Regionale Praktijkbijeenkomst Artrose en osteoporose, de rol van het zuurbase-evenwicht

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Regionale Praktijkbijeenkomst Artrose en osteoporose, de rol van het zuurbase-evenwicht"

Transcriptie

1

2 Regionale Praktijkbijeenkomst Artrose en osteoporose, de rol van het zuurbase-evenwicht en vitamine D- deficiëntie Mevrouw M. Peinemann September december 2011 Tekst De organisatie van het seminar berust op verantwoordelijkheid van Bonusan. De tekstuele en wetenschappelijke informatie berust op verantwoordelijkheid van de docent, mevrouw M. Peinemann. Deze syllabus is uitsluitend bestemd voor mensen met een (para)medische opleiding en werkzaam in de gezondheidszorg. De informatie is niet geschikt voor patiënten en dient in geen geval aan patiënten ter beschikking te worden gesteld. Deze syllabus is een uitgave van Natura Foundation te Numansdorp. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of enige andere manier zonder voorafgaande uitdrukkelijke schriftelijke toestemming van de uitgever. Hoewel deze syllabus met de grootst mogelijke zorgvuldigheid is samengesteld, is het niet geheel uitgesloten dat de geboden informatie, door welke oorzaak ook, niet geheel juist is. Noch Natura Foundation, noch de medewerkers aan deze syllabus aanvaarden enige aansprakelijkheid, uit welken hoofde dan ook voor enig gevolg rechtstreeks of indirect voortvloeiend uit het gebruik ervan. Natura Foundation, 2011.

3 Inhoudsopgave Inleiding 1 Synovia 2 Botweefsel 5 De regulatie van de calciumhuishouding 6 Vitamine D 7 De invloed van zuur-base evenwicht 8 Conclusies 14 Osteoporose 15 Artritis 16 Ontstekingen 17 Artrose 17 Literatuurlijst 20 Monografieën

4 Inleiding Artrose en osteoporose zijn voor u als behandelaar waarschijnlijk aandoeningen die u vaak in de praktijk tegenkomt. We zullen er bij voortschrijdende leeftijd waarschijnlijk allemaal in meer of mindere mate last van krijgen. In deze regionale praktijkbijeenkomst kijken we niet alleen naar de gevolgen en de eventuele behandelingen, maar vooral ook naar hoe kraakbeen en botaanmaak dienen te functioneren. Verder is het erg belangrijk om goed in kaart te krijgen wat de belangrijkste oorzaken zijn van deze ziektebeelden. Waarom leiden zoveel mensen aan deze aandoeningen? Zoals aangegeven in de uitnodiging gaan we vooral bekijken wat de gevolgen zijn van enerzijds een verstoord zuur-base-evenwicht en anderzijds wat een tekort aan vitamine D voor onze botten en gewrichten betekent. Uiteraard gaan we ook uitgebreid in op de mogelijk behandelingen, maar besteden we daarnaast ook veel aandacht aan bewustwording en preventie, om te voorkomen dat we allemaal last van onze botten en gewrichten krijgen. Kraakbeen Kraakbeen is een type bindweefsel dat uit chondrocyten (kraakbeenmatrix-vormende cellen) en een grote hoeveelheid intercellulair water bestaat. De kraakbeenmatrix bestaat uit: proteoglycanen chondroïtinesulfaat keratansulfaat De sterkte heeft het kraakbeen te danken aan de speciale manier waarop de grote hoeveelheid water gebonden is aan de proteoglycanen (kraakbeenmoleculen) in de matrix. Het kraakbeen bestaat uit: 80% water 12% vezels 8% cellen De kraakbeenmatrix bevat de grootste proteoglycanenaggregaten die in bindweefsel worden aangetroffen. Chondroïtinesulfaat is in het kraakbeen de belangrijkste vertegenwoordiger van een groep verbindingen (glucosaminoglycanen) die de grondsubstantie of lijm tussen de cellen vormen, mede door hun vochtaantrekkende werking. Chondrocyten zijn voor hun nutriëntenvoorziening afhankelijk van diffusie door deze grondsubstantie. De voeding van de kraakbeencellen wordt nagenoeg volledig verzorgd door diffusie vanuit de omringende weefsels. Kraakbeen is namelijk niet voorzien van: bloedvaten lymfevaten zenuwen Alleen bij de overgang van kraakbeen naar het bot zijn een gering aantal bloedvaten aanwezig die het kraakbeen bereiken. Kraakbeen is qua voeding afhankelijk van diffusie door de intercellulaire matrix. Dit is een vrij traag proces; toch kan kraakbeen een aanzienlijke dikte bereiken, want de diameter van het gewrichtskraakbeen op de achterzijde van de knieschijf is op sommige plaatsen wel 7 mm. Omdat chondrocyten in een vrij zuurstofarme omgeving leven, hebben ze zich gespecialiseerd in een anaeroob energiemetabolisme. Ze kunnen, wanneer nodig, suikers verbranden zonder zuurstof, onder vorming van melkzuur. Ook fungeert kraakbeen als een veerkrachtig stootkussen dat de compressiekracht absorbeert. Op oudere leeftijd bevat het kraakbeen minder chondroïtinesulfaat, waardoor het vochtgehalte vermindert en de chondrocyten relatief ondervoed raken. Het kraakbeen wordt daardoor minder veerkrachtig, waardoor het eerder tot slijtage en ontstekingsprocessen komt. Al naar gelang de ligging en de functie van kraakbeen in het lichaam worden er meer of minder vezels in de matrix neergelegd. 1

5 Histologisch worden naar de mate van vezeldichtheid en het soort vezel, drie soorten kraakbeen onderscheiden, namelijk hyalien kraakbeen, vezelig kraakbeen en elastisch kraakbeen. 1. Hyalien kraakbeen Dit type kraakbeen is karakteristiek voor alle gewrichtsoppervlakken van de synoviale gewrichten van het skelet en voor de kraakbenige verbindingen tussen de ribben en het borstbeen. Daarnaast wordt het aangetroffen als beschermende kraakbeenringen in de luchtpijp en in het strottenhoofd. Het is een doorschijnend weefsel met een blauwachtige witte kleur. 2. Vezelig kraakbeen In dit type kraakbeen is een grotere hoeveelheid vezels aanwezig omdat er blijkbaar op de plaatsen waar het zich vormt bepaalde eisen worden gesteld aan de weerstand tegen rek. Zo zijn de aanhechtingen van spierpezen aan bot bij de pees-botovergang deels uit vezelig kraakbeen opgebouwd en ook de aanhechtingen van gewrichtbanden aan het skelet bestaan voor een deel uit vezelig kraakbeen. 3. Elastisch kraakbeen Op enkele plaatsen van het lichaam komt een gelig soort kraakbeen voor, dat veel elastische vezels bevat. Het ligt bijvoorbeeld in de oorschelp en in het strotklepje. Alle kraakbeenstructuren, behalve de gewrichtsdelen die tijdens het bewegen met elkaar in contact komen, zijn bedekt met een bindweefselvlies, het perichondrium. Dit is vergelijkbaar met het periost van de botten en draagt bij aan de groei van het kraakbeen. Synovia De binnenste bekledingslaag van de gewrichtskapsels noemt men het synoviale membraan. Direct daaronder ligt het losmazig bindweefsel met veel bloedcapillairen en lymfevaten. De voedingsstoffen die uit de capillairen treden worden aan de gewrichtsvloeistof of synovia in de gewrichtsholte afgegeven. Door regelmatige gewrichtsbewegingen mengt de versgevormde synovia zich met al aanwezige gewrichtsvloeistof en bereikt het kraakbeenoppervlak. Door diffusie en osmose in de matrix bereiken de voedingsstoffen uiteindelijk de chondrocyten. Als een gewricht langdurig niet kan bewegen (immobilisatie door bijvoorbeeld gips) is het transport van moleculen door de stroperig geworden synovia beperkt. In de stilstaande synovia die direct tegen het kraakbeen ligt, wordt door diffusie en opname in de chondrocyten de concentratie voedingsstoffen steeds lager en de diffusieweg naar de chondrocyten wordt verlengd. De voedingstoestand van geïmmobiliseerd kraakbeen gaat achteruit en de werking van de chondrocyten evenals de kwaliteit van de matrix loopt terug. Er vindt minder synthese van proteoglycanen plaats en de binding van de proteoglycanen met collageen en water neemt af. Het gewrichtskraakbeen wordt hierdoor sterk vervormbaar en zal bij belasting kunnen beschadigen. Volgroeid kraakbeen bestaat uit een aantal zones (zie afb.). Afb: Kraakbeenopbouw: zones met verschillende taken 2

6 De boogvormige architectuur van de collageenfibrillen is goed in staat compressie op het gewricht te dempen. Druk en ontlasting van het volgroeide kraakbeen zijn zelfs noodzakelijk om steeds weer een situatie te creëren waarbij, via osmotische processen, nutriënten vanuit de synovia de kraakbeenmatrix kunnen binnendringen. Eén van de oorzaken van degeneratie is dan ook onvoldoende beweging. Het merendeel van deze cellen is bovendien inactief (chondrocyten). Regeneratie van de matrixstructuur is dan ook een langzaam proces. De hierbij actieve cellen zijn de chondroblasten. Chondroblasten zijn voornamelijk aan te treffen in de diepe zone van de matrix; de collagene fibrillen verlopen hier verticaal. Fibrillen zijn onderling verbonden door proteoglycanen (zie afb.) Afb. 3: Proteoglycanen verbinden de collagene fibrillen van het type II Deze proteoglycanen (bestaande uit kerataansulfaat en voornamelijk chondroïtinesulfaat, de zogenaamde glucosaminoglycanen) zijn aan een centrale ruggegraat, hyaluronzuur, verbonden via een verbindingsproteïne. Proteoglycanen zijn door hun sulfaatgroepen sterk negatief geladen. Het dipool water kan met de positieve lading aan de proteoglycanen binden. Hierdoor ontstaat er rondom de glucosaminoglycanen een watermantel, die uitermate stabiel is. De collagene fibrillen reguleren de opname van water. Bij beginnende artrose, als de collagene matrix beschadigd raakt, nemen de proteoglycanen in toenemende mate meer water op: het kraakbeen zwelt op. Door beweging van het gewricht ontstaan er zijdelingse en verticale drukkrachten op de matrix. Hierdoor wordt het water uit de proteoglycanen gedrukt, het kraakbeen kan vervormen en zich zo aan belasting aanpassen. De volgende afbeelding maakt deze situaties duidelijk. Afb. : Onbelast en belast kraakbeen met de fysiologische processen die vormstabiliteit garanderen. 3

7 Als water uit de proteoglycanen wordt weggedrukt, neemt de negatieve lading sterk toe. Dit heeft twee gevolgen: De nu negatief geladen proteoglycanen stoten elkaar af; het gevolg is vormstabiliteit, en in een hernieuwde onbelaste situatie zullen de dipolen water door de negatieve ladingen worden aangetrokken. Voor de synthese van proteoglycanen, glucosaminoglycanen en de overige proteïnestructuren van de matrix is een voortdurende toestroom van zuurstof, aminozuren en glucose noodzakelijk. Deze bereiken de matrix via diffusie en osmose via de synovia, maar voor een groot gedeelte ook via vaten vanuit het subchondrale bot. Hoewel men er over het algemeen vanuit gaat, dat de synoviale verzorging dominant is, blijkt uit onderzoek (Malinin 2000, Imhof 1999), dat vasculair transport vanuit de subchondrale zone een belangrijke rol speelt. Ook het verbeteren van de glucosetolerantie door eerder restrictieve voedselopname bij diabetici type II blijkt het nutriëntenaanbod (glucose) van de matrix te verbeteren (Larson 2003). Degeneratie van de matrix en daarmee het ontstaan van artrose hangt van een aantal factoren af: Genetische predispositie Leeftijd Chronische onderbelasting Overbelasting Veranderingen van de waterbindingscapaciteit van de diepe zone via verandering van de ph in de matrix Letsel De belangrijkste factoren van deze opsomming zijn waarschijnlijk: chronische onderbelasting en daardoor van de matrix veranderingen in de wateropnamecapaciteit van de glucosaminoglycanen door marginaal chronische afname van de ph (verzuring door een verkeerd voedselgedrag). Natuurlijk is het juist dat met toename van de leeftijd de activiteit van de chondroblasten afneemt, men kan letsel oplopen of, bijv. binnen sport, kan dit bovendien gewrichten overbelasten, maar dit valt weg tegenover de factor onderbelasting. Overigens: personen die gedurende jaren overgewicht hebben, zullen overbelastingsdegeneratie aan de matrix oplopen! Onderzoek (Adam 1999, Huang 2000) kon aantonen, dat vermindering van pijn bij artrose het eenvoudigst tot stand komt door normalisering van het lichaamsgewicht (BMI onder 28, maar duidelijk idealer < 25!) en restrictie van voedsel met een hoog gehalte aan arachidonzuur. Onderstaande afbeelding toont de verschillende degeneratieve beelden van het kraakbeen. Afb. : Vooral onderbelasting doet de typische degeneratieve verschijnselen van artrose ontstaan. 4

8 Veelal zal het eerste verschijnsel van artrose een veranderd bewegingspatroon zijn, over het algemeen gerelateerd aan pijn (artritis). Pijn is een symptoom van ontsteking via pro-inflammatoire mediatoren (prostaglandines, vooral PGE2). Deze prostaglandines zijn weefselspecifieke hormonen, die gesynthetiseerd worden uit arachidonzuur middels het enzym cyclo-oxigenase (COX). Er bestaan twee vormen van dit enzym: COX1 COX2 COX2 wordt geproduceerd na expressie van specifieke genen als bijvoorbeeld structuren worden beschadigd (zoals bij artrose) of er extreme hypoxie ontstaat (Martin 2004, Coimbra 2004). Geneesmiddelen die de prostaglandinesynthese remmen zijn: Corticosteroïden en NSAID s (niet steroïde anti-inflammatoire geneesmiddelen), zoals aspirine, ibuprofen en diclofenac Botweefsel Botweefsel is een beter doorbloed weefsel. Onder de microscoop blijkt botweefsel doorzeefd te zijn met gangetjes en gaatjes en overal liggen cellen in het botmateriaal ingekapseld: de osteocyten. Botweefsel bestaat voor: 30% uit een matrix van collageen en andere proteïnen, die door zogenaamde osteoblastische cellen wordt geproduceerd. De overige 70% bestaat uit mineralen (voornamelijk calciumhydroxyapatiet). Gedurende het hele leven vindt continue opbouw en afbraak van bot plaats door respectievelijk osteoblasten en osteoclasten. Deze cellen zorgen voor een voortdurende vernieuwing van skeletweefsel en behoud van de sterkte en dichtheid. Jaarlijks wordt tussen de 10% en 30% van het botweefsel op deze manier vernieuwd. In de eerste 30 tot 35 levensjaren zijn de osteoblasten actiever en vindt er voornamelijk botopbouw plaats. Rond de leeftijd van 35 jaar is de maximale botdichtheid bereikt en vanaf die leeftijd krijgen osteoclasten geleidelijk de overhand en neemt de botdichtheid geleidelijk af. Dit evenwicht tussen botopbouw en afbraak wordt door diverse factoren beïnvloed: zuur-base-evenwicht lichamelijke activiteit hormonale factoren medicijngebruik zonlicht nutriëntenstatus 5

9 De combinatie van collagene vezels en botkalk maakt dat het bot weinig vervormbaar is. Afhankelijk van de plaats in het lichaam en de functie die ervan wordt gevraagd is de opbouw van bot verschillend. Wanneer we naar het femur kijken blijkt dat de kop van het femur in het heupgewricht een dun oppervlakkig laagje massief bot bevat (compacta). Het inwendige van de femurkop is echter gevuld met een sponsachtig botweefsel (spongiosa). De keuze van spongiosa of compacta komt tegemoet aan de eisen die plaatselijk aan het skelet worden gesteld. De schachten van pijpbeenderen bestaan uit compacta omdat deze substantie een grote weerstand heeft tegen een vervorming bij het inwerken van buig- en rotatiekrachten. Wordt een botdeel voornamelijk op druk belast dan wordt gekozen voor spongiosa. Wat bepaalt de hoeveelheid botmassa? De hoogste botdichtheid (Peak Bone Mass, PBM) wordt in de kinderjaren en puberteit gevormd, zoals we al eerder zagen. Maar dan moet er wel bewogen worden zodat de osteoblasten geactiveerd blijven. Maar er zijn nog meer factoren die de PBM beïnvloeden. Natuurlijk spelen genetische factoren een rol Er bestaat een lineair verband tussen spiermassa en de PBM; dit betekent dat de lichaamsbeweging vooral gericht moet zijn op kracht en van zeer groot belang is De verhouding tussen katabole (afbraak van stoffen) en anabole (opbouw van stoffen) hormonen De verhouding van cortisol (stress) en calcitriol (de actieve vorm van vitamine D) Een voedingspatroon met voldoende nutriënten die voor het aanmaken van matrix en het mineraliseren van matrix noodzakelijk zijn De regulatie van de calciumhuishouding Het belang van een goede calciumconcentratie in de bloedbaan is van cruciaal belang. Tal van processen hangen hiervan af. Normaal gesproken is er voldoende calcium in de voeding, zeker als mensen een Stone-age diet volgen. Zakt de calciumconcentratie onder een bepaalde waarde dan produceert de bijschildklier paraathormoon dat een aantal taken vervuld. Deze worden verderop in deze syllabus besproken. In Nederland wordt er vanuit gegaan dat melkproducten een belangrijke bijdrage aan de calciumverzorging kunnen leveren. Maar is dat ook werkelijk zo? Enkele feiten: Uit koemelk en koemelkproducten wordt maar ca. 15 % van het aanwezige calcium geresorbeerd De verhouding calcium-magnesium enerzijds en calcium-fosfaat anderzijds is zeer ongunstig voor de botsynthese In menselijke moedermelk blijkt de hoeveelheid calcium in een bepaalde relatie te staan tot eiwit. In koemelk is duidelijk meer eiwit aanwezig, voor een gedeelte in de vorm die de resorptie van calcium in de dunne darm doen dalen 6

10 Dr. C. Leitzmann, Deutsche Gesellschaft für Ernährung, zei in 2002; daar waar (koe)melkproducten als calciumbronnen worden gepropageerd, stijgt de hoeveelheid patiënten met osteoporose Uit onderzoeken van o.a. Zochling 2005, Kannus 2005 en Bertone-Johnson 2005, blijkt dat ondanks het feit dat Nederland een melkdrinkende natie is, de calciumverzorging van jeugd tot oudere mensen onvoldoende is. Vitamine D Allereerst is het belangrijk om te bekijken hoe de synthese van vitamine D er uitziet. In onderstaande afbeelding wordt dat duidelijk. Vitamine D speelt een belangrijke rol in diverse orgaansystemen. Vitamine D reguleert de niveaus van calcium en fosfaat in het bloed door de absorptie ervan uit het voedsel in de darmen te bevorderen, evenals de heropname ervan in nieren Het vermindert de mobilisatie van calcium uit het bot (door verlaging paraathormoon) Het remt de afgifte van paraathormoon uit de bijschildklier Vitamine D beïnvloedt het immuunsysteem door immuunsuppressie, fagocytose, en antitumoractiviteit De hormonen paraathormoon en calcitonine hebben in samenwerking met vitamine D eveneens een indirecte invloed op de kwaliteit van het skelet. Hoewel zij betrokken zijn bij de regulering van de calciumionconcentratie in het bloed en de weefselvloeistof, is het bot als calciumdepot direct bij deze processen betrokken. De concentratie van calciumionen in het lichaam zal in eerste instantie worden geregeld door het beïnvloeden van de calciumopname in de darm en de calciumuitscheiding in de nieren. Als er te weinig calcium in het voedsel aanwezig is of opgenomen kan worden, zoekt het lichaam zijn heil in de mogelijkheid van botresorptie in het skelet. Zakt de calciumconcentratie onder een bepaalde waarde, produceert de bijschildklier paraathormoon (PTH). 7

11 PTH vervult een aantal taken: 1. Het stimuleert in de nieren de hydroxylering (toevoegen van een OH groep) aan calcidiol (vitamine D2). Er ontstaat calcitriol (vitamine D3), het actieve vitamine D -hormoon 2. Ook wordt er middels calcitriol vanuit de dunne darm meer calcium geresorbeerd (als het dan in het voedsel aanwezig is). Zo niet, 3. stimuleert calcitriol de resorptie van botweefsel (osteoclastenactivering) Als daardoor de calciumconcentratie stijgt, produceren de C-cellen van de bijschildklier calcitonine. Dit levert het overvloedige calcium aan de botten af (opslag) en remt de activiteit van de osteoclasten. Er zijn dus 2 cruciale momenten: De hoeveelheid calcium in het voedsel De beschikbaarheid van calcitriol (van Dam 2005b) Overige verstorende factoren m.b.t. de botsynthese Een verhoogde homocysteïnespiegel verhindert de vorming van botmatrix (Morris 2005). Proteïnegebrek (minder dan 1,0 gram per kg lichaamsgewicht per dag) heeft verminderde botdichtheid tot gevolg (Devine 2005) Tekort aan lichaamsbeweging c.q. krachttraining. Vooral krachttraining levert binnen 16 weken toename van spierkracht tot 450 % en daarmee van botdichtheid op. (Larsson 2005) Tekort aan vitamine K; vitamine K speelt vooral in het aanmaken van proteïnes van de matrix een centrale rol. Eén van die proteïnes is osteocalcine, verantwoordelijk voor aanhechten van calcium en fosfaat Tekort aan magnesium; magnesium is, naast calcium, de belangrijkste mineraalstof in de botten. Naast de rol als bouwmateriaal is magnesium ook cofactor voor tal van enzymatische processen. Het enzym (een hydroxylase) dat in de nieren calcitriol produceert, is een dergelijk enzym dat als cofactor magnesium nodig heeft. Ook een tekort aan de spoorelementen koper, mangaan en zink geven verstoring in de botaanmaak. Vooral koper is essentieel bij de collageensynthese binnen de matrix, overigens samen met vitamine B6. Mangaan is een bestanddeel van metalloproteïnes, die een enzym zijn voor de matrixsynthese. Zink vervult meer dan 300 taken in metalloproteïnes, die vooral te maken hebben synthese van insuline en testosteron, beide anabole hormonen. De invloed van het zuurbase-evenwicht De mens is niet alleen zelf een netwerk; hij maakt ook deel uit van een netwerk. Veranderingen in het uitwendige milieu hebben dan ook gevolgen voor het inwendige milieu. Omdat veel processen en enzymfuncties, en dus het geheel van de metabolische omzettingen, alleen goed kunnen plaatsvinden als het inwendige milieu in evenwicht is, beschikt ons lichaam over een groot aantal mechanismen om dit milieu te stabiliseren. Enzymen zijn met het oog op hun katalytische activiteit afhankelijk van: de juiste hoeveelheid cofactoren maar ook van de lichaamstemperatuur een zuur-base-evenwicht. Geringe (in de eerste plaats hypothermische) veranderingen van de lichaamstemperatuur kunnen bepaalde metabolische stappen geheel onmogelijk maken. De maat voor de katalytische activiteit van lichaamsenzymen bij verandering van de kerntemperatuur van het lichaam wordt beschreven door de enzymspecifieke Q10-factor van Van t Hoff. Deze factor maakt duidelijk in welke mate vitale, van enzymen afhankelijke processen tot stilstand komen, als de mens zich meer dan drie uur min of meer bewegingloos ophoudt in water met een temperatuur van 27 graden. Lichaamseigen enzymen hebben ook een specifieke ph-waarde. Veranderingen in het zuur-baseevenwicht kunnen net zo goed invloed hebben op de katalytische werking en deze zelfs tot stilstand brengen als afwijkingen in de thermoregulatie. 8

12 De indicator voor het zuur-base-evenwicht is de ph. De ph van een vloeistof is het negatieve decadische logaritme van de waterstofionenconcentratie. De mogelijke ph-waarden worden daarom op een logaritmische schaal gezet (zie hieronder): Hierbij is ph 7 neutraal, met andere woorden er zijn evenveel H + -groepen als OH - -groepen aanwezig. Als zure componenten de boventoon voeren, bedraagt de ph minder dan 7. Voeren de basische componenten de boventoon, dan ligt de ph boven de 7. In de bloedbaan dient de ph 7,37 7,45 te zijn (Heil, 2004). Dit kleine, afgegrensde ph-bereik is in alle levensfasen constant en van belang voor: zowel de structuur en werking van proteïnen het verdelingspatroon van (geladen) elektrolyten de permeabiliteit van membranen de werking van botten en bindweefsel. Er zijn veel endogene (CO2-productie in het kader van de energiestofwisseling in de mitochondriën, HCl-productie voor het verteren van proteïnen in de maag) en exogene factoren (stress, voedingsmiddelenkeuze) die de ph kunnen veranderen. Ons organisme beschikt daarom over regulatiesystemen die de ph in de bloedbaan en in de intra- en extracellulaire vloeistofcompartimenten zo snel mogelijk weer naar het basische bereik terugbrengen: Opslag van zuren. Daarbij onderscheiden we 1 bicarbonaatbuffer ca. 52 procent van de buffercapaciteit 2 hemoglobinebuffer ca. 31 procent van de buffercapaciteit 3 proteïnebuffer ca. 15 procent van de buffercapaciteit 4 fosfaatbuffer ca. 2 procent van de buffercapaciteit Uitscheiding van zuren via 1 de nieren (H + ) 2 de longen (CO2) Beide eliminatiesystemen hangen nauw met elkaar samen: bij het uiteenvallen van bicarbonaat (bicarbonaatbuffer) wordt CO2 gevormd dat via de longen kan worden uitgeademd. De belangrijkste manier is echter de eliminatie van H + via de urine, aangezien de huidige voeding aanzienlijk meer zuurvormers dan basenvormers bevat. De belangrijkste zuurvormers zijn eiwit en vet. Eiwit wordt afgebroken tot aminozuren, een proces waarvoor in de maag HCI geproduceerd moet worden, en vet wordt afgebroken tot vetzuren. Hoewel niet vaststaat dat het verteren van voedsel een manifeste acidose kan veroorzaken, lijdt het geen twijfel dat er vooral door een tekort aan groente en fruit geleidelijk een chronisch latente acidose kan ontstaan. Tenslotte levert onze huidige welvaartsvoeding (veel vlees met zwavelhoudende aminozuren, weinig groente en fruit) in combinatie met ons bewegingspatroon dat de energiestofwisseling ook als reactie op de vorming van adrenaline = stressreactie naar het anaerobe gebied verlegt, een overaanbod op van dagelijks ca mmol zuren (Vormann, 2001). 9

13 In tabel 1 (zie hieronder) staat een overzicht van levensmiddelen met een zuuroverschot en van levensmiddelen met een basenoverschot (Remer, 1995). PRAL-waarden van een groep levensmiddelen. PRAL staat voor: Potential Renal Acid Load en wordt berekend uit (Cl + P + SO4 + organische zuren) (Na + K + Mg + Ca). Levensmiddelen met een negatieve PRAL-waarde zijn goede basenvormers en die met een positieve PRAL-waarde zuurvormers. Tabel met PRAL-waarden 10

14 De kenmerken van een chronisch latente marginale acidose zijn: Bloed-pH normaal of gering verschoven naar het zure bereik Buffercapaciteit (vooral bicarbonaatbuffer) aanzienlijk verminderd Voor details over de regulering van het zuur-base-evenwicht verwijzen wij naar de vakliteratuur op dit gebied (bijv. Silbernagel, 2001). In deze syllabus gaan wij in de eerste plaats in op de gevolgen van een chronisch latente verzuring voor de volgende weefsels: Botten Bindweefsel Spieren Botten dienen namelijk als mineraalopslag (calcium, magnesium, fosfaat) en zijn dus uitstekend in staat om een tekort aan basen in onze voeding te compenseren. Bindweefsel kan zuren binden en de spieren spelen een compensatoire rol bij de zuur-base-regulering als leverancier van NH2-groepen bij verhoogde uitscheiding van ammoniak via de nieren. De samenhang tussen de verschillende componenten van het reguleringssysteem wordt duidelijk uit de volgende figuur: Zuur-base-regulering (beschrijving, zie tekst) De beste manier om zuren te elimineren is door het uitscheiden van protonen (H + ) via de nieren en zoals tijdens het sporten via het zweet. Hierbij wordt enerzijds actief de uitscheiding van protonen gestimuleerd en anderzijds worden citroenzuur en bicarbonaat teruggeresorbeerd (zie de figuur hieronder). Veranderd uitscheidingsgedrag van de nieren bij verminderde bloed-ph en verminderde bicarbonaatbuffercapaciteit (Alpern, 1997) Tegelijkertijd leidt het protonenoverschot tot het ontstaan van ammoniumionen (basisch) volgens de onderstaande formule: NH3 + H + NH4 11

15 Dit compensatiemechanisme verhindert een terugresorptie van NH3. Hierdoor verliest het lichaam steeds meer stikstof. Dit leidt tot de afbraak van aminozuren (in de eerste plaats glutamine) en dus tot proteïneverlies in de spieren. Afbraak proteïne in de spieren als compensatoire basenvormer (Alpern, 1997 Als iemand niet genoeg basenvormers binnenkrijgt door middel van groente en fruit om de ontstane metabolische acidose te compenseren, kunnen mineralen (calcium en magnesium) uit de botten worden genomen om het zuur-base-evenwicht te reguleren. Hierbij worden osteoclasten geactiveerd en tegelijkertijd osteoblasten geremd. Maar omdat de terugresorptie van calcium bij een chronisch latente acidose in ieder geval verminderd is ten gunste van de uitscheiding van H + -ionen, leidt dit tot chronisch calciumverlies en dus tot osteoporose. Botafbraak als compensatie van verkeerde voeding (Alpern, 1997) Het is inmiddels voldoende bewezen (Marsh, 1988, Ball, 1998) dat een voedingsvorm met veel zuren tot een groter verlies aan botdichtheid leidt dan een voedingsvorm waarbij groente en fruit centraal staan (vegetarisch). Marsh en zijn medewerkers (Marsh, 1988) vergeleken de botdichtheid van lactoovovegetariërs met die van omnivoren. Vooral op hogere leeftijd (zestig jaar en ouder) komt het verschil duidelijk naar voren. Omnivoren verliezen twee keer meer aan botdichtheid dan lactoovovegetariërs (35 procent versus 18 procent). 12

16 Gemiddeld verlies aan botdichtheid in een mensenleven: lacto-ovovegetariërs versus omnivoren (Marsh, 1988) Ook Ball et al. (Ball, 1998) toonden aan dat vegetariërs aanzienlijk minder calcium via de nieren uitscheiden dan omnivoren (zie figuur hieronder). Waarschijnlijk (zie boven) is een van de oorzaken hiervan de zuurbelasting uit de consumptie van vlees en vet, een andere het feit dat omnivoren minder groente en fruit eten. Calciumverlies via de nieren: vegetariërs versus omnivoren (Ball, 1998) Uit het voorgaande zou men de conclusie kunnen trekken dat vegetariërs op het gebied van botstofwisseling gezonder leven. Anderzijds is aangetoond (Van Dam, 2003) dat juist onze voorouders in de steentijd grootverbruikers van dierlijk eiwit waren. Hierbij moeten we echter het volgende in overweging nemen: Dieren in de steentijd hadden veel minder vet dan hun gefokte nakomelingen van tegenwoordig De mens at in de steentijd veel meer fruit, groente, noten en zaden De belangrijkste leveranciers van zuren (zie tabel 1), kaas en andere zuivelproducten, waren niet beschikbaar 13

17 Recente epidemiologische studies (New, 2000, Sellmeyer, 2001) tonen overduidelijk het verband aan tussen de consumptie van dierlijke proteïnen en osteoporose. Conclusies: Hoe meer dierlijk proteïne zonder basenvormers er wordt geconsumeerd, hoe lager de botdichtheid Hoe meer zuivelproducten zonder basenvormers er in een groep personen (nation) worden geconsumeerd, hoe meer osteoporose Hoe meer groente en fruit er worden geconsumeerd, hoe hoger de botdichtheid (zie figuur hieronder) Verband tussen de consumptie van groente en fruit (afgebeeld als opname van magnesium, kalium en vitamine C) en de botdichtheid van de lumbale wervelkolom (New, 2000) Tijdens het vrijkomen van mineralen uit de botten ontstaat ook fosfaat. Dit fosfaat (vooral het primair fosfaat HPO4 2- ) kan grote aantallen protonen binden en zo via de nieren zuren onttrekken aan het lichaam. Zijn deze reguleringsmechanismen niet afdoende, dan kan het niet te elimineren zuur tussentijds in het bindweefsel worden opgeslagen. Een belangrijk onderdeel van bindweefsel vormt proteoglycanen waarvan de glycosaminoglycanen sterk geladen zijn, bijv. door sulfaatgroepen. Protonen (verzuring) binden zich aan deze negatief geladen sulfaatgroepen die daardoor veel minder water aantrekken. Hierdoor vermindert de elasticiteit van alle bindweefselachtige structuren (onder andere kraakbeen, banden, pezen). Bij belasting kan dit leiden tot vroegtijdige slijtage en ontsteking. Ook in de intercellulaire structuren gaat waterbindingscapaciteit verloren door verzuring. De vloeistofcompartimenten gaan daarbij van een colloïdale toestand over in een geltoestand. Dit bemoeilijkt de doorbloeding en maakt de weg vrij voor een verdere verslechtering van functies. Weke-delenreuma kan het gevolg zijn (Vormann, 2001). Compensatie van het protonenoverschot door middel van voeding Er wordt soms gewezen op de mogelijkheid om de buffercapaciteit van het bloed te vergroten met behulp van natriumbicarbonaat of basenpoeder. Vooral bij topsport, waar de vorming van melkzuur een belangrijke bijdrage levert aan de vernietiging van het celmilieu en een vermindering van de ph in de bloedbaan (bij 400-m-lopers werden ph-waarden van 6,8 in de bloedbaan gemeten, dit is gelijk aan een intracellulaire ph van ca. 6,4!), zal het innemen van natriumbicarbonaat leiden tot een betere bufferwerking van het ontstane melkzuur en dus tot meer prestatiereserves. Het gaat hierbij echter om een kleine groep atleten. Willen wij schade en ziektevormende elementen in botten, spieren en bindweefsel voorkomen, dan is het belangrijk dat wij dagelijks meer groente en fruit eten zodat ons zuur-base-evenwicht in balans is. 14

18 Overige hormonen die invloed hebben op de botmatrix Cortisol Ook wel het stresshormoon genoemd, beschermt het lichaam onder meer tegen een al te heftig verloop van ontstekingsprocessen, en stimuleert in de lever de omzetting van aminozuren in suikers voor de ergotrope (werken, vechten, vluchten) ondersteuning (gluconeogenese). Een kortdurende ergotrope toestand is bijzonder nuttig, maar een aanhoudende alarmfase door stress blokkeert de trofotrope (rust, herstel en opbouw) processen in de weefsels. Het herstel na trainingen en wedstrijden vermindert en de opbouw stagneert. Er ontstaat nu gemakkelijk een verhoogde blessuregevoeligheid, omdat van een niet optimaal functionerend lichaam hoge prestaties worden geëist. Hormonen hebben ook invloed op de botsterkte. Vrouwen lopen een drie maal groter risico dan mannen om een heupfractuur te krijgen en één op de drie vrouwen krijgt een of meer wervelindeukingen. Dit is deels terug te voeren op de werking van de geslachthormonen oestrogeen en testosteron. Het vrouwelijke geslachtshormoon oestrogeen uit de ovaria heeft tijdens de geslachtrijpe periode een positief effect op de botsterkte. In het bot wordt door oestrogenen: de lengtegroei geremd de sluiting van de epifyse versneld de werkzaamheid van de osteoblasten bevorderd. Daarom leidt een oestrogeentekort na de menopauze tot verlies van botmassa, terwijl bij mannen de productie van het mannelijk geslachtshormoon testosteron gewoon doorgaat tot op hoge leeftijd en de positieve invloed op de botsterkte bij hen dus voortduurt. In de eerste vijf jaren na de menopauze treedt bij vrouwen een snelle fase van 10/20% botverlies op. Daarna is de snelheid van botverlies gelijk aan die van mannen. Het oestrogeeneffect is een zo sterk effect, dat jonge topatletes, die zo intensief trainen dat hun maandelijkse cyclus stopt, een verlies van botmassa vertonen. Osteoporose In Nederland hebben ruim mensen osteoporose en ontstaan als gevolg hiervan fracturen. Osteoporose is te beschouwen als een chronische ontregeling van de botstofwisseling, die als de klinische symptomen zich openbaren, vaak al tientallen jaren symptoomloos aan de gang is. Dit proces wordt door veel factoren beïnvloed: het zuur-base-evenwicht lichamelijke activiteit nutriëntenstatus hormonale factoren darmflora medicijngebruik de endogene vitamine-d-synthese door blootstelling aan zonlicht. De afname in botmassa hoeft op zich niet alarmerend te zijn, mits er na de puberteit een hoge piekbotmassa is opgebouwd. Oudere mensen belasten hun skelet minder door een veranderd levensritme en bewegingspatroon (bewegingsarmoede). Men kan dit botverlies beschouwen als aanpassing aan de verminderde activiteit. De piekbotmassa kan op latere leeftijd zo laag worden, dat het skelet door relatief lichte belasting breekt. Men spreekt dan van osteoporose. Osteoporose wordt vaak pas gediagnosticeerd nadat een wervelinzakking of een gebroken heup is opgetreden. Voor de breuk verloopt het proces vaak symptoomloos. Wervellichamen zakken in, wat gepaard gaat met rugpijn en een kleiner/ander postuur. Een overwegend zittend leven is een slechte stimulus voor het handhaven van een goede piekbotmassa. Een immobilisatieperiode door ziekte zorgt voor een verlaging van de belastbaarheid van het skelet. Het calciumverlies, dat al bij enige dagen bedrust begint op te treden, kan worden aangetoond in de urine. Bij ruimtevaarders die enkele maanden in de ruimte verblijven, leidt de gewichtloosheid en de bewegingsbeperking tot een zodanig bot- en spiermassaverlies, dat ze na landing op de aarde niet meer op hun benen kunnen staan. 15

19 Een behandeling van Osteoporose zou in ieder geval uit onderstaande interventies moeten bestaan: lichaamsbeweging, met het accent op krachttraining een voedingspatroon gebaseerd op een juist zuur-base-evenwicht voldoende proteïneverzorging: 1-1,4 gram per kg lichaamsgewicht per dag dagelijks suppletie van: o de vitamines D,K,E,C,B s o Calcium, Magnesium, Zink, Koper, Mangaan, Boor, Zwavel o Omega-3-vetzuren Artritis Een tekort aan proteoglycanen De proteoglycanen (PG) vormen met water een soort gel die als stootkussen werkt tussen beide delen van het gewricht. Bij patiënten met gewrichtsklachten is deze functie verstoord. Proteoglycanen bestaan uit een kern van eiwitten, waaraan glucosamineglycanen (GAG) zijn gebonden. Net zoals collageen opgebouwd is uit aminozuren, zijn glucosaminoglycanen opgebouwd uit aminosuikers. Aminosuikers zijn enkelvoudige suikers (bv. glucose of galactose) met een aminogroep eraan vast. Glucosamine-6-fosfaat, de biologische actieve vorm van glucosamine, is de bouwsteen van alle aminosuikers. Chondroïtinesulfaten zijn een belangrijke onderklasse van glucosaminoglycanen en nodig voor de vorming van de proteoglycanen in gewrichtskraakbeen. Bij gewrichtsklachten als artritis en artrose is er sprake van tekort aan proteoglycanen, in het bijzonder van chondroïtinesulfaten. Omdat gezond kraakbeen weinig bloedvaten bevat, zijn de kraakbeenvormende cellen (chondrocyten) voor hun nutriëntenvoorziening volledig afhankelijk van diffusie en osmose van nutriënten dwars door de kraakbeenmatrix heen. Lokale ontstekingen, Trauma, Mechanische stress, Deficiënties, Infecties, en Oxidatieve stress kunnen de nutriëntentoevoer verminderen. Daardoor raken de chondrocyten relatief ondervoed en kunnen niet meer adequaat kraakbeenmatrix produceren. Het resultaat is het dunner en minder veerkrachtig worden van gewrichtskraakbeen en tussenwervelschijven, en het nauwer worden van de gewrichtsholte door afname van de gewrichtsvloeistof. Paradoxaal genoeg hebben ook corticosteroïden en NSAID s (Niet-steroïde anti-inflammatoire geneesmiddelen) die veel worden gebruikt bij artritis, juist een schadelijk effect op het herstel van het kraakbeen. Corticosteroïden en NSAID s remmen namelijk de synthese van chondroïtinesulfaten. 16

20 Ontstekingen Ontstekingsprocessen van het bewegingsapparaat onderscheiden zich niet wezenlijk van die in andere delen van het lichaam. De aanwezigheid van ontstekingen in botten, gewrichten of de omgevende weke delen uiten zich dan ook in de vier bekende symptomen: Tumor (zwelling) Calor (warmte) Rubor (roodheid) Dolor (pijn). Artritis kan veroorzaakt worden door: Een trauma (val op de knie) Een disbalans in het zuur-base-evenwicht Een verstoorde prostaglandinehuishouding Stafylokokken, streptokokken, salmonella, Candida albicans Vorming van urinezuurkristallen zoals bij jicht Vrije radicalenbelasting Dysbiose Zware metalenbelasting. Een ontsteking gaat veelal gepaard met pijn. Pijn is een symptoom van ontsteking via proinflammatoire mediatoren (prostaglandines, vooral PGE2). Deze prostaglandines zijn weefselspecifieke hormonen, die gesynthetiseerd worden uit arachidonzuur middels het enzym cyclo-oxigenase (COX). Er bestaan twee vormen van dit enzym: Het constitutionele enzym COX1 Het geïnduceerde enzym COX2 COX2 wordt geproduceerd na expressie van specifieke genen als bijv. structuren worden beschadigd of er extreme hypoxie ontstaat (Martin 2004, Coimbra 2004). Onverzadigde vetzuren, uit o.a. vette vis, noten, zaden en koudgeperste oliën, bevorderen de aanmaak van de ontstekingsremmende, afweerondersteunende prostaglandines. Verzadigde vetten en transvetten (geharde vetten) uit bijvoorbeeld vet vlees, snacks, margarine, kaas en verder alcohol, geraffineerde suikers en kunstmatige hulpstoffen (E-nummers) bevorderen de aanmaak van ontstekingsbevorderende, afweerondermijnende prostaglandines. Beperken van deze producten is daarom aan te bevelen. Een behandeling van artritis zou in ieder geval moeten bestaan uit ontstekingremmende interventies: Omega 3 vetzuren en vermindering van Omega 6 vetzuren in de voeding Vitamine E Vitamine C Zinkmethionine Curcuma longa extract Olea europea Artrose Artrosis deformans is een degeneratief ziektebeeld. Zie ook de tekst bij artritis. Symptomen van artrose kunnen zijn: Gewrichtspijn Bewegingsbeperking of abnormale beweeglijkheid Atrofie, (ochtend)stijfheid Startpijn Ontstekingsverschijnselen Gewrichtsmisvormingen. Bij artrose is er sprake van verlies van gewrichtskraakbeen en treden er veranderingen in het subchondraal bot van het gewricht op. In het stadium waarin het kraakbeen gedeeltelijk is verdwenen, kan het bot gaan woekeren (osteofytvorming). 17

SERIE VISIES OP GENEZING: ARTROSE

SERIE VISIES OP GENEZING: ARTROSE SERIE VISIES OP GENEZING: ARTROSE ARTROSE, OORZAKEN EN BEHANDELWIJZEN Inhoud Introductie.... 3 1 Wat is artrose?......... 3-4 2 Wat zijn de oorzaken?... 4 3Behandelingen......5-6 2 Introductie Een overtuiging

Nadere informatie

H.366781.0614. Osteoporose (bij behandeling voor borstkanker)

H.366781.0614. Osteoporose (bij behandeling voor borstkanker) H.366781.0614 Osteoporose (bij behandeling voor borstkanker) 2 Inleiding U wordt behandeld voor borstkanker, dit heeft invloed op uw botverlies. U krijgt praktische tips om uw botten gezond te houden.

Nadere informatie

OUDER worden is onvermijdelijk...

OUDER worden is onvermijdelijk... OUDER worden is onvermijdelijk... Maar gewrichten kunnen JONG blijven. Gratis info! Alles over gewrichten... Gewrichtspijn bij honden Ouder worden is onvermijdelijk We willen allemaal dat je hond fit,

Nadere informatie

Q-Plus. Vlug vermoeid, minder vitaal, snel ziek? Het lichaam vraagt Q-Plus 40 / 240

Q-Plus. Vlug vermoeid, minder vitaal, snel ziek? Het lichaam vraagt Q-Plus 40 / 240 Q-Plus Vlug vermoeid, minder vitaal, snel ziek? Het lichaam vraagt Q-Plus Q-Plus 240 mg: Co-enzym Q10 (240 mg), magnesiumoxide (110 mg) Q-Plus 40 mg: Maltodextrine (200 mg), magnesiumoxide (110 mg), Co-enzym

Nadere informatie

Botontkalking. Albert Schweitzer ziekenhuis oktober 2014 pavo 0298

Botontkalking. Albert Schweitzer ziekenhuis oktober 2014 pavo 0298 Botontkalking Albert Schweitzer ziekenhuis oktober 2014 pavo 0298 Inleiding U heeft van de arts gehoord dat u (mogelijk) botontkalking heeft. De medische benaming voor botontkalking is osteoporose. In

Nadere informatie

Osteoporose. Neem altijd uw verzekeringsgegevens en identiteitsbewijs mee!

Osteoporose. Neem altijd uw verzekeringsgegevens en identiteitsbewijs mee! Osteoporose Uw behandelend arts heeft bij u osteoporose (botontkalking) vastgesteld of wil laten onderzoeken of u osteoporose hebt. In deze folder leest u wat osteoporose is, hoe het ontstaat en wat de

Nadere informatie

Inspanningsfysiologie. Energiesystemen. Fosfaatpool. Hoofdstuk 5. 1. Fosfaatpool 2. Melkzuursysteem 3. Zuurstofsysteem

Inspanningsfysiologie. Energiesystemen. Fosfaatpool. Hoofdstuk 5. 1. Fosfaatpool 2. Melkzuursysteem 3. Zuurstofsysteem Inspanningsfysiologie Hoofdstuk 5 Energiesystemen 1. Fosfaatpool 2. Melkzuursysteem 3. Zuurstofsysteem Fosfaatpool Anaërobe alactische systeem Energierijke fosfaatverbindingen in de cel Voorraad ATP en

Nadere informatie

BIJLAGE I. Blz. 1 van 5

BIJLAGE I. Blz. 1 van 5 BIJLAGE I LIJST MET NAMEN, FARMACEUTISCHE VORM, STERKTE VAN HET DIERGENEESMIDDEL, DIERSOORTEN, TOEDIENINGSWEG(EN), HOUDER VAN DE VERGUNNING VOOR HET IN DE HANDEL BRENGEN IN DE LIDSTATEN Blz. 1 van 5 Lidstaat

Nadere informatie

1.2.3 Vooruitblik... 9

1.2.3 Vooruitblik... 9 XIII 1 Bindweefsel als een organiserend systeem...................................... 1 1.1 Van scheiden en verbinden............................................................ 2 1.2 Verbinden en scheiden

Nadere informatie

Osteopenie. Uitleg en leefstijladviezen. mca.nl

Osteopenie. Uitleg en leefstijladviezen. mca.nl Osteopenie Uitleg en leefstijladviezen mca.nl Inhoudsopgave Wat is osteopenie? 3 Wie krijgen osteopenie? 3 Hoe ontstaat osteopenie? 3 Hoe weet u of u osteopenie heeft? 5 Uw vragen 6 Notities 7 Colofon

Nadere informatie

Leeftijd: 0-14 jaar 14-30 jaar 30-50 jaar 50-70 jaar > 70 jaar

Leeftijd: 0-14 jaar 14-30 jaar 30-50 jaar 50-70 jaar > 70 jaar Verzuring: hoe werkt het? Dagelijks groeit ons bewustzijn over de werking van ons lichaam. Maar bij veel mensen is nog niet bekend hoe ons voedingspatroon en onze levensstijl de gezondheid op de langere

Nadere informatie

Noten en gedroogde zuidvruchten passen in een gezond voedingspatroon

Noten en gedroogde zuidvruchten passen in een gezond voedingspatroon Noten en gedroogde zuidvruchten passen in een gezond voedingspatroon Noten, rozijnen, gedroogde pruimen en andere gedroogde zuidvruchten bevatten veel gezonde vetten, vezels, vitamines en mineralen. Uit

Nadere informatie

LITERATUUR MSM Koper, zink en mangaan

LITERATUUR MSM Koper, zink en mangaan Gewrichten Gewrichten vormen een belangrijk onderdeel van ons bewegingsapparaat. Zonder gewrichten zouden we ons niet kunnen voortbewegen. De gewrichtsfunctie bepaalt voor een belangrijk deel de vrijheid

Nadere informatie

Medicinale dranken - Chlorophyl

Medicinale dranken - Chlorophyl Medicinale dranken - Chlorophyl Chlorophyl (water) Een wonder van de natuur. Chlorophyl en de balans zuren en base Giffen, schadelijke stoffen en andere milieubelastende stoffen, zoals een onevenwichtige

Nadere informatie

28-9-2014. Inhoud. Voeding en leefstijl bij en na kanker. 1. Voeding van vroeger tot nu. 1. Voeding van vroeger tot nu. 2.

28-9-2014. Inhoud. Voeding en leefstijl bij en na kanker. 1. Voeding van vroeger tot nu. 1. Voeding van vroeger tot nu. 2. Voeding en leefstijl bij en na kanker Malu van Geel Inhoud 1. Voeding van vroeger tot nu 2. Voeding en kanker 3. Aanbevelingen 4. Veel gestelde vragen 1. Voeding van vroeger tot nu 1 Hippocrates Laat voeding

Nadere informatie

S C H I J F V A N V I J F

S C H I J F V A N V I J F SCHIJF VAN VIJF DE SCHIJF VAN VIJF, GOED VOOR JE LIJF! V o o r i e d e r e e n i s e e n v o e d i n g s k e u z e v a n b e l a n g w a a r a l l e b e n o d i g d e voedingsstoffen in zitten. Dit zijn

Nadere informatie

Bij hoeveel procent vochtverlies gaat de sportprestatie achteruit? Ong. 1% Bart van der Meer WM/SM theorie les 11 Amice

Bij hoeveel procent vochtverlies gaat de sportprestatie achteruit? Ong. 1% Bart van der Meer WM/SM theorie les 11 Amice Bij hoeveel procent vochtverlies gaat de sportprestatie achteruit? Ong. 1% Bart van der Meer WM/SM theorie les 11 Amice Bij hoeveel procent vochtverlies krijg je een dorstsignaal? Ong. 2% Bewerkt door

Nadere informatie

Hieronder vindt u een kort overzicht van de nieuwe producten en/of de promoties die we momenteel aanbieden in de apotheek.

Hieronder vindt u een kort overzicht van de nieuwe producten en/of de promoties die we momenteel aanbieden in de apotheek. Beste klant, Hieronder vindt u een kort overzicht van de nieuwe producten en/of de promoties die we momenteel aanbieden in de apotheek. Voor vragen kan u ons gerust contacteren op het telefoonnummer 052/30.94.14

Nadere informatie

Ontdek wat magnesium voor jou kan doen

Ontdek wat magnesium voor jou kan doen Ontdek wat magnesium voor jou kan doen Welk profiel past bij jou? Zwanger Vermoeid of stress Sporter Actief blijven Maag- en darmproblemen Informatiewijzer magnesium Magnesium; een veelzijdig mineraal

Nadere informatie

Botontkalking. Osteoporose

Botontkalking. Osteoporose Botontkalking Osteoporose 2 Informatie voor vrouwen van 50 jaar of ouder en mannen van 65 jaar of ouder die een botbreuk hebben en behandeld worden op afdeling orthopedie Op dit moment wordt u in het CWZ

Nadere informatie

Bewegingsapparaat bij het ouder worden

Bewegingsapparaat bij het ouder worden Meer leren over lichaam en gezondheid Bewegingsapparaat bij het ouder worden Sandrine Bours Reumatoloog MUMC+ Agenda Inleiding Osteoporose Artrose Artritis Reumatoïde artritis Jicht Inleiding Skelet nodig

Nadere informatie

LEEF en BEWEEG! Behandelingsschema. Artroseraadgever voor patiënten. Artrose in kleine en grote gewrichten en de behandeling ervan met

LEEF en BEWEEG! Behandelingsschema. Artroseraadgever voor patiënten. Artrose in kleine en grote gewrichten en de behandeling ervan met Behandelingsschema Naargelang het gewricht of de graad van artrose krijgt u één of meerdere injecties met OSTENIL, OSTENIL PLUS of OSTENIL MINI. Hier afscheuren Artroseraadgever voor patiënten 1. Injectie

Nadere informatie

Voedingsadvies bij Diabetes Mellitus. Bij gebruik van GLP-1-analoog

Voedingsadvies bij Diabetes Mellitus. Bij gebruik van GLP-1-analoog Voedingsadvies bij Diabetes Mellitus Bij gebruik van GLP-1-analoog Aangezien u lijdt aan Diabetes mellitus, type 2 (oftewel ouderdomsdiabetes) én overgewicht hebt, heeft de arts u een behandeling met zogenaamd

Nadere informatie

Kijk eens even verder in het gewricht

Kijk eens even verder in het gewricht ANATOMIE (PATHO)FYSIOLOGIE DIAGNOSTIEK THERAPIE MOGELIJKHEDEN VOOR PRAKTIJK René Huijbers, dierenarts Technical Services Manager Osteoarthritis: definitie Synoniemen: Osteoarthrose Arthrose Slijtage Definitie:

Nadere informatie

BOTTUMOREN. 1. Normaal botweefsel

BOTTUMOREN. 1. Normaal botweefsel BOTTUMOREN Om beter te kunnen begrijpen wat een bottumor juist is, wordt er in deze brochure meer uitleg gegeven over de normale structuur van het bot. Op die manier krijgt u een beter zicht op wat abnormaal

Nadere informatie

Osteoporose en botdichtheidsmeting (Dexa)

Osteoporose en botdichtheidsmeting (Dexa) Osteoporose en botdichtheidsmeting (Dexa) Osteoporose en botdichtheidsmeting (DExa) Osteoporose of botontkalking is een aandoening waarbij botten dunner en zwakker worden, waardoor botbreuken gemakkelijk

Nadere informatie

Gezonde voeding (voor ouderen)

Gezonde voeding (voor ouderen) Gezonde voeding (voor ouderen) We worden steeds ouder Europe 29% North America 25% Eastern Asia 21% LA & Caribbean 14% 1953 Schijf van vijf 2004 1981 voorjaar van 2016 1965 1991 Algemene voedingsadviezen

Nadere informatie

Ik wilde het dit keer over de ouder wordende hond en hun problemen daarbij hebben.

Ik wilde het dit keer over de ouder wordende hond en hun problemen daarbij hebben. Nieuwsbrief september 2013 Beste Klant! Ik wilde het dit keer over de ouder wordende hond en hun problemen daarbij hebben. Ouderdomskwalen bij de hond: De gemiddelde leeftijd van de hond is onder andere

Nadere informatie

Disclosure belangen spreker

Disclosure belangen spreker Disclosure belangen spreker Wondzorg Symposium 14 oktober 2014 (potentiële) belangenverstrengeling Voor bijeenkomst mogelijk relevante relaties met bedrijven Sponsoring of onderzoeksgeld Honorarium of

Nadere informatie

Osteoarthrose, Osteoarthritis, arthrose, artrose Ontsteking is niet de oorzaak maar het gevolg van het proces itt. Reumatoide artritis

Osteoarthrose, Osteoarthritis, arthrose, artrose Ontsteking is niet de oorzaak maar het gevolg van het proces itt. Reumatoide artritis Osteo-Artrose Osteoarthrose, Osteoarthritis, arthrose, artrose Ontsteking is niet de oorzaak maar het gevolg van het proces itt. Reumatoide artritis Artrose Hoe ziet normaal kraakbeen eruit? Hoe werkt

Nadere informatie

Polikliniek voor Fractuurpreventie en Osteoporose

Polikliniek voor Fractuurpreventie en Osteoporose U heeft een afspraak op de polikliniek voor Fractuurpreventie en Osteoporose van het Erasmus MC omdat u een botbreuk (fractuur) heeft opgelopen. Het kan zijn dat er sprake is van botontkalking (osteoporose).

Nadere informatie

0 Calcium Oxalaat Monohydraat (Wheweliet) 0 Calcium Oxalaat Di-hydraat (Wheddeliet) 0 Calciumfosfaatsteen. 0 Struviet steen.

0 Calcium Oxalaat Monohydraat (Wheweliet) 0 Calcium Oxalaat Di-hydraat (Wheddeliet) 0 Calciumfosfaatsteen. 0 Struviet steen. 0 Calcium Oxalaat Monohydraat (Wheweliet) 0 Calcium Oxalaat Di-hydraat (Wheddeliet) 0 Calciumfosfaatsteen 0 Struviet steen 0 Urinezuurstenen 0 Cystinestenen 6 8 9 10 12 1 2 Bij u zijn nierstenen vastgesteld.

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/32551 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/32551 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/32551 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Krol, Charlotte Georgette Title: Pitfalls in the diagnosis and management of skeletal

Nadere informatie

Energie op je bord, voedsel tegen vermoeidheid In de herfst worden we sneller moe dan in het warme seizoen. Welke producten verlossen ons van de

Energie op je bord, voedsel tegen vermoeidheid In de herfst worden we sneller moe dan in het warme seizoen. Welke producten verlossen ons van de Energie op je bord, voedsel tegen vermoeidheid In de herfst worden we sneller moe dan in het warme seizoen. Welke producten verlossen ons van de vermoeidheid? Gezond eten, wil niet enkel zeggen voedsel

Nadere informatie

"Als je weet wat je eet kan je bewuster keuzes gaan maken en een gezondere lifestyle ontwikkelen."

Als je weet wat je eet kan je bewuster keuzes gaan maken en een gezondere lifestyle ontwikkelen. Dagelijkse voeding Als je wat meer op je voeding wilt gaan letten, dan sta je vast stil bij wat je allemaal op een dag eet. En je vraagt je vast af wat heb je nu direct nodig en wat niet? Wat voor effect

Nadere informatie

Een leven lang vitaal. Kwestie van geluk of goede genen? Kun je er zelf iets aan doen?

Een leven lang vitaal. Kwestie van geluk of goede genen? Kun je er zelf iets aan doen? Een leven lang vitaal Kwestie van geluk of goede genen? Kun je er zelf iets aan doen? Oudste vrouw van de wereld Japanse Misao Okawa, 115 jaar Gemiddelde levensverwachting Mannen en vrouwen in de 20 ste

Nadere informatie

0 Calcium Oxalaat Monohydraat (Wheweliet) 0 Calcium Oxalaat Di-hydraat (Wheddeliet) 0 Calciumfosfaatsteen. 0 Struviet steen.

0 Calcium Oxalaat Monohydraat (Wheweliet) 0 Calcium Oxalaat Di-hydraat (Wheddeliet) 0 Calciumfosfaatsteen. 0 Struviet steen. 0 Calcium Oxalaat Monohydraat (Wheweliet) 0 Calcium Oxalaat Di-hydraat (Wheddeliet) 0 Calciumfosfaatsteen 0 Struviet steen 2 3 0 Urinezuurstenen 0 Cystinestenen 4 5 7 8 9 10 1 2 Bij u zijn nierstenen vastgesteld.

Nadere informatie

HEBBEN NIET TOT EEN BETERE GEZONDHEID VAN ONZE HUISDIEREN GELEID.

HEBBEN NIET TOT EEN BETERE GEZONDHEID VAN ONZE HUISDIEREN GELEID. Wat kan leiden tot een betere gezondheid van ons huisdier! De beter opgeleide dierenartsen, nieuwe antibiotica, meerdere medicijnen, meer geld voor de gezondheidszorg voor dieren en meer dierenartsen en

Nadere informatie

Voedingsleer. Waar gaat deze kaart over? Wat wordt er van je verwacht? Voedingsleer en het plantenrijk

Voedingsleer. Waar gaat deze kaart over? Wat wordt er van je verwacht? Voedingsleer en het plantenrijk Waar gaat deze kaart over? Deze kaart gaat over voedingsleer: over voedingsstoffen en de manier waarop ons lichaam met deze stoffen omgaat. Wat wordt er van je verwacht? Na het bestuderen van deze kaart

Nadere informatie

SAMEN ME VAT A T T I T N I G

SAMEN ME VAT A T T I T N I G SAMENVATTING 186 Inleiding Het renine-angiotensine-aldosteron-systeem (RAAS) is een hormonaal systeem dat in belangrijke mate betrokken is bij de regulatie van bloeddruk en nierfunctie. Het RAAS is een

Nadere informatie

7 Geheimen voor een gezond leven. Elizabeth Versluis

7 Geheimen voor een gezond leven. Elizabeth Versluis 7 Geheimen voor een gezond leven. Elizabeth Versluis 5 Schrijver: Elizabeth Versluis Coverontwerp: ISBN: 9789402129168 2014 Elizabeth Versluis 6 Medullaza 2 7 Geheimen voor een gezond leven. Inhoudsopgave:

Nadere informatie

Bijna alle levensmiddelen bevatten eiwit. Het komt voor in zowel plantaardige als dierlijke producten.

Bijna alle levensmiddelen bevatten eiwit. Het komt voor in zowel plantaardige als dierlijke producten. Elk kind wegen bij opname, groeicurve invullen Anamnese : allergie, nierinsufficiëntie, gluten intolerantie, Hoe is zijn eetlust? Is hij vegetariër? Heeft hij pijn? Koolhydraten zijn een belangrijke energieleverancier.

Nadere informatie

Botbreuk en botontkalking (osteoporose)

Botbreuk en botontkalking (osteoporose) Botbreuk en botontkalking (osteoporose) Op dit moment wordt u vanwege een botbreuk behandeld in het Radboudumc. Uit onderzoek blijkt dat bij vrouwen ouder dan 50 jaar en mannen ouder dan 65 jaar die een

Nadere informatie

Prepare for the Switch Make the Switch. Keep the Switch. Producten in het sportvastentraject. www.sportvasten.nl

Prepare for the Switch Make the Switch. Keep the Switch. Producten in het sportvastentraject. www.sportvasten.nl Prepare for the Switch Make the Switch Producten in het sportvastentraject Keep the Switch www.sportvasten.nl Inleiding Sportvasten is een trainingsmethode waarmee je de metabole switch van suiker- naar

Nadere informatie

PATIËNTEN INFORMATIE. Dieetadvies bij niersteenpatiënten

PATIËNTEN INFORMATIE. Dieetadvies bij niersteenpatiënten PATIËNTEN INFORMATIE Dieetadvies bij niersteenpatiënten Inhoud Welke soort steen heeft u?... 3 Algemene richtlijnen die voor alle nierstenen patiënten gelden... 3 Calcium Oxalaat Monohydraat (Wheweliet)...

Nadere informatie

Osteoporose VRAAG OVER UW MEDICIJNEN? VRAAG HET UW APOTHEKER

Osteoporose VRAAG OVER UW MEDICIJNEN? VRAAG HET UW APOTHEKER Osteoporose WAT IS OSTEOPOROSE WAT VERGROOT DE KANS OP OSTEOPOROSE GEVOLGEN VAN OSTEOPOROSE MEDICIJNEN BIJ OSTEOPOROSE WAT KUNT U ZELF DOEN WAT KAN UW APOTHEKER VOOR U DOEN ADVIES IN EEN PERSOONLIJK GESPREK

Nadere informatie

Osteoporose Inleiding Wat is osteoporose? Botopbouw en botafbraak, hoe zit dat?

Osteoporose Inleiding Wat is osteoporose? Botopbouw en botafbraak, hoe zit dat? Osteoporose Inleiding Osteoporose is een chronische botziekte die bij vrouwen en mannen voorkomt. Osteoporose wordt ook wel botontkalking genoemd. Naar schatting hebben wereldwijd 200 miljoen mensen osteoporose

Nadere informatie

Eet smakelijk René de Groot 15-06-2014

Eet smakelijk René de Groot 15-06-2014 Eet smakelijk René de Groot 15-06-2014 Inhoudsopgave: Kennis testen Waar is voeding eigenlijk goed voor? Waarmee moeten we dan ontbijten? Bloedsuiker spiegel Calorieën?? Schijf van 5 Hoeveel calorieën

Nadere informatie

Het bewegingsstelsel. 1 Inleiding

Het bewegingsstelsel. 1 Inleiding DC 14 Het bewegingsstelsel 1 Inleiding Wij bewegen voortdurend. Om dat mogelijk te maken, hebben we een heel systeem. Dat systeem bestaat voornamelijk uit beenderen, gewrichten en spieren. De spieren worden

Nadere informatie

Ik zou graag. www.prodivet.com

Ik zou graag. www.prodivet.com Ik zou graag gaan we? Checklist 2 Heeft uw hond moeite met opstaan? Beweegt hij minder dan in het verleden? Toont hij stijfheid? Loopt hij vaker achter u tijdens de wandelingen? Heeft hij moeite met traplopen?

Nadere informatie

Behandeling van osteoporose

Behandeling van osteoporose Behandeling van osteoporose Botontkalking mca.nl Inhoudsopgave Wat is osteoporose? 3 Wie krijgen osteoporose? 3 Behandeling van osteoporose 4 Wat kunt u doen om uw botten te beschermen? 4 Het is belangrijk

Nadere informatie

b Sportvoeding en herstel

b Sportvoeding en herstel b Meer dan voeding! b Sportvoeding en herstel Anouska van Meer der dan Zee voeding! & Brenda Frunt Belang gezonde sportvoeding Prestatieverbetering Voldoende energie voor trainingen en wedstrijden Sneller

Nadere informatie

Osteoporose Botontkalking Hou je je broze botten heel? Vakgroep Reumatologie P. van Oijen, reumatoloog J. van der Donk, osteoporoseverpleegkundige

Osteoporose Botontkalking Hou je je broze botten heel? Vakgroep Reumatologie P. van Oijen, reumatoloog J. van der Donk, osteoporoseverpleegkundige Osteoporose Botontkalking Hou je je broze botten heel? Vakgroep Reumatologie P. van Oijen, reumatoloog J. van der Donk, osteoporoseverpleegkundige Wat is botontkalking? Definitie osteoporose Een systemische

Nadere informatie

Osteoporose Nog vragen? Patiëntenorganisaties Osteoporose Vereniging Is preventief onderzoek nuttig? Wat zijn de klachten?

Osteoporose Nog vragen? Patiëntenorganisaties Osteoporose Vereniging Is preventief onderzoek nuttig? Wat zijn de klachten? Osteoporose Osteoporose Osteoporose is ook bekend onder de naam botontkalking. Het is een aandoening waarbij de botafbraak sneller gaat dan de botaanmaak. Hierbij verdwijnt er kalk uit de botten en de

Nadere informatie

WELLNESS CATFOOD DOG & CAT WELLNESS DOGFOOD HI-TEC BALANCED NUTRITION

WELLNESS CATFOOD DOG & CAT WELLNESS DOGFOOD HI-TEC BALANCED NUTRITION WELLNESS CATFOOD DOG & CAT WELLNESS DOGFOOD HI-TEC BALANCED NUTRITION NL 2 WELLNESS CATFOOD Wellness WELLNESS KITTEN WELLNESS ADULT WELLNESS SENSITIVE King Qualifood is een divisie van de firma Natural

Nadere informatie

Osteoporose en een chronische longziekte (COPD)

Osteoporose en een chronische longziekte (COPD) COPD en Osteoporose Wat is osteoporose? Osteoporose is ook bekend onder de naam botontkalking. Het is een aandoening waarbij de botafbraak sneller gaat dan de botaanmaak. Hierbij verdwijnt er kalk uit

Nadere informatie

www.herbanova.be Prijslijst : geldig tot februari 2016 GRONDSTOFFEN Alcohol 96 %, zuivere ethanol 1000 ml 35,00

www.herbanova.be Prijslijst : geldig tot februari 2016 GRONDSTOFFEN Alcohol 96 %, zuivere ethanol 1000 ml 35,00 Dragers Alcohol 96 %, zuivere ethanol 1000 ml 35,00 Alcohol 96 %, zuivere ethanol 100 ml 5,20 Zouten Himalayazout, organisch zout, hoog energetisch is een fijn zout, zoals keukenzout, maar dan ongeraffineerd,

Nadere informatie

gezond zijn, gezond blijven met vitamines en mineralen

gezond zijn, gezond blijven met vitamines en mineralen gezond zijn, gezond blijven met vitamines en mineralen Vitamines en mineralen: we kunnen geen dag zonder We weten dat we ze elke dag nodig hebben. Maar wat zijn het nu eigenlijk? Vitamines en mineralen

Nadere informatie

Behandeling van artrose

Behandeling van artrose Behandeling van artrose Door Vincent Hesselink Bijna dagelijks zie ik een patiënt op mijn spreekuur die een vorm van artrose heeft. Dat is ook logisch want naar schatting hebben ruim 1 miljoen Nederlanders

Nadere informatie

Hormoongebruik rond de overgang

Hormoongebruik rond de overgang Hormoongebruik rond de overgang Afdelingen gynaecologie en verloskunde Inhoudsopgave Inleiding 2 Wat is de overgang? 2 Klachten tijdens de overgang 2 Het gebruik van oestrogenen tijdens de overgang 2 De

Nadere informatie

24 mei 2011 Gezonde voeding voor senioren

24 mei 2011 Gezonde voeding voor senioren 24 mei 2011 Gezonde voeding voor senioren Annette Schormans, diëtist Lezing 26 januari 2015 KBO Boxtel Gezondheidsproblemen leefregels voor senioren goede keuze in voeding maken blijven bewegen hersenen

Nadere informatie

Botopbouw. Mineralen (micronutriënten)

Botopbouw. Mineralen (micronutriënten) Botopbouw De onevenredige nadruk op calcium als belangrijkste botopbouwer zorgt ervoor dat veel vrouwen en mannen met een verhoogd risico op osteoporose niet weten dat er ook nog andere, even belangrijke

Nadere informatie

Vitaminen en mineralen. Vraag je Alphega apotheek om meer informatie en advies. Jouw gezondheid is onze zorg

Vitaminen en mineralen. Vraag je Alphega apotheek om meer informatie en advies. Jouw gezondheid is onze zorg Vitaminen en mineralen Vraag je Alphega apotheek om meer informatie en advies Jouw gezondheid is onze zorg Inhoud Vitaminen 3 Mineralen 4 Voeding 4 Dagelijkse behoefte 4 Wanneer extra vitaminen gebruiken

Nadere informatie

FEMgen Test. Menopauze. Risico s in kaart. Menopauze

FEMgen Test. Menopauze. Risico s in kaart. Menopauze FEMgen Test Menopauze Prof Dr. B. Weber Laboratoires Réunis Risico s in kaart De FEMgen test biedt u de mogelijkheid uw persoonlijk risico en predispositie op het verkrijgen van gevaarlijke bijwerkingen,

Nadere informatie

Beschrijving van osteoporose... 1. Verschijnselen van osteoporose... 1. Risicofactoren voor osteoporose... 2. Diagnose stellen bij osteoporose...

Beschrijving van osteoporose... 1. Verschijnselen van osteoporose... 1. Risicofactoren voor osteoporose... 2. Diagnose stellen bij osteoporose... Osteoporose Inhoudsopgave Beschrijving van osteoporose... 1 Verschijnselen van osteoporose... 1 Risicofactoren voor osteoporose... 2 Diagnose stellen bij osteoporose... 3 Preventie van / leefregels bij

Nadere informatie

Reumatologie/Chirurgie/Orthopedie/Interne Osteopenie en/of osteoporose

Reumatologie/Chirurgie/Orthopedie/Interne Osteopenie en/of osteoporose Reumatologie/Chirurgie/Orthopedie/Interne Osteopenie en/of osteoporose Inleiding Botopbouw Bot is levend materiaal; het wordt voordurend afgebroken en opgebouwd. Cellen met de naam osteoclasten breken

Nadere informatie

Plantaardige voeding 1

Plantaardige voeding 1 Plantaardige voeding 1 Aanbevolen dieet Eiwitten 15% Vetten 10% koolhydraten 75% Hoe eten wij? Groente- en fruitconsumptie daalt Stijging in consumptie van kant- en klaarproducten Daling in consumptie

Nadere informatie

Voeding bij borstkanker. Drs. Rianne van Lieshout Diëtist Paramáx, Máxima Medisch Centrum 3 oktober 2012

Voeding bij borstkanker. Drs. Rianne van Lieshout Diëtist Paramáx, Máxima Medisch Centrum 3 oktober 2012 Voeding bij borstkanker Drs. Rianne van Lieshout Diëtist Paramáx, Máxima Medisch Centrum 3 oktober 2012 Voeding en borstkanker Antioxidanten, het wondermiddel tegen kanker? Anti-oxidanten helpen kanker

Nadere informatie

De invloed van ontstekingsreuma en -behandeling op hart- en vaatziekten

De invloed van ontstekingsreuma en -behandeling op hart- en vaatziekten De invloed van ontstekingsreuma en -behandeling op hart- en vaatziekten In Nederland hebben ongeveer 400.000 mensen last van ontstekingsreuma. Deze vorm van reuma kenmerkt zich door langdurige gewrichtsontstekingen.

Nadere informatie

lyondellbasell.com Eet dit Dat niet Verbeter je gezondheid

lyondellbasell.com Eet dit Dat niet Verbeter je gezondheid Eet dit Dat niet Verbeter je gezondheid Verander je keuzes, verander je leven Deze presentatie heeft als doel om u betere beslissingen te laten nemen m.b.t. voeding om zo uw gezondheid te verbeteren. Belangrijke

Nadere informatie

Osteoporose. Osteoporose, wat is dat?

Osteoporose. Osteoporose, wat is dat? Osteoporose Osteoporose betekent letterlijk poreus bot of bot met gaten en wordt ook wel botontkalking genoemd. Het is de meest voorkomende stofwisselingsziekte van de botten, waarbij steeds meer botmassa

Nadere informatie

Peesaandoeningen I Inleiding

Peesaandoeningen I Inleiding Peesaandoeningen I Inleiding Wat is een pees? Pezen zorgen voor de aanhechting van een spier op een vast punt in het lichaam. Meestal betreft dit een botstuk. De overgang van de spier naar de pees is geleidelijk

Nadere informatie

Voeding en osteoporose

Voeding en osteoporose Voeding en osteoporose 2 Voeding bij osteoporose Bij osteoporose (botontkalking) is de afbraak van de botten vergroot, waardoor de botten erg verzwakt zijn. De kans op botbreuken is verhoogd. Belangrijke

Nadere informatie

Overmatig drinken en plassen is een vaak voorkomend symptoom bij de. hond. Het kan veroorzaakt worden door verschillende ziekten in het

Overmatig drinken en plassen is een vaak voorkomend symptoom bij de. hond. Het kan veroorzaakt worden door verschillende ziekten in het SUIKERZIEKTE Overmatig drinken en plassen is een vaak voorkomend symptoom bij de hond. Het kan veroorzaakt worden door verschillende ziekten in het lichaam. U kunt hierbij denken aan slecht functionerende

Nadere informatie

Osteoporose en Botdichtheidsmeting

Osteoporose en Botdichtheidsmeting Osteoporose en Botdichtheidsmeting Botontkalking en onderzoek hiernaar Wat is osteoporose? Osteoporose wordt ook wel botontkalking genoemd. Het is een aandoening waarbij de botten dunner en zwakker worden

Nadere informatie

Fig. 0. 1 De Leefstijlacademie

Fig. 0. 1 De Leefstijlacademie Inleiding Wat goed dat je hebt doorgezet naar de volgende cursus! Je wilt dus nog meer te weten komen over hoe je lichaam precies in elkaar zit en hoe het werkt! En dat precies is wat je in deze cursus

Nadere informatie

Cholesterol. Alles wat je ooit wilde weten

Cholesterol. Alles wat je ooit wilde weten Cholesterol Alles wat je ooit wilde weten Waar komt cholesterol vandaan? Het overgrote deel van de cholesterol in ons lichaam maakt ons lichaam zélf aan. Eén derde nemen we op via onze voeding. Cholesterol

Nadere informatie

METING TANITA INNERSCAN. NAAM:. LEEFTIJD:. LENGTE cm:. GESLACHT: M / V. Gewicht. Vetpercentage. Watergehalte % Spiermassa.

METING TANITA INNERSCAN. NAAM:. LEEFTIJD:. LENGTE cm:. GESLACHT: M / V. Gewicht. Vetpercentage. Watergehalte % Spiermassa. METING TANITA INNERSCAN NAAM:. LEEFTIJD:. LENGTE cm:. GESLACHT: M / V DATUM DATUM DATUM DATUM Gewicht Vetpercentage Watergehalte % Spiermassa Lichaamsbouwtype Basismetabolisme Metabolische leeftijd Botmassa

Nadere informatie

De 27 onmisbare vitaminen en mineralen

De 27 onmisbare vitaminen en mineralen Page 1 of 5 De 27 onmisbare vitaminen en mineralen zaterdag 05 september 2009 Wist je dat een kiwi in verhouding veel meer vitamine C bevat dan een sinaasappel? Week&nd start het nieuwe schooljaar gezond,

Nadere informatie

Calcium. Verkennend literatuur onderzoek naar de gezondheidseffecten van calcium

Calcium. Verkennend literatuur onderzoek naar de gezondheidseffecten van calcium Calcium Verkennend literatuur onderzoek naar de gezondheidseffecten van calcium J.Picauly Opleiding voeding en diëtetiek Schriftelijke vaardigheden VD1-F1 De Haagse Hogeschool, Den Haag, 9 oktober 2012

Nadere informatie

Supplementen. voeding. Steeds vaker zie ik rantsoenen waar een hele serie. supplementen aan is toegevoegd. De reden voor het gebruik

Supplementen. voeding. Steeds vaker zie ik rantsoenen waar een hele serie. supplementen aan is toegevoegd. De reden voor het gebruik Supplementen Steeds vaker zie ik rantsoenen waar een hele serie supplementen aan is toegevoegd. De reden voor het gebruik van supplementen is vaak onvrede over de gezondheid, de conditie of de prestaties

Nadere informatie

MELATONINE. Het natuurlijke slaapmiddel

MELATONINE. Het natuurlijke slaapmiddel MELATONINE Het natuurlijke slaapmiddel Wat is Melatonine Melatonine is een hormoon dat in de pijnappelklier (epifyse) geproduceerd wordt uit serotonine (neurotransmitter betrokken bij stemming en pijn)

Nadere informatie

Inhoud. Wat is osteoarthritis?

Inhoud. Wat is osteoarthritis? Inhoud Osteoarthritis Welke gewrichten worden aangetast? Pijn en ongemak Synoviaal vocht Beschikbare behandelingen Fermathron TM Hoe werkt het? De behandeling Wie hebben er baat bij? Wat kunt u doen? 3

Nadere informatie

gezond zwanger met vitamines en mineralen

gezond zwanger met vitamines en mineralen gezond zwanger met vitamines en mineralen Vitamines en mineralen: we kunnen geen dag zonder We weten dat we ze elke dag nodig hebben. Maar wat zijn het nu eigenlijk? Vitamines en mineralen zijn voedingsstoffen

Nadere informatie

Leefregels voor. Gezond blijven. KBO Bernadette Helmond. 23 april 2014

Leefregels voor. Gezond blijven. KBO Bernadette Helmond. 23 april 2014 Leefregels voor Gezond blijven KBO Bernadette Helmond 23 april 2014 1 Senioren leven ongezonder dan 10 jaar geleden - Drinken meer - Roken (vrouwen) - Bewegen minder - Overgewicht - Eenzijdig eten 2 Leefregels

Nadere informatie

g e c o n c e n t r e e r d e v o e d i n g s s u p p l e m e n t e n EquiForcE

g e c o n c e n t r e e r d e v o e d i n g s s u p p l e m e n t e n EquiForcE g e c o n c e n t r e e r d e v o e d i n g s s u p p l e m e n t e n EquiForce EquiForce - geconcentreerde voedingssupplementen powered by HAVENS g e c o n c e n t r e e r d e v o e d i n g s s u p p

Nadere informatie

RENAL DIET VOOR DE HOND

RENAL DIET VOOR DE HOND RENAL DIET VOOR DE HOND Bij de behandeling van een nieraandoening zal uw dierenarts uw hond meestal een speciale dieetvoeding voorschrijven. Royal Canin Renal Diet is speciaal ontwikkeld voor honden ter

Nadere informatie

ARGI+ Sporten met Forever

ARGI+ Sporten met Forever ARGI+ Sporten met Forever Sporten met de natuurlijke boost van ARGI+ ARGI+ is een uniek supplement voor actieve sporters die hun lichaam dat beetje extra willen geven voor optimale prestaties. ARGI+ heeft

Nadere informatie

Calcium + Vitamine D3:

Calcium + Vitamine D3: INCLUSIEF RICHTLIJNEN Calcium + Vitamine D3: O S T E O P O R O S E Inleiding Osteoporose is de medische aanduiding voor mensen bij wie de botafbraak (botontkalking) al een geruime tijd sneller gaat dan

Nadere informatie

Chapter 9. Dutch Summary

Chapter 9. Dutch Summary Chapter 9 Dutch Summary Samenvatting van het proefschrift GLP-1 en de neuroendocriene regulatie van voedsel inname in obesitas en type 2 diabetes: stof tot nadenken Chapter 9 Obesitas en type 2 diabetes

Nadere informatie

Cellulaire voedingsstoffen

Cellulaire voedingsstoffen Cellulaire voedingsstoffen Dr. Rath's adviezen voor cellulaire gezondheid zijn gericht op de belangrijke rol die voedingsstoffen spelen bij de preventie en het ontstaan van vele chronische gezondheidsklachten

Nadere informatie

De lever bij kat en hond

De lever bij kat en hond De lever bij kat en hond Veterinary Diet DE LEVER BIJ KAT EN HOND Leveraandoeningen komen relatief vaak voor bij katten en honden. De afgelopen jaren is er grote vooruitgang geboekt in het achterhalen

Nadere informatie

Gezond leven betekent dat je; - voldoende beweegt - gezond eet

Gezond leven betekent dat je; - voldoende beweegt - gezond eet Gezond leven betekent dat je; - voldoende beweegt - gezond eet Waarom eet je eigenlijk? Je krijgt er energie van! Energie heb je nodig alle processen in je lichaam b.v. voor lopen, computeren Maar ook

Nadere informatie

Bewegen je gewrichten niet meer zo soepel? Lees deze brochure

Bewegen je gewrichten niet meer zo soepel? Lees deze brochure Bewegen je gewrichten niet meer zo soepel? Lees deze brochure PM/GL/09/024/NF-05/2010 HET GEWRICHT Ons lichaam kan bewegen dankzij gewrichten. Deze vervullen de rol van een scharnier tussen de beenderen,

Nadere informatie

Samenvatting in het Nederlands

Samenvatting in het Nederlands Inleiding Mineralisatie in een organisme is het afzetten van kalkzouten (die voornamelijk bestaan uit calcium en fosfaat) in dood of levend weefsel. Mineralisatie of verkalking is essentiëel voor de ontwikkeling

Nadere informatie

Informatie over botuitzaaiingen en botcomplicaties bij longkanker. botcomplicaties.nl

Informatie over botuitzaaiingen en botcomplicaties bij longkanker. botcomplicaties.nl Informatie over botuitzaaiingen en botcomplicaties bij longkanker botcomplicaties.nl Inleiding Deze brochure geeft u informatie over botuitzaaiingen en botcomplicaties bij longkanker. Wat zijn botuitzaaiingen

Nadere informatie

Zuivelproducten voor sporters Effect van melkeiwit en micronutriënten voor prestatie. Jan Steijns

Zuivelproducten voor sporters Effect van melkeiwit en micronutriënten voor prestatie. Jan Steijns Zuivelproducten voor sporters Effect van melkeiwit en micronutriënten voor prestatie Jan Steijns physical activity, athletic performance, and recovery from exercise are enhanced by optimal nutrition @

Nadere informatie

Een bijdrage van: Fenny v.d. Bovenkamp van Vita-Health.

Een bijdrage van: Fenny v.d. Bovenkamp van Vita-Health. Nieuwsbrief, februari 2015 Een bijdrage van: Fenny v.d. Bovenkamp van Vita-Health. Als professioneel Vitaal Coach ondersteunt en begeleidt ze haar klanten bij het vinden van een gezondere levensstijl,

Nadere informatie

Dieetadvies bij jicht

Dieetadvies bij jicht VOEDING & DIEET Dieetadvies bij jicht ADVIES Dieetadvies bij jicht Jicht ontstaat als urinezuur in het lichaam wordt opgehoopt, vooral in de gewrichten. De behandeling die u krijgt, heeft tot doel de hoeveelheid

Nadere informatie