Invloed van reuma op de maaltijdbereiding en de voedingsmiddelenkeuze. Chantal Hendriks Marlijn op t Hoog Heleen Landsheer Alette van de Staaij

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Invloed van reuma op de maaltijdbereiding en de voedingsmiddelenkeuze. Chantal Hendriks Marlijn op t Hoog Heleen Landsheer Alette van de Staaij"

Transcriptie

1 Invloed van reuma op de maaltijdbereiding en de voedingsmiddelenkeuze Chantal Hendriks Marlijn op t Hoog Heleen Landsheer Alette van de Staaij Nijmegen, juni 2012

2 Invloed van reuma op de maaltijdbereiding en de voedingsmiddelenkeuze Het ontwikkelen van een interventie om reumapatiënten te stimuleren beter om te gaan met beperkingen bij de maaltijdbereiding Auteurs Chantal Hendriks Marlijn op t Hoog Heleen Landsheer Alette van de Staaij Instituut Hogeschool van Arnhem en Nijmegen Faculteit Gezondheid, gedrag en maatschappij Opleiding Voeding & Diëtetiek Opdrachtgever Reumapatiëntenvereniging Nijmegen Begeleidsters Evelien van Zeeland en Gertie Schouten Senior-adviseur Vivianne Ceelen Datum Juni 2012

3 Voorwoord Dit rapport is geschreven door vier vierdejaarsstudenten binnen de opleiding Voeding & Diëtetiek aan de Hogeschool van Arnhem en Nijmegen te Nijmegen. Het rapport is tot stand gekomen naar aanleiding van de afstudeerstages Toegepast Onderzoek en Health Promotion. De opdrachtgever van deze afstudeeropdracht betreft de Reumapatiëntenvereniging Nijmegen, waarbij Evelien van Zeeland en Gertie Schouten aangewezen zijn als begeleidsters. Zij zijn beiden ervaringsdeskundigen en vrijwilligsters van de Reumapatiëntenvereniging Nijmegen. Het rapport is in eerste instantie bestemd voor de opdrachtgever. Daarnaast is het ook bestemd voor diëtisten en overige belangstellenden die meer willen weten over gewrichtsbesparende recepten voor reumapatiënten. Via deze weg willen wij alle betrokkenen bedanken die een bijdrage hebben geleverd aan de totstandkoming van dit rapport. Mede dankzij de prettige samenwerking hebben wij deze afstudeerstage als een prettige en leerzame periode mogen ervaren. Ten eerste willen wij Evelien van Zeeland en Gertie Schouten bedanken voor de kans om deze opdracht uit te voeren. Dankzij de goede samenwerking hebben wij de mogelijkheid gekregen om deze opdracht tot een goed doeleinde te brengen. Hiernaast willen wij onze seniorbegeleidster Vivianne Ceelen bedanken voor haar professionele begeleiding gedurende de gehele afstudeerstage. Mede door haar deskundigheid en kritische feedback is het rapport geworden zoals deze nu voor u ligt. Ook willen we dieetkok Marcel Franssen bedanken voor het beschikbaar stellen van de keuken en zijn bijdrage voor de verbetering van de recepturen. Tevens bedanken wij ergotherapeut Suzanne Terwindt voor haar tips en informatie over hulpmiddelen voor reumapatiënten. Daarnaast bedanken wij de overige docenten voor de algemene begeleiding bij het onderzoek. Tot slot willen we alle deelnemers van zowel het vooronderzoek als het veldonderzoek bedanken voor hun medewerking. Hierdoor hebben wij een goed beeld verkregen van de voedingsmiddelenkeuzes en de handelingen die moeite kosten tijdens de maaltijdbereiding. Nijmegen, juni 2012

4 Inhoudsopgave Samenvatting 6 Verklarende woordenlijst 8 1. Inleiding Achtergrond Aanleiding Vooronderzoek Probleem-, doel- en vraagstelling Opbouw rapport Methode literatuuronderzoek In- en exclusiecriteria Zoekmethoden Resultaten literatuuronderzoek Welke dieetrichtlijnen voor reumapatiënten zijn aanbevolen en welke alternatieve voedingsadviezen zijn daarnaast wetenschappelijk bewezen? Wat zijn knelpunten binnen het voedingspatroon van reumapatiënten? Macronutriënten Vitaminen Mineralen en spoorelementen Voedingssupplementen Vooronderzoek voedingsanalyse Welke beperkingen ervaren reumapatiënten door de reumatische klachten bij de bereiding van voedingsmiddelen? Vergelijking uitkomsten met vooronderzoek Hoe hebben de beperkingen die reumapatiënten ervaren bij de bereiding van voedingsmiddelen invloed op de voedingsmiddelenkeuze? Welke voedingsmiddelen worden regelmatig door de reumapatiënten bewust vermeden, doordat ze denken/ervaren dat het een positief effect heeft op hun klachten? Welke alternatieven voor de voedingsmiddelen die vermeden worden, worden door de reumapatiënten gekozen? In hoeverre versterken de resultaten over de voedingsmiddelenkeuze van reumapatiënten de knelpunten binnen hun voedingspatroon? Methode veldonderzoek Onderzoeksontwerp Doelgroep Dataverwerking Resultaten veldonderzoek Analyse algemene gegevens Welke beperkingen ervaren reumapatiënten van de Reumapatiëntenvereniging Nijmegen bij de bereiding van voedingsmiddelen? Hoe hebben de beperkingen die reumapatiënten van de Reumapatiëntenvereniging Nijmegen ervaren bij de bereiding van voedingsmiddelen invloed op de voedingsmiddelenkeuze? Welke voedingsmiddelen worden regelmatig door de reumapatiënten van de Reumapatiëntenvereniging Nijmegen bewust vermeden, doordat ze denken/ervaren dat het een positief effect heeft op hun klachten? Welke alternatieven voor de voedingsmiddelen die vermeden worden, worden door de reumapatiënten van de Reumapatiëntenvereniging Nijmegen gekozen? Wat zijn de wensen en behoeften van reumapatiënten van de Reumapatiëntenvereniging Nijmegen voor een interventie? In hoeverre versterken de resultaten over de voedingsmiddelenkeuze van reumapatiënten van de Reumapatiëntenvereniging Nijmegen de knelpunten binnen hun voedingspatroon? 25

5 6. Discussie en conclusie Discussie Vooronderzoek Literatuuronderzoek Veldonderzoek Conclusie Interventieontwikkeling Doelgroep Doelen Bestaande interventies Kanaal, informatie en zender Kanaal Informatie Zender Uitvoeren interventie Evaluatieplan en aanbevelingen voor de toekomst Effectevaluatie Tevredenheidsevaluatie Aanbevelingen voor de toekomst 34 Literatuurlijst 36 Bijlagen 39 Bijlage I: Interview vooronderzoek Bijlage II: Resultaten vooronderzoek Bijlage III: Zoekverslagen literatuuronderzoek Bijlage IV: Bewijskracht artikelen literatuuronderzoek Bijlage V: Enquête veldonderzoek Bijlage VI: Analyse enquêtes veldonderzoek Bijlage VII: Overzicht bestaande interventies Bijlage VIII: Dieetkookboeken Bijlage IX: Tabel voedingswaarde recepten Bijlage X: Belangrijke productgroepen per knelpunt Bijlage XI: Criteria warme maaltijd Bijlage XII: Artikel voor in de nieuwsbrief Bijlage XIII: Criterialijst voor recepten

6 Samenvatting Inleiding In opdracht van de Reumapatiëntenvereniging Nijmegen is onderzoek verricht naar de mate waarin reumapatiënten beperkingen ondervinden bij het bereiden van de warme maaltijd en wat de voedingsgewoonten zijn van deze doelgroep. Allereerst is er vooronderzoek verricht, waarbij het geschetste probleem van de opdrachtgever nader is onderzocht. Hiervoor zijn acht reumapatiënten telefonisch benaderd. Naar aanleiding hiervan is er een daadwerkelijke probleemstelling, doelstelling en onderzoeksvraag opgesteld. De onderzoeksvraag die centraal staat binnen dit onderzoek luidt als volgt: Op welke manier(en) kunnen de reumapatiënten van de Reumapatiëntenvereniging Nijmegen gestimuleerd worden om beter om te kunnen gaan met de beperkingen die zij ervaren bij het bereiden van voedingsmiddelen en maaltijden? Hoe kan er hierbij rekening worden gehouden met de voedingsmiddelen die worden vermeden? Literatuur- en veldonderzoek Vanuit het literatuuronderzoek is naar voren gekomen dat pijn en vermoeidheid de meest voorkomende klachten zijn ten aanzien van reuma, waardoor reumapatiënten moeilijkheden kunnen ondervinden bij activiteiten rondom de maaltijdbereiding. Hierdoor wordt er eerder gekozen voor een kant-en-klaarmaaltijd of een kant-en-klaarproduct. De behoefte aan voedingsstoffen is voor reumapatiënten niet anders dan voor gezonde personen. Om deze reden worden de Richtlijnen Goede Voeding ook voor reumapatiënten aanbevolen. Uit de vergelijking van het voedingspatroon van de gemiddelde Nederlander met het voedingspatroon van de reumapatiënten uit het vooronderzoek zijn de volgende knelpunten naar voren gekomen: te veel verzadigd vet en zout en te weinig N-3 visvetzuren, voedingsvezel, vitamine D, foliumzuur, calcium en ijzer. De resultaten vanuit het literatuuronderzoek zijn nader onderzocht door middel van een veldonderzoek. Deze is uitgevoerd middels een schriftelijke vragenlijst bij de reumapatiënten van de Reumapatiëntenvereniging Nijmegen. In totaal hebben er 47 reumapatiënten deelgenomen aan het veldonderzoek. Hieruit is naar voren gekomen dat de reumapatiënten bij verschillende activiteiten rondom de maaltijdbereiding in een bepaalde mate beperkingen ervaren. Deze activiteiten zijn ingedeeld in vier groepen op basis van de moeilijkheid die wordt ervaren. De beperkingen zijn van invloed op de voedingsmiddelenkeuze. Sommige reumapatiënten kiezen er namelijk voor om verschillende voedingsmiddelen te vermijden, omdat het klaarmaken ervan (te veel) moeite kost. Ondanks de beperkingen proberen reumapatiënten toch te koken in een periode van reumatische klachten, eventueel met behulp van diverse hulpmiddelen. Daarnaast kunnen reumapatiënten voedingsmiddelen vermijden om hun klachten ten aanzien van reuma te verlichten. Omdat dit ook basisvoedingsmiddelen betreffen, is de kans groter op een onvolwaardig voedingspatroon. Hierbij worden voornamelijk (varkens)vlees, zuivelproducten, alcohol en suiker genoemd. Echter wordt er niet altijd gekozen voor een alternatief voedingsmiddel, waardoor de eerder genoemde knelpunten mogelijk worden versterkt. Het volgen van alternatieve diëten en het vermijden van bepaalde voedingsmiddelen is echter wetenschappelijk niet voldoende onderbouwd. Uit het veldonderzoek blijkt dat indien reumapatiënten reumatische klachten ervaren de meerderheid 15 tot 30 minuten aan de bereiding van de warme maaltijd besteedt. Gerechten die het meest geconsumeerd worden zijn: een gerecht met aardappelen, vlees(vervanger) en groente, een pastagerecht en een rijstgerecht. De meerderheid van de reumapatiënten geeft aan behoefte te hebben aan tips en/of informatie op het gebied van het bereiden van gezonde en gemakkelijke maaltijden, rekening houdend met reumatische klachten. Dit zouden zij willen ontvangen in de vorm van een nieuwsbrief, website of een receptenboek. Interventieontwikkeling Doordat er geen direct aansluitende interventies bestaan, is gekozen om een eigen interventie te ontwikkelen. In overleg met de opdrachtgever is er gekozen voor een E-book, waarin makkelijke en gewrichtsbesparende recepten worden opgenomen. Bij het opstellen van de recepten is naar aanleiding van de resultaten uit het literatuur- en veldonderzoek rekening gehouden met: - Een maximum aantal activiteiten uit de vier verschillende groepen - Een bereidingstijd van 15 tot 30 minuten - De voorkeur voor gerechten met aardappelen, groenten en vlees(vervanger), een pastagerecht en een rijstgerecht - Huishoudens van twee personen 6

7 - De knelpunten te veel verzadigd vet en zout en te weinig N-3 visvetzuren, voedingsvezel, vitamine D, foliumzuur, calcium en ijzer. - De basisvoedingsmiddelen die veelal vermeden worden, zoals (varkens)vlees en zuivelproducten. Evaluatie en aanbevelingen voor de toekomst Om het effect van de interventie te meten wordt aanbevolen om de opgestelde doelstellingen te evalueren. Het verdient de voorkeur om een digitale enquête af te nemen onder de 600 leden van de Reumapatiëntenvereniging Nijmegen. Daarnaast dient er een tevredenheidsevaluatie uitgevoerd te worden. In de vorm van stellingen kan gemeten worden wat de gebruikers van het E-book vinden van de lay-out, inhoud, afwisseling van recepten, gebruiksgemak en taalgebruik. Tevens wordt er aanbevolen om het E-book aan te vullen met nieuwe recepten die voldoen aan de criteria, zodat de keuze uit recepten vergroot wordt. Ook wordt aanbevolen om het E-book tijdig aan te passen aan nieuwe wetenschappelijke inzichten m.b.t. voeding en reuma. 7

8 Verklarende woordenlijst Artrose Beschrijvend onderzoek Dietary history Macronutriënten Mediane inname Artrose is een chronische vorm van reuma, waarbij het kraakbeen in kwaliteit minder wordt. Dit leidt tot het dunner en zachter worden van het kraakbeen. Het proces kan in alle gewrichten optreden en wordt langzaam erger (Reumafonds, z.d.). Beschrijvend onderzoek valt onder het niet-vergelijkend onderzoek. De bevindingen uit het onderzoek worden beschreven, waarbij geen vergelijking tussen verschillende groepen patiënten plaatsvindt (Kwaliteitsinstituut voor de Gezondheidszorg CBO, 2007). Met behulp van de Dietary history methode worden de verschillende eetmomenten op een doorsnee dag nagegaan. Op deze manier wordt een globale indruk van de voeding op individueel niveau verkregen (De Vries, De Boer & Hulshof, 2007). Eiwitten, vetten en koolhydraten worden ook wel macronutriënten genoemd. Zij spelen een rol bij verschillende functies in het lichaam, zoals de opbouw en reparatie van het lichaam. Ook zijn zij belangrijk voor de energievoorziening en het regelen van processen die in het lichaam plaatsvinden (Voedingscentrum, z.d.-a). De mediane inname komt naar voren door alle innamegegevens op volgorde van laag naar hoog op een rij te zetten en het middelste getal te nemen. Door de mediaan te gebruiken wordt rekening gehouden met uitschieters binnen de gegevens (Brinkman, 2006). Micronutriënten Vitamines, mineralen en spoorelementen worden ook wel micronutriënten genoemd. Ze zijn belangrijk voor het vrijmaken van de energie uit de macronutrienten. Daarnaast zorgen micronutrienten voor het goed laten verlopen van processen in het lichaam (Voedingscentrum, z.d.-a). Ontstekingsreuma Richtlijnen Goede Voeding Vergelijkend onderzoek Voedselconsumptiepeiling (VCP) Wekedelenreuma Ontstekingsreuma kenmerkt zich door chronische ontstekingen van meerdere gewrichten. Het gewrichtsslijmvlies raakt ontstoken, waardoor er meer gewrichtsvocht aangemaakt wordt dan nodig is. Hierdoor zwelt het gewricht op, wat pijn en stijfheid veroorzaakt (Van Duinen, 2011; Reumafonds, z.d.). Richtlijnen Goede Voeding (RGV) vormen de wetenschappelijke basis voor de voedingsvoorlichting aan de gezonde Nederlandse bevolking. De richtlijnen bevatten adviezen over voeding en zijn gericht op de preventie van ziekten, als overgewicht en hart- en vaatziekten (Gezondheidsraad, 2006-a). Bij vergelijkend onderzoek worden groepen patiënten met elkaar vergeleken (Kwaliteitsinstituut voor de Gezondheidszorg CBO, 2007). De voedselconsumptiepeiling is een onderzoek naar de consumptie van de Nederlandse bevolking (zowel van kinderen als volwassenen). De laatste peiling heeft van 2007 tot 2010 plaatsgevonden (2011-b). Bij wekedelenreuma zit de pijn in het gebied rondom de gewrichten, zoals de banden, de slijmbeurzen, pezen en spieren. Dit zijn de zogeheten weke delen. Bij sommige van deze vormen van reuma wordt de pijn veroorzaakt door een ontsteking. In een aantal vormen doen de spieren langdurig pijn zonder dat zij ontstoken zijn (Van Duinen, 2011; Reumafonds, z.d.). 8

9 1. Inleiding 1.1 Achtergrond Reuma is een verzamelnaam voor meer dan 100 verschillende vormen van aandoeningen, waarbij drie hoofdgroepen kunnen worden onderscheiden: ontstekingsreuma, artrose en wekedelenreuma. Het betreft een aandoening aan het bewegingsstelsel en/of bindweefsel, die kan voorkomen op iedere leeftijd. (Reumafonds, z.d.; Van Duinen, 2011). In Nederland komt reuma voor onder ruim 2,3 miljoen mensen, waarvan ongeveer 1,2 miljoen mensen regelmatig hinder en klachten ondervinden van de reuma (TNO, 2006). De meerderheid (2/3 e ) van de reumapatiënten is vrouw en heeft een leeftijd onder de 65 jaar. De prevalentie van de meeste soorten reuma neemt toe met het stijgen van de leeftijd. Ook is ongeveer één op de tien mensen aangesloten bij een patiëntenvereniging (Reumafonds, z.d.). De meeste reumapatiënten hebben last van pijn en stijfheid in gewrichten of spieren en vermoeidheid (Reumafonds, z.d.). Vermoeidheid is een klacht die lastig te meten is. Tot nu toe wordt de vermoeidheid gemeten met behulp van vragenlijsten waarbij patiënten zelf hun vermoeidheidsklachten rapporteren. Naar schatting heeft ongeveer 30% tot 80% van de patiënten met Reumatoïde Artritis (RA) last van vermoeidheid (Bode, Nikolaus & Repping-Wuts, z.d.). Reuma is niet te genezen, maar door nieuwe behandelmethoden en inzichten kan het leven wel steeds meer draagbaar worden gemaakt (Reumafonds, z.d.; Van Duinen, 2011). Daarnaast is reuma onvoorspelbaar, de ene dag treden de klachten vaker en ernstiger op dan de andere dag. Reuma heeft dan ook een grote invloed op het dagelijkse leven en kan zorgen voor verschillende beperkingen in de dagelijkse bezigheden (Reumafonds, z.d.; De Bruin, 2008). 1.2 Aanleiding Naast de landelijke Reumabond bestaan er verschillende plaatselijke verenigingen, waarvan de Reumapatiëntenvereniging Nijmegen er één is. Deze vereniging telt 600 leden, allen met verschillende vormen van reuma. De Reumapatiëntenvereniging maakt zich, in samenwerking met anderen, lokaal, regionaal en landelijk sterk voor alle reumapatiënten (Reumapatiëntenvereniging Nijmegen, z.d.). Deze vereniging betreft de opdrachtgever. De begeleidsters vanuit de vereniging zijn vrijwilligsters en ervaringsdeskundigen bij deze vereniging. Tevens is één begeleidster diëtiste. Vanuit de rol als vrijwilliger en ervaringsdeskundige geven zij o.a. de cursus Reuma Uitgedaagd!, van waaruit deze opdracht is voortgekomen. In deze cursus wordt voornamelijk ingegaan op de omgang met reuma in het dagelijks leven. Tijdens deze bijeenkomsten geven reumapatiënten aan vaak overvallen te worden door vermoeidheid aan het einde van de dag. Als gevolg hiervan hebben reumapatiënten vaak moeite met het met het bereiden van gezonde maaltijden en kiezen zij vaker voor kant- en klaar maaltijden. Tevens lijkt de kennis over een gezonde voeding onvoldoende aanwezig te zijn en worden soms bepaalde diëten gebruikt om de reumatische klachten te verlichten. Reumapatiënten hebben wel behoefte aan gezonde maaltijden en willen deze graag kunnen bereiden voor het gezin. Ook is gebleken dat er nog weinig handvatten beschikbaar zijn voor reumapatiënten om een gezonde, gewrichtsbesparende en tijdsbesparende maaltijd te bereiden. Bovenstaande problemen zijn in de praktijk door de opdrachtgever gesignaleerd, maar onbekend is hoe groot het probleem precies is. 1.3 Vooronderzoek Om na te gaan hoe groot het probleem in de praktijk is dat de opdrachtgever schetst is vooronderzoek uitgevoerd door middel van veldonderzoek. Tijdens dit vooronderzoek is nog geen concrete doelgroep gevormd en is geen selectie gemaakt in geslacht, leeftijd, vorm van reuma en gezinssamenstelling. Het vooronderzoek is uitgevoerd d.m.v. een telefonische interview bij een kleinschalige groep reumapatiënten (N= 8) van de Reumapatiëntenvereniging Nijmegen. De vragen uit dit interview zijn te vinden in bijlage I. Hierbij is expliciet onderzoek gedaan naar de invloed van vermoeidheid en pijn op het eetgedrag bij reumapatiënten en welke beperkingen hen dit geeft. De resultaten van dit vooronderzoek worden beschreven in bijlage II. Tevens is m.b.v. de dietary history methodiek een voedingsanamnese afgenomen om inzicht te verkrijgen in het voedingsgedrag van de reumapatiënt. Deze resultaten worden verder beschreven in hoofdstuk 3 waarbij de voedingsinname van de reumapatiënten uit dit vooronderzoek is vergeleken met de VCP. 9

10 Conclusie vooronderzoek Het vooronderzoek betreft een kleinschalige populatie, die niet representatief is voor alle reumapatiënten in Nederland. Toch kan met de uitkomsten geconcludeerd worden dat het probleem dat de Reumapatiëntenvereniging Nijmegen in de praktijk heeft geconstateerd daadwerkelijk speelt bij reumapatiënten en dat reumapatiënten mogelijk door hun klachten een onvolwaardige voedingsinname hebben. De resultaten zijn verder onderzocht in de literatuur en bij een grotere populatie. 1.4 Probleem-, doel- en vraagstelling Probleemstelling Reumapatiënten ervaren moeilijkheden bij het bereiden van voedingsmiddelen en maaltijden als gevolg van de reumatische klachten, waarbij ze tevens voedingsmiddelen vermijden ter verlichting van hun klachten, waardoor er mogelijk sprake is van een onvolwaardig voedingspatroon. Doelstelling Reumapatiënten van de Reumapatiëntenvereniging Nijmegen met een passende interventie stimuleren om beter om te kunnen gaan met de beperkingen die zij ervaren bij het bereiden van voedingsmiddelen en maaltijden. Hierbij wordt tevens rekening gehouden met de voedingsmiddelen die worden vermeden om uiteindelijk een mogelijk onvolwaardig voedingspatroon te verbeteren. Vraagstelling/onderzoeksvraag Op welke manier(en) kunnen de reumapatiënten van de Reumapatiëntenvereniging Nijmegen gestimuleerd worden om beter om te kunnen gaan met de beperkingen die zij ervaren bij het bereiden van voedingsmiddelen en maaltijden? Hoe kan er hierbij rekening worden gehouden met de voedingsmiddelen die worden vermeden? Deelvragen literatuuronderzoek 1. Welke dieetrichtlijnen voor reumapatiënten zijn aanbevolen en welke alternatieve voedingsadviezen zijn daarnaast wetenschappelijk bewezen? 2. Wat zijn knelpunten binnen het voedingspatroon van reumapatiënten? 3. Welke beperkingen ervaren reumapatiënten door de reumatische klachten bij de bereiding van voedingsmiddelen? 4. Hoe hebben de beperkingen die reumapatiënten ervaren bij de bereiding van voedingsmiddelen invloed op de voedingsmiddelenkeuze? 5. Welke voedingsmiddelen worden regelmatig door de reumapatiënten bewust vermeden, doordat ze denken/ervaren dat het een positief effect heeft op hun klachten? 6. Welke alternatieven voor de voedingsmiddelen die vermeden worden, worden door de reumapatiënten gekozen? 7. In hoeverre versterken de resultaten over de voedingsmiddelenkeuze van reumapatiënten de knelpunten binnen hun voedingspatroon? Deelvragen veldonderzoek 1. Welke beperkingen ervaren reumapatiënten van de Reumapatiëntenvereniging Nijmegen bij de bereiding van voedingsmiddelen? 2. Hoe hebben de beperkingen die reumapatiënten van de Reumapatiëntenvereniging Nijmegen ervaren bij de bereiding van voedingsmiddelen invloed op de voedingsmiddelenkeuze? 3. Welke voedingsmiddelen worden regelmatig door de reumapatiënten van de Reumapatiëntenvereniging Nijmegen bewust vermeden, doordat ze denken/ervaren dat het een positief effect heeft op hun klachten? 4. Welke alternatieven voor de voedingsmiddelen die vermeden worden, worden door de reumapatiënten van de Reumapatiëntenvereniging Nijmegen gekozen? 5. Wat zijn de wensen en behoeften van reumapatiënten van de Reumapatiëntenvereniging Nijmegen voor een interventie? 6. In hoeverre versterken de resultaten over de voedingsmiddelenkeuze van reumapatiënten van de Reumapatiëntenvereniging Nijmegen de knelpunten binnen hun voedingspatroon? 1.5 Opbouw rapport Hoofdstuk 2: Dit hoofdstuk beschrijft de methoden die gebruikt zijn bij het uitvoeren van het literatuuronderzoek. Er wordt ingegaan op de in- en exclusiecriteria, de zoekmethoden en de zoekresultaten. 10

11 Hoofdstuk 3: In dit hoofdstuk worden de resultaten vanuit het literatuuronderzoek weergegeven. Hierbij wordt onder andere ingegaan op de dieetrichtlijnen voor reumapatiënten. Daarnaast wordt de voedingsmiddelenkeuze van reumapatiënten beschreven en de beperkingen zoals deze worden ervaren tijdens de maaltijdbereiding. Hoofdstuk 4: Dit hoofdstuk beschrijft de methoden die gebruikt zijn bij het uitvoeren van het veldonderzoek. Aan de orde komen: onderzoeksontwerp, doelgroep en dataverwerking. Hoofdstuk 5: In dit hoofdstuk worden de resultaten vanuit het veldonderzoek weergegeven. Hierbij worden antwoorden gegeven op de opgestelde deelvragen. Hoofdstuk 6: Dit hoofdstuk beschrijft het ontwerp van een interventie voor de doelgroep reumapatiënten. Hoofdstuk 7: In dit hoofdstuk wordt beschreven hoe de interventie is ontwikkeld. De doelgroep is bepaald en er zijn doelstellingen opgesteld. Tevens is voor de doelgroep het kanaal, de informatie en de zender bepaald. Ook wordt beschreven wat de bestaande interventies zijn en hoe de uiteindelijk interventie is ontwikkeld. Hoofdstuk 8: In dit hoofdstuk wordt beschreven hoe een evaluatie uitgevoerd kan worden. Hierbij wordt ingegaan op de effectevaluatie en wordt een tevredenheidsevaluatie beschreven. Daarnaast worden enkele aanbevelingen voor de toekomst gegeven. 11

12 2. Methode literatuuronderzoek In dit hoofdstuk wordt inzicht gegeven in de methoden die gevolgd zijn bij het uitvoeren van het literatuuronderzoek. Er wordt ingegaan op de in- en exclusiecriteria, de zoekmethoden en de zoekresultaten. 2.1 In- en exclusiecriteria Voor het selecteren van artikelen binnen het literatuuronderzoek zijn in- en exclusiecriteria opgesteld. Inclusiecriteria: - De artikelen bevatten minimaal één onderzoeksgroep met personen met een reumatische aandoening. - Alle reumatische aandoeningen zijn meegenomen, omdat uit het vooronderzoek is gebleken dat het probleem bij meerdere vormen van reuma voor kan komen. - De leeftijd van de onderzoeksgroep is minimaal 18 jaar. Er is voor deze leeftijdscategorie gekozen, omdat er ingegaan wordt op de beperkingen bij het bereiden van maaltijden. Vanuit gegaan wordt dat volwassenen vanaf 18 jaar zelfstandig de maaltijden bereiden en hier dus beperkingen bij kunnen ondervinden. Exclusiecriteria: - Artikelen ouder dan 10 jaar zijn niet meegenomen. Op deze manier is de meest recente informatie verkregen. 2.2 Zoekmethoden Aan de hand van de deelvragen is er bepaald hoe het literatuuronderzoek plaats zal vinden. De zoekmethode is voor elke deelvraag verschillend. Om deze reden wordt hieronder per deelvraag de methode beschreven. Deelvraag 1: Welke dieetrichtlijnen voor reumapatiënten zijn aanbevolen en welke alternatieve voedingsadviezen zijn daarnaast wetenschappelijk bewezen? Voor deze deelvraag is allereerst gekeken naar richtlijnen en (systematische) reviews over voeding bij reumapatiënten, omdat deze bovenaan in de hiërarchie van bewijskracht staan (Kwaliteitsinstituut voor de Gezondheidszorg CBO, 2007). Het zoekverslag is te vinden in bijlage III. De Elsevierrichtlijn en de CBO-richtlijn die gevonden zijn gaan beide over RA als reumavorm. Om ook iets over de dieetrichtlijnen bij andere vormen van reuma te kunnen zeggen en deze te kunnen vergelijken met de richtlijnen voor RA, zijn aanvullende artikelen en informatie gevonden binnen het Informatorium voor Voeding en Diëtetiek en het Reumafonds. Het Reumafonds werft fondsen om wetenschappelijk onderzoek naar reuma te financieren (Reumafonds, z.d.). Deelvraag 2: Wat zijn knelpunten binnen het voedingspatroon van reumapatiënten? Er is geen grootschalig voedselconsumptieonderzoek gedaan bij Nederlandse reumapatiënten. Om deelvraag 2 toch te kunnen beantwoorden is gebruik gemaakt van de Nederlandse voedselconsumptiepeiling (VCP) van Binnen deze VCP is de voeding van de gemiddelde Nederlander bekeken in de leeftijd van 7-69 jaar. Chronisch zieken, waaronder reumapatiënten, zijn hier ook in meegenomen (RIVM, 2011-a). Er is geen bewijs dat de knelpunten uit de VCP niet van toepassing zijn op reumapatiënten. De knelpunten kunnen echter wel versterkt worden als gevolg van beperkingen die reumapatiënten ervaren. Er is gekeken naar wat de knelpunten in de voeding van de gemiddelde volwassen Nederlander zijn. Om deze resultaten meer kracht bij te zetten, zijn de knelpunten uit de VCP vergeleken met de resultaten van de voedingsanamneses uit het vooronderzoek. Deelvraag 3: Welke beperkingen ervaren reumapatiënten door de reumatische klachten bij de bereiding van voedingsmiddelen? & Deelvraag 4: Hoe hebben de beperkingen die reumapatiënten ervaren bij de bereiding van voedingsmiddelen invloed op de voedingsmiddelenkeuze? Deze deelvragen zijn beantwoord met wetenschappelijke artikelen. De gebruikte zoektermen, databases en gevonden artikelen zijn te vinden in bijlage III. De gevonden artikelen zijn beoordeeld op de inclusie- en exclusiecriteria en ingedeeld naar de mate van bewijskracht. Deze gegevens zijn terug te vinden in bijlage IV. Er is gekozen om binnen meerdere databases te zoeken, omdat de gebruikte zoektermen vrij specifiek zijn. Hierdoor is de kans op bruikbare artikelen groter. 12

13 De resultaten uit de tien gevonden artikelen zijn daarnaast nog vergeleken met de resultaten uit het vooronderzoek, zodat kan worden bepaald of deze overeenkomen. Deelvraag 5: Welke voedingsmiddelen worden regelmatig door de reumapatiënten bewust vermeden, doordat ze denken/ervaren dat het een positief effect heeft op hun klachten? & Deelvraag 6: Welke alternatieven voor de voedingsmiddelen die vermeden worden, worden door de reumapatiënten gekozen? Om deelvraag 5 en 6 te kunnen beantwoorden is tevens gebruik gemaakt van eerder genoemde richtlijnen en artikelen. Echter betreft dit alleen de Elsevierrichtlijn Reumatoïde Artritis en het artikel Voeding bij reumatische aandoeningen van het Informatorium voor Voeding en Diëtetiek. Om daarnaast ook het patiëntenperspectief in kaart te kunnen brengen, is er naast het vooronderzoek op forums gekeken. Er zijn vier bruikbare forums via Google gevonden. Uiteindelijk zijn de resultaten van deze forums en het vooronderzoek vergeleken met de resultaten uit de artikelen en richtlijnen, zodat kan worden bepaald of deze overeenkomen. Deelvraag 7: In hoeverre versterken de resultaten over de voedingsmiddelenkeuze van reumapatiënten de knelpunten binnen hun voedingspatroon? Bij het beantwoorden van deze deelvraag is de literatuur uit deelvragen 1 t/m 6 gebruikt. 13

14 3. Resultaten literatuuronderzoek In dit hoofdstuk worden eerder genoemde deelvragen met behulp van literatuur beantwoord. Tevens worden deze uitkomsten vergeleken met de resultaten uit het vooronderzoek. 3.1 Welke dieetrichtlijnen voor reumapatiënten zijn aanbevolen en welke alternatieve voedingsadviezen zijn daarnaast wetenschappelijk bewezen? Uit de beschikbare richtlijnen voor reuma blijkt dat er geen specifieke dieeteisen voor reumapatiënten zijn. Toch zijn er verschillende alternatieve diëten die reumapatiënten volgen. De belangrijkste reden voor patiënten om een dieet te volgen is dat het de patiënt het gevoel geeft zelf iets te kunnen doen aan de ziekte (CBO, 2009). Naar de effecten van de verschillende alternatieve diëten en voedingssupplementen is dan ook veel onderzoek verricht. De meest voorkomende diëten die binnen de richtlijnen worden genoemd, zijn: vasten, eliminatiediëten, vegetarische/veganistische voeding, mediterrane voeding, zuur-basedieet en ayurveda (De Bruin, 2008; Van Duinen, 2011; Reumafonds, z.d.). Vasten is het tijdelijk afzien van vast en vloeibaar voedsel. In verschillende onderzoeken is aangetoond dat vasten tot een vermindering van pijn en stijfheid bij RA kan leiden, maar wanneer de patiënt stopt met vasten kunnen deze klachten terugkomen (De Bruin, 2008). Binnen de eliminatiediëten worden bepaalde voedingsmiddelen vermeden, zodat het ontstekingsproces zou verminderen. Echter het dieet is onpraktisch en moeilijk lang vol te houden. Daarnaast draagt het bij aan de kans op een onvolwaardige voeding (Van Duinen, 2011). Ook volgen veel reumapatiënten een vegetarische en/of veganistische voeding. Het positieve effect op lange termijn is alleen niet bewezen en er kunnen tekorten ontstaan van vitamine B12, vitamine B6, ijzer en mogelijk ook eiwit (Van Duinen, 2011). Het zuur-basedieet zou de zuurgraad in het lichaam herstellen, waardoor klachten zouden verminderen (Reumafonds, z.d.). Daarnaast kunnen reumapatiënten het ayurveda dieet volgen. Bij dit dieet wordt met kruidenpreparaten geprobeerd de balans van het lichaam te herstellen (Reumafonds, z.d.). Tot slot wordt het Mediterrane dieet genoemd. Dit dieet bevat veel groente en fruit, graanproducten, peulvruchten, noten, olijfolie, vis en dagelijks een (half) glas rode wijn (Van Duinen, 2011). Bovenstaande diëten kunnen als voedingsadvies niet wetenschappelijk onderbouwd worden, waardoor hier geen aanbevelingen over gedaan kunnen worden. Er zijn geen voedingsstoffen bekend die een direct therapeutisch effect hebben bij RA (De Bruin, 2008). Wel blijkt dat sommige reumapatiënten door aanpassingen of aanvullingen in de voeding individueel positieve effecten ervaren (Van Duinen, 2011). De behoefte aan voedingsstoffen is voor reumapatiënten niet anders dan voor gezonde personen. Om deze reden worden ook voor reumapatiënten de Richtlijnen Goede Voeding aanbevolen (Van Duinen, 2011; CBO, 2009; De Bruin, 2008). Het aanpassen van het huidige voedingspatroon naar een gezonder voedingspatroon kan mogelijk al leiden tot vermindering van de klachten (Smedslund, Byfuglien, Olsen & Birger Hagen,2010). Naast bovenstaande diëten worden vaak ook verschillende voedingssupplementen gebruikt door reumapatiënten. Ten eerste worden antioxidanten veelal gebruikt. Deze supplementen zouden een remmend effect op het ontstekingsproces teweeg brengen. Daarnaast wordt visolie veel genomen. Bij een hoge dosis zou deze ook een remmend effect kunnen hebben op het ontstekingsproces. Echter heeft visolie een onaangename smaak en geur en tevens is de inname van een hoge dosis vaak niet haalbaar (De Bruin, 2008; CBO, 2009). Ten slotte wordt glucosamine genoemd in de richtlijnen, aangezien dit mogelijk een gunstig effect heeft op het reumatoïde ontstekingsproces. Voor bovenstaande voedingssupplementen is onvoldoende wetenschappelijk bewijs bekend, waardoor de resultaten ook hier niet overtuigend genoeg zijn voor een algemene aanbeveling. Daarnaast is een hoge dosis nodig om een positief effect te bereiken, wat vaak niet haalbaar is. In het algemeen gelden ook hier de Richtlijnen Goede Voeding als uitgangspunt (De Bruin, 2008; CBO, 2009; Van Duinen, 2011). 3.2 Wat zijn knelpunten binnen het voedingspatroon van reumapatiënten? Uitgaande van de verwachting dat het voedingspatroon van reumapatiënten gelijk zal zijn met de gemiddelde Nederlander, is de VCP geraadpleegd om de knelpunten in kaart te brengen. Om deze verwachting te bevestigen is een vergelijking gemaakt tussen de knelpunten uit het voedingspatroon van de gemiddelde Nederlander en de knelpunten van reumapatiënten uit het vooronderzoek. 14

15 Er is per nutriënt bekeken of dit een knelpunt vormt in de voeding van de gemiddelde Nederlander. In de VCP wordt dit per nutriënt weergegeven als het percentage van de populatie dat niet voldoet aan de voedingsnormen (inadequate inname). Soms is dit percentage onbekend en wordt de mediane inname vergeleken met de adequate inname Macronutriënten In tabel 3.1 (RIVM, 2011-a) zijn de innamen per macronutriënt vanuit de VCP weergegeven, van waaruit geconcludeerd kan worden of deze een knelpunt vormt voor de gemiddelde Nederlandse populatie. Tabel 3.1 Beoordeling knelpunten op macronutriëntenniveau Macronutriënten Inname vanuit de VCP Wel/geen knelpunt Eiwit Inadequate inname bij < 1% Geen Totaal vet Inadequate inname bij 3-10% Geen Verzadigd vet Inadequate inname bij > 85% Wel Transvet Inadequate inname bij 1-5% Geen N-3 visvetzuren Mediane inname (48-110mg/dag) ligt onder de Wel adequate inname (200 mg/dag) Koolhydraten Mediane inname van alle leeftijdscategorieën (54- Geen 42 en%) voldoen aan de adequate inname (> 40 en%) Voedingsvezel Inadequate inname bij 75-95% Wel In tabel 3.1 (RIVM, 2011-a) is te zien dat verzadigd vet, N-3 visvetzuren en voedingsvezel een knelpunt vormen. De andere genoemde macronutriënten vormen geen duidelijk knelpunt voor de Nederlandse populatie, doordat slechts een klein percentage van de populatie een inadequate inname heeft (RIVM, 2011-a) Vitaminen In tabel 3.2 (RIVM, 2011-a) zijn de innamen per vitamine in kaart gebracht. Tabel 3.2 Beoordeling knelpunten vitaminen Vitaminen Inname vanuit de VCP Wel/geen knelpunt Vitamine A Inadequate inname bij 15% Geen Vitamine B1 Inadequate inname bij vrouwen 15-19%, Geen bij mannen 4% Vitamine B2 Inadequate inname bij < 10% Geen Vitamine B6 Inadequate inname bij < 10% Geen Vitamine B11, foliumzuur Inadequate inname bij 18-28% van de vrouwen in de vruchtbare leeftijd en bij 7-15% van de mannen Vitamine B12 Inadequate inname bij < 10% Geen Vitamine C Mediane inname van alle leeftijdscategorieën (73- Geen 96 mg/dag) voldoen aan de adequate inname (70 mg/dag) Vitamine D* Mediane inname bij ouderen (50+) (2,3-4,1 µg/dag) ligt onder de adequate inname (5 µg/dag) Vitamine E Mediane inname van alle leeftijdscategorieën (9,8-15,1 mg/dag) voldoen aan de adequate inname (8,3-13 mg/dag) * Inname zonder suppletie. Wel bij vrouwen in de vruchtbare leeftijd Wel bij ouderen (50+) Geen Knelpunten in het voedingspatroon van de gemiddelde Nederlander wat betreft vitaminen, zijn foliumzuur bij vrouwen in de vruchtbare leeftijd en vitamine D bij ouderen. De inname van vitamine D vanuit de voeding ligt onder de adequate inname bij 50+ers. Tevens wordt voor deze doelgroep (vrouwen 50+ en mannen 70+) een suppletie van 10 mcg vitamine D geadviseerd. Vanuit de VCP is bekend dat niet iedereen gebruik maakt van vitamine D suppletie. Hierdoor vormt vitamine D een groot knelpunt voor ouderen (Gezondheidsraad, 2008; RIVM, 2011-a). Foliumzuur en vitamine D zijn als knelpunt naar voren gekomen, omdat bewezen is dat een tekort hiervan kan leiden tot gezondheidsproblemen. Zoals uit de tabel blijkt, komen inadequate innamen 15

16 ook bij andere vitaminen voor. Echter leiden te hoge of te lage innamen van deze vitaminen niet tot schadelijke gezondheidseffecten of zijn de effecten op de gezondheid van een te hoge of te lage inname vooralsnog onbekend (RIVM, 2011-a). Deze zijn om deze reden dan ook niet aangeduid als knelpunt Mineralen en spoorelementen In tabel 3.3 zijn de innamen van mineralen en spoorelementen weergegeven. Hierbij is wederom gekeken of desbetreffend mineraal/spoorelement een knelpunt vormt in het voedingspatroon van de gemiddelde Nederlander. Tabel 3.3 Beoordeling knelpunten mineralen en spoorelementen Mineralen en Inname vanuit de VCP Wel/geen knelpunt spoorelementen Calcium Mediane inname bij vrouwen in de leeftijdscategorieën jaar en jaar ( mg/dag) ligt onder de adequate inname (1,0- Wel bij vrouwen in de leeftijdscategorieën jaar en jaar 1,1 g/dag) IJzer Inadequate inname bij 0-34%, voornamelijk voorkomend bij vrouwen in de vruchtbare leeftijd Wel bij vrouwen in de vruchtbare leeftijd Kalium Mediane inname van alle leeftijdscategorieën is Geen (2,4-4 g/dag). Voor kalium is geen voedingsnorm vastgesteld. Koper Inadequate inname bij < 10% Geen Zink Inadequate inname bij vrouwen 5-24%, bij mannen Geen 10-16% Natrium Inadequate inname bij > 85% Wel Uit tabel 3.3 (RIVM, 2011-a; RIVM, 2011-b) blijkt dat calcium, ijzer en natrium (zout) knelpunten in de voeding vormen. Bij deze mineralen en spoorelementen geldt dat een te hoge of te lage inname van de genoemde knelpunten kan leiden tot schadelijke gezondheidseffecten. Hierdoor zijn calcium, ijzer en zout als knelpunt naar voren gekomen. Ook bij andere mineralen of spoorelementen zijn inadequate innamen gebleken. Echter zijn de effecten op de gezondheid van een te hoge of te lage inname hiervan vooralsnog onbekend (RIVM, 2011-a; RIVM, 2011-b) Voedingssupplementen Als aanvulling op de inname van vitaminen en mineralen maakt ongeveer 30-56% van de Nederlandse bevolking gebruik van voedingssupplementen. Voedingssupplementen hebben hoogstens een gemiddelde bijdrage van 10% van de dagelijkse inname aan vitaminen. Echter heeft deze inname van supplementen slechts een kleine invloed op de inadequate inname van vitaminen of mineralen bij de Nederlandse populatie (RIVM, 2011-a). Daarnaast consumeert 75% van de Nederlanders verrijkte producten, zoals margarines, siropen, nietalcoholische dranken en zuivelproducten. Deze producten leveren een (kleine) bijdrage aan de innamen van de B-vitamines en vitamine C. Ondanks deze toevoegingen van vitaminen wordt de bovengrens voor de verschillende vitaminen door weinig mensen overschreden (RIVM, 2011-a) Vooronderzoek voedingsanalyse Om een indicatie te verkrijgen van de voedingsgewoonten van reumapatiënten is in het vooronderzoek (beschreven onder hoofdstuk 1) met behulp van een telefonisch interview een voedingsanamnese afgenomen. Deze voeding is berekend met behulp van het voedingsberekeningsprogramma Evry, waarvan de resultaten te vinden zijn in bijlage II. Eén persoon is niet meegenomen bij deze berekening. Dit komt doordat het niet mogelijk was om een voedingsanamnese af te nemen vanwege het complexe dieet dat deze deelneemster aangaf te volgen. Nagegaan is of de knelpunten die naar voren zijn gekomen uit de VCP ook van toepassing zijn bij de reumapatiënten uit het vooronderzoek. Deze vergelijking is te vinden in tabel 3.4. Hieruit blijkt dat alle knelpunten die bij de gemiddelde Nederlander spelen ook voorkomen in het voedingspatroon bij de meerderheid van de reumapatiënten uit het vooronderzoek. 16

17 Tabel 3.4 Knelpunten uit de VCP vergeleken met de knelpunten van de reumapatiënten uit het vooronderzoek Macro- en Knelpunt binnen de voeding micronutriënten vanuit de VCP Verzadigd vet Ja 5 N-3 Visvetzuren Ja 4 Voedingsvezel Ja 6 Vitamine D Bij ouderen 5 Foliumzuur Vrouwen in vruchtbare leeftijd 6 Calcium Mogelijk bij vrouwen en jaar IJzer Mogelijk bij vrouwen in vruchtbare 5 leeftijd Zout Ja 4 Aantal reumapatiënten uit vooronderzoek waarbij het knelpunt ook van toepassing is (N=7) Uit het vooronderzoek komt naar voren dat de helft van de deelnemers gebruik maakt van voedingssupplementen. De voedingssupplementen die het meest gebruikt worden zijn magnesium en visolie. Deze worden gevolgd door calcium, multivitamine en vitamine B. Door het gebruik van deze voedingssupplementen zouden de tekorten mogelijk deels opgeheven kunnen worden. Echter blijkt uit de VCP dat de inname van supplementen slechts een kleine invloed heeft op de inadequate inname van vitaminen of mineralen (RIVM, 2011-a). 3.3 Welke beperkingen ervaren reumapatiënten door de reumatische klachten bij de bereiding van voedingsmiddelen? RA is een ziekte die bij de meeste patiënten leidt tot bepaalde beperkingen bij de dagelijkse activiteiten. Ook bij andere vormen van reuma kunnen deze beperkingen voorkomen (Hurkmans et al., 2008). Over RA lijkt meer onderzoek gedaan te zijn. Er is dan ook een richtlijn over de relatie van voeding en RA gevonden en gebruikt. Uit deze richtlijn komt naar voren dat de meest voorkomende klachten bij RA patiënten pijn en zwelling van gewrichten zijn, welke vaak samengaan met stijfheid en vermoeidheid. Ook de wisselende ziekteactiviteit is kenmerkend voor RA. Door de beperkingen bij de activiteiten van het dagelijkse leven (ADL) wordt ook het eetpatroon beïnvloed. Door de ochtendstijfheid kosten activiteiten veel tijd en moeite en kan het dagpatroon verschuiven. De pijn, vermoeidheid en functionele beperkingen kunnen tot een verminderde inname van voeding en vocht leiden (De Bruin, 2008). Ook uit verschillende wetenschappelijke artikelen blijkt dat pijn en vermoeidheid van invloed zijn op het dagelijks leven van reumapatiënten (Arnold et al., 2008; Repping-Wutsa et al., 2008; White et al., 2009; Katz et al., 2003; Arvidsson, et al., 2011; Gustafsson et al., 2003). De invloed van vermoeidheid wordt daarbij gelijk geacht aan de invloed van pijn (Hewlett et al., 2005). Er wordt binnen de onderzoeken specifiek ingegaan op de verschillende onderdelen van het dagelijks leven, waaronder activiteiten rondom de maaltijdbereiding. Naar voren komt dat reumapatiënten hierbij moeilijkheden kunnen ondervinden. Moeilijkheden waar reumapatiënten tegenaan lopen, zijn o.a. het hakken en snijden van voedingsmiddelen, het koken/ bereiden van maaltijden, het doen van boodschappen, het pakken van dingen uit de keukenkastjes en het tillen van zware pannen (Arnold et al., 2008; Repping- Wutsa et al., 2008; White et al., 2009; Katz et al., 2003; Arvidsson, et al., 2011; Gustafsson et al., 2003). In een onderzoek onder 46 vrouwelijke RA patiënten met een gemiddelde leeftijd van 44 jaar en met kinderen in de leeftijd van 6-18 jaar wordt een specifiek percentage genoemd omtrent de hoeveelheid vrouwen die moeite hebben bij het bereiden van maaltijden. 65% van de vrouwen geeft in het onderzoek aan moeite te hebben hiermee en hierdoor deze activiteit minder uit te voeren (Katz et al., 2003). In bovenstaande onderzoeken zijn interviews als meest voorkomende methode gebruikt (Arnold et al., 2008; Repping-Wutsa et al., 2008; White et al., 2009; Katz et al., 2003; Arvidsson, et al., 2011; Gustafsson et al., 2003). Enkele uitspraken uit deze interviews ter indicatie van het probleem zijn: Mijn partner moet koken, want na mijn werkdag ben ik helemaal versleten (Repping-Wutsa et al., 2008) en Ik merkte dat ik niet de kracht heb om het voedsel te bereiden dat ik wil en nodig heb (Arvidsson, et al., 2011). 17

18 De beperkingen bij het bereiden van voedingsmiddelen spelen een rol bij verschillende leeftijdscategorieën en bij verschillende vormen van reuma (Arnold et al., 2008; Hewlett et al., 2005; Repping-Wutsa et al., 2008; White et al., 2009; Katz et al., 2003; Arvidsson, et al., 2011; Gustafsson et al., 2003). Vermoeidheid en pijn lijken elkaar te beïnvloeden bij Braziliaanse RA patiënten. Ook lijken vermoeidheid en beperkingen aan elkaar gerelateerd te zijn bij patiënten met artrose (Novaes, Perez, Beraldo, Pinto & Gianini, 2011) Vergelijking uitkomsten met vooronderzoek In het vooronderzoek is ook navraag gedaan naar de beperkingen die de reumapatiënten ervaren bij het bereiden van maaltijden. De handelingen die overeenkomen met de beperkingen uit het literatuuronderzoek zijn: het bereiden/koken van de warme maaltijd in het algemeen en het doen van boodschappen. Echter komen uit het vooronderzoek andere specifieke beperkingen bij het bereiden van maaltijden naar voren dan uit het literatuuronderzoek. Uit het vooronderzoek komt naar voren dat reumapatiënten voornamelijk moeite hebben met het openmaken van potten, blikken en verpakkingen. Tevens kost het schillen van voedingsmiddelen moeite. Uit de literatuur worden andere beperkingen, als het pakken van spullen uit de keukenkastjes, het hakken en snijden van voedingsmiddelen en het tillen van zware pannen genoemd. De beperkingen uit het literatuuronderzoek en het vooronderzoek hebben wel allemaal betrekking op het bereiden van maaltijden. 3.4 Hoe hebben de beperkingen die reumapatiënten ervaren bij de bereiding van voedingsmiddelen invloed op de voedingsmiddelenkeuze? Binnen de beschikbare literatuur is weinig onderzoek verricht die specifiek ingaat op de voedingsmiddelenkeuze die reumapatiënten maken. Slechts in één onderzoek bij RA-patiënten (N=18) worden beperkte voorbeelden van voedingsmiddelenkeuze genoemd, waarbij er ook wordt aangegeven welke hulpmiddelen hierbij worden gebruikt. Specifieke voorbeelden met betrekking tot de voedingsmiddelenkeuze zijn het gebruik van geraspte wortelen in plaats van hele wortelen, kanten klaar gekookte gehaktballetjes, gehaktsaus en soepen. Een hulpmiddel waar vrouwen met RA gebruik van maakten is bijvoorbeeld een georganiseerd keukenkastje, om gemakkelijker de nodige spullen te pakken. Ook wordt genoemd dat er gebruik wordt gemaakt van een speciale schaar om pakken melk mee open te maken en om voedingsmiddelen mee klaar te maken in plaats van een mes (Gustafsson, Andersson, Andersson, Fjellstrom & Sidenvall, 2003). Met behulp van deze hulpmiddelen en aangepaste voedingsmiddelenkeuze bereiden de reumapatiënten de warme maaltijd wel zelf. Ook uit de Zweedse studie van Andersson, Nydahl, Gustafsson, Sidenvall & Fjellström (2003) naar o.a. reumapatiënten (N=24) in de leeftijd van jaar blijkt dat de warme maaltijd in de meeste gevallen een zelf bereide maaltijd was. Binnen het vooronderzoek komt ook naar voren dat de reumapatiënten ondanks hun beperkingen de warme maaltijd zelf bereiden. Alle deelnemers maken dan ook gebruik van diverse hulpmiddelen en ondersteuning voor het bereiden van maaltijden om met hun beperkingen en klachten om te gaan. Steun en hulp van de partner wordt het meest genoemd (door 5 deelnemers), opeenvolgend door de flesopener en (elektrische) blikopener (de helft van de deelnemers). Overige hulpmiddelen die onder andere worden genoemd zijn: inductie kookplaat, keukenmachine en kaasschaaf. Onder de deelnemers uit het vooronderzoek is nagegaan hoe vaak men gebruik maakt van kant- en klaarmaaltijden. Hierbij geven 6 van de 8 deelnemers aan zelden gebruik te maken van kant- en klaarmaaltijden. Indien zij dit wel doen wordt lekker meerdere malen als reden aangegeven. Alle zes de personen wonen samen met één of meerdere personen. De overige personen zijn alleenstaand en geven aan kant- en klaarmaaltijden te gebruiken wanneer zij ernstige klachten van de reuma ervaren. Deze klachten zijn onvoorspelbaar en komen wisselend voor. Mogelijk bestaat er een verband tussen de gezinssamenstelling en het gebruik van kant- en klaarmaaltijden. In de Zweedse studie van Andersson, Nydahl, Gustafsson, Sidenvall & Fjellström (2004) is tevens onderzoek gedaan naar de voedingswaarde van ingevulde eetdagboeken van reumapatiënten. Hieruit blijkt dat er bij de reumapatiënten een neiging was tot een hoge consumptie van voedingsmiddelen, die makkelijk te bereiden en te eten zijn. Mogelijk maken reumapatiënten dan ook frequenter gebruik van kant-en-klaarmaaltijden. Uit onderzoek naar de voedingswaarde van kant-en-klaarmaaltijden blijkt dat de meeste maaltijden te veel zout bevatten en te weinig vezels en groente (VWA, 2007). 18

19 3.5 Welke voedingsmiddelen worden regelmatig door de reumapatiënten bewust vermeden, doordat ze denken/ervaren dat het een positief effect heeft op hun klachten? Reumapatiënten die onvoldoende vertrouwen hebben in de reguliere dieetrichtlijnen, proberen alternatieve dieetbehandelingen uit om op deze manier een bijdrage te leveren binnen het ziekteproces. Het effect van deze alternatieve behandelingen is echter niet wetenschappelijk aangetoond. Ongeveer 33-75% van de RA-patiënten gelooft dat voeding een belangrijke rol speelt bij de ernst van hun symptomen en 20-50% heeft daadwerkelijk door voedingsmaatregelen geprobeerd de klachten te verlichten (De Bruin, 2008). Zo kunnen reumapatiënten voedingsmiddelen vermijden, ter verlichting van hun klachten. Veel voorkomende (combinaties van) producten die vermeden worden zijn zuivel, suiker, vlees, kruiden, citrusfruit, chocolade, alcohol, tarwe, peulvruchten, gluten en producten uit de Nachtschadefamilie zoals aardappelen, tomaten, peper, paprika en aubergine. Door het regelmatig vermijden van producten zou er een slechte voedingsgewoonte en een onvolwaardig voedingspatroon kunnen ontstaan (De Bruin, 2008; Van Duinen, 2011). Om ook vanuit het perspectief van de reumapatiënten te kijken, is er binnen forums voor reumapatiënten gezocht naar voedingsmiddelen die vermeden worden. In totaal zijn er vier verschillende forums bezocht, waarbij de reacties van tien personen (die een of meerdere voedingsmiddelen vermijden) zijn meegenomen. De producten die het meest worden vermeden zijn (varkens)vlees en suikers. Zes van de tien personen vermijden (varkens)vlees, omdat het consumeren hiervan zou leiden tot stijfheid in de handen. Ook geven zes van de tien personen aan dat ze alle vormen van suiker vermijden, omdat dit o.a. tot een betere nachtrust, minder stijfheid en minder pijn zou leiden. In mindere mate worden koffie, alcohol en melk(producten) vermeden, om eerder genoemde klachten te verminderen. Daarnaast geven twee van de tien personen aan een vegetarisch voedingspatroon te volgen, maar de reden hiervan is onbekend. Producten die in mindere mate worden vermeden en zonder reden worden genoemd zijn (citrus)fruit, pinda s, cola, chocolade en kruidenthee (Reumaforum, z.d.; Fibromyalgie forum, z.d.; Leven met reuma, z.d.; Reumanet, z.d.). Uit het vooronderzoek is gebleken dat vijf van de acht deelnemers één of meerdere voedingsmiddelen vermijden ter vermindering van hun klachten. Producten die het meest vermeden worden zijn vlees en melkproducten. Tevens is drie van de acht deelnemers vegetariër. In Nederland eet ruim 4,5% volledig vegetarisch. Ook kiest een groot aantal ervoor om één of meerdere dagen per week vegetarisch te eten (Nederlandse Vegetariërsbond, z.d.). Mede door het vermijden van vlees en het volgen van een vegetarisch voedingspatroon lijkt het erop dat vegetarisme onder reumapatiënten vaker voorkomt dan bij de gemiddelde Nederlander. Vanuit alle drie de onderzochte bronnen (literatuur, forums en vooronderzoek) komt naar voren dat reumapatiënten diverse voedingsmiddelen vermijden, waarbij voornamelijk (varkens)vlees, zuivelproducten en suiker worden genoemd. Hierbij worden vaak dezelfde redenen aangegeven. Gesteld kan worden dat bovenstaande voedingsmiddelen waarschijnlijk de meest voorkomende producten zijn die worden vermeden. Sommige producten die vermeden worden zijn basisvoedingsmiddelen zoals vlees, zuivelproducten en fruit. Basisvoedingsmiddelen leveren een belangrijke bijdrage aan de voorziening van macro- en micronutriënten (Voedingscentrum, 2011). In onderstaande tabel 3.5 is een overzicht weergegeven van de voedingsmiddelen die worden vermeden, verkregen uit de drie verschillende bronnen. Tabel 3.5 Overzicht van voedingsmiddelen die vermeden worden vanuit wetenschappelijke literatuurbronnen, forums en vooronderzoek. Voedingsmiddel dat vermeden Literatuuronderzoek Forum Vooronderzoek worden (varkens)vlees X X X Zuivel X X X Suiker X X X (citrus)fruit X X Producten uit de X X nachtschadefamilie Pinda s X X Alcohol X X Chocolade X X Kruiden X X 19

20 Tarwe Gluten Peulvruchten Cola Koffie Kruidenthee X X X X X X 3.6 Welke alternatieven voor de voedingsmiddelen die vermeden worden, worden door de reumapatiënten gekozen? Over de alternatieven die reumapatiënten kiezen is weinig beschreven. In zowel de literatuur als de gebruikte forums worden geen alternatieven genoemd. In het vooronderzoek is hier geen onderzoek naar gedaan. Het is dus onbekend of reumapatiënten alternatieven kiezen en welke alternatieven dit dan zijn. Reumapatiënten die producten vermijden kunnen diverse adviezen van verschillende alternatieve behandelaars combineren. Deze behandelaars adviseren meestal geen alternatieve voedingsmiddelen voor de producten die worden vermeden. Het gevolg is dat een slechte voedingsgewoonte en/of onvolwaardige voeding kan ontstaan (De Bruin, 2008). 3.7 In hoeverre versterken de resultaten over de voedingsmiddelenkeuze van reumapatiënten de knelpunten binnen hun voedingspatroon? Uit de vergelijking van het voedingspatroon van de gemiddelde Nederlander met het voedingspatroon van de reumapatiënten uit het vooronderzoek zijn de volgende knelpunten naar voren gekomen: te veel verzadigd vet en zout en te weinig N-3 visvetzuren, voedingsvezel, vitamine D, foliumzuur, calcium en ijzer. Reumapatiënten geven aan eerder gebruik te maken van kant-en-klaar maaltijden, wanneer zij ernstige klachten ervaren. De klachten kunnen de activiteiten rondom het bereiden van de warme maaltijd moeilijker maken. Door het gebruik van kant-en-klaarmaaltijden kunnen de eerder genoemde knelpunten voedingsvezels en zout versterkt worden. Ondanks dat de RGV is aanbevolen volgen sommige reumapatiënten verschillende alternatieve diëten. Echter blijkt dat deze diëten kunnen bij dragen aan de kans op een onvolwaardige voeding. Doordat reumapatiënten ook basisvoedingsmiddelen vermijden zoals vlees, zuivelproducten en fruit is de kans groter dat zij essentiële voedingsstoffen tekort komen. Het vermijden van vlees versterkt in belangrijke mate de volgende knelpunten: vitamine D, foliumzuur en ijzer. Daarnaast versterkt het vermijden van zuivelproducten in belangrijke mate de knelpunten foliumzuur en calcium. Het vermijden van fruit versterkt in belangrijke mate voedingsvezel en foliumzuur als knelpunt (Voedingscentrum, 2009). Het is onbekend of reumapatiënten alternatieven kiezen voor deze voedingsmiddelen die ze vermijden en welke alternatieven dit dan zijn. Mogelijk kunnen door het vermijden van voedingsmiddelen ook tekorten optreden van andere macroen micronutriënten, die nog niet eerder als knelpunten in het voedingspatroon naar voren kwamen. 20

1. Voedingsadvies 1.1 Inleiding

1. Voedingsadvies 1.1 Inleiding 1. Voedingsadvies 1.1 Inleiding Op de pabo opleiding leren de studenten hoe ze kinderen de vaardigheden kunnen bijbrengen die ze nodig hebben om een succesvolle en evenwichtige volwassene te worden. In

Nadere informatie

Aanbevolen Dagelijks Hoeveelheden (ADH) voor zwangeren

Aanbevolen Dagelijks Hoeveelheden (ADH) voor zwangeren Pagina 1 / 5 Aanbevolen Dagelijks Hoeveelheden (ADH) voor zwangeren Energie Energie De basaal stofwisseling neemt tijdens de zwangerschap geleidelijk toe. Aan het eind van de zwangerschap is de basaal

Nadere informatie

Noten en gedroogde zuidvruchten passen in een gezond voedingspatroon

Noten en gedroogde zuidvruchten passen in een gezond voedingspatroon Noten en gedroogde zuidvruchten passen in een gezond voedingspatroon Noten, rozijnen, gedroogde pruimen en andere gedroogde zuidvruchten bevatten veel gezonde vetten, vezels, vitamines en mineralen. Uit

Nadere informatie

Diabetes mellitus. Victoza en voeding

Diabetes mellitus. Victoza en voeding Diabetes mellitus Victoza en voeding In het kort Wat is diabetes? Diabetes mellitus wordt in de volksmond ook wel suikerziekte genoemd. Bij Diabetes mellitus is er geen of onvoldoende insuline beschikbaar

Nadere informatie

Voedingsadvies bij Diabetes Mellitus. Bij gebruik van GLP-1-analoog

Voedingsadvies bij Diabetes Mellitus. Bij gebruik van GLP-1-analoog Voedingsadvies bij Diabetes Mellitus Bij gebruik van GLP-1-analoog Aangezien u lijdt aan Diabetes mellitus, type 2 (oftewel ouderdomsdiabetes) én overgewicht hebt, heeft de arts u een behandeling met zogenaamd

Nadere informatie

Diewertje Sluik, Edith Feskens

Diewertje Sluik, Edith Feskens Nutriëntendichtheid van basisvoedingsmiddelen Diewertje Sluik, Edith Feskens NZO Symposium, 21 November 2013 Inhoud Kwaliteit van voeding meten: dieetscores/indexen Nutrient profiling Nutriëntendichtheid

Nadere informatie

28-9-2014. Inhoud. Voeding en leefstijl bij en na kanker. 1. Voeding van vroeger tot nu. 1. Voeding van vroeger tot nu. 2.

28-9-2014. Inhoud. Voeding en leefstijl bij en na kanker. 1. Voeding van vroeger tot nu. 1. Voeding van vroeger tot nu. 2. Voeding en leefstijl bij en na kanker Malu van Geel Inhoud 1. Voeding van vroeger tot nu 2. Voeding en kanker 3. Aanbevelingen 4. Veel gestelde vragen 1. Voeding van vroeger tot nu 1 Hippocrates Laat voeding

Nadere informatie

G e z o n d e t e n m e t d e Schijf van Vijf

G e z o n d e t e n m e t d e Schijf van Vijf G e z o n d e t e n m e t d e Schijf van Vijf De Schijf van Vijf in het kort Om fit en gezond te leven is het belangrijk om gezond te eten. Gezond eten is samen met voldoende bewegen dé basis voor een

Nadere informatie

Gezonde basisvoeding met de Schijf van Vijf Factsheet

Gezonde basisvoeding met de Schijf van Vijf Factsheet Voedingscentrum De erkende autoriteit op het gebied van gezond, veilig en duurzaam eten Gezonde basisvoeding met de Schijf van Vijf Factsheet De Schijf van Vijf is het voorlichtingsmodel dat het Voedingscentrum

Nadere informatie

Vitaminen en mineralen. Vraag je Alphega apotheek om meer informatie en advies. Jouw gezondheid is onze zorg

Vitaminen en mineralen. Vraag je Alphega apotheek om meer informatie en advies. Jouw gezondheid is onze zorg Vitaminen en mineralen Vraag je Alphega apotheek om meer informatie en advies Jouw gezondheid is onze zorg Inhoud Vitaminen 3 Mineralen 4 Voeding 4 Dagelijkse behoefte 4 Wanneer extra vitaminen gebruiken

Nadere informatie

Workshop diabetes en koolhydratenbeperking bij overgewicht. Graag in samenwerking

Workshop diabetes en koolhydratenbeperking bij overgewicht. Graag in samenwerking Workshop diabetes en koolhydratenbeperking bij overgewicht Graag in samenwerking Voor zowel kinderen als volwassenen zijn overgewicht en obesitas de belangrijkste risicofactoren voor de ontwikkeling van

Nadere informatie

Van Richtlijnen Goede Voeding naar de Schijf van Vijf en diëtistenpraktijk Andrea Werkman

Van Richtlijnen Goede Voeding naar de Schijf van Vijf en diëtistenpraktijk Andrea Werkman Van Richtlijnen Goede Voeding naar de Schijf van Vijf en diëtistenpraktijk Andrea Werkman Logischer voor diëtist? Is het logischer geworden door uit te gaan van voedingsmiddelen? De aandacht voor voedingsmiddelen

Nadere informatie

Leefregels voor. Gezond blijven. KBO Bernadette Helmond. 23 april 2014

Leefregels voor. Gezond blijven. KBO Bernadette Helmond. 23 april 2014 Leefregels voor Gezond blijven KBO Bernadette Helmond 23 april 2014 1 Senioren leven ongezonder dan 10 jaar geleden - Drinken meer - Roken (vrouwen) - Bewegen minder - Overgewicht - Eenzijdig eten 2 Leefregels

Nadere informatie

Naam: VOEDINGSSTOFFEN Gezond eten en drinken

Naam: VOEDINGSSTOFFEN Gezond eten en drinken Naam: VOEDINGSSTOFFEN Gezond eten en drinken Wat zijn voedingsstoffen Voedingsstoffen zijn stoffen die je nodig hebt om te lopen, te denken enz. Er zijn 6 soorten voedingsstoffen. 1. eiwitten (vlees, peulvruchten.

Nadere informatie

gezond zwanger met vitamines en mineralen

gezond zwanger met vitamines en mineralen gezond zwanger met vitamines en mineralen Vitamines en mineralen: we kunnen geen dag zonder We weten dat we ze elke dag nodig hebben. Maar wat zijn het nu eigenlijk? Vitamines en mineralen zijn voedingsstoffen

Nadere informatie

Gezonde leefstijl, hoe pak je dit op?

Gezonde leefstijl, hoe pak je dit op? Gezonde leefstijl, hoe pak je dit op? Jolande van Teeffelen, diëtist Van de mensen met OSAS heeft 90% overgewicht Vetafzetting door overgewicht kan obstructie van de luchtweg veroorzaken. Maar de apneu

Nadere informatie

De invloed van ontstekingsreuma en -behandeling op hart- en vaatziekten

De invloed van ontstekingsreuma en -behandeling op hart- en vaatziekten De invloed van ontstekingsreuma en -behandeling op hart- en vaatziekten In Nederland hebben ongeveer 400.000 mensen last van ontstekingsreuma. Deze vorm van reuma kenmerkt zich door langdurige gewrichtsontstekingen.

Nadere informatie

Welzijn: gezond genieten van het leven

Welzijn: gezond genieten van het leven 1 Welzijnsevaluatie Relatie tussen voeding en gezondheid Bodyscan: is uw lichaam in balans? Voedingsanalyse Vrijblijvend advies hoe u uw voeding kunt optimaliseren 2 Welzijn: gezond genieten van het leven

Nadere informatie

Voeding en uw gezondheid

Voeding en uw gezondheid Georgie Dom Voeding en uw gezondheid Ziekten voorkomen en behandelen 1e druk, september 2009 Copyright 2009 Consumentenbond, Den Haag Auteursrechten op tekst, tabellen en illustraties voorbehouden Inlichtingen

Nadere informatie

Afdeling Diëtetiek. Voedingsadviezen bij zwangerschapsdiabetes

Afdeling Diëtetiek. Voedingsadviezen bij zwangerschapsdiabetes Afdeling Diëtetiek Voedingsadviezen bij zwangerschapsdiabetes Inleiding Zwangerschapsdiabetes (diabetes gravidarum) is een vorm van diabetes die tijdens de zwangerschap ontstaat en meestal na de bevalling

Nadere informatie

Voedingsrichtlijn Diabetes 2015

Voedingsrichtlijn Diabetes 2015 Voedingsrichtlijn Diabetes 2015 Esther Pekel diëtist Diabetescentrum 2015 1 Voedingsrichtlijn 2015 1e wetenschappelijke onderbouwde voedingsrichtlijn DM geschreven i.o.v. de NDF in 2006. 2e herziene richtlijn

Nadere informatie

Voedingsadviezen. 2.1. Samenstelling van de voeding. 6-7 sneetjes. 20-25 g. 4-5 aardappelen/ opscheplepels

Voedingsadviezen. 2.1. Samenstelling van de voeding. 6-7 sneetjes. 20-25 g. 4-5 aardappelen/ opscheplepels Hoofdstuk 2 Voedingsadviezen voor mensen met diabetes mellitus 2.1. Samenstelling van de voeding Dieetadviezen bij diabetes mellitus zijn niet anders dan adviezen voor een goede voeding. De basis van een

Nadere informatie

WAT HEBBEN WE GEMETEN? Inner Scan Body Composition

WAT HEBBEN WE GEMETEN? Inner Scan Body Composition HERBALIFE FITCHECK WAT HEBBEN WE GEMETEN? Inner Scan Body Composition % LICHAAMSVET Wie wil je worden? Waar ben je nu? % LICHAAMSVET Vrouw 20-39 Leeftijd 40-59 60-79 Man 20-39 Leeftijd 40-59 60-79 Te laag

Nadere informatie

Gezonde voeding (voor ouderen)

Gezonde voeding (voor ouderen) Gezonde voeding (voor ouderen) We worden steeds ouder Europe 29% North America 25% Eastern Asia 21% LA & Caribbean 14% 1953 Schijf van vijf 2004 1981 voorjaar van 2016 1965 1991 Algemene voedingsadviezen

Nadere informatie

DE ACTIEVE VOEDINGSDRIEHOEK: OM DAGELIJKS EVENWICHTIG TE ETEN EN VOLDOENDE TE BEWEGEN.

DE ACTIEVE VOEDINGSDRIEHOEK: OM DAGELIJKS EVENWICHTIG TE ETEN EN VOLDOENDE TE BEWEGEN. GEZONDHEID INFOBLAD DE ACTIEVE VOEDINGSDRIEHOEK: OM DAGELIJKS EVENWICHTIG TE ETEN EN VOLDOENDE TE BEWEGEN. BRON: VIGeZ, 2011. De actieve voedingsdriehoek. De actieve voedingsdriehoek geeft je een idee

Nadere informatie

Daarbij kan er sprake zijn van minder eten door bijvoorbeeld: toenemende vermoeidheid; kortademigheid; minder beweging; angst; depressie.

Daarbij kan er sprake zijn van minder eten door bijvoorbeeld: toenemende vermoeidheid; kortademigheid; minder beweging; angst; depressie. Voeding bij COPD Inleiding Een gezond, afwisselend eetpatroon is voor iedereen goed. Voedsel is immers de brandstof van ons lichaam. Klachten als kortademigheid, vermoeidheid en hoesten kunnen uw lichamelijke

Nadere informatie

Samenvatting. Voedingsmiddelengebruik en maaltijdpatroon

Samenvatting. Voedingsmiddelengebruik en maaltijdpatroon Samenvatting Sinds 1987 vindt in Nederland eens in de vijf jaar een peiling van de voedselconsumptie van de bevolking plaats. In dit advies worden de belangrijkste ontwikkelingen in de voedselconsumptie

Nadere informatie

Voedingssupplementen Consumentenonderzoek NPN

Voedingssupplementen Consumentenonderzoek NPN Voedingssupplementen Consumentenonderzoek NPN Management summary Schuttelaar & Partners 001-01.ppt december 00 Marieke Gaus Context en doel van het onderzoek Doel onderzoek Het onderzoek wordt uitgevoerd

Nadere informatie

Voedingsbeleid Kinderdagverblijf Kiekeboe 2015

Voedingsbeleid Kinderdagverblijf Kiekeboe 2015 Ons voedingsbeleid Inleiding Gezond zijn en blijven begint onder andere met voeding. Gezond eten betekent: gevarieerd en niet te veel. Een gezond voedingspatroon is een voedingspatroon waarmee problemen

Nadere informatie

gezond zijn, gezond blijven met vitamines en mineralen

gezond zijn, gezond blijven met vitamines en mineralen gezond zijn, gezond blijven met vitamines en mineralen Vitamines en mineralen: we kunnen geen dag zonder We weten dat we ze elke dag nodig hebben. Maar wat zijn het nu eigenlijk? Vitamines en mineralen

Nadere informatie

Waarom eet je eigenlijk vegetarisch?waar haal je je eiwitten vandaan?zijn die schoenen van leer?is vegetarisme een volwaardige voeding?

Waarom eet je eigenlijk vegetarisch?waar haal je je eiwitten vandaan?zijn die schoenen van leer?is vegetarisme een volwaardige voeding? Vegetarisme Waarom eet je eigenlijk vegetarisch?waar haal je je eiwitten vandaan?zijn die schoenen van leer?is vegetarisme een volwaardige voeding? Vegetarisme is een voedingsgewoonte die meer en meer

Nadere informatie

Annex: Tabellen behorende bij de analyses consumptiedatabanken

Annex: Tabellen behorende bij de analyses consumptiedatabanken Verkennend beleidsgericht onderzoek m.b.t. sociale stratificatie in aankoop en consumptie van voedingsmiddelen, de impact daarvan op de volksgezondheid en de mogelijkheden om deze sociale stratificatie

Nadere informatie

Naam: GEZOND ETEN. Hoe je gezond kan eten zie je in de Schijf van Vijf.In het midden staan de 5 regels hoe je gezond kan eten:

Naam: GEZOND ETEN. Hoe je gezond kan eten zie je in de Schijf van Vijf.In het midden staan de 5 regels hoe je gezond kan eten: Naam: GEZOND ETEN Gezonde voeding zorgt voor een gezond lichaam. Als je daarbij genoeg beweegt blijf je op een gezond gewicht. Daardoor word je minder snel ziek. Hoe je gezond kan eten zie je in de Schijf

Nadere informatie

Grafiek 1: Aanbeveling versus huidige inname. Gemiddelde aanbeveling per dag (ADH) voor volwassenen (19-59 jaar) 2 (uitgedrukt als 100 %)

Grafiek 1: Aanbeveling versus huidige inname. Gemiddelde aanbeveling per dag (ADH) voor volwassenen (19-59 jaar) 2 (uitgedrukt als 100 %) 1 2 Grafiek 1: Aanbeveling versus huidige inname 3 g groenten 2 stukken (of 25 g) fruit minstens 5 sneetjes (of 175 g) bruin brood of volkorenbrood 141 g of 47 % van de ADH (214 g incl. soepen en sappen)

Nadere informatie

Gezond leven betekent dat je; - voldoende beweegt - gezond eet

Gezond leven betekent dat je; - voldoende beweegt - gezond eet Gezond leven betekent dat je; - voldoende beweegt - gezond eet Waarom eet je eigenlijk? Je krijgt er energie van! Energie heb je nodig alle processen in je lichaam b.v. voor lopen, computeren Maar ook

Nadere informatie

Voedingsrichtlijnen zwangerschap

Voedingsrichtlijnen zwangerschap Voedingsrichtlijnen zwangerschap Hoera! Je bent zwanger. Een nieuwe tijd breekt aan. Wat gaat deze zwangerschap brengen? Hoe zorg je dat je baby goed groeit? Hoe blijf je zelf fit tijdens je zwangerschap?

Nadere informatie

Samenvatting. Samenvatting 9

Samenvatting. Samenvatting 9 Samenvatting Voedingsmiddenenbedrijven hebben verschillende manieren om consumenten erop te attenderen dat bepaalde producten goed zouden zijn voor de gezondheid. Sinds enkele jaren worden daar in Nederland

Nadere informatie

Eet, drink en. beweeg!

Eet, drink en. beweeg! Eet, drink en. beweeg! WAAROM? Gezond eten en regelmatig bewegen gaan hand in hand. Door een gevarieerde voeding te combineren met voldoende lichaamsbeweging zorgen we ervoor dat we het risico op allerlei

Nadere informatie

Inhoudsopgave Opleiding tot Gewichtsconsulent

Inhoudsopgave Opleiding tot Gewichtsconsulent Inhoudsopgave Opleiding tot Gewichtsconsulent Inhoudsopgave I Hoofdstuk 1: Onderwijsleerplan Opleiding tot Gewichtsconsulent 1.1 Definiëring en afbakening VII 1.2 Onderwijsleerplan VIII 1.3 Werkwijze en

Nadere informatie

Nutritionele kwaliteit kant-en-klaarmaaltijden (2)

Nutritionele kwaliteit kant-en-klaarmaaltijden (2) Nutritionele kwaliteit kant-en-klaarmaaltijden (2) Voedsel en Waren Autoriteit Thema Voeding & Gezondheid Augustus 2007 Samenvatting In 2006 heeft de VWA een rapport gepubliceerd over de nutritionele kwaliteit

Nadere informatie

S C H I J F V A N V I J F

S C H I J F V A N V I J F SCHIJF VAN VIJF DE SCHIJF VAN VIJF, GOED VOOR JE LIJF! V o o r i e d e r e e n i s e e n v o e d i n g s k e u z e v a n b e l a n g w a a r a l l e b e n o d i g d e voedingsstoffen in zitten. Dit zijn

Nadere informatie

Geef kanker. minder kans. eet volop. groente en. fruit

Geef kanker. minder kans. eet volop. groente en. fruit Geef kanker minder kans eet volop groente en fruit Iedereen heeft zo zijn eetgewoonten. De één eet wat meer dan de ander. De één lust graag dit, de ander dat. Vaste eetgewoonten zijn er steeds minder.

Nadere informatie

Gezonde voeding. Waar gaat deze kaart over? Wat wordt er van je verwacht? De betekenis van eten voor mensen. Gezonde voeding

Gezonde voeding. Waar gaat deze kaart over? Wat wordt er van je verwacht? De betekenis van eten voor mensen. Gezonde voeding Waar gaat deze kaart over? Deze kaart gaat over gezonde voeding. Nu vraag je je misschien af wat dit met de horeca te maken heeft. Gasten komen toch naar een horecabedrijf om lekker te eten en toch niet

Nadere informatie

Met brood in balans Gezond afvallen Doe het broodwisseldieet

Met brood in balans Gezond afvallen Doe het broodwisseldieet Met brood in balans Gezond afvallen Doe het broodwisseldieet Een goed gewicht Ben je ook een van die miljoenen Nederlanders die worstelen met de weegschaal? Of je nu een paar kilo wilt afvallen of juist

Nadere informatie

Samenvatting. Indicatoren voor ecologische effecten hangen sterk met elkaar samen

Samenvatting. Indicatoren voor ecologische effecten hangen sterk met elkaar samen Samenvatting Er bestaan al jaren de zogeheten Richtlijnen voor goede voeding, die beschrijven wat een gezonde voeding inhoudt. Maar in hoeverre is een gezonde voeding ook duurzaam? Daarover gaat dit advies.

Nadere informatie

lyondellbasell.com Eet dit Dat niet Verbeter je gezondheid

lyondellbasell.com Eet dit Dat niet Verbeter je gezondheid Eet dit Dat niet Verbeter je gezondheid Verander je keuzes, verander je leven Deze presentatie heeft als doel om u betere beslissingen te laten nemen m.b.t. voeding om zo uw gezondheid te verbeteren. Belangrijke

Nadere informatie

LES 16C VOEDINGSSTOFFEN: Beschermende (Bouw)stoffen en Mini lasagne

LES 16C VOEDINGSSTOFFEN: Beschermende (Bouw)stoffen en Mini lasagne [1] VERWERKING van AGRARISCHE PRODUCTEN LES 16C VOEDINGSSTOFFEN: Beschermende (Bouw)stoffen en Mini lasagne INLEIDING Deze les gaat over beschermende stoffen. Brandstoffen, bouwstoffen en beschermende

Nadere informatie

FIGUACTIV FAQ. Veel gestelde vragen over de LR Figuactiv producten

FIGUACTIV FAQ. Veel gestelde vragen over de LR Figuactiv producten FIGUACTIV FAQ Veel gestelde vragen over de LR Figuactiv producten 1 Inhoudsopgave I. Wat werd er veranderd aan het recept, wat is er nieuw? P 3 II. Welke en hoeveel maaltijden vervang ik door Figuactiv?

Nadere informatie

IJZERVERRIJKTE VOEDING

IJZERVERRIJKTE VOEDING IJZERVERRIJKTE VOEDING 278 Inleiding We weten het allemaal van Popeye: van ijzer wordt een mens sterk. IJzer is een stof die een belangrijke functie in het lichaam vervult. Het is een bestanddeel van hemoglobine,

Nadere informatie

Eten en drinken voor uw blaas De beste adviezen voor u op een rijtje

Eten en drinken voor uw blaas De beste adviezen voor u op een rijtje Eten en drinken voor uw blaas De beste adviezen voor u op een rijtje Blijf jezelf. Zo zorgt u goed voor uzelf Als u te maken hebt met ongewenst urineverlies, is het goed om eens stil te staan bij wat u

Nadere informatie

Vol verwachting is afgelopen

Vol verwachting is afgelopen Wat is er nieuw aan de Schijf van Vijf? Na een gedegen voorbereiding en hard werken presenteerde het Voedingscentrum op 22 maart de nieuwe Schijf van Vijf. Een belangrijke dag voor diëtisten en andere

Nadere informatie

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG. Datum 16 december 2009 Betreft Kamervragen. Geachte voorzitter,

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG. Datum 16 december 2009 Betreft Kamervragen. Geachte voorzitter, > Retouradres Postbus 050 500 EJ Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 008 500 EA DEN HAAG Bezoekadres: Parnassusplein 5 5 VX DEN HAAG T 070 0 79 F 070 0 78 www.minvws.nl

Nadere informatie

Een bijdrage van: Fenny v.d. Bovenkamp van Vita-Health.

Een bijdrage van: Fenny v.d. Bovenkamp van Vita-Health. Nieuwsbrief, februari 2015 Een bijdrage van: Fenny v.d. Bovenkamp van Vita-Health. Als professioneel Vitaal Coach ondersteunt en begeleidt ze haar klanten bij het vinden van een gezondere levensstijl,

Nadere informatie

C.V.I. 6.13 De rol van vleeswaren in een gezonde voeding. 6.13 De rol van vleeswaren in een gezonde voeding

C.V.I. 6.13 De rol van vleeswaren in een gezonde voeding. 6.13 De rol van vleeswaren in een gezonde voeding 6 KWALITEITSZORG 6.13 De rol van vleeswaren in een gezonde voeding Auteur : H.Rang Productschap Vee en Vlees September 2013 blad 1 van 12 INHOUDSOPGAVE 1 Inleiding... 3 2 Vlees(waren) en voedingsstoffen...

Nadere informatie

Aanbevolen gebruik Dagelijks één kauwtablet. Geschikt voor kinderen van één tot dertien jaar.

Aanbevolen gebruik Dagelijks één kauwtablet. Geschikt voor kinderen van één tot dertien jaar. Aanbevolen gebruik Dagelijks één kauwtablet. Geschikt voor kinderen van één tot dertien jaar. Een gezonde levensstijl is belangrijk, evenals een gevarieerde, evenwichtige voeding, waarvoor voedingssupplementen

Nadere informatie

De actieve voedingsdriehoek, de voedingszandloper en my plate

De actieve voedingsdriehoek, de voedingszandloper en my plate De actieve voedingsdriehoek, de voedingszandloper en my plate Gezonde voeding en het promoten van voldoende lichaamsbeweging is en blijft belangrijk in het geven van advies naar een gezonde levensstijl.

Nadere informatie

Voeding en sport. 31 oktober 2012 RedFed - Carmen Lecluyse

Voeding en sport. 31 oktober 2012 RedFed - Carmen Lecluyse Voeding en sport 31 oktober 2012 RedFed - Carmen Lecluyse Inhoud 1. Actieve voedingsdriehoek 2. Aanbevelingen 3. Praktische tips 4. Energiebehoefte 5. Etiket lezen 6. Reclame 7. Fabels en feiten Voeding

Nadere informatie

Trainen is 1 ding VOEDING EN SPORT. 2 november 2013 Carmen Lecluyse. Voeding en sport - Carmen Lecluyse. maar er komt meer bij kijken

Trainen is 1 ding VOEDING EN SPORT. 2 november 2013 Carmen Lecluyse. Voeding en sport - Carmen Lecluyse. maar er komt meer bij kijken 2 Trainen is 1 ding VOEDING EN SPORT 2 november 2013 Carmen Lecluyse 3 4 maar er komt meer bij kijken 1 5 6 Inhoud Actieve voedingsdriehoek (1) 7 8 1. Actieve voedingsdriehoek 2. Aanbevelingen 3. Praktische

Nadere informatie

Kieskeurig dossier: De Actieve voedingsdriehoek

Kieskeurig dossier: De Actieve voedingsdriehoek Kieskeurig dossier: De Actieve voedingsdriehoek VIGeZ, 2013 1 INLEIDING Leren over gezonde voeding Om kinderen en jongeren aan te leren wat een evenwichtige voeding inhoudt en hoe ze dit in de praktijk

Nadere informatie

Pure Whey Eiwit - Kennismakingsset

Pure Whey Eiwit - Kennismakingsset Zo ondersteunt Pure Whey Eiwit uw gezondheid Eiwitten zijn belangrijke bouwstoffen voor het lichaam. Ze zijn nodig voor groei, herstel en instandhouding van lichaamscellen en weefsels. Niet voor niets

Nadere informatie

Dieetadviezen bij wondgenezing

Dieetadviezen bij wondgenezing Dieetadviezen bij wondgenezing Diëtetiek Bereikbaarheid afdeling Diëtetiek Amphia Ziekenhuis: Locatie Langendijk, Molengracht, Pasteurlaan: (076) 595 30 75 Algemeen telefoonnummer Amphia Ziekenhuis: (076)

Nadere informatie

voorkomen van ondervoeding bij ouderen ZorgSaam

voorkomen van ondervoeding bij ouderen ZorgSaam voorkomen van ondervoeding bij ouderen ZorgSaam 1 2 VOORKOMEN VAN ONDERVOEDING BIJ OUDEREN Bij het bezoek op de polikliniek is u een aantal vragen gesteld over gewichtsverlies en uw eetlust. Hiermee wordt

Nadere informatie

Inhoudsopgave. 5 Inleiding. 85 Energie in balans met de Schijf van Vijf. 7 Gezond eten met de Schijf van Vijf

Inhoudsopgave. 5 Inleiding. 85 Energie in balans met de Schijf van Vijf. 7 Gezond eten met de Schijf van Vijf Inleiding Iedereen weet dat gezond eten goed voor je is. Je voelt je daardoor beter. Daarnaast is het ook belangrijk om een gezond gewicht te krijgen of te houden. Om gezond te kunnen eten, moet je wel

Nadere informatie

Eet smakelijk René de Groot 15-06-2014

Eet smakelijk René de Groot 15-06-2014 Eet smakelijk René de Groot 15-06-2014 Inhoudsopgave: Kennis testen Waar is voeding eigenlijk goed voor? Waarmee moeten we dan ontbijten? Bloedsuiker spiegel Calorieën?? Schijf van 5 Hoeveel calorieën

Nadere informatie

Voeding bij mitochondriële ziekten

Voeding bij mitochondriële ziekten Voeding bij mitochondriële ziekten Inleiding Mitochondriën zijn de energiecentrales van ons lichaam. Mitochondriën zitten in alle lichaamscellen en zorgen voor de aanmaak van energie door de verbranding

Nadere informatie

ONDERZOEK FEITEN & FABELS

ONDERZOEK FEITEN & FABELS ONDERZOEK FEITEN & FABELS Wat weten consumenten over voeding en gezondheid? Marcel Temminghoff Jolanda van Oirschot Project 16822 December 2012 GfK 2012 Onderzoek Feiten en Fabels December 2012 1 Inhoud

Nadere informatie

Versnellen melkproducten de ziekte van Huntington? Je bent wat je eet

Versnellen melkproducten de ziekte van Huntington? Je bent wat je eet Wetenschappelijk nieuws over de Ziekte van Huntington. In eenvoudige taal. Geschreven door wetenschappers. Voor de hele ZvH gemeenschap. Versnellen melkproducten de ziekte van Huntington? Is er een verband

Nadere informatie

Een operatie? Let op uw voeding!

Een operatie? Let op uw voeding! Een operatie? Let op uw voeding! Belangrijk Om een operatie en uw herstel zo goed mogelijk te laten verlopen is het belangrijk dat u lichamelijk in een zo goed mogelijke conditie bent. Een goede voedingstoestand

Nadere informatie

de voedingskundige samenstelling + onderbouwing

de voedingskundige samenstelling + onderbouwing de voedingskundige samenstelling + onderbouwing algemene informatie van de drinkvoeding, waarop de hoeveelheden van de ingrediënten zijn gebaseerd: Volledige voeding; drinkvoeding wordt zes keer op een

Nadere informatie

Loes Neven, Erika Vanhauwaert en Krista Morren BEWUST ETEN KIEZEN, KOPEN EN KLAARMAKEN

Loes Neven, Erika Vanhauwaert en Krista Morren BEWUST ETEN KIEZEN, KOPEN EN KLAARMAKEN Loes Neven, Erika Vanhauwaert en Krista Morren KIEZEN, KOPEN EN KLAARMAKEN DE ACTIEVE VOEDINGSDRIEHOEK GROEP PER GROEP WEETJE DEHYDRATEREND EFFECT VAN ALCOHOL EN KOFFIE Alcoholische dranken hebben een

Nadere informatie

MEMO: Inname van vitamine K door kinderen en volwassenen in Nederland. Resultaten van VCP 2007-2010

MEMO: Inname van vitamine K door kinderen en volwassenen in Nederland. Resultaten van VCP 2007-2010 MEMO: Inname van vitamine K door kinderen en volwassenen in Nederland Resultaten van VCP 2007-2010 Colofon RIVM 2016/versie 2, augustus 2016 Delen uit deze publicatie mogen worden overgenomen op voorwaarde

Nadere informatie

PATIËNTEN INFORMATIE. Ondervoeding. in het ziekenhuis Afdeling Diëtetiek

PATIËNTEN INFORMATIE. Ondervoeding. in het ziekenhuis Afdeling Diëtetiek PATIËNTEN INFORMATIE Ondervoeding in het ziekenhuis Afdeling Diëtetiek Ondervoeding bij ziekte Ondervoeding door ziekte is in ziekenhuizen een veel voorkomend probleem. Ongeveer 1 op de 4 patiënten is

Nadere informatie

Inhoud. Voorwoord 3. Voeding 6. Slaap 22. Houding 30. Naar de dokter 37. Kleding 65. Mode 74. Kleding wassen 77

Inhoud. Voorwoord 3. Voeding 6. Slaap 22. Houding 30. Naar de dokter 37. Kleding 65. Mode 74. Kleding wassen 77 Inhoud Voorwoord 3 Voeding 6 Slaap 22 Houding 30 Naar de dokter 37 Kleding 65 Mode 74 Kleding wassen 77 6 VOEDING Weet wat je eet Je eet elke dag. Alles wat je eet (en drinkt) heet voeding. Is elke voeding

Nadere informatie

"Als je weet wat je eet kan je bewuster keuzes gaan maken en een gezondere lifestyle ontwikkelen."

Als je weet wat je eet kan je bewuster keuzes gaan maken en een gezondere lifestyle ontwikkelen. Dagelijkse voeding Als je wat meer op je voeding wilt gaan letten, dan sta je vast stil bij wat je allemaal op een dag eet. En je vraagt je vast af wat heb je nu direct nodig en wat niet? Wat voor effect

Nadere informatie

Werkboekje. Brood op de plank 2 e Klassen 2012. Dit boekje is van..klas.

Werkboekje. Brood op de plank 2 e Klassen 2012. Dit boekje is van..klas. Werkboekje Brood op de plank 2 e Klassen 2012 Dit boekje is van..klas. WERKEN IN DE BINDELMEERCATERING INLEIDING De komende week zullen jullie gaan werken in de keuken van het Bindelmeer College. Jullie

Nadere informatie

Infofiche 2. De actieve voedingsdriehoek. Doelstellingen

Infofiche 2. De actieve voedingsdriehoek. Doelstellingen Infofiche 2 Doelstellingen De leerlingen weten welke voedingsstoffen het lichaam nodig heeft en waarom ze zo belangrijk zijn. De leerlingen zien in dat een gezonde voeding alle essentiële voedingsstoffen

Nadere informatie

Z O U T : TOP? ZOUT : STOP!

Z O U T : TOP? ZOUT : STOP! ZOUT : STOP! ZOUT : TOP? Zout, wat is dat nu eigenlijk? In feite is het zout dat we in onze voeding gebruiken natriumchloride of NaCl. Het element dat in deze formule voor problemen zorgt, is het natrium.

Nadere informatie

Afdeling Diëtetiek. Voedingsadvies bij jicht

Afdeling Diëtetiek. Voedingsadvies bij jicht Afdeling Diëtetiek Algemeen U heeft jicht. In deze folder vindt u een aantal algemene adviezen die eventuele klachten kunnen voorkomen of verminderen. Wat is jicht? Jicht is een aandoening die behoort

Nadere informatie

Risico op ondervoeding tijdens opname

Risico op ondervoeding tijdens opname Risico op ondervoeding tijdens opname Ondervoeding door ziekte, een behandeling of een operatie is in het ziekenhuis een veelvoorkomend probleem. Ongeveer één op de drie patiënten heeft een risico op

Nadere informatie

Schijnwerper op gezond eten en drinken voor jonge kinderen

Schijnwerper op gezond eten en drinken voor jonge kinderen Het FrieslandCampina Instituut biedt informatie en advies aan professionals over voeding, zuivel en gezondheid, gebaseerd op de laatste stand van de wetenschap. Deze informatie is uitsluitend bestemd voor

Nadere informatie

De richtlijnen zijn bedoeld voor de ogenschijnlijk gezonde bevolking

De richtlijnen zijn bedoeld voor de ogenschijnlijk gezonde bevolking Samenvatting De zogeheten Richtlijnen goede voeding zijn bedoeld om de overheid steun te bieden bij het ontwikkelen van een voedingsbeleid en bij het volgen van de effecten van dat beleid. Het advies vormt

Nadere informatie

Gezonde Voeding Tips

Gezonde Voeding Tips Gezonde Voeding Tips Waarom is een gezond dieet zo belangrijk? A) Voorkom risico s op aandoeningen Weet je dat de meeste aandoeningen kunnen worden voorkomen? Voorbeelden hiervan zijn:» Hartaandoeningen»

Nadere informatie

Gezond eten met pubers

Gezond eten met pubers Gezond eten met pubers Slimme tips voor ouders E-Book uitgegeven door Feel Good Coaching, exploitant van Ladyline Parkstad en Ladyline Sittard Gezond eten met pubers Slimme tips voor ouders Als ouder zie

Nadere informatie

Praktijkervaringen Iris Maring

Praktijkervaringen Iris Maring Praktijkervaringen Iris Maring Naam: Iris Maring Studnetnummer: 12096814 Klas: VD1E2 Vak : SLB Docent: Steensma, A. Vak : SLB Datum: 15-05-2013 Inhoudsopgave Inleiding p. 2 Methode p. 2 Resultaten p. 3

Nadere informatie

De Belgische Voedselconsumptiepeiling 1-2004

De Belgische Voedselconsumptiepeiling 1-2004 Afdeling Epidemiologie De Belgische Voedselconsumptiepeiling 1-2004 De Belgische Voedselconsumptiepeiling 1-2004: IPH/EPI REPORTS N 2006 016 Stephanie Devriese, Inge Huybrechts, Michel Moreau, Herman

Nadere informatie

Calcium. Verkennend literatuur onderzoek naar de gezondheidseffecten van calcium

Calcium. Verkennend literatuur onderzoek naar de gezondheidseffecten van calcium Calcium Verkennend literatuur onderzoek naar de gezondheidseffecten van calcium J.Picauly Opleiding voeding en diëtetiek Schriftelijke vaardigheden VD1-F1 De Haagse Hogeschool, Den Haag, 9 oktober 2012

Nadere informatie

WAT ETEN WE VANDAAG? 1 Waarom moet je eten?

WAT ETEN WE VANDAAG? 1 Waarom moet je eten? WAT ETEN WE VANDAAG? 1 Waarom moet je eten? Alles wat je eet en drinkt noemen we voedingsmiddelen. Voorbeelden hiervan zijn: brood, boter, groenten en vlees. In voedingsmiddelen zitten voedingsstoffen:

Nadere informatie

Ons voedingsbeleid. Inleiding

Ons voedingsbeleid. Inleiding Ons voedingsbeleid Inleiding Gezond zijn en blijven begint onder andere met voeding. Gezond eten betekent: gevarieerd en niet te veel. Een gezond voedingspatroon is een voedingspatroon waarmee problemen

Nadere informatie

Voorkomen van ondervoeding bij volwassenen

Voorkomen van ondervoeding bij volwassenen Voorkomen van ondervoeding bij volwassenen Inleiding Ondervoeding door ziekte komt in het ziekenhuis veel voor. Daarom besteedt ook de Ommelander Ziekenhuis Groep hieraan extra aandacht. Ziek zijn is topsport

Nadere informatie

Dagelijkse inname van energie en voedingsstoffen door diverse bevolkingsgroepen naar locatie (berekening inclusief nulgebruikers)

Dagelijkse inname van energie en voedingsstoffen door diverse bevolkingsgroepen naar locatie (berekening inclusief nulgebruikers) Tabel 41 Dagelijkse inname van energie en voedingsstoffen door diverse bevolkingsgroepen naar locatie (berekening inclusief nulgebruikers) Project : basis rapportage VCP (SAS) Weergave: Gewogen, vast aantal

Nadere informatie

24 mei 2011 Gezonde voeding voor senioren

24 mei 2011 Gezonde voeding voor senioren 24 mei 2011 Gezonde voeding voor senioren Annette Schormans, diëtist Lezing 26 januari 2015 KBO Boxtel Gezondheidsproblemen leefregels voor senioren goede keuze in voeding maken blijven bewegen hersenen

Nadere informatie

Voeding en Ouderen. Lisette CPGM de Groot; Wageningen Universiteit. Symposium Voeding en Ouderen - november 2014 -

Voeding en Ouderen. Lisette CPGM de Groot; Wageningen Universiteit. Symposium Voeding en Ouderen - november 2014 - Voeding en Ouderen Lisette CPGM de Groot; Wageningen Universiteit Symposium Voeding en Ouderen - november 2014 - Heel oud worden: 115 (NL) of 122 (F) Ouder worden? Levensverwachting 2013 man: 79,4 jaren

Nadere informatie

De wereld van. Optimel

De wereld van. Optimel De wereld van Volop variatie heeft een breed assortiment aan zuivelproducten. De drink, yoghurt en kwark zijn in verschillende fruitsmaken verkrijgbaar. De vla is verkrijgbaar in de smaakvarianten chocolade,

Nadere informatie

Bij de ziekte van Crohn en colitis ulcerosa

Bij de ziekte van Crohn en colitis ulcerosa Diëtetiek / Voedingsteam Voedingsadviezen Bij de ziekte van Crohn en colitis ulcerosa Inleiding U heeft van uw arts vernomen dat u de ziekte van Crohn of Colitis Ulcerosa heeft. Deze ziekten kenmerken

Nadere informatie

Vrije en toegevoegde suikers en de voorziening van macro- en micronutriënten in Nederland

Vrije en toegevoegde suikers en de voorziening van macro- en micronutriënten in Nederland Vrije en toegevoegde suikers en de voorziening van macro- en micronutriënten in Nederland Resultaten uit de Nederlandse Voedselconsumptiepeiling 2007-2010 Linde van Lee, MSc. Diewertje Sluik, DrPH Edith

Nadere informatie

Samenvatting. Wat is de achtergrond van dit advies? Regelgeving en onderzoek zijn volop in ontwikkeling

Samenvatting. Wat is de achtergrond van dit advies? Regelgeving en onderzoek zijn volop in ontwikkeling Samenvatting Wat is de achtergrond van dit advies? Regelgeving en onderzoek zijn volop in ontwikkeling Europese wet- en regelgeving en onderzoek op het gebied van vitamines, mineralen en spoorelementen,

Nadere informatie

5. Dagelijkse energie

5. Dagelijkse energie 5. Dagelijkse energie Elke beweging die je doet kost energie. Niet alleen bij het rennen, lopen, bukken en springen, maar ook slapen en zitten kosten dus energie. De energie die hiervoor nodig is, wordt

Nadere informatie

Kaliumverrijkt voedingsadvies

Kaliumverrijkt voedingsadvies Kaliumverrijkt voedingsadvies Wat doet kalium in het lichaam? Kalium heeft een belangrijke rol bij de bloeddruk en het doorgeven van prikkels naar het zenuwstelsel. Het zorgt tevens voor het samentrekken

Nadere informatie

Vakantie vitamines: hoe voorkom je vakantie kilo s? Jantine Blaauwbroek Diëtist

Vakantie vitamines: hoe voorkom je vakantie kilo s? Jantine Blaauwbroek Diëtist Vakantie vitamines: hoe voorkom je vakantie kilo s? Jantine Blaauwbroek Diëtist Inhoud 1 Vakantiebestemmingen 2 Wat is gezonde voeding? 3 Energieleveranciers en functies 4 Energiebalans op vakantie 5 Weet

Nadere informatie