PARALLELLEPIPEDA BOEK

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "PARALLELLEPIPEDA BOEK"

Transcriptie

1 Edith Doove (red.) PARALLELLEPIPEDA BOEK In coproductie met de Onderzoekseenheid Psychologie van de K.U.Leuven Cahiers van het IvOK 17 Acco Leuven / Den Haag

2 CONTACTGEGEVENS Instituut voor Onderzoek in de Kunsten Schapenstraat Leuven Yves Knockaert directeur tel COLOFON Eerste druk: 2010 Gepubliceerd door: Uitgeverij Acco, Blijde Inkomststraat 22, 3000 Leuven (België) Website: Voor Nederland: Acco Nederland, De Star 17, 2266 NA Leidschendam Omslagfoto: Lay-out: Foto's: Kristien Daem, Nick Ervinck, Ruth Loos Elke auteur is verantwoordelijk voor zijn eigen tekst. De teksten weerspiegelen de mening van de auteurs en niet noodzakelijk de mening van het IvOK by Acco (Academische Coöperatieve Vennootschap cvba), Leuven (België) Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze dan ook zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. No part of this book may be reproduced in any form, by mimeograph, film or any other means without permission in writing from the publisher. D/2010/0543/14 NUR 644 ISBN

3 positron antimatter annihilation magnetic spin v% crystal light tomography voxels PET active water H215O fmri perfusion metabolism neurochemistry EEG z} brain default network de-activation functional brain imaging activation neural basis of creativity neuro-aesthetics reductionism? inner vision the art of thought divergent thinking figurative creativity [ verbal creativity #B Aha Erlebnis limbic brain motor brain psychology love desire beauty empathy reward memory perception consciousness reasoning executive brain vi neurology psychiatry visual brain 2. CROSS-OVER STUDIE KUNST EN CREATIVITEIT Is er een onderliggende neurobiologische basis? Koen Van Laere Kathleen Vancleef Sander Van de Cruys Michel Koole Mieke Steukers Karolien Goffin Johan Wagemans Stijn Dirix Frank Amand Dominique Vanderginste Kwinten Porters VII. CROSS-OVER PROJECTEN 137

4 Inleiding Een bijzonder interessante uitkomst van het Parallellepipeda-project is het ontstaan van een nieuwe cross-over studie tussen Experimentele Psychologie en Nucleaire Geneeskunde. Volgende kunstenaars namen hieraan deel als proefpersoon (naast een groep niet-kunstenaars die hieraan gekoppeld werden, rekening houdend met een aantal kenmerken zoals geslacht, leeftijd, enz.): Vigdis De Cauter, Ronny Delrue, Nick Ervinck, Tin Jacobs, Peter Hulsmans, Wendy Morris, Anne-Mie Van Kerckhoven en Koen Vanmechelen. In de hierna volgende tekst geven Koen Van Laere en Johan Wagemans tekst en uitleg bij dit onderzoek. Maar eerst laten we één van de deelnemende kunstenaars, Wendy Morris, aan het woord die haar ervaringen als proefpersoon heel concreet beschrijft (een perspectief dat men slechts zelden in wetenschappelijke publicaties zal aantreffen). Ook één van de deelnemende wetenschappers schetst zijn perspectief op deze studie. 1. Visies van een kunstenaar en een wetenschapper The perspective of one of the participating artists Wendy Morris: Drawing on demand First a creativity test. Looking at a black egg-shape on the otherwise blank pages of a booklet of a creativity test. Being told to respond to this object with a drawing that is narrative and that needs a title. Seeing this page that needs to be drawn upon, seeing the stopwatch in the hands of the researcher, seeing the pencil waiting to be used. Looking at myself drawing on this piece of paper, knowing that I am being watched. Then the MRI scan. Being claustrophobic probably didn't help. Headphones on, plastic mask-like contraption over my face, cable with bell-button into my hand, and then eased into the tunnel. It is small, feels tight, and is really, really noisy, even with the headphones. I made the mistake of opening my eyes for half a second and felt the panic rising. Headphones, plastic head-cage, plastic see-through something, tunnel. No escape. Very tight, very small space, very scary. So I started to breathe as regularly as I could and started to count each released breath. I seriously thought about pushing the bell to get out - but thought of the team waiting to get on with the PET tests and decided to control myself. I counted breaths until three-hundred while the machine rumbled and cracked and shot and screamed. Then suddenly it went quiet and I was released. Now the drawing trials. Four hours flat on my back with my head immobilized in an aircushion that has been vacuumed-packed around my face and strapped down to the scanner bed. My left arm connected to a set of intravenous drips. Resting on my stomach a digital drawing board. Suspended from the ceiling a monitor that shows what is drawn on that drawing board. A blanket over my legs because it is not warm. I can't look left or right because of the air-cushion and because I have been asked not to move. My head is in the ring of the scanner. Every now and then the scanner makes a noise. Fifteen minute pause between each trial which seems an eternity. New tracer administered, thirty second wait for it to reach my brain and then a new instruction on the monitor. The 'creative drawing' 138

5 trials are the best. There the minute goes very fast, so fast that once I thought the nurse had come back too soon to turn off the tracer. I thought there had been a mistake and that I should keep on drawing. So I did until my arm nearly cramped up. Imagining a drawing is the least interesting. Usually I do that with my eyes closed. In one of the trials I tried to imagine a washing line (dull) and clothes hanging on it (dull) and then thought of washing pegs and a home-made peg-bag that my mother always used and then I felt nostalgic. In the next 'creative drawing' trial I drew her peg-bag. A sense of looking and being looked at. Looking up at the monitor as I make a drawing - seemingly by remote control since I can't see the surface of the digital drawing board on my lap. Looking at two small lines that intersect and imagining what they might become. Looking as a drawing by another artist appears on the monitor and being instructed to follow those lines with my pen on the drawing board. Knowing that in the adjoining room my drawings are being watched on another monitor. Knowing that my brain is being scanned, is exposed, is being looked at as I draw. A sense of flow as the tracer seeps into my veins, into my brain, down through my arm and into the drawing on my monitor, into all the monitors and screens in the adjoining room. A surreal experience. The perspective of one of the participating scientists Johan Wagemans: Serendipity in the arts and sciences As written elsewhere in this book (Anne-Mie s chapter and my chapter), Koen and I did not know each other when we started this collaboration. In fact, neither of us has ever before studied the neural correlates of creativity. Koen came to this research from his background in cannabinoid receptors and novelty seeking in drug-dependency. I came to this research from my background in visual perception. Of course, we share a common interest in the neural basis of all kinds of psychological processes and being together in this Parallellepipeda project also shows our fascination for the arts. And I have been teaching an introductory psychology course to students in science, engineering and architecture, in which I included a chapter on the psychology of creative processes in these areas. But from there to a collaborative study on the neural basis of creativity is still a big jump and one that we would probably not have taken if the circumstances would not have facilitated it. Serendipity does play a role in science. It just so happened that Anne-Mie had invited the two of us to visit her studio in Borgerhout and that we decided to drive there together, so we started to chat and it probably took us less than half an hour to come up with the basic design of this new PET study. We were going to test two groups of participants (artists and non-artists) who would all be doing four tasks while their brain activity was recorded. The four tasks are all versions of the same drawing task. In the most central (experimental) condition (called creative drawing ), participants get some short line fragments on the screen (called a seed ) and they have to use this to create a visually interesting drawing. In the other (control) conditions, they have to perform some reduced variant of this task: They have to look at the same kinds of seeds but just imagine a drawing without actually drawing it (called creative non-drawing or imagining ); they have to look at an animated digital recording of a drawing made by another artist while it is being drawn and follow it by a similar movement of their pen (called non-creative drawing or tracing ); or they VII. CROSS-OVER PROJECTEN 139

6 just have to look at another drawing (in the same animated fashion) without drawing (called non-creative non-drawing or looking ). Comparing these four conditions allows us to identify the neural correlates of creative drawing, while at the same time controlling for the visual and motor aspects of the task. The basic design is simple but it becomes rather complex and involved when you add all of the other components of the study: the pre-scan tests and questionnaires, the MRI scan to get a good picture of the anatomy of the participant s individual brain, the production and injection of the tracer (the substance that allows us to trace the brain activity), the waiting time, the data analysis, etc. From the researcher s perspective, this is a relatively straightforward type of study, although more time-consuming than some other studies (especially in the data collection and analysis stage). From the participant s perspective, this is a very demanding study, as will be clear from Wendy s description above. It is absolutely not trivial to spend 6 to 8 hours in the hospital to participate in a scientific experiment, to lie still for 3 to 4 hours with an injection needle in your arm and drawing with your other one (or being forbidden to draw in some conditions), looking at simple (stupid?) line fragments or (uninteresting?) drawings by others for a couple of minutes each time (twelve times in total), and doing nothing else but trying to lie still (and resist the pain in your back, your head, not to mention the urge to go to the bathroom). We, as researchers, usually take this for granted as a sacrifice for research because we are interested in the research questions and the answers provided to us by the data being collected. And we also assume most of the time that everyone shares these interests. Some people do, and luckily many of the artists in the Parallellepipeda project (and some of their colleagues and friends outside the project) are among them, but even then it remains a burden (see Wendy s description). And, worse perhaps, some of the participants raised serious questions about the validity of this study: What does completing a simple seed with-in one minute in such a cold and constrained environment have to do with the normal creative processes taking place in the artist s studio? Not much, when you come to think of it, but this is how scientists try to make these fascinating moments observable that are normally unobservable, and control for the other activities that are normally involved (e.g., moving your eyes to scan what is already there and moving your fingers and hand to draw what will be there), and subtract them out because they are not considered to be part of the real creation. Or, are they? Is our way of providing input to the artist (by these seeds ) representative for the kind of input artists normally use? Or is it destroying the serendipity that normally plays a role in art? Is this way of drawing (with a pen on a digital tablet within a minute or so) representative for what visual artists normally do in their studio? To what extent do artists start from what is already there? To what extent do they have an internal image (in front of their mental eye) before they start? Do they have a plan or purpose when they start to draw, or do they draw unconsciously ( the head thinks, the hand draws, cf. Anne-Mie s view on her drawing process)? Do they monitor what they draw and continue from there? How can one use scores for figurative creativity in artists whose creations range from very abstract to realistic? Etc. Of course, our research will only scratch the surface of the neural underpinnings of (one aspect of) creative processes, but we feel we have made a start. We will show some results during the exhibition and perhaps we will also devote one of the Thursday evening sessions to have a debate on the (im)possibility of neuro-aesthetics, i.e. the scientific study of the neural basis of creativity and art (or the aesthetic experience of art). 140

7 2. De studie Wetenschappelijke achtergrond Creativiteit houdt het genereren van iets nieuws in via transformatie van het reeds bestaande. Het creatieve proces omvat sensorische, affectieve en cognitieve componenten, met verschillende vormen van bewustzijn: naast automatische creatie (inspiratie), plots inzicht (verlichting), eventueel bij het uitvoeren van een andere, niet-gerelateerde activiteit, dient ook een bewuste combinatie van elementen te gebeuren (integratie). Hoewel er wetenschappelijke vooruitgang geboekt is op het vlak van sociale, psychologische, pathofysiologische en historische benaderingen, zijn de fundamentele neurobiologische processen die betrokken zijn bij creatieve informatieverwerking in de hersenen nog zeer weinig gekend (Dietrich, 2007). Nochtans pleiten meer en meer studies voor een neurobiologisch substraat van humane creativiteit en esthetiek (Zeki, 2001). Men noemt deze nieuwe tak van de wetenschap neuro-esthetiek. Maar omdat studie van mentale vermogens en/of het creativiteitsdomein een moeilijk onderzoeksveld is, staat deze discipline nog in zijn kinderschoenen. De complexiteit van creativiteit in acht nemend, hebben de meeste onderzoekers zich toegespitst op specifieke karakteristieken van creatieve producten, terwijl anderen specifieke delen van het creatieve proces hebben onderzocht. In een meer recente technische benadering onderzoekt men de neurale activiteit bij creatieve processen in vooraf bepaalde omgevingen te onderzoeken via electrofysiologie en/of beeldvorming (Chavez-Eakle et al., 2007; Geake and Hansen, 2005; Mashal et al., 2007). Dergelijk onderzoek is uiteraard afhankelijk van de premisse dat natuurlijke creativiteit kan gemeten worden door tests die als generisch kunnen worden aanzien (Griffiths, 2008). De methoden die tot nog toe gebruikt zijn voor studie van neurale correlaten van creativiteit zijn elektroencefalografie (EEG), functionele magnetische resonantie beeldvorming (fmri), singlephoton emissie tomografie (SPECT) en positron emissie tomografie (PET). De laatste techniek heeft als voordeel de afwezigheid van een gesloten, oncomfortabele ruimte die bovendien geluidsvrij is (in tegenstelling tot fmri), de mogelijkheid tot dynamische 3D beeldvorming (in tegenstelling tot EEG), en meervoudige acquisitieparadigma s die veel betere sensitiviteit voor veranderingen in activiteit toelaten (in tegenstelling tot SPECT). Voortbouwend op de enige bestaande maar enkelvoudige 3D SPECT perfusiestudie bij proefpersonen die hoog en laag scoren op een gestandaardiseerde psychometrische test voor creatieve verbale performantie (Chavez-Eakle et al., 2007), was het doel om in kader van het Parallellepipeda project een PET hersenperfusie studie uit te voeren naar een welbepaald aspect van creativiteit, met name visueel creatieve performantie. Dit kon gebeuren bij erkende Vlaamse kunstenaars, die aan dit project deelnamen en bij andere geselecteerde collega s. Tevens werden ter vergelijking controlesubjecten gescand zonder opleiding, onderhouden vaardigheid of interesse in visuele, verbale of muzikale creativiteit. Onderzoek naar het neurobiologisch substraat van creativiteit is geen doel op zich, maar laat mogelijks toe pathologische omstandigheden te definiëren waarbij creativiteit verstoord is (vb. frontotemporale dementie, na beroertes) of technieken te ontwikkelen om selectieve functionele connecties te versterken ter bevordering van creatieve performantie. VII. CROSS-OVER PROJECTEN 141

8 De wetenschappelijke doelstellingen van dit cross-over project waren om: 1. te onderzoeken welke neurale circuits door visuele kunstenaars geactiveerd en welke gedeactiveerd dienen worden bij het uitvoeren van een creatieve tekentaak onder gecontroleerde omstandigheden; 2. te onderzoeken of dit verschilt van niet-creatief aangelegde controlepersonen; 3. na te gaan of deze circuits met de huidige technologie ook op individuele basis kunnen worden bepaald en welke de variatie daarin is; 4. correlaties aan te tonen tussen objectieve creativiteitsdimensies uit een gestandaardiseerde neuropsychologische creativiteitstest, met name vloeiendheid, originaliteit en flexibiliteit uit de Torrance Test of Creative Thinking (TTCT). De hypothese hierbij luidde dat visuele, perceptuele en cognitieve circuits sterker betrokken zijn bij de creatie van nieuw visueel artistiek materiaal, en dat een mate van frontale inhibitie nodig is om vlot tot creatieve performantie over te kunnen gaan. Methoden Het onderzoek werd goedgekeurd door de Commissie Medische Ethiek van het Universitair Ziekenhuis Leuven. In totaal 10 kunstenaars (20-60 jaar, selectie op basis van erkenning door kunstdeskundige Edith Doove) en 10 leeftijds- en geslachtsgematchte controles werden in deze studie geïncludeerd. Een medische vragenlijst ter exclusie van neurologische of psychiatrische afwijkingen werd afgenomen en de links- of rechtshandigheid werd bepaald door een standaard vragenlijst (Briggs & Nebes, 1979). De TTCT is een frequent gebruikte, gestandaardiseerde psychometrische test om creatieve performantie te meten. Bij deze test worden standaard stimuli aangeboden waarbij het creatieve proces gereproduceerd wordt in een gecontroleerde omgeving: meer bepaald gebeurt er een evaluatie van divergent denken en van de productie van een reeks responsen die niet bepaald zijn door de expliciet gegeven informatie. De TTCT is globaal een domeinonafhankelijke test: er kunnen specifieke domeinen worden bepaald, hetgeen vereist is gezien de notie creativiteit verschilt tussen schrijvers/dichters, muziekcomponisten en plastische kunstenaars. Er werd ook een neuropsychologische screeningtest ter bepaling van mogelijke psychiatrische pathologie afgenomen, met name de BSI vragenlijst (Brief Symptom Inventory). Voor de PET studie werd, in tegenstelling tot voorgaande studies met slechts één perfusieconditie (Chavez-Eakle et al., 2007), vier verschillende condities bestudeerd over een totaal van twaalf proefbeurten per subject. Deze condities bestonden uit twee tekentaken en twee imaginaire taken. Hiervoor werd een digitaal tablet gebruikt met directe visuele feedback op een gekalibreerde monitor (zodat 1 cm penuitwijking op de tablet overeenkomt met 1 cm op het scherm). Het hoofd van de vrijwilliger bleef gefixeerd in een vacuümhouder zodat geen bewegingsartefacten konden ontstaan. De opstelling wordt in figuur 1 getoond. Via een zelf ontworpen softwarepakket (Ir. F. Amand, Laboratorium voor Experimentele Psychologie) werden de condities gerandomiseerd en gestandaardiseerd aangeboden aan 142

9 de proefpersoon. 15 De PET scans gebeurden via intraveneuze injectie van ongeveer 300 MBq H 2 O per scan, en gelet op het fysisch halfleven van 2 minuten werd een tijd van 10 tot 12 minuten tussen twee onderzoeken gelaten zodat geen overlappende activiteit meer aanwezig was bij de start van een nieuwe conditie. De beelden werden gereconstrueerd in drie dimensies via gefilterde terugprojectie en geanalyseerd via statistisch parametrische mapping (SPM2). Bij alle deelnemers werd ook een magnetisch resonantieonderzoek uitgevoerd (T1 MPRA- GE en T2 sequenties). De MPRAGE volumetrische scans (1x1x1 mm voxelgrootte) werden gebruikt voor een voxel-gebaseerde morfometrische analyse die globaal hersenvolume en regionale verschillen in grijze stofconcentratie kan aantonen. Resultaten en interpretatie Afbeelding 2 toont de verschillen in cerebrale activatie bij een kunstenaar, geprojecteerd op haar individuele MRI. Bij het ter perse gaan van dit boek waren nog niet alle resultaten verwerkt; deze zullen op de tentoonstelling getoond en toegelicht worden. Afbeelding 1. Afbeelding 2. REFERENTIES Chavez-Eakle, R.A., Graff-Guerrero, A., Garcia-Reyna, J.C., Vaugier, V., & Cruz-Fuentes, C. (2007). Cerebral blood flow associated with creative performance: a comparative study. Neuroimage, 38, pp Dietrich, A. (2007). Who's afraid of a cognitive neuroscience of creativity? Methods, 42, pp Geake, J.G., & Hansen, P.C. (2005). Neural correlates of intelligence as revealed by fmri of fluid analogies. Neuroimage, 26, pp Griffiths, T.D. (2008). Capturing creativity. Brain, 131, pp Mashal, N., Faust, M., Hendler, T., & Jung-Beeman, M. (2007). An fmri investigation of the neural correlates underlying the processing of novel metaphoric expressions. Brain Lang, 100, pp Zeki, S. (2001). Essays on science and society. Artistic creativity and the brain. Science, 293, pp VII. CROSS-OVER PROJECTEN 143

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g S e v e n P h o t o s f o r O A S E K r i j n d e K o n i n g Even with the most fundamental of truths, we can have big questions. And especially truths that at first sight are concrete, tangible and proven

Nadere informatie

Ontpopping. ORGACOM Thuis in het Museum

Ontpopping. ORGACOM Thuis in het Museum Ontpopping Veel deelnemende bezoekers zijn dit jaar nog maar één keer in het Van Abbemuseum geweest. De vragenlijst van deze mensen hangt Orgacom in een honingraatpatroon. Bezoekers die vaker komen worden

Nadere informatie

Ius Commune Training Programme 2015-2016 Amsterdam Masterclass 16 June 2016

Ius Commune Training Programme 2015-2016 Amsterdam Masterclass 16 June 2016 www.iuscommune.eu Dear Ius Commune PhD researchers, You are kindly invited to attend the Ius Commune Amsterdam Masterclass for PhD researchers, which will take place on Thursday 16 June 2016. During this

Nadere informatie

Firewall van de Speedtouch 789wl volledig uitschakelen?

Firewall van de Speedtouch 789wl volledig uitschakelen? Firewall van de Speedtouch 789wl volledig uitschakelen? De firewall van de Speedtouch 789 (wl) kan niet volledig uitgeschakeld worden via de Web interface: De firewall blijft namelijk op stateful staan

Nadere informatie

Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2

Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2 167 Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2 Task clarity 1. I understand exactly what the task is 2. I understand exactly what is required of

Nadere informatie

Main language Dit is de basiswoordenschat. Deze woorden moeten de leerlingen zowel passief als actief kennen.

Main language Dit is de basiswoordenschat. Deze woorden moeten de leerlingen zowel passief als actief kennen. Lesbrief Les 1.1: On my way Main language Dit is de basiswoordenschat. Deze woorden moeten de leerlingen zowel passief als actief kennen. Nouns: train, tram, bus, car, bike, plane, boat, underground, stop,

Nadere informatie

Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14

Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14 QUICK GUIDE C Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14 Version 0.9 (June 2014) Per May 2014 OB10 has changed its name to Tungsten Network

Nadere informatie

Grammatica uitleg voor de toets van Hoofdstuk 1

Grammatica uitleg voor de toets van Hoofdstuk 1 Grammatica uitleg voor de toets van Hoofdstuk 1 Vraagzinnen: Je kunt in het Engels vraagzinnen maken door vaak het werkwoord vooraan de zin te zetten. Bijv. She is nice. Bijv. I am late. Bijv. They are

Nadere informatie

04/11/2013. Sluitersnelheid: 1/50 sec = 0.02 sec. Frameduur= 2 x sluitersnelheid= 2/50 = 1/25 = 0.04 sec. Framerate= 1/0.

04/11/2013. Sluitersnelheid: 1/50 sec = 0.02 sec. Frameduur= 2 x sluitersnelheid= 2/50 = 1/25 = 0.04 sec. Framerate= 1/0. Onderwerpen: Scherpstelling - Focusering Sluitersnelheid en framerate Sluitersnelheid en belichting Driedimensionale Arthrokinematische Mobilisatie Cursus Klinische Video/Foto-Analyse Avond 3: Scherpte

Nadere informatie

een kopie van je paspoort, een kopie van je diploma voortgezet onderwijs (hoogst genoten opleiding), twee pasfoto s, naam op de achterkant

een kopie van je paspoort, een kopie van je diploma voortgezet onderwijs (hoogst genoten opleiding), twee pasfoto s, naam op de achterkant Vragenlijst in te vullen en op te sturen voor de meeloopochtend, KABK afdeling fotografie Questionnaire to be filled in and send in before the introduction morning, KABK department of Photography Stuur

Nadere informatie

Het project en de doelstellingen:

Het project en de doelstellingen: Het project en de doelstellingen: Wit.h heeft al heel wat ervaring met sociaal artistieke projecten als deze. De Erasmus studenten daarentegen hebben elk een andere achtergrond en voor sommige onder hen

Nadere informatie

Comics FILE 4 COMICS BK 2

Comics FILE 4 COMICS BK 2 Comics FILE 4 COMICS BK 2 The funny characters in comic books or animation films can put smiles on people s faces all over the world. Wouldn t it be great to create your own funny character that will give

Nadere informatie

Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet.

Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet. Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet. General: Please use the latest firmware for the router. The firmware is available on http://www.conceptronic.net! Use Firmware version

Nadere informatie

Buy Me! FILE 5 BUY ME KGT 2

Buy Me! FILE 5 BUY ME KGT 2 Buy Me! FILE 5 BUY ME KGT 2 Every day we see them during the commercial break: the best products in the world. Whether they are a pair of sneakers, new mascara or the latest smartphone, they all seem to

Nadere informatie

LES 10. Naar onze buurt verhuisd. Sabbat Doe Lees Johannes 1 en Hebreeën 2.

LES 10. Naar onze buurt verhuisd. Sabbat Doe Lees Johannes 1 en Hebreeën 2. LES Naar onze buurt verhuisd Ben je ooit verhuisd naar eenn nieuw huis? Vroeg je je af of je in de nieuwe buurt zou passen? Misschien is er een nieuw persoon in jouw buurt komen wonen. Wat heb je gedaan

Nadere informatie

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind.

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Bullying among Students with Autism Spectrum Disorders in Secondary

Nadere informatie

Media en creativiteit. Winter jaar vier Werkcollege 7

Media en creativiteit. Winter jaar vier Werkcollege 7 Media en creativiteit Winter jaar vier Werkcollege 7 Kwartaaloverzicht winter Les 1 Les 2 Les 3 Les 4 Les 5 Les 6 Les 7 Les 8 Opbouw scriptie Keuze onderwerp Onderzoeksvraag en deelvragen Bespreken onderzoeksvragen

Nadere informatie

Understanding and being understood begins with speaking Dutch

Understanding and being understood begins with speaking Dutch Understanding and being understood begins with speaking Dutch Begrijpen en begrepen worden begint met het spreken van de Nederlandse taal The Dutch language links us all Wat leest u in deze folder? 1.

Nadere informatie

De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en. Discrepantie

De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en. Discrepantie De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en Discrepantie The Relationship between Involvement in Bullying and Well-Being and the Influence of Social Support

Nadere informatie

Next Generation Poultry Health Redt Innovatie de Vleeskuikenhouder?

Next Generation Poultry Health Redt Innovatie de Vleeskuikenhouder? Next Generation Poultry Health Redt Innovatie de Vleeskuikenhouder? Paul Louis Iske Professor Open Innovation & Business Venturing, Maastricht University De wereld wordt steeds complexer Dit vraagt om

Nadere informatie

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS Gezondheidsgedrag als compensatie voor de schadelijke gevolgen van roken COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS Health behaviour as compensation for the harmful effects of smoking

Nadere informatie

CHROMA STANDAARDREEKS

CHROMA STANDAARDREEKS CHROMA STANDAARDREEKS Chroma-onderzoeken Een chroma geeft een beeld over de kwaliteit van bijvoorbeeld een bodem of compost. Een chroma bestaat uit 4 zones. Uit elke zone is een bepaald kwaliteitsaspect

Nadere informatie

Empowerment project. Driejarig project van Rotaryclub Rhenen-Veenendaal

Empowerment project. Driejarig project van Rotaryclub Rhenen-Veenendaal Empowerment project Awasi Kenya Driejarig project van Rotaryclub Rhenen-Veenendaal Empowerment*van* kinderen*in*kenia De#afgelopen#drie#jaren# hebben#we#met#steun#van#de# Rotaryclub##Rhenen: Veenendaal#een#

Nadere informatie

The downside up? A study of factors associated with a successful course of treatment for adolescents in secure residential care

The downside up? A study of factors associated with a successful course of treatment for adolescents in secure residential care The downside up? A study of factors associated with a successful course of treatment for adolescents in secure residential care Annemiek T. Harder Studies presented in this thesis and the printing of this

Nadere informatie

De Levende Gevel. Een richting voor innovatie en de ontwikkeling van de toekomst

De Levende Gevel. Een richting voor innovatie en de ontwikkeling van de toekomst De Levende Gevel Een richting voor innovatie en de ontwikkeling van de toekomst A letter from nature Dear., Our life knows no boundaries, we live together. You live in me and I live in you! I not only

Nadere informatie

Discover FILE 6 DISCOVER BK 2

Discover FILE 6 DISCOVER BK 2 Discover FILE 6 DISCOVER BK 2 Your favourite pizza, a Rolls Royce, your favourite movie... All these things have to be made before we can eat or enjoy them! In this file you will discover how things are

Nadere informatie

Fans talking about Martin

Fans talking about Martin Fans about Martin Wat vind jij van Martin Garrix? 1 read Fans talking about Martin Martin Garrix is a world famous DJ from Holland. Yesterday we interviewed two of Martin s fans. This is what they said.

Nadere informatie

Mentale voorkeur. Facts. onderbouwde informatie uitkomsten onderzoek technische analyse plannen maken. Logisch denken

Mentale voorkeur. Facts. onderbouwde informatie uitkomsten onderzoek technische analyse plannen maken. Logisch denken Whole Brain team Mentale voorkeur Facts onderbouwde informatie uitkomsten onderzoek technische analyse plannen maken Logisch denken Mentale voorkeur Form praktijkvoorbeelden grondige planning samenhangende

Nadere informatie

Leading in Learning -> studiesucces. Ellen Bastiaens Programmamanager Leading in Learning 13 juni 2012

Leading in Learning -> studiesucces. Ellen Bastiaens Programmamanager Leading in Learning 13 juni 2012 Leading in Learning -> studiesucces Ellen Bastiaens Programmamanager Leading in Learning 13 juni 2012 Implementatie van matchingsinstrument Matching na de poort wordt aan de poort Vooropleiding Bachelor

Nadere informatie

Quality requirements concerning the packaging of oak lumber of Houthandel Wijers vof (09.09.14)

Quality requirements concerning the packaging of oak lumber of Houthandel Wijers vof (09.09.14) Quality requirements concerning the packaging of oak lumber of (09.09.14) Content: 1. Requirements on sticks 2. Requirements on placing sticks 3. Requirements on construction pallets 4. Stick length and

Nadere informatie

creativiteit bevorderen Dick van der Wateren

creativiteit bevorderen Dick van der Wateren creativiteit bevorderen Dick van der Wateren bio leraar aardrijkskunde geoloog Spitsbergen, Antarctica, Afrika, Europa leraar natuurkunde, nl&t, maker+klas digitaal lesmateriaal edublogger auteur onderwijsbladen,

Nadere informatie

de Rol van Persoonlijkheid Eating: the Role of Personality

de Rol van Persoonlijkheid Eating: the Role of Personality De Relatie tussen Dagelijkse Stress en Emotioneel Eten: de Rol van Persoonlijkheid The Relationship between Daily Stress and Emotional Eating: the Role of Personality Arlette Nierich Open Universiteit

Nadere informatie

Opgave 2 Geef een korte uitleg van elk van de volgende concepten: De Yield-to-Maturity of a coupon bond.

Opgave 2 Geef een korte uitleg van elk van de volgende concepten: De Yield-to-Maturity of a coupon bond. Opgaven in Nederlands. Alle opgaven hebben gelijk gewicht. Opgave 1 Gegeven is een kasstroom x = (x 0, x 1,, x n ). Veronderstel dat de contante waarde van deze kasstroom gegeven wordt door P. De bijbehorende

Nadere informatie

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim The Relationship between Work Pressure, Mobbing at Work, Health Complaints and Absenteeism Agnes van der Schuur Eerste begeleider:

Nadere informatie

Malala Ken je Malala? Wat weet je al van haar?

Malala Ken je Malala? Wat weet je al van haar? 1 Malala Ken je Malala? Wat weet je al van haar? About Malala Malala Yousafzai comes from Pakistan. She was born on the 12th of July in 1997. When she was 14 years old she started a blog on the Internet.

Nadere informatie

User Centred Development. UCD Werkcollege blok 1 week 4

User Centred Development. UCD Werkcollege blok 1 week 4 User Centred Development UCD Werkcollege blok 1 week 4 Agenda Introductie Huisregels Blok beschrijving Observatie opdracht & huiswerk Introductie Aranea Felëus Industrieel Ontwerpen Strategic Product Design

Nadere informatie

De Technologische Cultuur van Geluidssystemen

De Technologische Cultuur van Geluidssystemen De Technologische Cultuur van Geluidssystemen De Technologische Cultuur van G eluidssystemen Cultuur ontwikkeling technologie Voorbeeld: luidsprekertechnologie & line arrays Technologie cultuur & gedrag

Nadere informatie

Things to do before you re 11 3/4

Things to do before you re 11 3/4 Counting Crows 1 Things to do before you re 11 3/4 Lees de tekst en beantwoord de vragen. - Maak deze zin af: De schrijver van de tekst vindt dat kinderen - Welke dingen heb jij wel eens gedaan? Kruis

Nadere informatie

Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland

Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland 1. Londen In Londen kunnen gebruikers van een scootmobiel contact opnemen met een dienst

Nadere informatie

Update Empowermentproject Awasi Kenia september 2013

Update Empowermentproject Awasi Kenia september 2013 Update Empowermentproject Kenia september 2013 Het Empowerment-project in Kenia van de Rotaryclub Rhenen-Veendaal begint aan de derde fase: een derde en laatste bezoek, met een Empowerment workshop voor

Nadere informatie

Stonesvertalingen VMBO-TL klas 3. Chapter 1. Stone 1. Zo toon je interesse in iemand. Zo vertel je wat er aan de hand is. Zo leef je met iemand mee

Stonesvertalingen VMBO-TL klas 3. Chapter 1. Stone 1. Zo toon je interesse in iemand. Zo vertel je wat er aan de hand is. Zo leef je met iemand mee Stonesvertalingen VMBO-TL klas 3 Chapter 1 Stone 1 Zo toon je interesse in iemand How do you feel? How is life? What's wrong with you? What's bothering them? You look happy. You seem worried. Hoe voel

Nadere informatie

Synergia - Individueel rapport

Synergia - Individueel rapport DOELSTELLING : Ensuring sufficient funding for projects in cost-generating departments of 16.04.2014 16.04.2014 13:53 1. Inleiding Deze inleiding is vrij te bepalen bij de aanmaak van het rapport. 16.04.2014

Nadere informatie

EU keurt nieuw Programma veiliger internet goed: 55 miljoen euro om het internet veiliger te maken voor kinderen

EU keurt nieuw Programma veiliger internet goed: 55 miljoen euro om het internet veiliger te maken voor kinderen IP/8/899 Brussel, 9 december 8 EU keurt nieuw Programma veiliger internet goed: miljoen euro om het internet veiliger te maken voor kinderen Vanaf januari 9 zal de EU een nieuw programma voor een veiliger

Nadere informatie

UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education

UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education *0535502859* DUTCH 0515/03 Paper 3 Speaking Role Play Card One 1 March 30 April 2010 No Additional

Nadere informatie

1. In welk deel van de wereld ligt Nederland? 2. Wat betekent Nederland?

1. In welk deel van de wereld ligt Nederland? 2. Wat betekent Nederland? First part of the Inburgering examination - the KNS-test Of course, the questions in this exam you will hear in Dutch and you have to answer in Dutch. Solutions and English version on last page 1. In welk

Nadere informatie

blur Aukje Fleur Janssen & Roos Gomperts Volvo Design Challange

blur Aukje Fleur Janssen & Roos Gomperts Volvo Design Challange blur Aukje Fleur Janssen & Roos Gomperts Volvo Design Challange blur (NL for English see bellow) Aukje Fleur Janssen & Roos Gomperts Volvo Design Challenge Voor Volvo Design Challenge bundelden we onze

Nadere informatie

Interaction Design for the Semantic Web

Interaction Design for the Semantic Web Interaction Design for the Semantic Web Lynda Hardman http://www.cwi.nl/~lynda/courses/usi08/ CWI, Semantic Media Interfaces Presentation of Google results: text 2 1 Presentation of Google results: image

Nadere informatie

LCA, wat kan je er mee. Sustainability consultant gaasbeek@pre sustainability.com

LCA, wat kan je er mee. Sustainability consultant gaasbeek@pre sustainability.com LCA, wat kan je er mee Anne Gaasbeek Anne Gaasbeek Sustainability consultant gaasbeek@pre sustainability.com PRé Consultants PRé is pionier i van LCA sinds 1990; ontwikkelaar van Ecoindicator and ReCiPe

Nadere informatie

De Invloed van Cognitieve Stimulatie in de Vorm van Actief Leren op de Geestelijke Gezondheid van Vijftigplussers

De Invloed van Cognitieve Stimulatie in de Vorm van Actief Leren op de Geestelijke Gezondheid van Vijftigplussers De Invloed van Cognitieve Stimulatie in de Vorm van Actief Leren op de Geestelijke Gezondheid van Vijftigplussers The Influence of Cognitive Stimulation in the Form of Active Learning on Mental Health

Nadere informatie

INVLOED VAN CHRONISCHE PIJN OP ERVAREN SOCIALE STEUN. De Invloed van Chronische Pijn en de Modererende Invloed van Geslacht op de Ervaren

INVLOED VAN CHRONISCHE PIJN OP ERVAREN SOCIALE STEUN. De Invloed van Chronische Pijn en de Modererende Invloed van Geslacht op de Ervaren De Invloed van Chronische Pijn en de Modererende Invloed van Geslacht op de Ervaren Sociale Steun The Effect of Chronic Pain and the Moderating Effect of Gender on Perceived Social Support Studentnummer:

Nadere informatie

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur M. Zander MSc. Eerste begeleider: Tweede begeleider: dr. W. Waterink drs. J. Eshuis Oktober 2014 Faculteit Psychologie en Onderwijswetenschappen

Nadere informatie

HOLOCAUST BIBLIOTHEEK FOTOBOEK. The Emptiness of Auschwitz. Linda Schouten

HOLOCAUST BIBLIOTHEEK FOTOBOEK. The Emptiness of Auschwitz. Linda Schouten HOLOCAUST BIBLIOTHEEK FOTOBOEK The Emptiness of Auschwitz Linda Schouten De leegte van Auschwitz The Emptiness of Auschwitz 2015 Uitgeverij Verbum en Linda Schouten Design: Van Boom & Rijnbende, Amsterdam

Nadere informatie

9 daagse Mindful-leSs 3 stappen plan training

9 daagse Mindful-leSs 3 stappen plan training 9 daagse Mindful-leSs 3 stappen plan training In 9 dagen jezelf volledig op de kaart zetten Je energie aangevuld en in staat om die batterij op peil te houden. Aan het eind heb jij Een goed gevoel in je

Nadere informatie

Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch

Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch Bottlenecks in Independent Learning: Self-Regulated Learning, Stress

Nadere informatie

Taco Schallenberg Acorel

Taco Schallenberg Acorel Taco Schallenberg Acorel Inhoudsopgave Introductie Kies een Platform Get to Know the Jargon Strategie Bedrijfsproces Concurrenten User Experience Marketing Over Acorel Introductie THE JARGON THE JARGON

Nadere informatie

Handleiding The very hungry caterpillar. Eric Carle

Handleiding The very hungry caterpillar. Eric Carle Handleiding The very hungry caterpillar Eric Carle In the light of the moon a little egg lay on a leaf. One Sunday morning the warm sun came up and pop! - out of the egg came a tiny and very hungry caterpillar.

Nadere informatie

Effecten van contactgericht spelen en leren op de ouder-kindrelatie bij autisme

Effecten van contactgericht spelen en leren op de ouder-kindrelatie bij autisme Effecten van contactgericht spelen en leren op de ouder-kindrelatie bij autisme Effects of Contact-oriented Play and Learning in the Relationship between parent and child with autism Kristel Stes Studentnummer:

Nadere informatie

How to install and use dictionaries on the ICARUS Illumina HD (E652BK)

How to install and use dictionaries on the ICARUS Illumina HD (E652BK) (for Dutch go to page 4) How to install and use dictionaries on the ICARUS Illumina HD (E652BK) The Illumina HD offers dictionary support for StarDict dictionaries.this is a (free) open source dictionary

Nadere informatie

Leeftijdcheck (NL) Age Check (EN)

Leeftijdcheck (NL) Age Check (EN) Leeftijdcheck (NL) Age Check (EN) [Type text] NL: Verkoopt u producten die niet aan jonge bezoekers verkocht mogen worden of heeft uw webwinkel andere (wettige) toelatingscriteria? De Webshophelpers.nl

Nadere informatie

Dutch survival kit. Vragen hoe het gaat en reactie Asking how it s going and reaction. Met elkaar kennismaken Getting to know each other

Dutch survival kit. Vragen hoe het gaat en reactie Asking how it s going and reaction. Met elkaar kennismaken Getting to know each other Dutch survival kit This Dutch survival kit contains phrases that can be helpful when living and working in the Netherlands. There is an overview of useful sentences and phrases in Dutch with an English

Nadere informatie

Functioneel Ontwerp / Wireframes:

Functioneel Ontwerp / Wireframes: Functioneel Ontwerp / Wireframes: Het functioneel ontwerp van de ilands applicatie voor op de iphone is gebaseerd op het iphone Human Interface Guidelines handboek geschreven door Apple Inc 2007. Rounded-Rectangle

Nadere informatie

Free Electives (15 ects)

Free Electives (15 ects) Free Electives (15 ects) Information about the Master RE&H (and the free electives) can be found at the following page: http://www.bk.tudelft.nl/en/about-faculty/departments/real-estate-and-housing/education/masterreh/free-electives/

Nadere informatie

De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag. The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior

De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag. The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior Martin. W. van Duijn Student: 838797266 Eerste begeleider:

Nadere informatie

Houdt u er alstublieft rekening mee dat het 5 werkdagen kan duren voordat uw taalniveau beoordeeld is.

Houdt u er alstublieft rekening mee dat het 5 werkdagen kan duren voordat uw taalniveau beoordeeld is. - Instructie Deze toets heeft als doel uw taalniveau te bepalen. Om een realistisch beeld te krijgen van uw niveau,vragen we u niet langer dan één uur te besteden aan de toets. De toets bestaat uit twee

Nadere informatie

Graphic Design. Keuzevak GD1. Raul Martinez-Orozco (r.d.martinez.orozco@hro.nl / raul@thecombine.nl)

Graphic Design. Keuzevak GD1. Raul Martinez-Orozco (r.d.martinez.orozco@hro.nl / raul@thecombine.nl) Graphic Design 1 Graphic Design Keuzevak GD1 Raul Martinez-Orozco (r.d.martinez.orozco@hro.nl / raul@thecombine.nl) Graphic Design 2 Expectations Attendance, creativity, motivation and a professional attitude

Nadere informatie

Next-Generation Youth Care If we knew what we are doing, we wouldn t call it innovation!

Next-Generation Youth Care If we knew what we are doing, we wouldn t call it innovation! Next-Generation Youth Care If we knew what we are doing, we wouldn t call it innovation! Paul Louis Iske Professor Open Innovation & Business Venturing, Maastricht University Internationaal Instituut voor

Nadere informatie

Registratie- en activeringsproces voor de Factuurstatus Service NL 1 Registration and activation process for the Invoice Status Service EN 11

Registratie- en activeringsproces voor de Factuurstatus Service NL 1 Registration and activation process for the Invoice Status Service EN 11 QUICK GUIDE B Registratie- en activeringsproces voor de Factuurstatus Service NL 1 Registration and activation process for the Invoice Status Service EN 11 Version 0.14 (July 2015) Per May 2014 OB10 has

Nadere informatie

Downloaded from UvA-DARE, the institutional repository of the University of Amsterdam (UvA) http://dare.uva.nl/document/446446

Downloaded from UvA-DARE, the institutional repository of the University of Amsterdam (UvA) http://dare.uva.nl/document/446446 Downloaded from UvA-DARE, the institutional repository of the University of Amsterdam (UvA) http://dare.uva.nl/document/446446 File ID 446446 Filename Titlepage SOURCE (OR PART OF THE FOLLOWING SOURCE):

Nadere informatie

UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education

UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education *7261263430* DUTCH 0515/03 Paper 3 Speaking Role Play Card One 1 March 30 April 2011 No Additional

Nadere informatie

INFANT BREASTFEEDING ASSESSMENT TOOL

INFANT BREASTFEEDING ASSESSMENT TOOL INFANT BREASTFEEDING ASSESSMENT TOOL Matthews M.K. (1988) Developing an instrument to assess infant breastfeeding behavior in early neonatal period. Midwifery, 4, 154-165. Check the answer that best describes

Nadere informatie

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa Physical factors as predictors of psychological and physical recovery of anorexia nervosa Liesbeth Libbers

Nadere informatie

Deze tekst gaat over Engelse en Amerikaanse feesten. Ken je deze feesten?

Deze tekst gaat over Engelse en Amerikaanse feesten. Ken je deze feesten? 1 Let s celebrate! read Deze tekst gaat over Engelse en Amerikaanse feesten. Ken je deze feesten? Let s celebrate! Guy Fawkes Night People in Britain celebrate Guy Fawkes Night. It s on the 5th of November.

Nadere informatie

Appendix I Experimental design

Appendix I Experimental design Appendix I Experimental design I. Experimental procedures The experiment consisted of 25 independent decision rounds. In each round, a subject was asked to allocate tokens between two accounts, labeled

Nadere informatie

Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten

Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten Difference in Perception about Parenting between Parents and Adolescents and Alcohol Use of Adolescents

Nadere informatie

The Effect of Gender, Sex Drive and Autonomy. on Sociosexuality. Invloed van Sekse, Seksdrive en Autonomie. op Sociosexualiteit

The Effect of Gender, Sex Drive and Autonomy. on Sociosexuality. Invloed van Sekse, Seksdrive en Autonomie. op Sociosexualiteit The Effect of Gender, Sex Drive and Autonomy on Sociosexuality Invloed van Sekse, Seksdrive en Autonomie op Sociosexualiteit Filiz Bozkurt First supervisor: Second supervisor drs. J. Eshuis dr. W. Waterink

Nadere informatie

Het liedje van Jessie J gaat over wat je kunt kopen. Lees het informatiebord van het winkelcentrum. Hoe heet dit winkelcentrum?

Het liedje van Jessie J gaat over wat je kunt kopen. Lees het informatiebord van het winkelcentrum. Hoe heet dit winkelcentrum? 1 Shopping mall Het liedje van Jessie J gaat over wat je kunt kopen. Lees het informatiebord van het winkelcentrum. Hoe heet dit winkelcentrum? The Tower - Shopping mall 1 Bookshop Blackwell s Waterstones

Nadere informatie

Cambridge International Examinations Cambridge International General Certificate of Secondary Education

Cambridge International Examinations Cambridge International General Certificate of Secondary Education Cambridge International Examinations Cambridge International General Certificate of Secondary Education DUTCH 0515/03 Paper 3 Speaking Role Play Card One For Examination from 2015 SPECIMEN ROLE PLAY Approx.

Nadere informatie

Tilburg University. Huishoudelijk gedrag en stookgasverbruik van Raaij, Fred; Verhallen, T.M.M. Published in: Economisch Statistische Berichten

Tilburg University. Huishoudelijk gedrag en stookgasverbruik van Raaij, Fred; Verhallen, T.M.M. Published in: Economisch Statistische Berichten Tilburg University Huishoudelijk gedrag en stookgasverbruik van Raaij, Fred; Verhallen, T.M.M. Published in: Economisch Statistische Berichten Publication date: 1980 Link to publication Citation for published

Nadere informatie

UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education

UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education *2942209982* UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education DUTCH 0515/03 Paper 3 Speaking Role Play Card One 1 March 30 April 2012 15 minutes

Nadere informatie

NEDERLANDS. Display Instructies. Knoppen. Geeft afwisselend Tijd, Datum en Temperatuur weer, kan ook ingesteld worden op enkel tijd

NEDERLANDS. Display Instructies. Knoppen. Geeft afwisselend Tijd, Datum en Temperatuur weer, kan ook ingesteld worden op enkel tijd NEDERLANDS Het ziet eruit als een simpel blokje hout, maar maak een geluid (knip met je vingers, kuch, klap in je handen, of tip op de bovenkant) en het geeft onmiddelijk en afwisselend tijd, datum en

Nadere informatie

Psychometrische Eigenschappen van de Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5) Psychometric Properties of the Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5)

Psychometrische Eigenschappen van de Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5) Psychometric Properties of the Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5) Psychometrische Eigenschappen van de Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5) Psychometric Properties of the Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5) Hester A. Lijphart Eerste begeleider: Dr. E. Simon Tweede

Nadere informatie

Shopping. Questions. Worksheet. 1 read Bekijk goed wat er te koop is in de webwinkel van Ed Sheeran. Wat zou jij wel willen hebben?

Shopping. Questions. Worksheet. 1 read Bekijk goed wat er te koop is in de webwinkel van Ed Sheeran. Wat zou jij wel willen hebben? Shopping 1 Bekijk goed wat er te koop is in de webwinkel van Ed Sheeran. Wat zou jij wel willen hebben? I would like to have Ed Sheeran webshop Lego House hoody Jacket Cap Necklace This grey men s hooded

Nadere informatie

Screen Design. Deliverable 3 - Visual Design. Pepijn Gieles 0877217 19-12-2014. Docent: Jasper Schelling

Screen Design. Deliverable 3 - Visual Design. Pepijn Gieles 0877217 19-12-2014. Docent: Jasper Schelling Screen Design Deliverable 3 - Visual Design Pepijn Gieles 0877217 19-12-2014 Docent: Jasper Schelling Hulp bij het inloggen Inloggen Particulier Personal Banking Private Banking Zakelijk Zoeken in Particulier

Nadere informatie

CREATING VALUE THROUGH AN INNOVATIVE HRM DESIGN CONFERENCE 20 NOVEMBER 2012 DE ORGANISATIE VAN DE HRM AFDELING IN WOELIGE TIJDEN

CREATING VALUE THROUGH AN INNOVATIVE HRM DESIGN CONFERENCE 20 NOVEMBER 2012 DE ORGANISATIE VAN DE HRM AFDELING IN WOELIGE TIJDEN CREATING VALUE THROUGH AN INNOVATIVE HRM DESIGN CONFERENCE 20 NOVEMBER 2012 DE ORGANISATIE VAN DE HRM AFDELING IN WOELIGE TIJDEN Mieke Audenaert 2010-2011 1 HISTORY The HRM department or manager was born

Nadere informatie

Memo Academic Skills; the basis for better writers

Memo Academic Skills; the basis for better writers Memo Academic Skills; the basis for better writers With the rise of broader bachelor degrees and the University College, Dutch universities are paying more attention to essays and other written assignments.

Nadere informatie

Cognitieve Bias Modificatie van Interpretatiebias bij Faalangstige Studenten

Cognitieve Bias Modificatie van Interpretatiebias bij Faalangstige Studenten Cognitieve Bias Modificatie van Interpretatiebias bij Faalangstige Studenten Cognitive Bias Modification of Interpretation Bias in Students with Anxiety Janneke van den Heuvel Eerste begeleider: Tweede

Nadere informatie

De bijsluiter in beeld

De bijsluiter in beeld De bijsluiter in beeld Een onderzoek naar de inhoud van een visuele bijsluiter voor zelfzorggeneesmiddelen Oktober 2011 Mariëtte van der Velde De bijsluiter in beeld Een onderzoek naar de inhoud van een

Nadere informatie

ESOMAR PAPER: Four simple strategies: 25% more ROI for newspaper advertisement

ESOMAR PAPER: Four simple strategies: 25% more ROI for newspaper advertisement ESOMAR PAPER: Four simple strategies: 25% more ROI for newspaper advertisement Learnings from 2011 case for: Erdee Media Group Cebuco, Amsterdam BY Martin Leeflang (Validators) Esomar Paper Augustus 2011

Nadere informatie

Verschillen in het Gebruik van Geheugenstrategieën en Leerstijlen. Differences in the Use of Memory Strategies and Learning Styles

Verschillen in het Gebruik van Geheugenstrategieën en Leerstijlen. Differences in the Use of Memory Strategies and Learning Styles Verschillen in het Gebruik van Geheugenstrategieën en Leerstijlen tussen Leeftijdsgroepen Differences in the Use of Memory Strategies and Learning Styles between Age Groups Rik Hazeu Eerste begeleider:

Nadere informatie

Cambridge International Examinations Cambridge International General Certificate of Secondary Education

Cambridge International Examinations Cambridge International General Certificate of Secondary Education *3745107457* Cambridge International Examinations Cambridge International General Certificate of Secondary Education DUTCH 0515/03 Paper 3 Speaking Role Play Card One 1 March 30 April 2015 Approx. 15 minutes

Nadere informatie

Tentamen Objectgeorienteerd Programmeren

Tentamen Objectgeorienteerd Programmeren Tentamen Objectgeorienteerd Programmeren 5082IMOP6Y maandag 16 november 2015 13:00 15:00 Schrijf je naam en studentnummer op de regel hieronder. Sla deze pagina niet om tot de surveillant vertelt dat het

Nadere informatie

FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE. Toets Inleiding Kansrekening 1 22 februari 2013

FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE. Toets Inleiding Kansrekening 1 22 februari 2013 FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE Toets Inleiding Kansrekening 1 22 februari 2013 Voeg aan het antwoord van een opgave altijd het bewijs, de berekening of de argumentatie toe. Als je een onderdeel

Nadere informatie

PERSOONLIJKHEID EN OUTPLACEMENT. Onderzoekspracticum scriptieplan Eerste begeleider: Mw. Dr. T. Bipp Tweede begeleider: Mw. Prof Dr. K.

PERSOONLIJKHEID EN OUTPLACEMENT. Onderzoekspracticum scriptieplan Eerste begeleider: Mw. Dr. T. Bipp Tweede begeleider: Mw. Prof Dr. K. Persoonlijkheid & Outplacement: Wat is de Rol van Core Self- Evaluation (CSE) op Werkhervatting na Ontslag? Personality & Outplacement: What is the Impact of Core Self- Evaluation (CSE) on Reemployment

Nadere informatie

First aid tenniselleboog

First aid tenniselleboog Elleboog First aid tenniselleboog Een tenniselleboog is een veel voorkomende blessure bij badminton, vaak als gevolg van overbelasting. Het wordt gekenmerkt door pijn aan de buitenkant van de elleboog.

Nadere informatie

Examenreglement Opleidingen/ Examination Regulations

Examenreglement Opleidingen/ Examination Regulations Examenreglement Opleidingen/ Examination Regulations Wilde Wijze Vrouw, Klara Adalena August 2015 For English translation of our Examination rules, please scroll down. Please note that the Dutch version

Nadere informatie

Assessing writing through objectively scored tests: a study on validity. Hiske Feenstra Cito, The Netherlands

Assessing writing through objectively scored tests: a study on validity. Hiske Feenstra Cito, The Netherlands Assessing writing through objectively scored tests: a study on validity Hiske Feenstra Cito, The Netherlands Outline Research project Objective writing tests Evaluation of objective writing tests Research

Nadere informatie

Healthy people want everything, sick people want only one thing. would love to see a Hospital Teacher

Healthy people want everything, sick people want only one thing. would love to see a Hospital Teacher Healthy people want everything, sick people want only one thing. would love to see a Hospital Teacher Consultant Education Sick Pupils Educational Service Centre University Medical Centre The Netherlands

Nadere informatie

ETS 4.1 Beveiliging & ETS app concept

ETS 4.1 Beveiliging & ETS app concept ETS 4.1 Beveiliging & ETS app concept 7 juni 2012 KNX Professionals bijeenkomst Nieuwegein Annemieke van Dorland KNX trainingscentrum ABB Ede (in collaboration with KNX Association) 12/06/12 Folie 1 ETS

Nadere informatie

De Invloed van Kenmerken van ADHD op de Theory of Mind: een Onderzoek bij Kinderen uit de Algemene Bevolking

De Invloed van Kenmerken van ADHD op de Theory of Mind: een Onderzoek bij Kinderen uit de Algemene Bevolking Kenmerken van ADHD en de Theory of Mind 1 De Invloed van Kenmerken van ADHD op de Theory of Mind: een Onderzoek bij Kinderen uit de Algemene Bevolking The Influence of Characteristics of ADHD on Theory

Nadere informatie