Chirurgie en vergrijzing

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Chirurgie en vergrijzing"

Transcriptie

1 Chirurgie en vergrijzing NTvH_Num04_14_SEPTEMBER.indd 1 05/09/14 2:32 PM

2 Zie productinformatie elders in dit tijdschrift 14.FRG Voorkom de behandeling van een acute DVT Met Fragmin Verlengde profylaxe na chirurgische interventie Hoog risico ingrepen: FRAGMIN 5000IE gedurende (minimaal) 28 dagen 1 ACCP Guidelines 9th edition 2012 section Graad 1B 2 ESMO Guidelines Graad 1A 3 CBO Aanbeveling: Bij patiënten met een hoog risico op VTE kan worden overwogen na operatie de profylaxe met LMWH of fondaparinux vier weken te continueren. (graad 1B volgens de laatste ACCP-gradering). 1 Breed, betrouwbaar, gemakkelijk Postbus AA Capelle aan den IJssel NTvH_Num04_14_SEPTEMBER.indd 2 05/09/14 2:32 PM

3 In dit nummer: [04] Van de voorzitter [07] Nieuws [09] Ingezonden GENERALISME MOET WEER IN ERE HERSTELD WORDEN THEMA: CHIRURGIE EN VERGRIJZING 10 [10] Een patiënt is echt meer dan een bak organen - interview met Rudi Westendorp [12] Het is niet de kanker die verandert met de leeftijd, maar de mens om de kanker heen - interview met Gerrit-Jan Liefers [13] De operatie, de huiskamer en de schemerlamp - interview met drie initiatiefnemers van een geriatrische trauma-unit [15] Meneer Van Meggelen vindt het allemaal prima - Barbara van Leeuwen wikt en weegt [16] Old for old - interview met Christina Krikke [18] Oudere borstkankerpatiënten hebben een slechtere prognose dan jongere patiënten - interview met Willemien van de Water over haar proefschrift [20] Compassie in de zorg - pleidooi van Piet Leguit [21] Een chirurg van 60 opereert meestal veiliger dan een chirurg van 30 - interview met Johan Lange sr. [22] Waar woont pappa? - acht min of meer gepensioneerde chirurgen aan het woord over vroeger en nu [28] Ik heb 25 jaar alles over niets geweten - interview met Frans Zoetmulder, opererend te Malawi [30] Ook ons handelen nu is binnenkort verleden tijd - interview met HGH-voorzitter Dick Busman [32] Obsolete operaties; hoe het kan verkeren WAAR WOONT PAPPA? [35] De tuchtzaak - vrije artsenkeuze? [36] Ingezonden - reactie op Sentinel-node biopsie nu standaard bij melanoom [37] Chirurgische techniek - De eerste laparoscopische Whipple(s) in Nederland [40] Commentaren - The pancreas is not your friend en Laparoscopische pancreaschirurgie in Nederland: hoe nu verder? 3721 MEER VAKANTIE VOOR DE OUDERE CHIRURG? [42] Casus - behandeling van chrushletsels met hyperbare zuurstoftherapie [44] Onderzoek - prehospitaal gebruik van hemostatica [49] Historie - de nadagen van Ferdinand Sauerbruch [51] Crypto-oplossing [52] Column [53] Recensie - Leerboek acute geneeskunde (herziene versie) [53] Personalia [54] Colofon nederlands tijdschrift voor heelkunde - jaargang 23 - nummer 4 - september NTvH_Num04_14_SEPTEMBER.indd 3 05/09/14 2:32 PM

4 Van de voorzitter Prolene 5.0 Robert Pierik, voorzitter NVvH Robert, handel vooral in mijn geest! Daarmee hing mijn toenmalige baas de telefoon op. Het was in het holst van de nacht, en ik vroeg hem om hulp vanwege een instabiele patient op de intensive care. Robert, hoe zouden we hier in hemelsnaam nog onderuit kunnen komen? Opnieuw holst van de nacht, andere baas, en ook een andere patiënt (namelijk een gebarsten aneurysma). En nu, inmiddels ook de hachelijke kaap van vijftig gepasseerd, merk ik dat ik helaas ook steeds minder ontvankelijk ben om energiek en opgewekt het bed uit te springen om midden in de nacht op de SEH een lastige buik te komen beoordelen. Chirurgie en vergrijzing is het thema van het nu voorliggende nummer en is wederom een goede keuze van onze hoofdredactie. Want waar de brandweerman op zijn 59 ste met pensioen gaat, en ook piloten voor hun 60 ste stoppen met vliegen, werken wij in principe tot het einde gewoon hard door. En het goede nieuws is dat dat momenteel in steeds meer ziekenhuizen zelfs ook tot je 67 ste kan. Het slechte nieuws is dat er veel werkzoekende jonge en goed opgeleide collegae zijn, én dat er soms zorgen zijn over onze geschiktheid om tot op hogere leeftijd het vak volwaardig uit te kunnen oefenen. Kaas, wijn en chirurgen; wie hoort er in het rijtje niet thuis? De orthopedisch chirurg Ralph Blasier schreef vijf jaar geleden het artikel The Problem of the Aging Surgeon: When Surgeon Age Becomes a Surgical Risk Factor 1. Hij stelt daarin onder andere de confronterende vraag waarom de chirurg zelf nu toch zo vaak de laatste is die doorheeft dat het tijd voor hem wordt om te stoppen. Johns Hopkins chirurg Marty Makary spreekt in zijn recent uitgebrachte boek Unaccountable: What Hospitals Won t Tell You and How Transparency Can Revolutionize Health Care over Fred Flinstone-zorg wanneer oudere chirurgen de minimaal invasieve revolutie aan zich voorbij hebben laten gaan 2. Het is een onderwerp dat we liever negeren of ontkennen dan onder ogen zien. En dus met de grootst mogelijke voortvarendheid zullen moeten adresseren. Hoe garanderen wij onze patiënten dat de oudere chirurg technisch, mentaal en qua kennis voldoet aan de eisen die aan hem of haar gesteld mogen worden? Doen wij dat, of gaan anderen zich daarmee bezighouden? Vanuit de positieve invalshoek: we zullen meer aandacht moeten gaan hebben voor een moderne loopbaanplanning van de chirurg. John Birkmeyer, inderdaad de man van de volumina-kwaliteitsdiscussie, onderzocht in de Annals of Surgery van 2006 reeds een mogelijke relatie tussen de leeftijd van de chirurg en de postoperatieve mortaliteit, en concludeerde dat leeftijd een relatief zwakke voorspeller bleek 3. Voor die ingrepen waarbij de correlatie sterker bleek, lanceerde hij in de discussie de Prolene 5.0 theorie; oudere chirurgen zouden wellicht geen operaties meer moeten doen waarvoor hechtingen 5.0 of kleiner vereist zijn. Maar met deze vuistregel kunnen we acht jaar later vrees ik de buitenwereld niet meer tegemoet komen. Waarmee wel, hoop ik u spoedig te kunnen vertellen. Voor nu: tijd voor (zelf)reflectie. Ik wens u veel leesplezier! 1. The Problem of the Aging Surgeon: When Surgeon Age Becomes a Surgical Risk Factor. Ralph B. Blasier. Clin Orthop Relat Res. Feb 2009; 467(2): Unaccountable: What Hospitals Won t Tell You and How Transparency Can Revolutionize Health Care. Marty Makary Surgeon Age and Operative Mortality in the United States Waljee JF, Greenfield LJ, Dimick JB, Birkmeyer JD. Ann Surg. Sep 2006; 244(3): nederlands tijdschrift voor heelkunde - jaargang 23 - nummer 4 - september 2014 NTvH_Num04_14_SEPTEMBER.indd 4 05/09/14 2:33 PM

5 3D ACHIEVE A NEW PERSPECTIVE The only HD 3D system with a fully flexible direction of view. Laparoscopic systems are now better than the human eye with a large depth of fi eld allowing you to view from 0 up to 100 in any direction. A fusion of advanced 3D technology overcomes the limitations of conventional 3D systems. And now, the true value of three dimensions can be proven in advanced surgery. Reduced procedure times Improved accuracy Shorter learning curve For more information please visit Postbus 18, 2380 AA Zoeterwoude Telefoon: NTvH_Num04_14_SEPTEMBER.indd 5 05/09/14 3:42 PM

6 NTvH_Num04_14_SEPTEMBER.indd 6 05/09/14 2:33 PM

7 Nieuws Prachtige Internationale Colorectale Kansen! Enige jaren geleden is de Europese Vereniging voor Coloproctologie (ESCP; European Society of Coloproctology) opgericht. Deze grote vereniging heeft als een van haar speerpunten het bevorderen van de kwaliteit van internationale opleiding en onderwijs binnen de colorectale chirurgie. Momenteel zijn er een aantal belangrijke ontwikkelingen die met name voor de jonge chirurgen onder ons alsmede de chirurgen in opleiding waardevolle kansen bieden! Allereerst is dit jaar het programma van de jaarlijkse bijeenkomst (dit jaar in Barcelona) aangepast om extra interessant te zijn voor jonge chirurgen en chirurgen in opleiding. Er zijn een groot aantal educatieve sessies specifiek gericht op deze groep. Zo zijn er videosessies, rondetafelgesprekken en interactieve workshops gepland. Nadrukkelijk is het niveau van deze bijeenkomsten zodanig gemaakt, dat de beginnende colorectaal chirurg (coloproctoloog) er wat aan zou moeten hebben! Daarnaast biedt de ESCP een aantal interessante fellow -schappen aan. Zo bieden we jaarlijks een aantal drie-maanden-durende fellowschappen aan in een gerenommeerd ziekenhuis naar keuze. Voor wie deze periode te lang is, biedt de vereniging ook de zogenaamde pre-congress placements aan (http://www.escp.eu.com/ news/100-education-careers/opportunities/214- pre-congress-placements-2014). Deze RICH-EuraHS-congres 11 en 12 december Op 11 en 12 december 2014 zal in de Doelen in Rotterdam het internationale RICH (Rotterdam Interactive Congress on Hernia) - EuraHS (European Hernia Society) -congres plaatsvinden met als thema: Bridging the gap between evidence based research versus clinical practice. Op mini- fellow -schappen behelzen een bezoek van enkele dagen aan een ziekenhuis in het gastland waar het jaarlijkse congres gehouden wordt (Dit jaar dus in Spanje). Hiertoe wordt een reissubsidie uitgeloofd van 450 Euro, daarnaast krijgen de geselecteerden 50% korting op de inschrijfkosten van het congres. Tenslotte is er een interessant samenwerkingsverband met de Japanse Vereniging voor Coloproctologie, waarbij een Japans fellow - schap wordt aangeboden (http://www. escp.eu.com/news/100-education-careers/ opportunities/353-japan-travellingfellowship-2014). Dit behelst een reis van enkele weken naar Japan waarbij een aantal gerenommeerde Japanse centra bezocht kan worden. Ook deze reis wordt afgesloten met een bezoek aan het jaarlijkse congres van de Japanse Vereniging; al met al een zeer bijzondere ervaring! Ik wil u allen dan ook oproepen de website van de ESCP te bezoeken en serieus te overwegen lid te worden van deze actieve, jonge vereniging. Het biedt u unieke kansen om uw kennis en vaardigheden binnen de (internationale) coloproctologie uit te breiden. Een kans die in de huidige tijd van kwaliteit en verregaande differentiatie u allen aan zal spreken! Niels Wijffels, colorectaal chirurg en Nederlands Vertegenwoordiger ESCP; David Zimmerman, colorectaal chirurg en lid commissie opleiding en onderwijs ESCP Symposium: surgery in low resource settings november 2014, Lab 111 Amsterdam. Wereldwijd hebben twee miljard mensen geen toegang tot essentiële chirurgische zorg. Surgery in Low Resource Settings brengt dit gebrek in kaart en onderzoekt hoe snijdende specialisten in samenwerking met plaatselijke artsen de gezondheidszorg kunnen verbeteren. Op vrijdag 14 en zaterdag 15 november belichten we de toekomst van global surgery met internationale gasten, waaronder Meena Cherian (WHO), Michael Cotton (ICES), Harald Veen (ICRC) en Robert Lane (IFSC). Op zondag 16 november zullen er specifieke praktische workshops gegeven worden. Bezoek de website voor informatie en inschrijvingen: accreditatiepunten zijn toegekend door de NVvH. dit grote congres zullen sprekers uit binnenen buitenland alle nieuwe ontwikkelingen op het gebied van buikwandchirurgie presenteren. Daarnaast zullen resultaten van meerdere grote nationale registraties voor het eerst worden bediscussieerd. Deze twee dagen zullen worden afgesloten met een Vrijwillige chirurgen gevraagd Sinds 1997 bestaat Stichting Wajir, met als doel de bevolking van Wajir - een plaats in het desolate, woestijnachtige gebied in noordoost Kenia - te helpen. U kunt meer lezen over de stichting op Er zijn plannen om in Wajir een geheel nieuw ziekenhuis te bouwen, een groot nieuw laboratorium in aanbouw is reed vergevorderd. Er is echter niet één specialist. En dat op een bevolking van ongeveer inwoners. Wajir County heeft sinds kort een eigen regering en parlement, de nieuwe Minister of Health heeft onze stichting gevraagd om te zoeken naar mogelijkheden om Nederlandse specialisten te laten werken in het ziekenhuis in Wajir, bijvoorbeeld bij toerbeurt naar het model van de Rotary Doctor Bank. Aan vrijwillige chirurgen is de grootste behoefte. Voor (werkloze) chirurgen zitten daar aantrekkelijke aspecten aan: het bijhouden van vaardigheden, de confrontatie met een zeer brede pathologie, het trainen in improviseren en het verbreden van het eigen blikveld in een totaal verschillende cultuur. Daartegenover staat dat het een straatarm gebied betreft met een hard klimaat: vaak intensieve droogtes en slechts soms tweemaal per jaar regenval. De temperatuur is doorgaans erg hoog. Een ander nadeel is dat de ambassade een negatief reisadvies voor noordoost Kenia handhaaft. Dit is een doem die nog steeds op Wajir ligt; ons inziens echter ten onrechte. Wij menen dat Wajir veiliger is dan Nairobi. Voor de Rotary Doctor Bank is dit een reden om niet op het verzoek van de minister in te gaan, hoewel de Gouverneur de veiligheid garandeert. Wij kunnen zorgen voor een degelijke voorbereiding en kunnen ons netwerk in Wajir inschakelen voor begeleiding ter plekke. Mogelijke belangstellenden kunnen zich melden bij mij: adr. Namens Stichting Wajir, Ad Groeneveld, huisarts facultatieve aftercourse in het Skillslab van het Erasmus MC. Voor meer informatie over het programma, de sprekers en abstract submissions: Wij verwelkomen u graag 11 en 12 december 2014 in Rotterdam, the city that bridges. contact: nederlands tijdschrift voor heelkunde - jaargang 23 - nummer 4 - september NTvH_Num04_14_SEPTEMBER.indd 7 05/09/14 2:33 PM

8 The Haemostat & Sealant Patch 1 jaar wereldwijd 3,6 miljoen patiënten behandeld* Dank voor het vertrouwen * data on file TAKEDA 1 ref. SmPC NTvH_Num04_14_SEPTEMBER.indd 8 05/09/14 2:33 PM

9 Ingezonden Geen win-win, maar min-min Het gebeurt niet vaak dat een, voor de desbetrefffende chirurg, positieve uitspraak van een Regionaal Tuchtcollege zoveel reacties in chirurgisch Nederland oproept. In de Appendicitis casus werd een jongeman, die zich op de SEH presenteerde met alle klassieke symptomen van een appendicitis acuta, om uur weer naar huis gestuurd. 1 Er was geen echo verricht. De vader van de patiënt verweet de chirurg dat deze een actiever beleid had moeten voeren, zeker toen een dag later sprake bleek van een geperforeerde appendix. De argumenten op basis waarvan het Amsterdamse Tuchtcollege de klacht afwees werden uitvoerig besproken in het Medisch Contact en het Nederlands Tijdschrift voor Heelkunde. 1-7 De discussie ging enerzijds over het doel, de prijs, de inhoud en het wel-of-niet naleven van de Richtlijn Acute Appendicitis. 1,3,5 Anderzijds werd er door onze chirurgische éminence grise verbijstering geuit over de chirurgische aanpak van een patiënt met deze klassieke presentatie van appendicitis acuta. 4,6,7 De rechtelijke macht heeft geoordeeld. 1 De wetgevende macht heeft geschreven. 3 Maar wat leert de uitvoerende macht nu van deze polemiek? Het lijkt er achteraf toch op dat de chirurg een voor een ieder betere beslissing had kunnen nemen door de patiënt wel ter observatie op te nemen of die echo wel aan te vragen. Maar binnen de hectiek van alledag is ook deze chirurgische beslissing mensenwerk, net als het oordeel van het Tuchtcollege. Johannes A. Wegdam, chirurg Elkerliek Ziekenhuis Helmond Literatuur Bronnen 1. Overbehandeling tegengaan heeft een prijs. S Broersen & D. van Meersbergen. Medisch Contact 2014;(29/30); Appendicitis volgens de richtlijn. S. Woltz. Ned Tijdschr voor Heelkunde 2014;23(1); Richtlijn Acute Appendicitis niet het probleem in tuchtzaak. P.M.N.Y.H. Go & H.A. Heij namens de Werkgroep Richtlijn Acute Appendicitis. Ned Tijdschr voor Heelkunde 2014;23(3);8. 4. Vader met klacht wordt wel degelijk met kluitje in het riet gestuurd. L.N. Zaaijer. Ned Tijdschr voor Heelkunde 2014;23(2);8. 5. Reactie op: Vader met klacht wordt wel degelijk met kluitje in het riet gestuurd S. Woltz. Ned Tijdschr voor Heelkunde 2014;23(2);8. 6. Het Centraal Tuchtcollege zou wel eens tot een ander oordeel kunnen komen. C.M.A. Bruijninckx, Reactie website Medisch Contact Appendicitis acuta onderbehandeld? H.H.J. Wegdam. Reactie website Medisch Contact nederlands tijdschrift voor heelkunde - jaargang 23 - nummer 4 - september NTvH_Num04_14_SEPTEMBER.indd 9 05/09/14 2:33 PM

10 THEMA: Chirurgie en vergrijzing Een patiënt is echt meer dan een bak organen Op poliklinieken en afdelingen is tegenwoordig meer dan de helft van de patiënten op oudere leeftijd en bij hen spelen meerdere problemen tegelijkertijd. De geriater ziet juist in deze co-morbiditeit de uitdaging. Een interview met Rudi Westendorp: hoogleraar ouderengeneeskunde aan het LUMC, directeur van de Leyden Academy on Vitality and Ageing en schrijver van het boek Oud worden zonder het te zijn. Door: Koen Talsma De titel van uw boek is optimistisch. Toch wordt ouderdom geregeld geproblematiseerd, niet in de laatste plaats door ouderenpartijen in de politiek. En het gaat immers ook gepaard met isolement en met gebreken. Moeten we het verval niet gewoon aanvaarden? Er is veel onbegrip over de laatste jaren van het leven. Er is inderdaad wat ik noem een rafelig einde van gemiddeld zo n tien jaar. Bij vrouwen duurt dit een aantal jaren langer, bij mannen een aantal jaren korter. We begrijpen slecht waarom dat sexe-verschil bestaat. Veel kan worden verklaard door het meer voorkomen van musculoskeletale problemen. Er zijn natuurlijk mazzelaars, die zijn in één klap dood, maar anderen hebben nog meer rafelige jaren voor de boeg. Dat zijn pechvogels. Helaas overheersen deze slechte berichten het goede nieuws. Vorig jaar verscheen van Bert Keizer, bekend verpleeghuisarts en columnist van Medisch Contact, ook een boek over ouderdom: Tumult bij de uitgang. Keizer heeft ook veel ervaring met mensen die ouder worden en sterven, maar is minder optimistisch op het eerste gezicht. Hoe verhoudt dit boek zich tot het uwe? Mijn optimisme is niet misplaatst. Het rafelig einde is zo slecht nog niet. Ondanks ziekte en gebreken waarderen oude mensen het leven gemiddeld met een rapportcijfer 8. Bovendien neemt het aantal jaren zonder gebreken al geruime tijd toe met 2-3 jaar per decade. Dus we blijven langer gezond zonder dat het rafelige einde toeneemt. Alleen de laatste 1-2 jaar, dan neemt de kwaliteit van leven af. Blijkbaar rammelt het lijf dan zo dat ons welbevinden er onder gaat lijden. Baby s van nu lopen een grote kans de honderd te halen. Zorg voor ouderen is momenteel dan ook de grootste uitdaging voor de gezondheidszorg. Hoe moeten we het landschap van de gezondheidszorg hierop inrichten? Wat ik niet begrijp is dat de gezondheidszorg nog steeds is ingesteld op zogenaamde enkelvoudige problematiek. Dat was passend in de jaren 50 van de vorige eeuw, niet anno 2014! Mensen overlijden niet meer op jonge of middelbare leeftijd aan een enkelvoudige ziekte. Het verouderingsproces is niet specifiek en knabbelt op alle plaatsen aan ons lijf. Dat betekent dat co-morbiditeit de regel is, niet de uitzondering. Op poliklinieken en afdelingen is meer dan de helft van de patiënten op gevordere leeftijd en dus behept met co-morbiditeit. Welke maatschappelijke veranderingen zullen er moeten volgen? Omdat in het huidige stelsel de zorg gefragmenteerd wordt aangeboden en de regie van de patiënt gering is, worden patiënten met co-morbiditeit vaak onvoldoende bediend. Dat is de reden dat we denken zo veel geriaters nodig te hebben. Maar dat is gek, want iedere wachtkamer zit vol met oude patiënten. Als we hadden opgelet zou iedereen de kunst van de co-morbiditeit toch moeten beheersen? De nieuwe ontwikkeling is dat zorgverzekeraars namens de premiebetaler en patiënt, gepaste zorg inkoopt. Dat lijkt niet zomaar vanzelf te gaan. Het nieuwe dualisme tussen zorginkoop en zorgaanbieder zal met name oude mensen met complexe problematiek ten goede komen, juist omdat hun rol in de sturing van het zorgproces door opvoeding, cognitief verval of verwardheid gering is. Geriatrie is bij uitstek een holistisch vak. Hoe beoordeelt u uw patiënten? Lange tijd is door specialisten met een zekere narrigheid gekeken naar patiënten met complexe problematiek en meerdere, tegelijkertijd voorkomende, aandoeningen. Alsof het de schoonheid van de klinische presentatie zou bederven. Het is ook onhandig omdat je overal rekening mee moet houden. Vooral de IK DENK VAAK DAT DE DOKTER ANGSTIGER IS DAN DE PATIËNT oudere collega s herinneren zich met plezier de patiënten die je met een enkele ingreep weer helemaal beter kon maken. Dat is niet meer van deze tijd. Jongere dokters hebben daar minder last van. Die gaan er stil aan van uit dat in de regel van alles rammelt en de zaak gecompliceerd ligt. Steeds meer van hen zien daarin een uitdaging! In de spreekkamer moeten we als chirurgen nogal eens in een korte tijd een inschatting van de fragiliteit van een oudere patiënt maken. Heeft u een vuistregel? Het inschatten van perioperatieve morbiditeit is echt niet zo moeilijk. In elke 10 nederlands tijdschrift voor heelkunde - jaargang 23 - nummer 4 - september 2014 NTvH_Num04_14_SEPTEMBER.indd 10 05/09/14 2:33 PM

11 lijst staat leeftijd met stip bovenaan. Wanneer de leeftijd toeneemt, stijgt ook de kans op complicaties. Maar we willen om allerlei redenen niet graag niets doen, dus redeneren we naar het voordeel van de twijfel. Maar als je luistert en kijkt, kun je heel goed een pluis - of niet pluis -gevoel krijgen. Zelf neem ik altijd de week met de patiënt door: Wordt er gezeten en afgewacht, of gefietst en initiatief genomen? Iedereen weet drommels goed wie in de risicogroep thuishoort. En dat komt uit alle onderzoeken. De meeste chirurgische maatschappen hebben een maat met speciale aandacht voor kinderchirurgie. Zou het lonend zijn ook iemand op te leiden voor ouderen chirurgie? Wanneer ik op college vraag wie van de dokters in spe kinderarts wil worden steekt een kwart zijn vinger op, maar op mijn vraag wie met ouderen wil gaan werken respondeert slechts een enkeling positief. Dat is de omgekeerde wereld, want dokteren nu en in de toekomst betekent werken met ouderen GENERALISME MOET WEER IN ERE HERSTELD WORDEN en zo veel zieke kinderen zijn er niet meer in Nederland. Ik adviseer dokters in spe nog eens goed na te denken of ze wel dokter zouden moeten willen worden. Een identiek fenomeen speelt in de maatschappen: Alsof je één van de maten zou moeten opleiden voor de geriatrische aspecten van het vak. Waarom draaien we onze rug naar de werkeljkheid en ontkennen we dat we allemaal kniehoog in de multi-morbiditeit staan? Wat zou zo n chirurg in zijn mars moeten hebben? Wat is geriatrische heelkunde volgens u? Door de fragmentatie in de zorg neemt niemand meer de verantwoordelijkheid voor het geheel. Maar dat is vaak wel waar het de patiënt om gaat. Die heeft last van z n heup, z n gal of z n prostaat temidden van al het andere. Zie daar maar eens een juist besluit te formuleren! Vaak betekent dat dat de patiënt in de besluitvorming betrokken moet worden en patiënten willen niet anders. Maar daarvoor moet je wel luisteren en ruimte geven. Dan kan je soms ook risico s nemen, omdat de patiënt daar bewust voor gekozen heeft. Wij worden gevraagd om een professioneel inhoudelijk oordeel te vellen, maar wij zijn niet degenen die een behandelingsbesluit nemen. Maar het geeft ons ook de morele plicht om het mes achterwege te laten wanneer een patiënt daar na wikken en wegen om vraagt. Zelfs als daar de dood op volgt. Wat is uw advies aan de Nederlandse Vereniging voor Heelkunde? Ik ben in de jaren 80 nog opgeleid door generalisten. Toch is het grootste deel van mijn generatie een kunstje gaan doen. Dat is bij de chirurgen, internisten en vrijwel alle andere vakgebieden het geval. Dat heeft heel lang een prachtige combinatie gegeven van generalisten en specialisten binnen de maatschappen. Maar generalisten worden al lang niet meer opgeleid, en door gebrek aan aanwas zijn die binnen de maatschappen bijna geheel verdwenen. Dit werkt gefragmenteerde zorg in de hand, versterkt door het daarop aangepaste verrichtingenstelsel. Generalisme moet weer in ere hersteld worden, de standaard zijn en ook beloond worden. Een patiënt is echt meer dan een bak organen. Rudi Westendorp Veel ouderen geven aan niet meer verder te willen. We weten vaak niet hoe we hiermee om kunnen gaan. Hoe kunnen we de kwaliteit van leven scoren van ouderen? Het is raar dat we zo slecht het gesprek met de patiënt durven aan te gaan. Het is mijn ervaring dat oude mensen opvallend reëel zijn en daardoor scherp in hun oordeel. Doodsangst is er in de regel niet, dat geeft hen berusting. Ik denk vaak dat de dokter angstiger is dan de patiënt. En dat is gek. We moeten hen niet in de weg zitten. nederlands tijdschrift voor heelkunde - jaargang 23 - nummer 4 - september NTvH_Num04_14_SEPTEMBER.indd 11 05/09/14 2:33 PM

12 Het is niet de kanker die verandert met de leeftijd, maar de mens om de kanker heen Chirurg-oncoloog Gerrit-Jan Liefers doet veel onderzoek naar kanker en ouderen. Dat is klinisch en wetenschappelijk ongelooflijk interessant. Zowel de lacunes in kennis en de onwetendheid in ons klinisch handelen maken dit een terrein waar je je als dokter kunt ontwikkelen. Door: Hidde Kroon Waarom is dit onderzoek belangrijk? In weerwil van de perceptie is het echte probleem bij kanker niet het ontrafelen van moleculaire pathways, zodat met targeted therapy de jongere patiënt drie maanden PFS kan worden geboden. Begrijp me niet verkeerd, dit zijn belangrijke ontwikkelingen, maar het stoort mij dat relatief marginale verbeteringen worden gehypet in de media, als doorbraken in de genezing van kanker. De grootste uitdaging bij kankeronderzoek is de sterk groeiende groep ouderen met kanker die door de vergrijzing zal ontstaan. Veel van deze 70- en 80-plussers hebben significante comorbiditeit en verminderde reserves waardoor het moeilijk is een juist behandeladvies te geven. Zowel over- als onderbehandeling ligt op de loer. Dàt zou de komende jaren de focus van kankeronderzoek in Nederland moeten zijn: een onderbouwd behandeladvies voor ouderen dat de kans op recidief verkleint maar ook rekening houdt met de gevolgen van ons medisch handelen in het sociale, cognitieve en fysieke domein van de patiënt. De definitie van een succesvolle behandeling alleen op basis van OS, DFS of PFS is, zeker voor deze groep patiënten, veel te beperkt. Kunt u uw onderzoekslijn omschrijven? Wij doen in onze groep (acht promovendi en een post-doc) onderzoek naar borst- en colonkanker bij ouderen. Met epidemiologisch en moleculair onderzoek proberen wij kennis te vergaren over het ontstaan, de behandeling en het beloop van kanker bij ouderen. Waar komt uw interesse voor dit aandachtsgebied vandaan? Het heeft mij altijd verbaasd hoe wij artsen handelen uit onwetendheid. Vaak wordt er teruggegrepen op evidence based -resultaten van RCT s in almaar dikker wordende richtlijnen. Deze richtlijnen zijn echter zelden valide voor kwetsbare ouderen of mensen met veel comorbiditeit, een grote groep patiënten uit de praktijk van alledag. Hoe met deze discrepantie om te gaan, Gerrit-Jan Liefers is denk ik een ongelooflijk interessant onderzoeksgebied. Het tracht richting te geven aan de behandeling van kanker maar dwingt ook na te denken over de waarde van evidence based medicine. Wat zijn de belangrijkste resultaten die uw onderzoeksgroep de afgelopen jaren heeft behaald? In de afgelopen paar jaar hebben wij veel artikelen kunnen publiceren over het onderwerp en er zijn inmiddels twee promoties afgerond. Het is mooi om te zien dat het onderwerp steeds meer aandacht krijgt in de bladen met hogere impact. Onze publicaties in JAMA, JNCI en Lancet Oncology beschouw ik toch wel als hoogtepunten. In deze stukken laten wij zien dat de borstkankerspecifieke sterfte hoger is bij ouderen en dat de externe validiteit van trial-data en predictiemodellen sterk onvoldoende is. Welke resultaten hebben u verrast? Een van de verrassingen was dat ouderen met borstkanker in de TEAM-trial een absoluut hoger risico hadden op sterfte aan deze ziekte. Er wordt vaak gedacht dat het natuurlijk beloop van ziekte bij mensen op leeftijd wat indolenter verloopt. Niet dus! Dit is nog eens bevestigd met moleculair onderzoek naar de verschillende subtypes. Hier vonden wij dat ouderen vaker getroffen worden door het luminal a -subtype. Als een patiënt echter getroffen wordt door bijvoorbeeld een basal-like -subtype, dan verloopt de ziekte niet milder. 12 nederlands tijdschrift voor heelkunde - jaargang 23 - nummer 4 - september 2014 NTvH_Num04_14_SEPTEMBER.indd 12 05/09/14 2:33 PM

13 Hoe verschillend zijn oudere patiënten met kanker ten opzichte van jongere patiënten? Het is niet de kanker die verandert met de leeftijd, maar de mens om de kanker heen. Ouderen hebben veelvuldig bijkomende ziekten zoals hart- en vaatziekte, DM, depressie, noem maar op. Dit maakt dat de impact van de gekozen behandeling heel anders kan zijn. Bovendien kan de interactie van kanker met comorbiditeit of een behandeling daarvoor, het beloop beïnvloeden. Deze toenemende heterogeniteit maakt de behandeling steeds ingewikkelder. Wat is de komende jaren uw doelstelling met het onderzoek? Wij hopen leidend te worden in het geriatrisch-oncologisch onderzoek. Met klinisch onderzoek, relevante eindpunten en nieuwe onderzoeksdesigns proberen wij richting te geven aan het beleid voor ouderen met kanker. Zeer waarschijnlijk zal dit beleid niet te vangen zijn in vuistdikke richtlijnen waarin kankerbehandeling vandaag is vastgelegd, maar veel meer in beschrijvende data op basis waarvan een patiënt samen met behandelaars een persoonlijk behandelplan kan maken. In een dergelijk plan zal, meer dan nu, aandacht moeten zijn voor fysieke onafhankelijkheid, en sociaal en geestelijk welbevinden. Nogmaals, de definitie van een geslaagde behandeling alleen op basis van de afwezigheid van kanker is zeker bij ouderen te beperkt. De operatie, de huiskamer en de schemerlamp De chirurgen Jephta van den Bremer en Ewan Ritchie en geriater Peter Jue namen het initiatief tot het opzetten van een geriatrische trauma-unit in het Rijnland Ziekenhuis te Leiderdorp. Hoe kwamen zij tot dit plan? En hoe functioneert de unit nu? Interview met de drie artsen, die in gezamenlijkheid antwoorden. Door: Hidde Kroon De geriatrische traumapatiënt is vaak een ondergeschoven kindje. Aan het eind van de dag moet er vaak nog een heup gedaan worden. Daarom zijn, na de komst van de vakgroep klinische geriatrie in het Rijnland Ziekenhuis, Van den Bremer, Ritchie en Jue bij elkaar gaan zitten om te kijken of ze met z n drieën (chirurgie, orthopedie en geriatrie) een geriatrische trauma-unit (GTU) op konden zetten. Dit werd mede gevoed door het belangrijkste speerpunt van het ziekenhuis: de zorg voor de kwetsbare oudere patiënt. Hoe verschillen jongere patiënten met een fractuur ten opzichte van oudere patiënten? (of andersom) De fractuur zelf verschilt natuurlijk al enorm. Elke traumachirurg en orthopeed weet dat de botkwaliteit en genezingstijd afneemt bij een toename van de leeftijd. Dat is een gegeven waar je het mee moet doen. Waar je wel invloed op hebt, is de benadering van de patiënt zelf. Het betreft hier vaak een kwetsbare groep patiënten met veel comorbiditeit en polyfarmacie. Een meer holistische benadering van deze patiëntengroep is dus gewenst. Hoe is de GTU georganiseerd? Hoe is die anders dan een normale trauma-afdeling? Het zorgpad start al bij binnenkomst op de SEH. Het streven is de patiënt volgens een vast schema in kaart te brengen en binnen een uur op een antidecubitusmatras op transport te laten gaan naar de GTU. Op de GTU heeft de geriater de leiding en wordt de patiënt volgens vier assen minutieus in kaart gebracht (functioneel, sociaal, somatisch en psychiatrisch). De operatie wordt gepland op de volgende dag om uur, dit om te voorkomen dat de patiënt de dupe wordt van de grillen van het spoedprogramma. Het streven is om de patiënt om uur volledig in kaart te hebben. De anesthesist heeft dan nog twee uur de tijd om zijn of haar licht erover te laten schijnen. In de praktijk is gebleken Sinds hoe lang bestaat de GTU in uw ziekenhuis? In september 2012 zijn we, na een jaar voorbereidingen, begonnen. We zijn gestart met alleen heupfracturen boven de 70 jaar. Op het moment dat de vakgroep klinische geriatrie in de toekomst wordt uitgebreid, lijkt het een kleine stap om ook andere fractuurtypes hier te behandelen. Jephta van den Bremer nederlands tijdschrift voor heelkunde - jaargang 23 - nummer 4 - september NTvH_Num04_14_SEPTEMBER.indd 13 05/09/14 2:33 PM

14 dat deze laatste check na de komst van de geriaters eigenlijk geen nieuwe gezichtspunten oplevert. De operatie wordt zoals altijd uitgevoerd door de traumachirurg (kopsparend) of orthopeed (kopvervangend). Na de operatie gaat de patiënt weer retour naar de GTU alwaar een multidisciplinair ondersteunend team klaar staat om de patiënt weer op de been te helpen en er wordt gezamenlijk gegeten in de huiskamer, inclusief schemerlamp. Maakt deze extra aandacht de zorg niet duurder? Ja, de extra aandacht, de extra tijd, de inzet van een extra specialist maakt de zorg (zeker op korte termijn) duurder. Topzorg kost nu eenmaal geld. Op de langere termijn lijkt er volgens de (schaars) aanwezige wetenschappelijke kosten-baten-analyses wel financieel voordeel te zijn. Voor ons was de keuze echter gericht op de verbetering van zorg; een principiële keuze waar we de mogelijk negatieve financiële gevolgen voor lief hebben genomen. Is na het invoeren van de GTU, de zorg voor deze patiëntencategorie (meetbaar) verbeterd? Jazeker, we hebben de eerste resultaten vergeleken met een historische controlegroep. We zagen minder bloedtransfusies, minder decubitus, minder frequent een delier en minder intercollegiale consulten. Ook was de mortaliteit binnen het ziekenhuis sterk gedaald. Helaas zagen we dit niet terug in de drie-maanden-mortaliteit omdat het aantal overleden patiënten te klein was voor een significant verschil. We zagen ook geen winst in opnameduur. Dit is mede veroorzaakt doordat we de operatiedatum een dag hebben opgeschoven en omdat we reeds voorheen een goede doorstroming naar verzorgingshuizen of revalidatieafdelingen hadden: de Rijnland-zorggroep beschikt over eigen verzorgingshuizen en een eigen revalidatieafdeling. Na de eerste meting zijn we wel in staat gebleken de geplande opnameduur verder terug te brengen. Als de winst bij oudere patiënten duidelijk is, is er dan ook wellicht winst te halen bij jongere patiënten? Of voor een andere categorie patiënten, bijvoorbeeld GE/Onco- of vaatpatiënten? Ja, alhoewel de winst bij de meest kwetsbare groepen wel het meest duidelijk is. Hoe kwetsbaarder, hoe groter de winst. In bredere zin denken wij dat er in de perioperatieve fase van alle patiënten nog winst te behalen is. Terecht is er de laatste decennia veel aandacht besteed aan de operatieve fase; de winst van de minimaal-invasieve technieken, de gespecialiseerde chirurg. De peri-operatieve behandeling heeft hierbij niet altijd op de voorgrond gestaan. De overgang van het ziekenhuis naar de thuissituatie is bijvoorbeeld zo groot, dat een vanuit het ziekenhuis gecoördineerde begeleiding van kwetsbare patiënten het herstel ten goede zou komen; hier wordt relatief weinig aandacht aan besteed. Wat zijn de reacties van het ziekenhuis, lokale politiek, pers en zorgverzekeraars op de GTU? Allen zeer positief. De komst van de GTU past natuurlijk helemaal in het plaatje van het ziekenhuis waarbij de kwetsbare oudere patiënt als speerpunt is bestempeld. We kregen dan ook de maximale support en medewerking van de Raad van Bestuur. Twee grote zorgverzekeraars hebben ons model inmiddels als ideaalmodel bestempeld en zij voeren bij andere ziekenhuizen actief beleid om dit model over te nemen. We zijn door verscheidene ziekenhuizen reeds bezocht. Kleven er ook nadelen aan een GTU? We kunnen er eigenlijk geen benoemen. Uiteraard is het aanvankelijk een forse investering qua tijd en energie. Deze heeft zich echter al dubbel en dwars terugbetaald. Hoe verloopt de samenwerking tussen de chirurgie en de geriatrie? Spreken jullie elkaars taal? Dat gaat heel soepel. Eén keer per week hebben we een multidisciplinaire bespreking met o.a. traumachirurgen, geriaters en orthopeden. Hierbij wordt naast een chirurgische aspecten ook altijd aandacht besteed aan een geriatrisch probleem zoals bijvoorbeeld het delier. Dit is inmiddels een van de leukste besprekingen van de week geworden. Peter, chirurgen, dat zijn toch botte snijders? Zeker, daar kunnen wij als geriaters nog wat van leren. Maar nee, de samenwerking verloopt erg prettig en als team blijken we in staat een goede prestatie neer te kunnen zetten. Ewan Ritchie Peter Jue Ewan en Jephta, geriaters, dat zijn toch van die geitenwollen sokkendragers? Haha, nee wij hebben gelukkig een jonge enthousiaste en ambitieuze groep geriaters. Het helpt misschien dat onze geriaters half zo oud zijn als hun patiëntengroep. 14 nederlands tijdschrift voor heelkunde - jaargang 23 - nummer 4 - september 2014 NTvH_Num04_14_SEPTEMBER.indd 14 05/09/14 2:34 PM

15 Meneer Van Meggelen vindt het allemaal prima Mijn overgrootvader was volgens de overlevering een gigantische man, een slager met imponerende handen. Op hoge leeftijd liep hij nog met zijn kruiwagen vol instrumenten de Zeeuwse eilanden af om te gaan slachten. De kruiwagen hing met een brede band om zijn nek, hij deed zijn werk en liep weer terug naar huis. Een marathon met een kruiwagen om je nek. Op 83-jarige leeftijd kreeg hij last van een liesbreuk, hij moest geopereerd worden. Op hoge leeftijd een operatie ondergaan was in die tijd niet zonder risico s. Hij was echter goed voorbereid en nam zijn eigen mes mee naar het ziekenhuis. Voor het geval de chirurg iets extra s nodig had. De operatie verliep probleemloos en hij liep daarna nog jaren met zijn kruiwagen over de Zeeuwse wegen. Toen hij 94 jaar was ging hij na de wekelijkse kerkgang zijn gebruikelijke middagdutje doen, hij werd niet meer wakker. Mooi leven, mooie dood. Ik kijk naar meneer Van Meggelen tegenover mij, hij kijkt vriendelijk terug, ik kan niet helemaal doorgronden of meneer Van Meggelen de ernst van zijn situatie inziet. Meneer Van Meggelen is overduidelijk geen slager, hij is gepensioneerd administratief medewerker. Hij heeft een gigantische metastase van een melanoom in zijn onderbeen. De afgelopen weken hebben diverse artsen zich met zijn behandeling bezig gehouden en ondertussen groeit de metastase door. Meneer Van Meggelen is 76 jaar, net als zijn vrouw. Zijn vrouw heeft weinig aan dadenkracht ingeleverd tijdens haar bestaan, ze is fit en klaar om te vechten voor haar man. Ze voert het gesprek, geeft voor hem antwoord en duldt geen tegenspraak, ook niet van mij. Meneer Van Meggelen vindt het allemaal prima. Hij heeft tijdens zijn leven het nodige meegemaakt en overleefd. Zo kreeg hij enkele jaren geleden een myocardinfarct, geen probleem, stent geplaatst en antistolling gestart. Helaas bloedt de metastase nu hardnekkig door diezelfde antistolling. Staken heeft zo zijn risico s. Meneer Van Meggelen maakt zich niet zo druk om die risico s. Hij wil graag verder leven zodat hij tijd kan besteden aan zijn postzegelverzameling. Die verzameling is zijn alles, vertelt zijn vrouw. Dit is het eerste in het gesprek dat meneer Van Meggelen volledig kan beamen. Enkele jaren geleden viel het zijn vrouw op dat meneer Van Meggelen zich wat minder goed kon concentreren, hij werd ook vergeetachtig. Ze nam hem mee naar een geriater, voordat de analyse echter afgerond was, dook het melanoom op. First things First, dus mevrouw beëindigde het contact met de geriater en alle aandacht ging naar de behandeling van het melanoom. Hij gaat langzaam achteruit, dat wel, maar het leven is nog de moeite waard, tenminste als hij zijn postzegelverzameling maar heeft. Ik werp een schuin oog op de Pet scan van meneer, keurig multidisciplinair besproken zoals het hoort. Het brein dat daarop zichtbaar is, is dusdanig atrofisch dat onze nucleair geneeskundige het niets zou verbazen als deze meneer Alzheimer heeft. Samengevat is meneer Van Meggelen een kwetsbare oudere patiënt. Hij slikt de nodige medicatie, is nauwelijks nog fysiek actief en zijn cognitieve vermogens nemen af. Hij zit voor mij omdat hij na overleg met de medisch oncoloog te veel haken en ogen zag voor medicamenteuse behandeling van zijn gemetastaseerde ziekte. Kan ik hem niet opereren? Er zitten verder in het lijf geen uitzaaiingen immers. De metastase is weliswaar niet primair te excideren maar een geïsoleerde ledemaat perfusie met TNF en Melphalan kan zijn been redden en de ziekte de kop in drukken. Ik kan een zachte zucht niet onderdrukken. Formeel heb ik geen enkele reden deze man niet te behandelen, hij is weliswaar kwetsbaar maar scoort op onze screeningslijsten niet schrikbarend hoog, hij doet weliswaar weinig, maar zijn loopsnelheid en spierkracht zijn goed genoeg. Hij slikt pillen,maar niet meer dan 5 soorten per dag. Hij is goed gevoed, heeft een goede mantelzorger en ondanks zijn cognitieve problemen is er een zinnig gesprek met hem te voeren. Hij heeft zeker een hoog risico op een postoperatief delier ( zijn vrouw beaamt dat dit al eerder na een beperkte ingreep is ontstaan), maar daar kunnen we op anticiperen. Tal van preventieve maatregelen te nemen. Zijn vrouw kan bij hem blijven slapen tijdens de ziekenhuisopname, er hangen overal op de verpleegafdeling kalenderklokken zodat hij niet te snel gedesoriënteerd zal raken in tijd. We kunnen de geriater preoperatief in consult roepen om hem te optimaliseren. Zelfs Haldol ter preventie van het delier (hoewel hier geen enkele evidence voor is) zit in het keuzepakket. Hij zal functieverlies ervaren van zijn been,maar hij loopt en fietst nauwelijks, dus wezenlijk is dat niet. Bovendien, intensieve fysiotherapie behoort tot de opties. Geen enkel wetenschappelijk onderzoek steunt mij bij de voorgelegde beslissing. Waarom zou ik hem niet opereren? Het is het onderbuikgevoel, of het stemmetje in je achterhoofd. Doe het niet, zegt het stemmetje. Het is genoeg geweest. De tumor zal recidiveren, de patiënt wordt slechter, het is dweilen met de kraan open. Er is een grens, zegt het stemmetje, en die grens is bereikt. Patiënten die geen chemotherapie kunnen of willen ondergaan, moet je ook niet opereren. Is deze man eigenlijk wel wilsbekwaam? Dat zegt het stemmetje. Ik zie echter ondertussen mijn vingers richting het toetsenbord gaan, ik vul het opnameformulier in. Bespreek de mogelijke gevolgen en het is gebeurd. Beslissing genomen, we gaan meneer Van Meggelen opereren. We loodsen hem er veilig doorheen, de tumor wordt bedwongen, tot het volgende probleem zich aandient op zijn minst. Ik kijk hem na terwijl hij achter zijn vrouw aan de gang uitloopt. Ik hoop dat meneer Van Meggelen veel middagdutjes doet de komende weken. Barbara van Leeuwen is sinds 2008 werkzaam als oncologisch chirurg in het UMCG te Groningen. Haar wetenschappelijke interesse is vooral gericht op de oudere chirurgische patiënt. Ze is bestuurslid van Gerionne en Lid van de surgical taskforce of the International Society of Geriatric Oncology (SIOG). nederlands tijdschrift voor heelkunde - jaargang 23 - nummer 4 - september NTvH_Num04_14_SEPTEMBER.indd 15 05/09/14 2:34 PM

16 Old for old Hoewel er controverse bestaat over wat nu exact de meerwaarde van de bejaarden in onze huidige maatschappij is, is in de transplantatiechirurgie in ieder geval gebleken dat de belegen medemens prima als orgaandonor van pas kan komen. In dit interview licht transplantatiechirurg en Medisch Hoofd van Transplantatie & Orgaandonatie van het UMCG Christina Krikke het bijzondere Old-for-Old niertransplantatie-programma toe. Door: Johan Lange Old-for-old niertransplantatie is het zoals het klinkt? Ouwe krakkemikken die met versleten nieren opgescheept worden? Nee, het moet als volgt gezien worden: vitale ouderen die nog een mooie ouwe dag in het vooruitzicht hebben, maar die drie keer per week aan de dialyse in het ziekenhuis gekluisterd zitten, krijgen een grotere kans om snel een goede nier te krijgen. Om dan vervolgens in plaats van aan de dialyse te liggen achter de geraniums te gaan zitten. Dat schiet lekker op Kan, maar hoeft niet. Onderzoek naar niertransplantatie bij ouderen heeft aangetoond dat een geslaagde operatie niet alleen een goede survival heeft, maar ook een aanzienlijke verbetering van kwaliteit van leven biedt. De oudjes kunnen bijvoorbeeld weer op reis. Mind you, dat je al vanaf je 65ste als old wordt bestempeld, dus daar zit ook nog een grote groep krasse knarren tussen die ondernemend zijn. Het Old-for-Old-programma is een prachtig project voor deze leeftijdscategorie. Want wat is het Old-for-Old-programma dan eigenlijk precies? Dit programma is eind jaren negentig geïnitieerd vanuit het Eurotransplant Senior Program en speelt in op de constatering dat de oude patiënt op de wachtlijst voor een niertransplantatie een relatief lage levensverwachting had. Dat is uiteraard voor een belangrijk deel te herleiden naar de leeftijd van de patiënt, maar feit is ook dat oude ontvangers significant langer op de wachtlijst stonden dan jonge ontvangers en vaker overleden voordat ze überhaupt aan transplantatie waren toegekomen. Dit heeft te maken met het feit dat bij het aanbod van een mooie, jonge nier de nefroloog deze gevoelsmatig eerder aan een jonge dan aan een oude ontvanger toewijst. Hoewel er uiteraard een in opzet niet-discriminerend wachtlijstsysteem wordt gehanteerd, is er binnen dit systeem wel de ruimte om redelijk tailormade iemand een orgaan toe te wijzen die bij hem of haar past. In dit geval matcht een jonge nier die lang meegaat beter bij een jonge ontvanger, die er lang plezier van moet hebben. Om de senioren meer kans te geven op het snel krijgen van een nier is de organenpool uitgebreid patiënten getransplanteerd en de analyse van de resultaten geeft aan dat de Old-for- Old-ontvangers het net zo goed doen als de 65-plussers die hun jongere nieren uit het reguliere programma hebben mogen ontvangen. Dus oud is het nieuwe nieuw? Een nier van 75 jaar is net zo goed als één van 25 jaar? Zo kun je dat niet stellen. In principe is een jongere nier beter en gaat deze ook in theorie veel langer mee. Maar de kwaliteit IS DE JONGE TRANSPLANTATIEPATIËNT MEER WAARD DAN DE OUDE TRANSPLANTATIEPATIËNT? om ook oude organen te transplanteren, wat concreet inhoudt dat 65-plussers middels een special puntensysteem op de wachtlijst voorrang krijgen op een nier van een postmortale 65-plus-donor. Een versleten nier dus Dat mag wat genuanceerder. De donoren uit het Old-for-Old-programma zijn speciaal geselecteerd op hun medische voorgeschiedenis en zijn gezonde mensen geweest. De nieren zijn doorgaans van heel behoorlijke kwaliteit. En als er van te voren wordt ingeschat dat één oude nier het qua klaring net niet zou trekken, kun je in extremis de ontvanger ook twee nieren geven van de betreffende donor. En de resultaten? Die zijn opvallend goed. Er zijn in Europa vanuit dit programma reeds duizenden van de transplantatie en de graftsurvival wordt met name gedomineerd door de ischaemietijd; hoe korter de tijd tussen het oogsten en het plaatsen van het transplantaat des te beter de outcome. En daar zit hem de crux van de Old-for-Old: de ischaemietijden zijn korter omdat ervoor gekozen is de kruisproeven over te slaan. Dat scheelt al gauw zo n zes uur koude ischaemietijd. Dus weefselcompabiliteit is obsoleet? We kunnen in ieder geval concluderen dat een korte ischaemietijd dusdanig essentieel is dat dat voor het slagen van een transplantatie bij de ouderen prevaleert boven de HLA-match. Dat is razend interessant, want bij jongere patiënten is van dit fenomeen toch minder sprake. Waarschijnlijk ligt de oorzaak hiervoor in de hypothese dat het afweersysteem 16 nederlands tijdschrift voor heelkunde - jaargang 23 - nummer 4 - september 2014 NTvH_Num04_14_SEPTEMBER.indd 16 05/09/14 2:34 PM

17 van de oudere ook oud is en dus minder agressief. Dat geldt voor zowel voor de afweercellen van de ontvanger als van het transplantaat. Daarbij gebruiken we wel dezelfde doseringen immunosuppresiva bij jongeren als bij ouderen, wat dan de facto een effectiever resultaat zou sorteren bij die laatste groep. Okay, dus oude nieren voor oude ontvangers werkt prima. Maar Old-for-Old is met name ontworpen om ouderen minder lang op de wachtlijst te hebben staan Christina Krikke en ze daardoor een betere overleving te gunnen. Is dat gelukt? Ja, bij wijzen van spreken te goed zelfs. Er komen steeds meer post-mortale donoren op leeftijd bij en we zien dat op dit moment ouderen zelfs eerder een nier krijgen dan jongeren. Maar dat kan niet de bedoeling zijn! Niertransplantatiechirurgie is juist altijd zo kosteneffectief geweest omdat iemand die niet hoeft te dialyseren zich weer van waarde kan maken in het arbeidsproces. Maar bejaarden werken niet. Hierbij geldt zelfs het omgekeerde: een oude nierinsufficiënte patiënt die na twee jaar op de wachtlijst te hebben gestaan als dialysant overlijdt, is goedkoper dan als hij of zij nog vijftien jaar doorleeft met een nieuwe nier. Dit is niet cru bedoeld, maar u begrijpt het gemaakte punt, toch? Het klopt dat het transplanteren van 65-plussers niet kosteneffectief is, maar het is niet zo dat er minder jongeren worden getransplanteerd. Jongere patiënten vinden steeds meer een levende donor uit hun familie- en vriendenkring, die bereid zijn een nier af te staan en daarom krijgen relatief meer ouderen een post-mortale nier. De bejaarde patiënt heeft veel meer moeite een living donor te strikken en als ze al een kind hebben, die toch bereid is een nier aan vader of moeder af te staan, willen ze dat zelf niet accepteren. Bovendien groeit het aantal oude donoren, wiens organen uitstekend geschikt zijn voor acceptoren die maar 10 à 20 jaar met een orgaan hoeven te doen i.p.v. 40 jaar. Totdat er toch een schaarste aan organen ontstaat voor de jongere acceptoren. Zou het dan zomaar kunnen dat het succes van Old-for-Old wordt teruggedraaid en oudere nieren eerder in jongere nierpatiënten worden geplaatst? Dat sluit ik niet uit. Binnen het LONT (Landelijk Overleg Niertransplantatie, red) wordt wel regelmatig het puntensysteem op de agenda gezet en wordt in de gaten gehouden dat het Old-for-Old-programma niet ten koste gaat van de jongere patiënt. Je dreigt dan wel te verzeilen in een lastige morele, ethische discussie: is de jonge transplantatiepatiënt meer waard dan de oude transplantatiepatiënt? Een ethische discussie die je van twee kanten kunt belichten. Want is het wel fair dat oude patiënten het met antieke organen moeten doen? Waarom zou de bejaarde patiënt niet net zo veel kans mogen maken op een nieuw, vers orgaan als de jeugdige patiënt? Laat ik het zo stellen: als u een 75-jarige nierpatiënte zou zijn, wilt u dan een nier van een jonge of een oude donor? Geef mij dan maar gewoon die oude. Het zou het voor onze lezers veel prikkelender maken als u juist toch voor een jong orgaan zou kiezen Dat spijt mij dan zeer voor het NTvH. Ik geloof in het Old-for-Old-programma. nederlands tijdschrift voor heelkunde - jaargang 23 - nummer 4 - september NTvH_Num04_14_SEPTEMBER.indd 17 05/09/14 2:34 PM

18 Oudere borstkankerpatiënten hebben een slechtere prognose dan jongere patiënten Meer dan 40% van de borstkankerpatiënten is 65 jaar of ouder bij diagnose. Hoewel ouderen in meerdere opzichten verschillen van jongere patiënten, geven de Nederlandse richtlijnen (Oncoline) geen specifieke behandeladviezen voor oudere patiënten. Omdat er tot voor kort nauwelijks onderzoek werd verricht in deze grote en groeiende patiëntengroep, is het onbekend of oudere borstkankerpatiënten anders behandeld moeten worden dan jongere patiënten. Willemien van de Water deed in het kader van haar promotie onderzoek naar verschillende aspecten van deze behandelingen. Door: Victor Kammeijer Het onderzoek dat Van de Water heeft gedaan, maakt deel uit van het FOCUSonderzoek, dat als doel heeft de behandeling en uitkomsten van oudere patiënten met borstkanker te verbeteren. Het doel van het proefschrift was drieledig. In het eerste deel werd bekeken in hoeverre de behandeling van borstkanker bij ouderen evidence based is. In het tweede deel werd de prognose van oudere borstkankerpatiënten geanalyseerd. Tot slot werd in het derde deel de effectiviteit van een aantal specifieke behandelstrategieën onderzocht. Tot welke nieuwe inzichten heeft dat geleid? De meeste ouderen worden uitgesloten van deelname aan klinische trials. Voor oudere patiënten die wel geïncludeerd worden, geldt bovendien dat zij sterk geselecteerd zijn en dus niet lijken op de algemene oudere patiënt in de spreekkamer. Dit heeft als gevolg dat onderzoeksresultaten over het algemeen niet goed te vertalen zijn naar de oudere patiënt die voor je zit. Het naleven van behandelrichtlijnen die grotendeels zijn gebaseerd op klinische trials waarin weinig, en bovendien geselecteeerde ouderen zijn geïncludeerd, is dan ook niet geassocieerd met een betere overleving. Een van de verrassendste resultaten van ons onderzoek was de observatie dat oudere borstkankerpatiënten een slechtere prognose hebben dan jongere patiënten. Er wordt vaak gezegd dat borstkanker bij ouderen indolenter is, en de tumor minder agressief. We hebben echter aangetoond dat oudere borstkankerpatiënten, onafhankelijk van tumorstadium, vaker aan de ziekte overlijden dan jongere postmenopauzale borstkankerpatiënten. Daarnaast hebben ze een groter risico om afstandsmetasasen te ontwikkelen. Het is nog niet duidelijk waarom dat zo is; er zijn aanwijzingen dat onderbehandeling hier debet aan is, maar ook een minder adequate respons van het oudere lichaam op een tumor zou hier aan bij kunnen dragen. Tot slot hebben we, naast de effectiviteit van een aantal specifieke therapieën, onderzoek gedaan naar verschillende zorgstrategieën. Een internationale vergelijking tussen oudere borstkankerpatiënten in Nederland, die standaard zorg ontvingen, en vergelijkbare patiënten in de Verenigde Staten die behandeld werden in een onco-geriatrisch centrum, suggereert dat een onco-geriatrische benadering van oudere borstkankerpatiënten is geassocieerd met een betere overleving. Wat vond de commissie goed aan je onderzoek? Een van de grootste struikelblokken is het medische dogma dat een gerandomiseerde trial de heilige graal is wat betreft evidence based medicine. Als je uitspraken wilt doen over de effectiviteit van therapie, wordt al snel geroepen dat er een trial gedaan moet worden. Terwijl dit bij ouderen, vanwege hun enorme diversiteit, lang niet altijd haalbaar is. We hebben echter laten zien dat er valide alternatieven zijn voor gerandomiseerde trials. Door andere onderzoeksmethoden te gebruiken, hebben we toch conclusies kunnen trekken over de effectiviteit van specifieke behandelingen. 18 nederlands tijdschrift voor heelkunde - jaargang 23 - nummer 4 - september 2014 NTvH_Num04_14_SEPTEMBER.indd 18 05/09/14 2:34 PM

19 Wat waren de kritiekpunten? We hebben de afgelopen jaren veel inzicht gekregen in hoe het niet moet. Met andere woorden, we weten nu beter wat we niet weten. Maar hoe moet het nu wel? Wat te doen met de oudere patiente die morgen tegenover je zit en een behandeladvies verwacht? Op basis van de huidige literatuur en het onderzoek dat we verricht hebben, hebben we een aantal aanbevelingen geformuleerd voor de dagelijkse praktijk: Kalenderleeftijd is geen criterium om een bepaalde behandeling wel of niet te adviseren. Oudere patiënten en hun naaste omgeving dienen actief betrokken te worden in de besluitvorming rondom de behandeling. Daarnaast is het zinvol te bespreken wat voor de patiënt relevante uitkomstmaten zijn; kwaliteit van leven, behoud van functioneren, of primair een langere levensduur? Behandel als eerste datgene dat de meeste invloed op de gezondheid en overleving heeft. Patiënten die een hoog risico hebben op een borstkankerrecidief, hebben baat bij een adequate en uitgebreide borstkankerbehandeling. Patiënten met een laag risico op terugkeer van de ziekte en een hoger risico om aan andere oorzaken te overlijden, kunnen beter ondersteunend behandeld worden, met focus op behoud van functioneren en adequate behandeling van eventuele andere comorbide aandoeningen. Ten aanzien van het effect van een behandeling dient niet alleen gekeken te worden naar relatieve risicomaten, maar juist ook naar absolute risicoreductie en het aantal mensen dat behandeld moet worden om één borstkankereindpunt te voorkomen. Hieruit volgt onder anderen dat radiotherapie na borstsparende chirurgie bij een deel van de oudere patiënten achterwege gelaten kan worden. Een onco-geriatrische benadering van ouderen met borstkanker kan de zorg en uitkomsten van oudere patiënten verbeteren. Hoe verliep het onderzoekproces? Ik vond het ontzettend leuk om dit onderzoek in dit nog onontgonnen terrein te doen! De FOCUS-onderzoeksgroep bestaat daarbij Willemien van de Water met haar vader/paranimf uit een enthousiaste en nieuwsgierige groep mensen. Ik heb me er meerdere keren over verbaasd hoe we als groep samen, juist in de vele discussies en brainstorms met elkaar, tot zo veel nieuwe ideeen en onderzoeksprojecten kwamen. Het was echt een inspirerende omgeving om in te werken. Zo hebben we een samenwerking opgezet met wereldwijd een van de meest toonaangevende centra in ouderenoncologie, in Tampa, Florida, waar ik een deel van mijn onderzoek heb verricht. Wat kan de chirurg in de praktijk met deze inzichten? Het is goed te realiseren dat op dit moment oudere borstkankerpatiënten een slechtere prognose hebben dan jongere postmenopauzale patiënten, in tegenstelling tot wat vaak gedacht wordt. Dat zegt niet dat we alle ouderen meer en intensiever moeten behandelen, maar wel dat we beter moeten selecteren welke behandeling we aan welke patiënt adviseren. Op dit moment is er waarschijnlijk een groep oudere patiënten die onderbehandeld wordt, maar er zullen ook patiënten zijn die we overbehandelen. Op dit moment zijn we niet goed in staat om dit onderscheid te maken. Welke volgende onderzoeksvraag zou kunnen volgen uit jouw bevindingen? Om in de spreekkamer een goede afweging te maken welke behandeling adequaat is voor de oudere patiënt die voor je zit, zou je het liefst een soort beslismodel hebben om te voorspellen of die specifieke patient, met haar comorbiditeit, functionele status en tumorkarakteristieken aan of met borstkanker overlijdt. Een soort adjuvant online, maar dan op ouderen toegespitst. Op die manier kun je zowel overbehandeling met onnodige bijwerkingen, als onderbehandeling met onnodige sterfte tot een minimum beperken. Management of elderly patients with breast cancer towards evidence based medicine Verdediging op 12 juni 2014 in Leiden. Promotoren: prof. dr. C.J.H. van de Velde, chirurgie, LUMC; prof. dr. R.G.J. Westendorp, ouderengeneeskunde, LUMC. Copromotoren: dr. G.J. Liefers, chirurgie, LUMC; dr. A.J.M. de Craen, ouderengeneeskunde, LUMC. Stellingen De sleutel voor een passende behandeling van oudere vrouwen met borstkanker is een accurate voorspelling welke patiënten met of aan de ziekte zullen overlijden. Het ontwikkelen van eenduidige richtlijnen voor de oudere patiënt met borstkanker is een utopie. Bene agere et laetari (Baruch Spinoza). nederlands tijdschrift voor heelkunde - jaargang 23 - nummer 4 - september NTvH_Num04_14_SEPTEMBER.indd 19 05/09/14 2:34 PM

20 Compassie in de zorg Chirurgie is een beroep dat grote handvaardigheid vereist. Toch is technische perfectie (genees-kunde) niet het enige waaraan zowel patiënt als dokter behoefte hebben. Ook empathie, compassie en barmhartigheid zijn onmisbare ingrediënten in de genees-kunst. Met het risico op het verwijt dat vroeger alles beter was : in mijn tijd hadden we - gedeeltelijk door de langere opnameduur - veel meer contact met onze patiënten. Hun waardering daarvoor krijgen mijn generatiegenoten en ik tot op de dag van vandaag te horen. Piet Leguit, oud-chirurg De positieve invloed van empathie en compassie op de genezing is onbetwist, maar in de drang naar doelmatigheid is deze vrijwel weggeorganiseerd, mede omdat de harde bewijzen (evidence based medicine) hiervoor zouden ontbreken. Er bestaan geen criteria om het heilzame effect van empathie of luisteren te meten. Dit alles is naar mijn overtuiging ook mede oorzaak van de verminderde werksatisfactie, toegenomen burn-out onder arts (-assistenten) en ontevredenheid bij patiënten die zich in toenemende mate niet gehoord of als nummer behandeld voelen. Onvrede In 2013 hield de longarts Mariska Koster het voor gezien. In Medisch Contact (2013/47) legt zij uit hoe het vak haar te zwaar werd en zij niet meer overweg kon met slecht nieuwsgesprekken en overleden patiënten. Duidelijk is dat zij in haar werk geen mogelijkheid meer zag om gevoelens van emotie en compassie dusdanig te kanaliseren dat deze i.p.v. een zware last, juiste verlichting gaven aan de patiënt en voldoening bij haar zelf. Kennelijk is in het ziekenhuis geen plaats meer voor menselijkheid. Het gebrek aan menselijkheid wordt nog eens benadrukt in het NRC (2 april jl.) waarin de 77-jarige oud-huisarts van Bezooijen vertelt over de behandeling van zijn longontsteking in het ziekenhuis. Technisch prima; maar verder niet. Verzuchtend schrijft hij aan minister Schippers: Zijn er nog wel mensen in het ziekenhuis? Minister Schippers antwoordt empathisch dat zij haar best zal doen om tijdverslindende registratiesystemen beter op elkaar te doen afstemmen, zodat er mee tijd voor de patient overblijft. En naar aanleiding van een discussie over protocollen bij een patient met appendicitis vat de oudchirurg Henk Tjong Tjin Tai recent in het NTvH (juli 2014) het bovenstaande op een andere manier samen, door te stellen dat in de Cure geweldige voortuitgang is geboekt, maar dat in de Care, de zorg vreselijk achteruit is gegaan. Andere geluiden Gelukkig zijn er ook andere geluiden. In het Radboud Universitair Medisch Centrum loopt het Reshape-project. Dat heeft als doelstelling om met geavanceerde technische hulpmiddelen, een optimale communicatie met de patiënt te ontwikkelen, zodat deze volwaardig participeert in de besluitvorming omtrent zijn eigen gezondheid. Daarnaast biedt het ziekenhuis (evenals het Atrium-ziekenhuis in Kerkrade) haar medewerkers de mogelijkheid om een cursus mindfulness te volgen. In zijn voorzitterscolumn in Arts en Auto (mei 2014) vraagt oudhuisarts en ziekenhuisdirecteur Gerlach Cerfontaine zich af: Wat mag barmhartigheid kosten? En de VVAA organiseert op 28 november een congres, getiteld: Ruim baan voor de ziel in de zorg. Steeds meer stemmen pleiten voor vermenselijking van het zorgsysteem. Recente particuliere initiatieven maken het gebrek hieraan pijnlijk duidelijk. In de Stichting Zo-beter gaan vrijwilligers mee naar het ziekenhuis zodat de informatiestroom door de patiënt begrepen wordt. De Stichting Cancer Support houdt zich eveneens bezig met verbeterde communicatie naar patiënten met kanker. Naast patiënten hebben ook artsen en verpleegkundigen behoefte aan meer menselijkheid. Onder het motto: Zorg met hoofd, hart en ziel helpt de Stichting Maia hen om met blijvende passie hun werk te kunnen uitoefenen. Door verontruste arts-assistenten is de Stichting Compassion for Care opgericht om compassie onderdeel van de zorg te doen zijn. De Stichting ter Behoud van Enthousiasme en Compassie in de Gezondheidszorg helpt artsen om emotioneel gezond te blijven. En tot slot bestaat er ook een vereniging van Mediterende Artsen die uitdraagt dat deze vorm van zelfreflectie goed is voor zowel hem/haarzelf als het contact met de patient. Een gezond zorgstelsel stoelt, naast technische vakbekwaamheid, op mededogen en barmhartigheid. Zowel de patiënt als de arts en verpleegkundige kunnen niet zonder. De patiënt niet, om vertrouwensvol te kunnen genezen (of te sterven), de arts en verpleegkundige niet, om vol overgave hun werk te kunnen verrichten. Door alle tijden en omstandigheden heen is en blijft één element voor de zieke mens van groot belang en dat is mededogen. *Deze bijdrage is een bewerking van een eerder verschenen artikel in het Parool (27 mei 2014). 20 nederlands tijdschrift voor heelkunde - jaargang 23 - nummer 4 - september 2014 NTvH_Num04_14_SEPTEMBER.indd 20 05/09/14 2:34 PM

Ooglid correcties. Wens chirurgie, Martin Janssen (Janssen kliniek Oisterwijk)

Ooglid correcties. Wens chirurgie, Martin Janssen (Janssen kliniek Oisterwijk) Wens chirurgie, Martin Janssen (Janssen kliniek Oisterwijk) Het is altijd goed om naar aanleiding van de uitnodiging te spreken over wenschirurgie, om zelf eens terug te kijken op je eigen vakgebied, om

Nadere informatie

KWETSBARE OUDEREN IN HET ZIEKENHUIS HOE VOORKOMEN WE COMPLICATIES?

KWETSBARE OUDEREN IN HET ZIEKENHUIS HOE VOORKOMEN WE COMPLICATIES? KWETSBARE OUDEREN IN HET ZIEKENHUIS HOE VOORKOMEN WE COMPLICATIES? E. Meulen, klinisch geriater Inhoud van dit praatje Casus Wat maakt de oudere patiënt kwetsbaar? Het inschatten van kwetsbaarheid Terug

Nadere informatie

WORKSHOP 21ste symposium voor verpleegkundigen en paramedici Donderdag 11 juni 2015

WORKSHOP 21ste symposium voor verpleegkundigen en paramedici Donderdag 11 juni 2015 WORKSHOP 21 ste symposium voor verpleegkundigen en paramedici Donderdag 11 juni 2015 H.Tefsen, MANP verpleegkundig specialist hoofd-hals oncologie J. de Heij-van den Tweel, hoofd- hals/oncologieverpleegkundige

Nadere informatie

Osteoporose: de feiten

Osteoporose: de feiten Reinier de Graaf Groep Osteoporose: de feiten Dieu Donne Niesten Orthopedisch chirurg RdGG CBO richtlijn 2011 Osteoporose is een chronische aandoening die in hoofdzaak bij ouderen voorkomt Mede als gevolg

Nadere informatie

5.4 Gastro-intestinaal

5.4 Gastro-intestinaal 5.4 Gastro-intestinaal 5.4.1 Indicator: Deelname aan de Dutch UpperGI Cancer Audit (DUCA) De mortaliteit en morbiditeit van de chirurgische behandeling van slokdarmkanker heeft de laatste jaren veel aandacht

Nadere informatie

Sciatica MED Trial resultaten na 1 jaar

Sciatica MED Trial resultaten na 1 jaar Sciatica MED Trial resultaten na 1 jaar Micro endoscopische operatie (buisjesmethode) voor lage rughernia minder effectief U doet mee aan de Sciatica MED Trial, het doelmatigheidsonderzoek naar de behandeling

Nadere informatie

Analyse en behandeling bij verdenking op maligniteit bij de oudste ouderen

Analyse en behandeling bij verdenking op maligniteit bij de oudste ouderen Dr. M.E. Hamaker Klinisch geriater mhamaker@diakhuis.nl Analyse en behandeling bij verdenking op maligniteit bij de oudste ouderen Disclosure belangen spreker (potentiële) belangenverstrengeling Voor bijeenkomst

Nadere informatie

Beentumoren (=bottumoren)

Beentumoren (=bottumoren) Beentumoren (=bottumoren) Inleiding Gezwellen in beenderen worden beentumoren genoemd. Er zijn verschillende typen beentumoren te onderscheiden. Zo zijn er vormen waarbij de tumor of het gezwel direct

Nadere informatie

Project Kwaliteitsindicatoren Borstkanker 2007-2008

Project Kwaliteitsindicatoren Borstkanker 2007-2008 Project Kwaliteitsindicatoren 2007-2008 De borstkliniek: Iedere nieuwe diagnose van een borsttumor dient door de borstkliniek te worden geregistreerd bij het Nationaal Kankerregister. Het Project Kwaliteitsindicatoren

Nadere informatie

Chapter 9. Nederlandse samenvatting (Dutch summary)

Chapter 9. Nederlandse samenvatting (Dutch summary) Chapter 9 Nederlandse samenvatting (Dutch summary) Samenvatting Samenvatting Depressie en angst klachten bij Nederlandse patiënten met een chronische nierziekte Het onderwerp van dit proefschrift is depressieve

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/35287 holds various files of this Leiden University dissertation

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/35287 holds various files of this Leiden University dissertation Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/35287 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Poortvliet, Rosalinde Title: New perspectives on cardiovascular risk prediction

Nadere informatie

Profielwerkstuk Het stappenplan, tips en ideeën

Profielwerkstuk Het stappenplan, tips en ideeën Profielwerkstuk Het stappenplan, tips en ideeën Ga je een profielwerkstuk maken? Dan is orgaan- en weefseldonatie een goed onderwerp! Hier vind je allerlei tips, bronnen en ideeën om een profielwerkstuk

Nadere informatie

Stadia chronische nierschade

Stadia chronische nierschade Factsheet Nieren en nierschade deel 3 Nierschade vraagt om continue alertheid en aandacht van de behandelaar Nierfunctie en eiwitverlies: voorspellers van complicaties Stadia chronische nierschade Nierschade

Nadere informatie

En dan.? De rol van de huisarts. Marjolein Berger, afdeling huisartsgeneeskunde UMCG

En dan.? De rol van de huisarts. Marjolein Berger, afdeling huisartsgeneeskunde UMCG En dan.? De rol van de huisarts Marjolein Berger, afdeling huisartsgeneeskunde UMCG Kanker in Nederland tot 2020 Trends en prognoses KWF Kankerbestrijding Kanker in Nederland tot 2040 De bevolking zal

Nadere informatie

Dia 1. Dia 2. Dia 3. Stoppen of behandelen? Samen keuzes maken. Laatste zorgmodel palliatieve zorg. Over overbehandeling en besluitvorming

Dia 1. Dia 2. Dia 3. Stoppen of behandelen? Samen keuzes maken. Laatste zorgmodel palliatieve zorg. Over overbehandeling en besluitvorming Dia 1 Stoppen of behandelen? Over overbehandeling en besluitvorming Kees Goedhart, specialist ouderengeneeskunde en arts consulent palliatieve zorg. Nunspeet, 5 juni 2015 Dia 2 Samen keuzes maken C.Goedhart,

Nadere informatie

Zorgpad voor Kwetsbare Ouderen Presentatie Heerenveen 18/11/2014

Zorgpad voor Kwetsbare Ouderen Presentatie Heerenveen 18/11/2014 Zorgpad voor Kwetsbare Ouderen Presentatie Heerenveen 18/11/2014 Riet ten Hoeve Friesland Voorop Het zorgpad is ontwikkeld door een Projectgroep in het kader van Friesland Voorop en vastgesteld september

Nadere informatie

Inhoud. Aanleiding Doel Samenstelling Werkmodel Activiteiten Resultaten

Inhoud. Aanleiding Doel Samenstelling Werkmodel Activiteiten Resultaten Inhoud Aanleiding Doel Samenstelling Werkmodel Activiteiten Resultaten 1 Aanleiding 1. Steeds groter wordende groep kwetsbare klinische patiënten van 70 jaar en ouder die kwetsbaar zijn voor functieverlies:

Nadere informatie

Informatie betreffende wetenschappelijk onderzoek getiteld:

Informatie betreffende wetenschappelijk onderzoek getiteld: Informatie betreffende wetenschappelijk onderzoek getiteld: Kunststof matje versus geen matje voor navelbreuken: een dubbel blind, prospectief gerandomiseerd onderzoek Engelse titel: Mesh versus suture

Nadere informatie

6. Behandelingen. Wil jij dat jouw moeder zo snel mogelijk begint met de behandelingen of wil je dat ze nog even wacht? Waarom?

6. Behandelingen. Wil jij dat jouw moeder zo snel mogelijk begint met de behandelingen of wil je dat ze nog even wacht? Waarom? 6. Behandelingen De uitslagen van alle onderzoeken geven een duidelijk beeld van de ziekte. De artsen weten nu om welke soort borstkanker het gaat, wat de eigenschappen zijn van de kankercellen, hoe groot

Nadere informatie

Decompensatio cordis bij de geriatrische patiënt. CarVasz 21-11-2014 Katie Dermout, klinisch geriater

Decompensatio cordis bij de geriatrische patiënt. CarVasz 21-11-2014 Katie Dermout, klinisch geriater Decompensatio cordis bij de geriatrische patiënt. CarVasz 21-11-2014 Katie Dermout, klinisch geriater Epidemiologie Symptomatologie Diastolisch hartfalen Comorbiditeit Onderzoek Therapie Prognose Inhoud

Nadere informatie

Survivor ship care Zorg na de diagnose en behandeling van kanker Ellen Passchier, RN MSc.

Survivor ship care Zorg na de diagnose en behandeling van kanker Ellen Passchier, RN MSc. Survivor ship care Zorg na de diagnose en behandeling van kanker Ellen Passchier, RN MSc. INhoud Toename overleving meer patienten leven langer met kanker Effecten en behoeften na kankerbehandeling? Survivorship

Nadere informatie

Sport en Welzijn. Advanced Nursing Practice Masteropleiding Amsterdam

Sport en Welzijn. Advanced Nursing Practice Masteropleiding Amsterdam Gezondh Sport en Welzijn Advanced Nursing Practice Masteropleiding Amsterdam Gezondheid, Sport en Welzijn Masteropleiding Verpleegkundig Specialist De masteropleiding Advanced Nursing Practice (ANP) leidt

Nadere informatie

Samen beslissen: ``instrumenten`` Paul Kil Uroloog Elisabeth - Tweesteden Ziekenhuis Tilburg

Samen beslissen: ``instrumenten`` Paul Kil Uroloog Elisabeth - Tweesteden Ziekenhuis Tilburg Samen beslissen: ``instrumenten`` Paul Kil Uroloog Elisabeth - Tweesteden Ziekenhuis Tilburg Kiezen, dat doen we samen! Arts Patiënt De beste behandeling is voor iedere patiënt anders De beste behandeling

Nadere informatie

Visie op Geriatrische Revalidatie in Groot Amsterdam. Notitie gemaakt voor platform Sigra GRZ. Versie 1.5

Visie op Geriatrische Revalidatie in Groot Amsterdam. Notitie gemaakt voor platform Sigra GRZ. Versie 1.5 Visie op Geriatrische Revalidatie in Groot Amsterdam Notitie gemaakt voor platform Sigra GRZ Versie 1.5 Deze notitie heeft tot doel de transmurale visie op revalidatie te omschrijven aan de hand waarvan

Nadere informatie

Alles weten over uw aandoening

Alles weten over uw aandoening n i e u w s b r i e f In de schijnwerpers: Lydia Geluk, Senior Het is erg inspirerend om te werken met ons team van internationale collega s en medisch specialisten van over de hele wereld, allemaal met

Nadere informatie

Langer thuis wonen? Kwestbare ouderen of Krasse knarren?

Langer thuis wonen? Kwestbare ouderen of Krasse knarren? Langer thuis wonen? Kwestbare ouderen of Krasse knarren? Wil Peters Enocent Mobility Solutions Trends 2015 vergrijzing neemt toe van 2,5 miljoen naar 3,5 miljoen in 10 jaar terugtrekkende overheid, verzekeraars

Nadere informatie

Ouderen en kanker: epidemiologie en factoren van invloed op behandeling en overleving. Maryska Janssen-Heijnen Valery Lemmens

Ouderen en kanker: epidemiologie en factoren van invloed op behandeling en overleving. Maryska Janssen-Heijnen Valery Lemmens Ouderen en kanker: epidemiologie en factoren van invloed op behandeling en overleving Maryska Janssen-Heijnen Valery Lemmens Levensverwachting in jaren Nederlandse bevolking 2007 Leeftijd Mannen Vrouwen

Nadere informatie

Polikliniek Intensive Care. L.Dawson 120309 internist-intensivist

Polikliniek Intensive Care. L.Dawson 120309 internist-intensivist Polikliniek Intensive Care L.Dawson 120309 internist-intensivist Inleiding De IC patiënt is complex: multi-orgaanfalen De overleving is verbeterd Post-IC patiënten hebben lichamelijke en psychosociale

Nadere informatie

hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4 Hoofdstuk 5

hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4 Hoofdstuk 5 SAMENVATTING 117 Pas kortgeleden is aangetoond dat ADHD niet uitdooft, maar ook bij ouderen voorkomt en nadelige gevolgen kan hebben voor de patiënt en zijn omgeving. Er is echter weinig bekend over de

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Sinds enkele decennia is de acute zorg voor brandwondenpatiënten verbeterd, hetgeen heeft geresulteerd in een reductie van de mortaliteit na verbranding, met name van patiënten

Nadere informatie

Chapter 12. Samenvatting

Chapter 12. Samenvatting Salkantay Trek, Peru Chapter 12 Samenvatting 182 I Chapter 12 Radiculaire beenpijn veroorzaakt door een lumbale hernia komt wereldwijd vaak voor en bij de meeste patienten is het natuurlijke beloop gunstig.

Nadere informatie

Ouderen met kanker: epidemiologie en factoren van invloed op behandeling en overleving. Maryska Janssen-Heijnen

Ouderen met kanker: epidemiologie en factoren van invloed op behandeling en overleving. Maryska Janssen-Heijnen Ouderen met kanker: epidemiologie en factoren van invloed op behandeling en overleving Maryska Janssen-Heijnen Levensverwachting in jaren Nederlandse bevolking 2007 Leeftijd Mannen Vrouwen 60 21 24 70

Nadere informatie

LENTESYMPOSIUM ONCOLOGIE

LENTESYMPOSIUM ONCOLOGIE LENTESYMPOSIUM ONCOLOGIE Brussel, 15.03.2014 Mevr. Renée Jacobs +32 2 891 09 35 rjacobs@klstjan.be Staging the Aging Symposium, 15.03.2014 Mvr. Renée Jacobs Aantal nieuwe kankerregistraties in België in

Nadere informatie

Metastasen (uitzaaiingen)

Metastasen (uitzaaiingen) Metastasen (uitzaaiingen) Inleiding Metastasen zijn uitzaaiingen van kwaadaardige gezwellen (tumoren) elders in het lichaam (de z.g. primaire tumor). Uitzaaiingen van primaire tumoren kunnen overal in

Nadere informatie

Kanker en diabetes 19-11-2012. Introductie. Co-morbiditeit. Kanker en comorbiditeit. Kanker en diabetes

Kanker en diabetes 19-11-2012. Introductie. Co-morbiditeit. Kanker en comorbiditeit. Kanker en diabetes Kanker en diabetes Introductie Kanker en comorbiditeit Landelijk Overleg Oncologie Verpleegkundigen 8 november 2012 M. Zanders, arts-onderzoeker IKZ Kanker en diabetes Casuïstiek Dillemma s in de praktijk

Nadere informatie

Voorbeeld adviesrapport MedValue

Voorbeeld adviesrapport MedValue Voorbeeld adviesrapport MedValue (de werkelijke naam van de innovatie en het ziektebeeld zijn verwijderd omdat anders bedrijfsgevoelige informatie van de klant openbaar wordt) Dit onafhankelijke advies

Nadere informatie

Delier en Revalidatie. Thuissituatie

Delier en Revalidatie. Thuissituatie Delier en Revalidatie in de Thuissituatie VERENSO Jaarcongres, 25 november 2011 Anne Stroomer-van Wijk, sociaal geriater, Den Haag Stelling: Voor thuiswonende kwetsbare ouderen met een (doorgemaakt) delier

Nadere informatie

Dit proefschrift presenteert de resultaten van het ALASCA onderzoek wat staat voor Activity and Life After Survival of a Cardiac Arrest.

Dit proefschrift presenteert de resultaten van het ALASCA onderzoek wat staat voor Activity and Life After Survival of a Cardiac Arrest. Samenvatting 152 Samenvatting Ieder jaar krijgen in Nederland 16.000 mensen een hartstilstand. Hoofdstuk 1 beschrijft de achtergrond van dit proefschrift. De kans om een hartstilstand te overleven is met

Nadere informatie

MAKE FAILURE TO RESCUE A THING OF THE PAST MIRRE DE NOO, WOUTER VAN DIJK

MAKE FAILURE TO RESCUE A THING OF THE PAST MIRRE DE NOO, WOUTER VAN DIJK MAKE FAILURE TO RESCUE A THING OF THE PAST MIRRE DE NOO, WOUTER VAN DIJK Sprekers Mirre de Noo chirurg Deventer Ziekenhuis, lid wetenschappelijke commissie DSCA Wouter van Dijk Medeoprichter en adviseur

Nadere informatie

Plenaire opening. Themamiddag Wil ik het weten? En dan? 28 september 2013

Plenaire opening. Themamiddag Wil ik het weten? En dan? 28 september 2013 Plenaire opening Themamiddag Wil ik het weten? En dan? 28 september 2013 Opening door Anke Leibbrandt Iedereen wordt van harte welkom geheten namens de BVN en de programmacommissie erfelijkheid (betrokken

Nadere informatie

Hierbij zend ik u de antwoorden op de vragen van het Kamerlid Wolbert (PvdA) over het bericht Oudere met kanker loopt juiste zorg mis (2016Z09879).

Hierbij zend ik u de antwoorden op de vragen van het Kamerlid Wolbert (PvdA) over het bericht Oudere met kanker loopt juiste zorg mis (2016Z09879). > Retouradres Postbus 20350 2500 EJ Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Bezoekadres: Parnassusplein 5 2511 VX Den Haag T 070 340 79 11 F 070 340

Nadere informatie

De Oudere Patiënt op de SEH. Dr. Y. Schoon Geriater en Afdelingshoofd SEH AZO-scholingsavond Ouderen en Acute Zorg 9 maart 2016

De Oudere Patiënt op de SEH. Dr. Y. Schoon Geriater en Afdelingshoofd SEH AZO-scholingsavond Ouderen en Acute Zorg 9 maart 2016 De Oudere Patiënt op de SEH Dr. Y. Schoon Geriater en Afdelingshoofd SEH AZO-scholingsavond Ouderen en Acute Zorg 9 maart 2016 Agenda Epidemiologie/ dubbele vergrijzing SEH Radboudumc Huidige problematiek

Nadere informatie

Meten is weten. ook. bij collum care

Meten is weten. ook. bij collum care Meten is weten ook bij collum care Presentatie door Leny Blonk nurse practitioner orthopedie Alysis zorggroep 1 Meten een dagelijkse bezigheid Leveren van maatwerk 2 Meten een dagelijkse bezigheid Om ons

Nadere informatie

Het aanpassingsproces na confrontatie met een hart- of vaataandoening

Het aanpassingsproces na confrontatie met een hart- of vaataandoening Auteur: Jos van Erp j.v.erp@hartstichting.nl Het aanpassingsproces na confrontatie met een hart- of vaataandoening Maakbaarheid en kwetsbaarheid Dood gaan we allemaal. Deze realiteit komt soms sterk naar

Nadere informatie

INFORMATIE VOOR NABESTAANDEN. Dit is een uitgave van de Nederlandse Transplantatie Stichting transplantatiestichting.nl.

INFORMATIE VOOR NABESTAANDEN. Dit is een uitgave van de Nederlandse Transplantatie Stichting transplantatiestichting.nl. INFORMATIE VOOR NABESTAANDEN Dit is een uitgave van de Nederlandse Transplantatie Stichting transplantatiestichting.nl Orgaandonatie Waarom krijgt u deze brochure? Iemand in uw naaste omgeving is overleden

Nadere informatie

Brondocument CGS project Opleiden in de ouderenzorg. Alle aios. Expert in ouderenzorg. Enkeling. Minimale basiskennis over ouderenzorg

Brondocument CGS project Opleiden in de ouderenzorg. Alle aios. Expert in ouderenzorg. Enkeling. Minimale basiskennis over ouderenzorg Brondocument CGS project Opleiden in de ouderenzorg Opbouw kennis, vaardigheden en attitude Het CGS project heeft zich het volgende doel gesteld: aandacht voor ouderenzorg in alle medische vervolgopleidingen.

Nadere informatie

The Symphony triple A study

The Symphony triple A study Patiënten informatie en toestemmingsverklaring The Symphony triple A study USING SYMPHONY AS AN ADJUNCT TO HISTOPATHOLOGIC PARAMETERS WHEN THE DOCTOR IS AMBIVALENT ABOUT THE ADMINISTRATION AND TYPE OF

Nadere informatie

Belangen spreker. Kwaliteitsregistratie: het werkt! 1-11-2013. Marc van Tilburg chirurg 30 oktober 2013

Belangen spreker. Kwaliteitsregistratie: het werkt! 1-11-2013. Marc van Tilburg chirurg 30 oktober 2013 --23 Kwaliteitsregistratie: het werkt! Marc van Tilburg chirurg 3 oktober 23 Belangen spreker (potentiële) belangenverstrengeling Voor bijeenkomst mogelijk relevante relaties met bedrijven Geen Voor bijeenkomst

Nadere informatie

De geriatrische patiënt op de SEH. SEH onderwijsdag Sigrid Wittenberg, aios klinische geriatrie

De geriatrische patiënt op de SEH. SEH onderwijsdag Sigrid Wittenberg, aios klinische geriatrie De geriatrische patiënt op de SEH SEH onderwijsdag Sigrid Wittenberg, aios klinische geriatrie Relevante onderwerpen Delier Symptoomverarming Medicatie op de SEH Duur aanwezigheid patiënt op de SEH Delier

Nadere informatie

Transmurale zorgbrug

Transmurale zorgbrug Transmurale zorgbrug 13 februari 2014 Geriatriedagen 2014 Renate Agterhof, verpleegkundig specialist Spaarne Ziekenhuis Marina Tol, onderzoekscoördinator AMC Programma Aanleiding, ontwikkeling en stand

Nadere informatie

Samenvatting Samenvatting

Samenvatting Samenvatting Samenvatting Samenvatting Binnen het domein van hart- en vaatziekten is een bypassoperatie de meest uitgevoerde chirurgische ingreep. Omdat bij een hartoperatie het borstbeen wordt doorgesneden en er meestal

Nadere informatie

Klinisch redeneren Take-home toets

Klinisch redeneren Take-home toets Klinisch redeneren Take-home toets Naam: Joyce Stuijt Klas: 1F2 Docent: S. Verschueren Datum: 23 januari 2012 Studentnr: 500635116 Inhoudsopgave Casus 3 Diagnose 4 Prognose 4 Resultaatsklasse 5 Beoogd

Nadere informatie

De oudere patiënt met comorbiditeit

De oudere patiënt met comorbiditeit De oudere patiënt met comorbiditeit Dr. Arend Mosterd cardioloog Meander Medisch Centrum, Amersfoort Dr. Irène Oudejans klinisch geriater Elkerliek ziekenhuis, Helmond Hartfalen Prevalentie 85 plussers

Nadere informatie

Marrit-10-H10 24-06-2008 11:05 Pagina 131. chapter 10 samenvatting

Marrit-10-H10 24-06-2008 11:05 Pagina 131. chapter 10 samenvatting Marrit-10-H10 24-06-2008 11:05 Pagina 131 chapter 10 samenvatting Marrit-10-H10 24-06-2008 11:05 Pagina 132 Marrit-10-H10 24-06-2008 11:05 Pagina 133 Zaadbalkanker wordt voornamelijk bij jonge mannen vastgesteld

Nadere informatie

NABON Breast Cancer Audit (NBCA)

NABON Breast Cancer Audit (NBCA) NABON Breast Cancer Audit (NBCA) Beschrijving Dit overzicht toont de kwaliteitsindicatoren welke per 1 april 2014 ontsloten zullen worden in het kader van het getrapte transparantiemodel van DICA. De ontsluiting

Nadere informatie

Verpleegkundig consulent

Verpleegkundig consulent Geriatrie Verpleegkundig consulent www.catharinaziekenhuis.nl Patiëntenvoorlichting: patienten.voorlichting@catharinaziekenhuis.nl GER008 / Verpleegkundig consulent / 01-07-2013 2 Verpleegkundig consulent

Nadere informatie

Palliatieve zorg in het ZGT

Palliatieve zorg in het ZGT 30 oktober 2014 Mw. Dr. I.M. Oving Internist-Oncoloog Palliatieve zorg in het ZGT Op het juiste moment en de juiste plaats Namens het palliatief consult team Palliatieve zorg, op het juiste moment en de

Nadere informatie

18 december 2013. 1 van 10. Op vakantie na een niertransplantatie; NP online enquête

18 december 2013. 1 van 10. Op vakantie na een niertransplantatie; NP online enquête Op vakantie na een niertransplantatie; NP online enquête Nierpatiënten Perspectief online is een internetpanel voor mensen met een nierziekte*, naasten van nierpatiënten en nierdonoren. Zij kunnen via

Nadere informatie

Hersenbeschadiging na sepsis en delier op de IC

Hersenbeschadiging na sepsis en delier op de IC Hersenbeschadiging na sepsis en delier op de IC Lange termijn gevolgen van IC behandeling! Mathieu van der Jagt Intensive Care Volwassenen, Erasmus MC Rotterdam m.vanderjagt@erasmusmc.nl Er is meer dan

Nadere informatie

Boterdiep Oost. Kortdurend verblijf voor observatie, onderzoek en revalidatie HEYMANSCENTRUM

Boterdiep Oost. Kortdurend verblijf voor observatie, onderzoek en revalidatie HEYMANSCENTRUM Boterdiep Oost Kortdurend verblijf voor observatie, onderzoek en revalidatie HEYMANSCENTRUM Boterdiep Oost is de revalidatieafdeling met een Plus. Hier kunt u terecht als u meer zorg en begeleiding nodig

Nadere informatie

The Symphony triple A study

The Symphony triple A study Patiënten informatie en toestemmingsverklaring The Symphony triple A study USING SYMPHONY AS AN ADJUNCT TO HISTOPATHOLOGIC PARAMETERS WHEN THE DOCTOR IS AMBIVALENT ABOUT THE ADMINISTRATION AND TYPE OF

Nadere informatie

RESULTATEN NATIONALE PIJNMETING: PIJNPATIENTEN SIGNALEREN ERNSTIG GEBREK AAN ERKENNING EN GOEDE ZORG

RESULTATEN NATIONALE PIJNMETING: PIJNPATIENTEN SIGNALEREN ERNSTIG GEBREK AAN ERKENNING EN GOEDE ZORG Verslag bijeenkomst 21 januari 2011 Erasmus MC RESULTATEN NATIONALE PIJNMETING: PIJNPATIENTEN SIGNALEREN ERNSTIG GEBREK AAN ERKENNING EN GOEDE ZORG Partners Mijnpijn.nl vinden dat chronische pijn prioriteit

Nadere informatie

Eerste richtlijnen voor het omgaan met euthanasie vragen van cliënten en hun families die bij Geriant in behandeling zijn

Eerste richtlijnen voor het omgaan met euthanasie vragen van cliënten en hun families die bij Geriant in behandeling zijn Eerste richtlijnen voor het omgaan met euthanasie vragen van cliënten en hun families die bij Geriant in behandeling zijn Praat erover: 1. Je hoeft niet alles te weten of te begrijpen over euthanasie bij

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal Aan de leden van de vaste commissie voor Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) Postbus 20018 2500 EA Den Haag

Tweede Kamer der Staten-Generaal Aan de leden van de vaste commissie voor Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) Postbus 20018 2500 EA Den Haag Tweede Kamer der Staten-Generaal Aan de leden van de vaste commissie voor Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) Postbus 20018 2500 EA Den Haag Bussum 17 februari 2015 Betreft Vervolg op het Masterplan

Nadere informatie

Nederlanse Samenvatting. Nederlandse Samenvatting

Nederlanse Samenvatting. Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting 197 198 Samenvatting In het proefschrift worden diverse klinische aspecten van primaire PCI (Primaire Coronaire Interventie) voor de behandeling van een hartinfarct onderzocht.

Nadere informatie

Diabetes: kan een Pancreastransplantatie een oplossing bieden?

Diabetes: kan een Pancreastransplantatie een oplossing bieden? Diabetes: kan een Pancreastransplantatie een oplossing bieden? Daniel Jacobs-Tulleneers-Thevissen Oncologische, Thorax- en Transplantatieheelkunde, UZ Brussel Diabetes Research Center, Vrije Universiteit

Nadere informatie

Samenvatting. Samenvatting

Samenvatting. Samenvatting Samenvatting In Nederland is het Cerebro Vasculair Accident (CVA= hersenbloeding of herseninfarct) de derde doodsoorzaak. Van degenen die getroffen worden door een CVA overleeft ongeveer 75%. Veel van

Nadere informatie

Chapter 10 Samenvatting

Chapter 10 Samenvatting Chapter 10 Samenvatting Chapter 10 De laatste jaren is de mortaliteit bij patiënten met psychotische aandoeningen gestegen terwijl deze in de algemene populatie per leeftijdscategorie is gedaald. Een belangrijke

Nadere informatie

INFORMATIEBRIEF HOSPITAL-ADL STUDIE

INFORMATIEBRIEF HOSPITAL-ADL STUDIE INFORMATIEBRIEF HOSPITAL-ADL STUDIE Titel van het onderzoek: Ontrafelen van het mechanisme achter ziekenhuis-gerelateerd functieverlies (Hospital-ADL studie). Geachte heer/mevrouw, Wij vragen u vriendelijk

Nadere informatie

Ouderen en ondervoeding

Ouderen en ondervoeding Ouderen en ondervoeding Rens Henquet, Kaderarts ouderengeneeskunde Angela van Liempd, Huisarts/medisch directeur RCH Ellen Mathijssen, Diëtist De Wever Inleiding Casus Ondervoeding in de huisartsen praktijk,

Nadere informatie

Informatie voor nabestaanden. Dit is een uitgave van NTS-Donorvoorlichting www.donorvoorlichting.nl. Orgaandonatie

Informatie voor nabestaanden. Dit is een uitgave van NTS-Donorvoorlichting www.donorvoorlichting.nl. Orgaandonatie Informatie voor nabestaanden Dit is een uitgave van NTS-Donorvoorlichting www.donorvoorlichting.nl Orgaandonatie Waarom krijgt u deze brochure? Iemand in uw naaste omgeving kan orgaandonor worden na het

Nadere informatie

Kwetsbaarheid bij ouderen: een uitdaging Risicofactoren, meetinstrumenten en samenhangende zorg

Kwetsbaarheid bij ouderen: een uitdaging Risicofactoren, meetinstrumenten en samenhangende zorg Kwetsbaarheid bij ouderen: een uitdaging Risicofactoren, meetinstrumenten en samenhangende zorg In vergrijzende samenlevingen is de zorg voor het toenemende aantal kwetsbare ouderen een grote uitdaging

Nadere informatie

Voorstellen. Winnie van El Verpleegkundig Specialist Diabeteszorg Universitair Medisch Centrum Groningen

Voorstellen. Winnie van El Verpleegkundig Specialist Diabeteszorg Universitair Medisch Centrum Groningen Voorstellen Winnie van El Verpleegkundig Specialist Diabeteszorg Universitair Medisch Centrum Groningen Niertransplantatie UMCG Niertransplantatie 8 centra NL * UMC 1 e jaar UMC vervolg 2 e lijn, periferie

Nadere informatie

Melding van de ambulance: patient op straat gevonden met hartstilstand

Melding van de ambulance: patient op straat gevonden met hartstilstand Melding van de ambulance: patient op straat gevonden met hartstilstand Prof.Dr. R.J.G. Peters Afdeling cardiologie Academisch Medisch Centrum Amsterdam Probleem patient komt onaangekondigd groot risico

Nadere informatie

Een gebroken heup. Albert Schweitzer ziekenhuis januari 2013 pavo 0174

Een gebroken heup. Albert Schweitzer ziekenhuis januari 2013 pavo 0174 Een gebroken heup Albert Schweitzer ziekenhuis januari 2013 pavo 0174 Inleiding U bent met spoed opgenomen in het Albert Schweitzer ziekenhuis omdat u een gebroken heup heeft. U en uw naasten hebben zich

Nadere informatie

Algemene informatie kinderkanker

Algemene informatie kinderkanker Algemene informatie kinderkanker De behandeling van kinderen met kanker is in Nederland gecentraliseerd in 5 kinderkanker (kinderoncologische) centra en 2 beenmergtransplantatie centra. De 5 kinderkanker

Nadere informatie

Dutch Upper GI Cancer Audit (DUCA)

Dutch Upper GI Cancer Audit (DUCA) Dutch Upper GI Cancer Audit (DUCA) Beschrijving Dit overzicht toont de kwaliteitsindicatoren welke per 1 april 2014 ontsloten zullen worden in het kader van het getrapte transparantiemodel van DICA. De

Nadere informatie

Samenwerking en INnovatie in GEriatrische Revalidatie Ineke Zekveld LUMC

Samenwerking en INnovatie in GEriatrische Revalidatie Ineke Zekveld LUMC Resultaten monitor proeftuinen SINGER Samenwerking en INnovatie in GEriatrische Revalidatie Ineke Zekveld LUMC Inhoud presentatie Organisatie proeftuinen Vraagstelling SINGER Conclusies uit eerder onderzoek

Nadere informatie

Gids voor de. oudere patiënt. behandeling van de. voor huisartsen en andere verwijzers. Tijd en aandacht voor ouderen

Gids voor de. oudere patiënt. behandeling van de. voor huisartsen en andere verwijzers. Tijd en aandacht voor ouderen Gids voor de behandeling van de oudere patiënt voor huisartsen en andere verwijzers Tijd en aandacht voor ouderen Voorwoord In dit boekje vindt u informatie over de klinisch geriater. Het is speciaal bedoeld

Nadere informatie

Geriatrie. Patiënteninformatie. Preoperatief onderzoek geriatrie. Slingeland Ziekenhuis

Geriatrie. Patiënteninformatie. Preoperatief onderzoek geriatrie. Slingeland Ziekenhuis Geriatrie Preoperatief onderzoek geriatrie i Patiënteninformatie Slingeland Ziekenhuis Algemeen Binnenkort wordt u (mogelijk) geopereerd. Om een totaaloverzicht van uw gezondheidsproblemen te krijgen,

Nadere informatie

Onderzoek naar het effect van antibiotica op het beloop van acute milde diverticulitis

Onderzoek naar het effect van antibiotica op het beloop van acute milde diverticulitis DIABOLO studie Onderzoek naar het effect van antibiotica op het beloop van acute milde diverticulitis Geachte heer/mevrouw, Wij doen onderzoek naar het effect van antibiotica op het beloop van milde diverticulitis.

Nadere informatie

Samenvatting Beloop van beperkingen in activiteiten bij oudere patiënten met artrose van heup of knie

Samenvatting Beloop van beperkingen in activiteiten bij oudere patiënten met artrose van heup of knie Beloop van beperkingen in activiteiten bij oudere patiënten met artrose van heup of knie Zoals beschreven in hoofdstuk 1, is artrose een chronische ziekte die vaak voorkomt bij ouderen en in het bijzonder

Nadere informatie

Disclosure belangen spreker Wat maakt lijden ondraaglijk? Tjipke D. Ypma & Herman L Hoekstra SCEN-Drenthe KNMG SCEN 23 april 2015 Utrecht

Disclosure belangen spreker Wat maakt lijden ondraaglijk? Tjipke D. Ypma & Herman L Hoekstra SCEN-Drenthe KNMG SCEN 23 april 2015 Utrecht Disclosure belangen spreker Wat maakt lijden ondraaglijk? Tjipke D. Ypma & Herman L Hoekstra SCEN-Drenthe KNMG SCEN 23 april 2015 Utrecht (potentiële) belangenverstrengeling Voor bijeenkomst mogelijk relevante

Nadere informatie

Betere kwaliteit = betere uitkomst van zorg?

Betere kwaliteit = betere uitkomst van zorg? Betere kwaliteit = betere uitkomst van zorg? Symposium (Over)leven na Kanker Tilburg, 8 maart 2013 Dr. V. Lemmens Hoofd Sector Onderzoek, Integraal Kankercentrum Zuid Eindhoven Kwaliteit Kwaliteit: definitie?

Nadere informatie

Klinisch onderzoek bij kinderen en jongeren met kanker. wat is het en hoe werkt het?

Klinisch onderzoek bij kinderen en jongeren met kanker. wat is het en hoe werkt het? Klinisch onderzoek bij kinderen en jongeren met kanker wat is het en hoe werkt het? De behandeling van kinderen en jongeren met kanker vindt meestal plaats in combinatie met een klinisch onderzoek. We

Nadere informatie

Uitleg over de interpretatie van de grafiek : De resultaten worden weergegeven via een trechtertechniek (= Funnel plot).

Uitleg over de interpretatie van de grafiek : De resultaten worden weergegeven via een trechtertechniek (= Funnel plot). Het H.-Hartziekenhuis scoort bij het Vlaams Indicatoren Project! Het initiatief voor het Vlaams Indicatoren Project (VIP²) gaat uit van de Vlaamse overheid, de Vlaamse vereniging van hoofdartsen en de

Nadere informatie

Nog betere chirurgische zorg voor patiënten Normen voor chirurgische behandelingen 3.0

Nog betere chirurgische zorg voor patiënten Normen voor chirurgische behandelingen 3.0 Nog betere chirurgische zorg voor patiënten Normen voor chirurgische behandelingen 3.0 De zorg in Nederland is goed. Het kan echter altijd beter. De Nederlandse Vereniging voor Heelkunde (NVvH) zoekt constant

Nadere informatie

Zondag 28 juni 2015 Hem even aan te mogen raken

Zondag 28 juni 2015 Hem even aan te mogen raken Zondag 28 juni 2015 Hem even aan te mogen raken Bij Marcus 5 : 21-43 Voor mensen met school-gaande kinderen nadert de zomervakantie. Hier in de kerk blijven al enige tijd wat meer stoelen leeg om dat dan

Nadere informatie

Meer informatie MRS 0610-2

Meer informatie MRS 0610-2 Meer informatie Bij de VGCt zijn meer brochures verkrijgbaar, voor volwassenen bijvoorbeeld over depressie en angststoornissen. Speciaal voor kinderen zijn er brochures over veel piekeren, verlatingsangst,

Nadere informatie

Normering Chirurgische Behandelingen

Normering Chirurgische Behandelingen Normering Chirurgische Behandelingen Versie 1.0 Januari 2011 I. Inleiding De Nederlandse Vereniging voor Heelkunde (NVvH) is de beroepsvereniging van chirurgen in Nederland. In de NVvH participeren zeven

Nadere informatie

Wetenschappelijke Samenvatting. 1. Kwetsbaarheid en emotionele verwerking bij depressie

Wetenschappelijke Samenvatting. 1. Kwetsbaarheid en emotionele verwerking bij depressie Wetenschappelijke Samenvatting 1. Kwetsbaarheid en emotionele verwerking bij depressie In dit proefschrift wordt onderzocht wat spaak loopt in de hersenen van iemand met een depressie. Er wordt ook onderzocht

Nadere informatie

15-05-2014. Doelmatigheid van zorg - in opleiden -

15-05-2014. Doelmatigheid van zorg - in opleiden - Doelmatigheid van zorg - in opleiden - Doelmatigheid van zorg - in opleiden - Doel workshop: Inspiratie opdoen Zichtbaar maken hoe het thema doelmatigheid van zorg binnen de opleiding vormgegeven kan worden

Nadere informatie

Screening op prostaatkanker

Screening op prostaatkanker Screening op prostaatkanker Informatie voor mannen die een PSA-test overwegen of aanvragen. Wat we weten en wat we niet weten: zaken om over na te denken alvorens te besluiten een PSA-test te laten uitvoeren.

Nadere informatie

Langer thuis wonen? Wil Peters Enocent Mobility Solutions. Easysteppers.nl Daar trap je van op!

Langer thuis wonen? Wil Peters Enocent Mobility Solutions. Easysteppers.nl Daar trap je van op! Langer thuis wonen? Wil Peters Enocent Mobility Solutions Doel van bewegen Kinderen: ontwikkelen, vaardigheid en conditie vergroten Volwassenen: trainen en behoud conditie Senioren: zo lang mogelijk behouden

Nadere informatie

1 Samenvatting: een nieuw beroepenhuis V&V

1 Samenvatting: een nieuw beroepenhuis V&V 1 Samenvatting: een nieuw beroepenhuis V&V 1.1 V&V 2020 heeft op basis van: de rondetafelgesprekken met vele honderden beroepsbeoefenaren; de achtergrondstudies met een review van wetenschappelijk onderzoek

Nadere informatie

Op weg naar perfectie: Hoe om te gaan met de informatie? Theo Wiggers Amsterdam, 25 juni 2013

Op weg naar perfectie: Hoe om te gaan met de informatie? Theo Wiggers Amsterdam, 25 juni 2013 Op weg naar perfectie: Hoe om te gaan met de informatie? Theo Wiggers Amsterdam, 25 juni 2013 Perfectie Verschil in kwaliteit onvoldoende klinische data voor vergelijken uitkomsten Perfectie = klassieke

Nadere informatie

Goede zorg van groot belang. Nederlanders staan open voor private investeringen

Goede zorg van groot belang. Nederlanders staan open voor private investeringen Goede zorg van groot belang Nederlanders staan open voor private investeringen Index 1. Inleiding p. 3. Huidige en toekomstige gezondheidszorg in Nederland p. 6 3. Houding ten aanzien van private investeerders

Nadere informatie

extramuralisering extramuralisering

extramuralisering extramuralisering extramuralisering extramuralisering 1 poli geriatrische revalidatie Herbert van de Sande specialist ouderengeneeskunde Laurens-centrum Antonius Binnenweg poli geriatrische revalidatie Herbert van de Sande

Nadere informatie

Dutch Surgical Colorectal Audit (DSCA)

Dutch Surgical Colorectal Audit (DSCA) Dutch Surgical Colorectal Audit (DSCA) Beschrijving Dit overzicht toont de kwaliteitsindicatoren welke per 1 april 2014 ontsloten zullen worden in het kader van het getrapte transparantiemodel van DICA.

Nadere informatie

Rapid Recovery in in de praktijk The Rijnland Experience

Rapid Recovery in in de praktijk The Rijnland Experience Rapid Recovery in in de praktijk The Rijnland Experience Joris Jansen, orthopedisch chirurg, Rijnland Ziekenhuis Leiderdorp Rapid Recovery Symposium 12 juni 2014, Delft Rapid Recovery in de praktijk The

Nadere informatie