerd: september 2007 Onderzoekers: drs. Herman Kiesel, drs. Lic. Rick Coone,

Nadere informatie

INTERSECTORALE MOBILITEIT IN HET HOGER ONDERWIJS ROB GRÜNDEMANN (HOGESCHOOL UTRECHT)

INTERSECTORALE MOBILITEIT IN HET HOGER ONDERWIJS ROB GRÜNDEMANN (HOGESCHOOL UTRECHT) INTERSECTORALE MOBILITEIT IN HET HOGER ONDERWIJS ROB GRÜNDEMANN (HOGESCHOOL UTRECHT) 1. Opzet van het onderzoek 2. Resultaten en conclusies 3. Discussie Vraagstelling 1. Welke omvang heeft intersectorale

Nadere informatie

HAN. Community in progress

HAN. Community in progress HAN Community in progress Dit is HAN Hetgeen wat nu voor je ligt is het HAN-merkboek. HAN is de afkorting die wij gebruiken voor de Hogeschool van Arnhem en Nijmegen. Dit boek geeft voor eenieder die met

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2011 2012 33 000 VIII Vaststelling van de begrotingsstaten van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (VIII) voor het jaar 2012 Nr. 229 BRIEF

Nadere informatie

Management & Organisatie

Management & Organisatie Management & Organisatie Algemeen De opleiding Bedrijfskunde MER (deeltijd) wordt verzorgd door het Instituut voor Bedrijfskunde, Hanzehogeschool Groningen. Steeds meer krijgen organisaties te maken met

Nadere informatie

Wat is het verschil tussen deze opleiding bij de TU Delft en die bij een andere universiteit? Nanobiology wordt uitsluitend in Delft gegeven.

Wat is het verschil tussen deze opleiding bij de TU Delft en die bij een andere universiteit? Nanobiology wordt uitsluitend in Delft gegeven. Naam opleiding: Nanobiology Toelating Is de studie moeilijk? Een studie aan de TU Delft is pittig, zorg er daarom voor dat je er aan het begin van je studie gelijk vol voor gaat. Gas terugnemen kan altijd

Nadere informatie

Het hoger onderwijs verandert

Het hoger onderwijs verandert achelor & master Sinds september 2004 is de hele structuur van het hoger onderwijs veranderd. Die nieuwe structuur werd tegelijkertijd ingevoerd in andere Europese landen. Zo sluiten opleidingen in Vlaanderen

Nadere informatie

Studiekeuze van Amsterdamse VWO-leerlingen

Studiekeuze van Amsterdamse VWO-leerlingen Studiekeuze van Amsterdamse VWO-leerlingen Foto: FNWI (Interieur), fotograaf Harry van Veenendaal (2012) Projectnummer: 13156 Lotje Cohen MSc Merel van der Wouden MSc drs. Carine van Oosteren drs. Jeroen

Nadere informatie

Naam opleiding: Technische Natuurkunde. Toelating

Naam opleiding: Technische Natuurkunde. Toelating Naam opleiding: Technische Natuurkunde Toelating Is de studie moeilijk? Een studie aan de TU Delft is pittig, zorg er daarom voor dat je er aan het begin van je studie gelijk vol voor gaat. Gas terugnemen

Nadere informatie

Een Training Die Een Stap Verder Gaat. Donderdag 16 januari 2014, Utrecht

Een Training Die Een Stap Verder Gaat. Donderdag 16 januari 2014, Utrecht Donderdag 16 januari 2014, Utrecht Intensieve Training Sociale Media voor marketing-en communicatie professionals in het onderwijs Met 2 interessante praktijkpresentaties van: Ingmar Volmer : Sociale Media

Nadere informatie

BESTUURS- EN ORGANISATIEWETENSCHAP FACULTEIT DER SOCIALE WETENSCHAPPEN

BESTUURS- EN ORGANISATIEWETENSCHAP FACULTEIT DER SOCIALE WETENSCHAPPEN BESTUURS- EN ORGANISATIEWETENSCHAP FACULTEIT DER SOCIALE WETENSCHAPPEN VOORLICHTING BESTUURS- EN ORGANISATIEWETENSCHAP > Wat is Bestuurs- en organisatiewetenschap (B&O)? > Zo zit je opleiding in elkaar

Nadere informatie

Meer kansen door internationaal basisonderwijs

Meer kansen door internationaal basisonderwijs Meer kansen door internationaal basisonderwijs Initiatiefvoorstel D66, VVD en Groenlinks Oktober 2013 Amsterdam is een wereldstad en de meest internationale stad van het land. De haven, het toerisme, de

Nadere informatie

Wat is het verschil tussen deze opleiding bij de TU Delft en die bij een andere universiteit?

Wat is het verschil tussen deze opleiding bij de TU Delft en die bij een andere universiteit? Naam opleiding: Industrieel Ontwerpen Toelating Is de studie moeilijk? Een studie aan de TU Delft is pittig, zorg er daarom voor dat je er aan het begin van je studie gelijk vol voor gaat. Gas terugnemen

Nadere informatie

DIRECTEUR BELEID EN STRATEGIE

DIRECTEUR BELEID EN STRATEGIE FUNCTIEPROFIEL DIRECTEUR BELEID EN STRATEGIE HOGESCHOOL LEIDEN Inhoudsopgave 1 Hogeschool Leiden 3 De organisatie 3 De structuur 3 De thema s 4 2 4 Plaats in de organisatie 4 Taken en verantwoordelijkheden

Nadere informatie

Worldschool Young European Specialists. Programma voor deelnemende leerlingen. YES! in het kort. YES! Young European Specialists

Worldschool Young European Specialists. Programma voor deelnemende leerlingen. YES! in het kort. YES! Young European Specialists Worldschool Young European Specialists YES! Young European Specialists Programma voor deelnemende leerlingen YES! is een speciaal onderwijsprogramma voor leerlingen van het VWO, vijfde leerjaar. Honderd

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Inleiding 4. Programma 5. Module Verandermanagement 6. Module Leadership 7. Module Ethiek 8. Module Strategie & Beleid 9.

Inhoudsopgave. Inleiding 4. Programma 5. Module Verandermanagement 6. Module Leadership 7. Module Ethiek 8. Module Strategie & Beleid 9. 1 Inhoudsopgave Inleiding 4 Programma 5 Module Verandermanagement 6 Module Leadership 7 Module Ethiek 8 Module Strategie & Beleid 9 Rooster 10 Opleidingskosten 10 Netherlands Business Academy Postbus 6546

Nadere informatie

nog geen BKO behaald met > 5 jaar ervaring EWI KO niet afgerond EWI KO afgerond ervaring

nog geen BKO behaald met > 5 jaar ervaring EWI KO niet afgerond EWI KO afgerond ervaring Docenten van EWI, professioneel en altijd beter! Inhoud: 1. Doorstroomschema: waar sta ik? 2. Overzicht met verplicht en keuzeprogramma 3. Toelichting op elk onderdeel van het overzicht Docent met < 5

Nadere informatie

INTERNATIONAAL ONDERNEMEN

INTERNATIONAAL ONDERNEMEN INTERNATIONAAL ONDERNEMEN Bachelor in het Bedrijfsmanagement 2013-2014 Mechelen Onze troeven Specialisatie op maat Al van bij de start van je opleiding kies je een specifieke afstudeerrichting. We geven

Nadere informatie

Blended Learning. Dr. Coyan Tromp UvA - Institute for Interdisciplinary Studies Presentatie voor studentencolloqium 1-3-2016

Blended Learning. Dr. Coyan Tromp UvA - Institute for Interdisciplinary Studies Presentatie voor studentencolloqium 1-3-2016 Blended Learning Dr. Coyan Tromp UvA - Institute for Interdisciplinary Studies Presentatie voor studentencolloqium 1-3-2016 Who am I Curriculum Developer & Assistent Professor Interdisciplinary Programmes

Nadere informatie

Wat is het Heerbeeck International College?

Wat is het Heerbeeck International College? Wat is het Heerbeeck International College? Het HIC is een onderwijsstroom in ons havo en vwo waarin we leerlingen voorbereiden op studeren, leven en werken in een internationaal georiënteerde wereld.

Nadere informatie

Een land waar. mensen goed geïnformeerd zijn over handicaps

Een land waar. mensen goed geïnformeerd zijn over handicaps Een land waar mensen goed geïnformeerd zijn over handicaps Lilian (48) vraagt haar zoontje om even een handje te komen geven. Dat doet hij en dan gaat hij weer lekker verder spelen. Wij nemen plaats aan

Nadere informatie

MET DEZE 6 KEUZES WORDT DUURZAME INZETBAARHEID WÉL EEN SUCCES

MET DEZE 6 KEUZES WORDT DUURZAME INZETBAARHEID WÉL EEN SUCCES E-blog HR special MET DEZE 6 KEUZES WORDT DUURZAME INZETBAARHEID WÉL EEN SUCCES In duurzaam inzetbaar Door Caroline Heijmans en Teresa Boons, INLEIDING Als je medewerkers en managers vraagt wat zij doen

Nadere informatie

Netherlands Business Academy. Postbus 6546 4802 HM Breda T. +31 (0)76-82 005 05. info@nlba.nl www.nlba.nl

Netherlands Business Academy. Postbus 6546 4802 HM Breda T. +31 (0)76-82 005 05. info@nlba.nl www.nlba.nl 1 Netherlands Business Academy Postbus 6546 4802 HM Breda T. +31 (0)76-82 005 05 info@nlba.nl www.nlba.nl 2 Inhoudsopgave Inleiding 4 Programma 5 Module Verandermanagement 6 Module Leadership 7 Module

Nadere informatie

ENTANGLE - Nieuwsbrief

ENTANGLE - Nieuwsbrief INHOUD Projectachtergrond 1 Projectomschrijving 2 Partners 3 Kick ck-off meeting in Brussel 4 Rethinking Education 4 Contactgegevens en LLP 5 ENTANGLE vindt zijn oorsprong in de dagelijkse praktijk binnen

Nadere informatie

AMSTERDAM 2015-16 MASTER IN COACHING JE KAN ANDEREN PAS COACHEN ALS JE JEZELF KAN COACHEN

AMSTERDAM 2015-16 MASTER IN COACHING JE KAN ANDEREN PAS COACHEN ALS JE JEZELF KAN COACHEN AMSTERDAM 2015-16 MASTER IN COACHING JE KAN ANDEREN PAS COACHEN ALS JE JEZELF KAN COACHEN FEMKE DEKKER Voormalig roeister, driemaal actief op de Olympische Spelen Trainer Mentale Kracht bij de Politie

Nadere informatie

Stages in het buitenland

Stages in het buitenland Stages in het buitenland Ben jij op zoek naar een spetterende buitenlandervaring? Of zoek je gewoon een stage? AIESEC helpt je hierbij. In dit document vind je alle informatie, die je nodig hebt om het

Nadere informatie

Studeren aan de Universiteit Utrecht Welkom bij de opleiding Frans

Studeren aan de Universiteit Utrecht Welkom bij de opleiding Frans Studeren aan de Universiteit Utrecht Welkom bij de opleiding Frans Luuk Dijkstra (l.dijkstra@uu.nl) Bachelorvoorlichtingsdag maart 2016 Opbouw presentatie Inleiding Waarom kiezen voor Frans? De studie

Nadere informatie

CENSES YOUNG TOP CLASS TALENT VERBINDEN

CENSES YOUNG TOP CLASS TALENT VERBINDEN CENSES YOUNG TOP CLASS TALENT VERBINDEN ALLES DRAAIT OM TALENT Eigenlijk draait alles bij Censes om talent. Menselijk talent dat bedrijven in staat stelt hun prestaties en klantrelaties op een excellent

Nadere informatie

Internationale beroepspraktijkvorming

Internationale beroepspraktijkvorming Internationale beroepspraktijkvorming Uw leerlingen over de grens: tips en spelregels Mbo-leerlingen kiezen steeds vaker voor een stage in het buitenland. Maar hoe regelt u die internationale BPV (i-bpv)?

Nadere informatie

18 tips om te werken aan je eigen inzetbaarheid

18 tips om te werken aan je eigen inzetbaarheid 18 tips om te werken aan je eigen inzetbaarheid Goed, gezond en gemotiveerd aan het werk tot je pensioen? Dat bereik je door kansen te pakken op het werk. Leer aan de hand van onderstaande punten hoe je

Nadere informatie

Bachelor of Business Administration (MER opleiding)

Bachelor of Business Administration (MER opleiding) Bachelor of Business Administration (MER opleiding) voor decentrale overheden Het Onderwijs De Bachelor of Business Administration voor decentrale overheden (Management, Economie & Recht, MER) wordt aangeboden

Nadere informatie

arbeidsmarkt- en opleidingsfonds hbo tips voor werving van docenten uit de beroepspraktijk

arbeidsmarkt- en opleidingsfonds hbo tips voor werving van docenten uit de beroepspraktijk arbeidsmarkt- en opleidingsfonds hbo tips voor werving van docenten uit de beroepspraktijk Zestor is opgericht door sociale partners in het hbo: Het is toegestaan om (delen van) de informatie uit deze

Nadere informatie

Overheid & ICT. Bezoek onze stand D015 in de Jaarbeurs in Utrecht van 24-26 april 2012.

Overheid & ICT. Bezoek onze stand D015 in de Jaarbeurs in Utrecht van 24-26 april 2012. home introductie easyconference easycomfort scheduling over ons contact Overheid & ICT. Bezoek onze stand D015 in de Jaarbeurs in Utrecht van 24-26 april 2012. Met één klik brengt u iedereen die u wilt

Nadere informatie

STUDIEGIDS (v. 3.0) INLEIDING

STUDIEGIDS (v. 3.0) INLEIDING STUDIEGIDS (v. 3.0) DEZE STUDIEGIDS GEEFT EEN OVERZICHT VAN DE OPLEIDINGEN EN DE VOORWAARDEN. VANAF 2014 KUNNEN SOMMIGE COLLEGES VIA INTERNET GEVOLGD WORDEN. ANDERE COLLEGES VEREISEN DAT DE STUDENT DE

Nadere informatie