Hoe & Waarom. Voeding, leefstijl en kanker Preventie

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Hoe & Waarom. Voeding, leefstijl en kanker Preventie"

Transcriptie

1 Hoe & Waarom Voeding, leefstijl en kanker Preventie

2 inhoud Wat is kanker? 2 Doelstelling De Stichting Wereld Kanker Onderzoek Fonds (WCRF NL) helpt mensen bij het maken van keuzes die het risico op kanker verlagen. Missie Het financieren van wetenschappelijk onderzoek naar de relatie tussen voeding, leefwijze, gewicht, lichaamsbeweging en het risico op kanker Conclusies laten trekken uit al het beschikbare wetenschappelijke bewijs over kankerpreventie door deskundigen Het geven van voorlichting over kankerpreventie Wat veroorzaakt of voorkomt kanker? 4 Hoe voeding en leefstijl het risico op kanker beïnvloeden 6 Gezonde keuzes: hoe kunt u uzelf beschermen? 8 Verklarende woordenlijst 14 Aanbevelingen ter preventie van kanker 16 Over het Wereld Kanker Onderzoek Fonds 17 Internationaal netwerk Stichting Wereld Kanker Onderzoek Fonds (WCRF NL) maakt deel uit van het internationale World Cancer Research Fund (WCRF) netwerk. De overige organisaties in dit netwerk zijn: The American Institute for Cancer Research (AICR) World Cancer Research Fund UK (WCRF UK) World Cancer Research Fund Hong Kong (WCRF HK) Fonds Mondial de Recherche contre le Cancer (WCRF FR) Woorden die in rood gemarkeerd zijn vindt u terug in de verklarende woordenlijst achterin deze brochure. 1

3 Wat is kanker? Veel mensen denken dat kanker een kwestie is van foute genen of gewoon pech. Dat is niet helemaal juist. Uit wetenschappelijk onderzoek blijkt namelijk dat ook keuzes die we elke dag maken in onze voeding en leefstijl van invloed zijn op het risico op kanker. Door niet te roken, een gezond voedingspatroon aan te houden en voldoende te bewegen, kunnen we het risico op kanker verlagen. Hiermee kunt u vandaag al beginnen. Kanker is een ziekte van en in lichaamscellen. Die cellen vormen de bouwstenen van het lichaam. Het gedrag en de levensduur ervan worden bepaald door de informatie in de genen (DNA). In de kern van iedere cel in het lichaam zit namelijk genetisch materiaal dat van ouder op kind wordt doorgegeven. Kanker is een verzamelnaam voor ruim honderd ziekten die bepaalde organen of weefsels in het lichaam aantasten. Kanker begint altijd in een enkele cel en elke vorm van kanker ontwikkelt zich als de genetische informatie in een cel op de een of andere manier beschadigd raakt. De cel muteert dan tot een abnormale cel. 2 Hoe wordt een cel een kankercel? Ons lichaam bevat verschillende soorten cellen die zich allemaal op dezelfde manier gedragen. Er worden voortdurend nieuwe cellen aangemaakt om oude, beschadigde en afgestorven cellen te vervangen. Daarbij regelen de genen het proces van groeien, delen en sterven. Met miljoenen celdelingen per dag kan er altijd wel iets misgaan: een cel kan zich bijvoorbeeld in een ongeremd tempo gaan delen. Zo n groep cellen vormt dan een knobbel of een zwelling, een zogenaamde tumor. Sommige tumoren zijn goedaardig (benigne). Dat betekent dat ze niet door weefsels heengroeien en zich niet verspreiden door het lichaam. Deze tumoren zijn in principe niet schadelijk. Wel kan de tumor op omliggende weefsels of organen drukken, waardoor het gezwel verwijderd moet worden. Kwaadaardige (maligne) tumoren, ook wel carcinomen genoemd, zijn wel schadelijk voor het lichaam. Het genetische materiaal in de cellen is zodanig aangetast dat de cellen zich afwijkend gaan gedragen. Zij kunnen weefsels en organen binnendringen en gezonde cellen beschadigen. Soms ook zaaien beschadigde cellen van de tumor zich verder uit door het lichaam. Dit proces staat bekend als metastase. Vormen van kanker Er zijn ruim honderd verschillende vormen van kanker die in verschillende organen, weefsels en delen van het lichaam kunnen ontstaan. Alle kankers hebben één gemeenschappelijk kenmerk, namelijk een ongeremde deling van cellen. Er zijn ruwweg vier typen kanker te onderscheiden, carcinomen, leukemie, lymfomen en sarcomen. Carcinomen Carcinomen, kwaadaardige tumoren, ontstaan in het dekweefsel van organen, bijvoorbeeld in de darm. Carcinomen zijn de meest voorkomende kankervormen, zij vormen 85% van alle kankergevallen. Een speciaal soort carcinoom is het adenocarcinoom. Deze tumor ontstaat in weefsels van klieren, waardoor bijvoorbeeld borstkanker ontstaat. Leukemie en lymfomen Leukemie is een bloedkanker waarbij witte bloedcellen zich ongeremd gaan vermenigvuldigen en in het bloed circuleren. Lymfomen zijn kwaadaardige tumoren in onder andere de lymfeklieren. Hieronder vallen o.a het hodgkin en het nonhodgkin lymfoom. In ongeveer 7% van de kankergevallen betreft het leukemie of een lymfoom. Sarcomen Sarcomen zijn tumoren in steun- of bindweefsel. Deze vorm van kanker is zeldzaam en komt maar in 1% van alle gevallen van kanker voor. Dan is er nog een restgroep van 7% waaronder kankervormen vallen als hersentumoren. 3 Een lang proces Kanker ontstaat niet van de ene op de andere dag. Er gaat een lang en ingewikkeld proces aan vooraf, waar veel veranderingen voor nodig zijn. Zo n ontwikkelingsproces kan jaren of zelfs tientallen jaren duren. Daarom is kanker een ziekte die zich meestal pas op latere leeftijd openbaart. Wel blijkt dat we er zelf wat aan kunnen doen om het risico op kanker te verlagen.

4 wat veroorzaakt of voorkomt kanker? Kanker is een complexe ziekte. Het is niet mogelijk om één factor als de hoofdoorzaak voor het krijgen van deze ziekte aan te wijzen. Want er spelen verschillende factoren een rol bij het ontwikkelen van kanker, zoals de hormoonhuishouding, het voedingspatroon, de leefstijl, genetische aanleg, ontstekingen en infecties (inflammatie). Tussen deze factoren bestaat een wisselwerking die het risico op kanker kan verlagen of verhogen. Een voorbeeld hiervan is het feit dat voeding en lichaamsgewicht de hormoonbalans en infecties in het lichaam beïnvloeden, twee risicofactoren die de kans op kanker kunnen verhogen. erfelijkheid: genetische afwijkingen Slechts in vijf tot tien procent van de kankergevallen spelen erfelijke afwijkende genen een rol. Zo zijn er bepaalde genen ontdekt die borst- of dikke darmkanker kunnen veroorzaken. Maar deze genen zijn zeldzaam. Als deze kankersoorten in uw familie voorkomen en u maakt zich zorgen of het een erfelijkheidskwestie is, kunt u dit het beste met uw huisarts bespreken. Bij kanker gaat het altijd om beschadigingen in het genetische materiaal van een lichaamscel waardoor er ongeremde celdelingen plaatsvinden. Slechts een klein deel van de kankervormen wordt veroorzaakt door erfelijke, afwijkende genen. Of iemand kanker krijgt, wordt veel meer bepaald door leefstijl. Roken, voeding en lichaamsbeweging blijken volgens onderzoek veel meer van invloed op het krijgen van kanker. Dit is goed nieuws, want het betekent dat we er zelf iets aan kunnen doen om het risico op kanker te verlagen. De keuze die we iedere dag maken in wat we eten en drinken en hoeveel we bewegen, bepaalt de mate van bescherming tegen kanker. Van de prille jeugd tot op hoge leeftijd. Slechts in 5 tot 10 % van de kankergevallen spelen erfelijke afwijkende genen een rol. Mensen met dergelijke afwijkende genen zijn weliswaar gevoeliger voor bepaalde kankersoorten, maar hoeven de ziekte niet automatisch te krijgen. Het betekent wel dat deze mensen een hoger risico hebben op het ontwikkelen van kanker. Wat uw risico op kanker op dit moment ook is, u kunt zelf stappen nemen om uw eigen risico te verlagen. voeding & leefstijl Voeding en leefstijl zijn de belangrijkste katalysatoren voor het krijgen van kanker. Roken zorgt bijvoorbeeld al voor 90% van alle gevallen van longkanker en voor 20% van álle gevallen van kanker. De verklaring: tabak is carcinogeen (kankerverwekkend) en extra schadelijk in combinatie met alcohol. Door roken ontstaan er zogenaamde vrije radicalen. Deze moleculen zijn in het lichaam het bijproduct van normale celactiviteit. Als er veel vrije radicalen worden gemaakt, kunnen deze normale cellen beschadigen. Ook blootstelling aan chemicaliën en zonlicht kunnen de aanmaak van vrije radicalen bevorderen. Daarnaast worden bepaalde stoffen in het voedsel in verband gebracht met het veroorzaken van kanker. Een voorbeeld hiervan is nitriet dat in bewerkt vlees voorkomt. Daarentegen bevatten groente en fruit weer stoffen zoals antioxidanten die juist beschermen tegen de schadelijke effecten van vrije radicalen. Antioxidanten kunnen schade aan cellen beperken en zelfs repareren. Verder zien meer wetenschappers in dat ook de hoeveelheid voedsel die we dagelijks naar binnenwerken invloed heeft op het ontstaan van kanker. Na roken is overgewicht namelijk de belangrijkste oorzaak voor het ontwikkelen van kanker. En ook deze factor kunnen we zelf in de hand houden. Met een gezond voedingspatroon, voldoende beweging en door te streven naar een gezond gewicht, kunnen we het risico op kanker met een derde verlagen. De keuzes die we hierin iedere dag maken, vergroten de kans op een langer en gezonder leven. Omgevingsfactoren In ons leefmilieu zijn er bepaalde stoffen die kankerverwekkend zijn. Zo kunnen bepaalde industriële chemicaliën, het overmatig blootstellen aan zonlicht en röntgenstraling en sommige medicijnen het DNA beschadigen waardoor het normale celgedrag wijzigt. Voor bepaalde groepen mensen vormen deze omgevingsfactoren een extra risico. Het gaat dan bijvoorbeeld om mensen die voor hun werk regelmatig zijn blootgesteld aan schadelijke stoffen. infectieziekten Tenslotte zijn er infectieziekten die het risico op bepaalde vormen van kanker verhogen. Een voorbeeld hiervan is het Humaan Papilloma Virus (HPV), een infectie waarvan bekend is dat het baarmoederhalskanker kan veroorzaken. Verder wordt de bacterie helicobacter pylori in verband gebracht met het ontstaan van maagkanker. 4 5

5 Voeding, lichaamsbeweging en gewicht spelen een belangrijke rol bij de preventie van kanker. Hoe meer uw leefstijl uit antikankerfactoren en hoe minder uit pro-kankerfactoren bestaat, hoe beter u beschermd bent tegen kanker. hoe kunnen voeding en leefstijl het risico op kanker beïnvloeden? De ontwikkeling van kanker is een lang proces en de verandering van een normale cel in een kankercel kan jaren duren. Als het DNA van lichaamscellen beschadigd raakt en er kankercellen ontstaan, verdringen deze op den duur de gezonde cellen. Kanker is helaas nooit helemaal te voorkomen, maar het is nooit te laat om stappen te nemen om uw risico op kanker te verlagen. Niet (meer) roken, een gezond voedingspatroon, voldoende beweging en een gezond gewicht verkleinen het risico op kanker met een derde. Het schema op de pagina hiernaast laat zien hoe voeding en leefstijl het risico op kanker kunnen verlagen. Pro-kankerfactoren kunnen het risico op kanker verhogen of het kankerproces versnellen. Anti-kankerfactoren kunnen het risico op kanker verlagen of het kankerproces vertragen. Een leefstijl van jongs af aan met zoveel mogelijk antikankerfactoren, verkleint de kans op kanker. Pro-kankerfactoren Obesitas/ overgewicht Voedingspatroon met weinig groente en fruit Hoge consumptie van rood en bewerkt vlees Lage consumptie van vezels en peulvruchten Onvoldoende lichaamsbeweging Overmatig alcoholgebruik Hoge consumptie van zout en gezouten voedsel Eventuele kankercel gezonde cel tijd: 10 tot 20 jaren Anti-kankerfactoren Voedingspatroon met veel groente en fruit Hoge consumptie van vezels en peulvruchten Lage consumptie van rood en bewerkt vlees Voldoende lichaamsbeweging Geen of matig alcoholgebruik Borstvoeding gehad en/of borstvoeding gegeven Gezonde cel 6 7

6 gezonde keuzes: hoe kunt u uzelf elke dag beschermen? De keuzes in voeding en leefstijl die we iedere dag maken, hebben veel invloed op onze gezondheid en op het risico op kanker en andere chronische ziekten. We geven een aantal voorbeelden van voeding- en leefstijlfactoren waarmee u het risico op kanker kunt verlagen. lichaamsvet/vetweefsel Het bewijs dat overgewicht en obesitas het risico op kanker vergroten, is sterker dan ooit. Teveel vetweefsel verhoogt het risico op kankersoorten als maag-, slokdarm-, lever-, nier-, baarmoeder- en borstkanker (na de menopauze). Er zijn hier verschillende oorzaken voor. Vet, met name als het rond de taille zit, stimuleert het lichaam om hormonen als oestrogeen, androgeen en bepaalde groeihormonen te produceren. Een hoge concentratie van deze hormonen kan het kankerproces versnellen. Na de menopauze 8 produceren vetcellen, zo blijkt uit onderzoek, voornamelijk oestrogeen. Hoe meer vetcellen, hoe meer oestrogeen er wordt geproduceerd. En een teveel hiervan kan bijvoorbeeld borstkanker na de menopauze veroorzaken. Daarnaast is vastgesteld dat veertig procent van de cellen in vetweefsel bepaalde chemische verbindingen produceert die het risico op kanker verhogen. Deze verbindingen zorgen namelijk voor een continue staat van infectie in het lichaam waardoor uiteindelijk lichaamscellen beschadigd raken en kunnen uitgroeien tot kankercellen. Bij mensen met obesitas komen dergelijke chronische ontstekingen veel voor. Het advies is daarom te streven naar een slank postuur, maar ondergewicht te vermijden. Een gezond gewicht bereikt u met een voedingspatroon dat bestaat uit weinig calorierijke (cake, chocolade, koek) en veel caloriearme voeding als groente, fruit, peulvruchten en volkorenproducten. Drankjes met veel suiker en fastfood kunt u daarbij beter vermijden. Behalve een gezond voedingspatroon is het belangrijk iedere dag te bewegen. lichaamsbeweging Lichaamsbeweging, in welke vorm ook, verlaagt het risico op onder meer dikke darmkanker en waarschijnlijk ook op borstkanker na de menopauze en baarmoeder(hals)kanker. Hiervoor zijn verschillende verklaringen te geven. Lichamelijke inspanning verbetert het immuunsysteem waardoor het lichaam beter beschermd is tegen ziekten. Bovendien blijven mensen die regelmatig bewegen, ook beter op gewicht. Daarnaast zorgt lichaamsbeweging ervoor dat de insulineresistentie verlaagt en de hormoonspiegel op een gezond peil blijft. Dit laatste is belangrijk omdat hoge concentraties van bepaalde hormonen (oestrogeen) het risico op kanker kunnen verhogen. Nog een belangrijke reden om aan lichaamsbeweging te doen, is dat het zorgt voor een goede spijsvertering, waardoor voedsel sneller wordt verteerd. Tijdens het verteringsproces kunnen er namelijk schadelijke stoffen in de darm ontstaan. Hoe sneller de vertering dus plaatsvindt, hoe minder kans dergelijke schadelijke stoffen krijgen om schade aan de cellen in de darmwand te veroorzaken. Het Wereld Kanker Onderzoek Fonds adviseert iedere dag minimaal 30 minuten aan lichaamsbeweging te doen. Dat kan al door bijvoorbeeld iedere dag een stevige wandeling te maken. Als de conditie verbetert, is het aan te raden iedere dag een inspanning van minimaal 60 minuten te doen, of 30 minuten zeer intensief te bewegen. Hoe actiever u leeft, hoe beter het is. Onthoudt dat iedere minuut lichaamsbeweging per dag beter is dan helemaal geen beweging. volkorenproducten en peulvruchten Een gezond voedingspatroon kan het risico op kanker verlagen. Zo n patroon bestaat uit voedingsproducten die zo min mogelijk bewerkt zijn, zoals volkorenbrood, zilvervliesrijst en peulvruchten als bonen en linzen. Volkorenproducten zitten namelijk boordevol goede voedingsstoffen en vezels. Die voedingsstoffen en vezels ontbreken bij geraffineerde producten zoals witte rijst en wit brood. Ook peulvruchten bevatten vezels en bovendien fytochemicaliën. Wie veel vezels eet, heeft aanmerkelijk minder kans op het krijgen van dikke darmkanker. Dat blijkt uit wetenschappelijk onderzoek. Vezels verbeteren de darmwerking waardoor voedsel sneller wordt verteerd. Daardoor worden cellen in de darmwand korter blootgesteld aan de schadelijke verteringsstoffen. Nog een reden waarom vezels beschermen tegen kanker is dat vezels niet in de maag, maar pas in de darm door bacteriën verteerd worden. Goede bacteriën kunnen de ongeremde deling van kankercellen vertragen. Daarbij bevatten volkorenproducten en peulvruchten ook nog eens weinig vet. Hierdoor zorgen ze langer voor een voldaan gevoel waardoor we minder snel trek krijgen in een tussendoortje. Zo helpen deze voedingsmiddelen een gezond gewicht te houden. 9

7 groente en fruit Wetenschappelijk onderzoek toont aan dat groente en fruit waarschijnlijk beschermen tegen kanker in de mond, keelholte, strottenhoofd, slokdarm, maag, longen, alvleesklier en prostaat. Hiervoor zijn verschillende verklaringen te geven. Groente en fruit bevatten weinig calorieën (caloriearm). Daarnaast bevatten ze veel vitaminen, mineralen, voedingsvezels en fytochemicaliën die goed zijn voor het immuunsysteem en de spijsvertering. Groente en fruit zijn dus een goede keuze wanneer u op gewicht wilt blijven, en helpen uw lichaam van binnen gezond te houden. Een gevarieerde keuze uit groente en fruit is het beste recept voor uw gezondheid. Neem daarom groente en fruit uit elke kleurgroep (rood, groen, oranje, geel, paars en wit). Elke kleur groente en fruit bevat namelijk andere vitaminen en mineralen die wel allemaal een beschermend effect hebben tegen ziekten waaronder kanker. Het Wereld Kanker Onderzoek Fonds adviseert per dag tenminste vijf porties groente en fruit te eten. Antioxidanten en vitaminen Selenium, vitamine C en E en carotenoïden zijn stoffen in groente en fruit die als antioxidant werken. Antioxidanten helpen het lichaam zich te beschermen tegen de schadelijke effecten van vrije radicalen. Het lichaam maakt deze vrije radicalen zelf aan en deze kunnen het DNA beschadigen. Door bijvoorbeeld veel tomaten, peulvruchten (erwten), groene bladgroenten (spinazie), citrusvruchten en bessen te eten, kunt u ervoor zorgen dat vrije radicalen zo min mogelijk schade kunnen veroorzaken. In onder meer spinazie en erwten zit bovendien foliumzuur, dat er voor zorgt dat de structuur van de lichaamscellen gezond blijft. Fytochemicaliën Fytochemicaliën zijn biologisch actieve stoffen die de ontwikkeling van kanker kunnen afremmen of voorkomen. Plantaardige voedingsmiddelen bevatten wel verschillende fytochemicaliën. Een voorbeeld is de stof glucosamine die in koolsoorten (kruisbloemigen) voorkomt, zoals bloemkool en broccoli. Deze stof voorkomt dat kankerverwekkende stoffen actief worden. Look, zoals ui, knoflook en prei, bevat weer andere fytochemicaliën die kankercellen stimuleren zichzelf te vernietigen. Sommige fytochemicaliën werken als antioxidant of ontstekingsremmer waardoor ze bescherming bieden tegen de schade van vrije radicalen. Rood en bewerkt vlees U kunt uw risico op dikke darmkanker verlagen door per week niet meer dan 500 gram (gewicht na bereiding) rood vlees te eten. Rood vlees (rund-, varkens-, en lamsvlees) bevat de stof heem, een ijzerrijke stof die de productie van N-nitrosobestanddelen kan bevorderen. Hiervan is bekend dat ze het DNA in de cellen kunnen beschadigen. Teveel ijzer kan tevens de aanmaak van vrije radicalen bevorderen en zo schade veroorzaken aan de wand van de dikke darm. U kunt nog best een stukje rood vlees bij de maaltijd eten. Maar leg de nadruk in uw maaltijd op plantaardige voeding als groente, fruit en vezelrijke producten. dikke darmkanker Dikke darmkanker komt in Nederland veel voor. Bij vrouwen is het na borstkanker en longkanker de meest voorkomende kankersoort. Bij mannen is het na prostaatkanker en longkanker de meestvoorkomende kankersoort. Dikke darmkanker is een vorm van kanker waar we zelf het meest aan kunnen doen om het te voorkomen. Wetenschappers zijn het erover eens dat dit komt doordat voeding en leefstijl een grote rol spelen bij het ontstaan van dikke darmkanker. Gezonde keuzes in uw voeding en leefstijl zijn dus van groot belang om uw risico op dikke darmkanker te verlagen. Overgewicht en obesitas verhogen de kans op dikke darmkanker aanzienlijk. Met name teveel buikvet is een belangrijke risicofactor. De consumptie van rood en bewerkt vlees en alcohol (bij mannen) verhoogt het risico nog eens. Het goede nieuws is dat u zelf invloed heeft op bovenstaande leefstijlfactoren. Bewerkt vlees verwijst naar vleesproducten die zijn gerookt, gezouten of op een andere manier zijn geconserveerd door toevoeging van conserveringsmiddelen als nitriet. Voorbeelden zijn ham, salami en worst. Uit wetenschappelijk onderzoek blijkt dat zelfs de consumptie van kleine hoeveelheden bewerkt vlees het risico op dikke darmkanker kan verhogen. Als nitriet het lichaam binnenkomt, kunnen er kankerverwekkende N-nitrosobestanddelen gevormd worden. Om uzelf optimaal tegen kanker te beschermen kunt u beter geen bewerkt vlees eten. Goede alternatieven voor ham, salami en worst zijn vis, gevogelte, eieren en peulvruchten. 11

8 zout Zout en met zout bewerkt voedsel kunnen het risico op maagkanker verhogen. Onderzoek in laboratoria heeft uitgewezen dat een hoge consumptie van zout het weefsel van de maagwand kan beschadigen. Deze beschadigde cellen kunnen kanker veroorzaken. Daarnaast leidt overmatig zoutgebruik tot een verhoogde bloeddruk en zo op een grotere kans op hart- en vaatziekten. Het advies is per dag niet meer dan 6 gram zout te gebruiken (ongeveer een theelepel). In Nederland krijgen de meeste mensen zo n 9 en 12 gram per dag aan zout binnen. 70 tot 80% van het zout dat we consumeren, zit in bewerkte voedingsproducten als brood, kaas en kant-en-klaarproducten als soepen, sauzen, fastfood en pizza s. Het is daarom beter te kiezen voor onbewerkte en verse producten, zodat u zelf kunt bepalen of en hoeveel zout u er aan toevoegt. 12 Alcohol Om kanker te voorkomen kunt u het beste geen alcohol drinken. Wetenschappelijk onderzoek heeft namelijk uitgewezen dat alcohol een verhoogde kans geeft op kanker in de mond, keelholte, aan strottenhoofd en slokdarm, evenals op borstkanker bij vrouwen en darmkanker bij mannen. Er wordt nog veel onderzoek gedaan naar het verband tussen alcohol en kanker. Een van de theorieën daarbij is dat alcohol het DNA direct beschadigt. Een andere gedachte is dat alcohol de productie van vrije radicalen en het hormoon oestrogeen stimuleert. Beiden verhogen het risico op kanker. Het risico op aan alcohol gerelateerde vormen van kanker wordt groter als u ook rookt. Ondanks het advies geen alcohol te drinken, heeft onderzoek aangetoond dat kleine hoeveelheden alcohol de kans op hart- en vaatziekten kunnen verlagen. De voordelen wegen alleen op tegen de nadelen bij mensen met een verhoogd risico op hartaandoeningen. Dit zijn mannen boven de veertig en vrouwen na de menopauze. Drinkt u alcohol beperk het aantal glazen alcohol per dag dan tot 2 voor mannen en 1 voor vrouwen. borstvoeding Waarschijnlijk wist u al dat borstvoeding veel voordelen heeft voor de baby. Er is nu ook wetenschappelijk aangetoond dat borstvoeding geven bovendien gunstig is voor de moeder. Hierdoor verlaagt zij namelijk haar risico op borstkanker. Borstvoeding vermindert het niveau van bepaalde aan kanker gerelateerde hormonen in het lichaam van de moeder. Ook zet borstvoeding een mechanisme in werking waardoor het lichaam na het voeden beschadigde cellen in de borst afstoot. Hierdoor verkleint de kans op borstkanker op latere leeftijd. Kinderen die borstvoeding hebben gehad, zijn mogelijk beter beschermd tegen overgewicht en obesitas. Deze kinderen krijgen op latere leeftijd minder calorieën binnen dan kinderen die geen borstvoeding hebben gehad. Dit is een belangrijk gegeven, aangezien dikke kinderen vaak hun hele leven lang last houden van hun overgewicht. borstkanker Borstkanker komt in Nederland veel voor. Samen met longkanker is het de meest voorkomende vorm van kanker bij vrouwen. Gelukkig sterven er de laatste jaren minder vrouwen aan borstkanker. Dit komt mede door het landelijk bevolkingsonderzoek naar borstkanker. Het risico op het krijgen op borstkanker kunt u beïnvloeden door gezond te eten en te leven. In veel gevallen van borstkanker spelen hormonen een rol. Dit geldt voor vrouwen die in of na de menopauze zitten en teveel vetweefsel hebben rond de taille, en voor vrouwen die weinig bewegen, veel alcohol drinken en geen borstvoeding hebben gegeven. Deze vrouwen hebben meestal een hogere hormoonspiegel van bepaalde hormonen. Daarbij is vooral de oestrogeenspiegel een risicofactor. Een hoge concentratie oestrogeen kan het risico op kanker verhogen, omdat dit met name na de menopauze, de cellen in de borst kan beschadigen wat kan leiden tot het ontstaan van borstkanker. Verlaag uw risico op borstkanker door een gezond gewicht te houden, voldoende te bewegen en zo min mogelijk en liever nog geen alcohol te drinken Als u net een baby heeft of moeder wordt, probeer dan minimaal zes maanden borstvoeding te geven. 13

9 verklarende woordenlijst Androgeen Mannelijke geslachtshormonen die de groei en ontwikkeling van spierorganen stimuleren. Testosteron is een voorbeeld van een androgeen. Antioxidanten Stoffen die de lichaamscellen en het DNA beschermen tegen de schadelijke effecten van vrije radicalen. Benigne (goedaardig) Niet schadelijk, niet kwaadaardig. Carcinogeen Kankerverwekkende stof of straling. Meestal gebruikt voor het beschrijven van verbindingen die het DNA beschadigen. Calorierijk/caloriearm Het aantal kilocalorieën dat een voedingsproduct per 100 gram bevat. Voeding met meer dan kcal per 100 gram is calorierijk. Dekweefsel Dekweefsel is gelegen aan het lichaamsoppervlak (de opperhuid) en het vormt de binnenbekleding van holle organen, bijvoorbeeld spijsverteringskanaal, luchtwegen en bloedvaten. DNA Desoxyribo Nuclei Acid (desoxyribonucleïnezuur). Moleculaire verbinding die de basis vormt van genen en chromosomen. Bevat genetische informatie en zit opgeslagen in iedere lichaamscel. 14 Fytochemicaliën Bioactieve stoffen afkomstig uit planten. Deze stoffen kunnen de ontwikkeling van kanker remmen. Genen Gecodeerde boodschappen in een lange DNA-sliert die verantwoordelijk zijn voor de productie en functie van lichaamscellen. Glucosamine Bioactieve stof die voorkomt in broccoli, kool en andere groenten van kruisbloemigen/ koolsoorten. Deze stof kan de productie van kankercellen voorkomen. Groeihormonen Hormonen, stoffen, in het lichaam die de groei van lichaamscellen stimuleren. Ook al zijn groeifactoren onmisbaar in het lichaam, zij kunnen de ontwikkeling van kanker versnellen. Heem IJzerrijke stof in bloed en in (rood) vlees, zoals rund-, varkens- en lamsvlees. Helicobacter pylori Een bacterie die voorkomt in het slijmvlies van de maag. Kan het risico op maagkanker vergroten. HPV Humaan Papillomavirus. Speelt een belangrijke rol bij het ontstaan van baarmoederhalskanker. Inflammatie (ontstekingen, infecties) Plaatselijke afweerreactie van het lichaam op een beschadiging in het weefsel. Acute inflammatie kan ervoor zorgen dat er geen infectie optreedt. Chronische inflammatie kan het DNA beschadigen en zo een omgeving creëren waarin kankercellen kunnen groeien. Insuline Door de alvleesklier afgescheiden stof die het suikergehalte in het bloed verlaagt. Als geneesmiddel voor suikerziekte toegepast. Insulineresistentie Conditie die optreedt bij een verminderde werking van insuline in het bloed. Dit kan leiden tot diabetes type-2 (suikerziekte). Ook kan het het risico op sommige vormen van kanker verhogen. Kruisbloemigen/koolsoorten Koolsoorten behoren tot de brassicafamilie. Voorbeelden zijn groene kool, bloemkool, broccoli en spruiten. Deze groente bevat glucosamine, een stof die tegen kanker kan beschermen. Lichaamscellen De bouwstenen van het menselijk lichaam en in het algemeen van levende organismen. Look Ui, knoflook, prei en bieslook behoren tot het plantengeslacht look (Allium). Ze bevatten actieve stoffen die ons tegen kanker kunnen beschermen. Maligne (kwaadaardig) Een schadelijke tumor. Metastase Proces waarbij kanker zich uitzaait naar andere lichaamsdelen. Mutatie Een verandering van het erfelijk materiaal (DNA) van een cel. Mutaties kunnen door ouders aan kinderen worden doorgegeven en dus al vanaf de geboorte aanwezig zijn. Ze kunnen ook op latere leeftijd ontstaan. Nitriet Een conserveringsmiddel in vlees. Deze stof remt de groei van bacteriën waardoor een product langer houdbaar is. Het lichaam kan nitriet omzetten in de kankerverwekkende N-nitrosobestanddelen. N-nitrosobestanddelen Worden gevormd tijdens een proces dat N-nitrosylatie heet. Als er nitriet het lichaam binnenkomt, vindt dit proces meestal plaats in de maag. De bestanddelen zijn kankerverwekkend. Oestrogeen Vrouwelijk geslachtshormoon dat een belangrijke rol speelt bij de ontwikkeling van de vrouwelijke geslachtskenmerken. Een hoge concentratie kan bepaalde vormen van kanker, zoals borstkanker, veroorzaken. Tumor Een weefselmassa die is gevormd door nieuwe, ongeremde groei van cellen. Een tumor kan goedaardig of kwaadaardig zijn. Een kwaadaardige tumor is meestal een vorm van kanker. Vrije radicalen Moleculen die het lichaam aanmaakt als bijproduct van normale cellen. Bij een hoge productie kunnen ze het proces in gang zetten waardoor kanker zich ontwikkelt. 15

10 Aanbevelingen ter preventie van kanker 1 Streef naar een slank postuur maar vermijd ondergewicht. 2 Neem iedere dag minimaal een halfuur lichaamsbeweging. 3 Vermijd dranken met suiker. Beperk de consumptie van calorierijk voedsel (met name van bewerkt voedsel met veel toegevoegde suikers, met weinig vezels en veel vet). 4 Kies voor veel groenten, fruit, volkorenproducten en peulvruchten en varieer zo veel mogelijk. 5 Beperk de consumptie van rood vlees (zoals rund-, varkens- en lamsvlees) en vermijd het eten van bewerkt vlees. 6 Als u al alcohol drinkt, beperk het aantal glazen alcohol per dag dan tot 2 voor mannen en 1 voor vrouwen. 7 Beperk de consumptie van zout voedsel en met zout (natrium) bewerkt voedsel. 8 Vertrouw niet op voedingssupplementen om u tegen kanker te beschermen. Over het Wereld Kanker Onderzoek Fonds Het Wereld Kanker Onderzoek Fonds is de enige stichting in Nederland die is gespecialiseerd in kankerpreventie door gezonde voeding en leefstijl. De stichting heeft als doel mensen bewust te maken van het feit dat het risico op kanker met een derde verlaagd kan worden door gezonde voeding, voldoende lichaamsbeweging en een gezond gewicht. De informatie in deze brochure is gebaseerd op het tweede wetenschappelijke rapport over kankerpreventie van het World Cancer Research Fund netwerk: Food, Nutrition, Physical Activity and the Prevention of Cancer: a Global Perspective (2007). Het rapport, gepubliceerd door het WCRF netwerk, is een analyse van tienduizenden onderzoeken op het gebied van kankerpreventie. Hiermee is het de grootste analyse op dit gebied dat ooit is uitgevoerd. De voorlichtings- en wetenschappelijke programma s van het Wereld Kanker Onderzoek Fonds worden gefinancierd door giften van particulieren. De stichting ontvangt geen overheidsgelden en is geheel zelfstandig. Het Wereld Kanker Onderzoek Fonds is in het bezit van het CBF Keurmerk voor verantwoorde fondsenwerving en -besteding. De informatie van Stichting Wereld Kanker Onderzoek Fonds (WCRF NL) over een gezonde eet- en leefstijl richt zich op de Nederlandse bevolking in het algemeen en is niet bedoeld als advies voor personen die op doktersvoorschrift en dieet volgen of speciale behoeften hebben op het gebied van voeding en beweging. Het Wereld Kanker Onderzoek Fonds geeft geen medisch advies; schakel hiervoor uw arts in. Aanbevelingen voor specifieke groepen 9 Geef baby s de eerste zes maanden uitsluitend borstvoeding. Dat is het beste voor moeder en baby. Geef daarna aanvullende vloeibare en vaste voeding. 10 Als u kanker heeft gehad en de behandeling is beëindigd, volg dan de aanbevelingen voor de preventie van kanker op. En natuurlijk niet roken

11 Beweeg elke dag minimaal 30 minuten De aanbevelingen om kanker te voorkomen zijn door het Wereld Kanker Onderzoek Fonds in drie richtlijnen samengevat. Richtlijnen ter preventie van kanker GEWICHT Streef uw leven lang naar een gezond gewicht Voeding KANKER PREVENTIE rood vlees en vermijd bewerkt vlees LICHAAMSbeweging Kies voornamelijk plantaardig voedsel, beperk het eten van Als u de juiste keuzes maakt ten aanzien van voeding, lichaamsbeweging en gewicht, kunt u uw risico op kanker verlagen. Kies voornamelijk plantaardig voedsel, beperk de consumptie van van rood vlees en vermijd het eten van bewerkt vlees Beweeg elke dag minimaal 30 minuten Streef uw leven lang naar een gezond gewicht En natuurlijk... niet roken Stichting Wereld Kanker Onderzoek Fonds maakt deel uit van het internationale World Cancer Research Fund (WCRF) netwerk. Stichting Wereld Kanker Onderzoek Fonds (WCRF NL) Leidseplein 33-2 hoog Postbus 15444, 1001 MK Amsterdam Tel: Geef kanker geen kans 2008 Wereld Kanker Onderzoek Fonds / WHE S12 HW Website: Registratienummer K.V.K. Amsterdam

28-9-2014. Inhoud. Voeding en leefstijl bij en na kanker. 1. Voeding van vroeger tot nu. 1. Voeding van vroeger tot nu. 2.

28-9-2014. Inhoud. Voeding en leefstijl bij en na kanker. 1. Voeding van vroeger tot nu. 1. Voeding van vroeger tot nu. 2. Voeding en leefstijl bij en na kanker Malu van Geel Inhoud 1. Voeding van vroeger tot nu 2. Voeding en kanker 3. Aanbevelingen 4. Veel gestelde vragen 1. Voeding van vroeger tot nu 1 Hippocrates Laat voeding

Nadere informatie

Verklein de. kans op kanker. 10 adviezen voor een gezonder leven

Verklein de. kans op kanker. 10 adviezen voor een gezonder leven Verklein de kans op kanker 10 adviezen voor een gezonder leven Over Stichting Wereld Kanker Onderzoek Fonds Ons werk Het Wereld Kanker Onderzoek Fonds is dé specialist op het gebied van kankerpreventie

Nadere informatie

Verklein de kans op kanker De 10 aanbevelingen voor kankerpreventie

Verklein de kans op kanker De 10 aanbevelingen voor kankerpreventie Verklein de kans op kanker De 10 aanbevelingen voor kankerpreventie 1 Verklein uw kans op kanker samen kanker voorkomen Over het Wereld Kanker Onderzoek Fonds Inhoud Onze visie Het Wereld Kanker Onderzoek

Nadere informatie

Op gewicht. Verklein de kans op kanker

Op gewicht. Verklein de kans op kanker Op gewicht Verklein de kans op kanker Over Stichting Wereld Kanker Onderzoek Fonds Ons werk Het Wereld Kanker Onderzoek Fonds is dé specialist op het gebied van kankerpreventie door gezonde voeding en

Nadere informatie

Voedingsaanbevelingen ter preventie van kanker

Voedingsaanbevelingen ter preventie van kanker Voedingsaanbevelingen ter preventie van kanker Op uw gezondheid! U bent baas over uw eigen lichaam. Gelukkig maar. Dat brengt natuurlijk een zekere verantwoordelijkheid met zich mee. Alles wat u eet en

Nadere informatie

V OEDING. De juiste keuzes. om de risico s te verminderen EN KANKER

V OEDING. De juiste keuzes. om de risico s te verminderen EN KANKER V OEDING EN KANKER De juiste keuzes om de risico s te verminderen Een studie van het Documentatie- en Informatiecentrum van de Tiense Suikerraffinaderij I N H O U D Waarom kanker? Wat is kanker eigenlijk?

Nadere informatie

Kanker. Inleiding. 1. Wat is kanker eigenlijk? 2. Verschillende soorten kanker

Kanker. Inleiding. 1. Wat is kanker eigenlijk? 2. Verschillende soorten kanker Kanker Inleiding Mijn spreekbeurt gaat over kanker patiënten. Ik hou mijn spreekbeurt hier over omdat er veel kinderen zijn die niet precies weten wat kanker nou eigenlijk is en omdat kanker heel veel

Nadere informatie

meer bewegen minder kans op kanker

meer bewegen minder kans op kanker meer bewegen minder kans op kanker Inhoud Voor wie is deze brochure? pagina 3 Oorzaken en risicofactoren van kanker pagina 4 Relatie tussen bewegen en kanker pagina 6 Wat is gezond bewegen? pagina 8 Meer

Nadere informatie

Eet gezond. Verklein de kans op kanker

Eet gezond. Verklein de kans op kanker Eet gezond Verklein de kans op kanker Over Stichting Wereld Kanker Onderzoek Fonds Ons werk Het Wereld Kanker Onderzoek Fonds is dé specialist op het gebied van kankerpreventie door gezonde voeding en

Nadere informatie

Diabetes of suikerziekte

Diabetes of suikerziekte Diabetes of suikerziekte (bron: Weet je voldoende over diabetes - Vlaamse Diabetes Vereniging) SUIKER EN HET MENSELIJK LICHAAM In onze dagelijke voeding zijn tal van koolhydraten (=suikers) aanwezig. Deze

Nadere informatie

Pre-diabetes, wat is het en wat kan ik er zelf aan doen? In deze folder krijgt u hier meer informatie over.

Pre-diabetes, wat is het en wat kan ik er zelf aan doen? In deze folder krijgt u hier meer informatie over. Pre-diabetes Pre-diabetes, wat is het en wat kan ik er zelf aan doen? In deze folder krijgt u hier meer informatie over. Wat is pre-diabetes Pre-diabetes is het stadium vóór diabetes (suikerziekte). Het

Nadere informatie

Pre-diabetes. Vasculair Preventie Centrum

Pre-diabetes. Vasculair Preventie Centrum Pre-diabetes Vasculair Preventie Centrum Wat is pre-diabetes? Pre-diabetes is het stadium vóór diabetes (suikerziekte). Het glucosegehalte in uw bloed (bloedsuiker) is, vooral s ochtends voordat u gegeten

Nadere informatie

Beweeg! ter preventie van kanker

Beweeg! ter preventie van kanker Beweeg elke dag minimaal 30 minuten WCRF's lichaamsbewegingsrichtlijn De aanbevelingen om kanker te voorkomen zijn door het Wereld Kanker Onderzoek Fonds in drie richtlijnen samengevat. Richtlijnen ter

Nadere informatie

lyondellbasell.com Eet dit Dat niet Verbeter je gezondheid

lyondellbasell.com Eet dit Dat niet Verbeter je gezondheid Eet dit Dat niet Verbeter je gezondheid Verander je keuzes, verander je leven Deze presentatie heeft als doel om u betere beslissingen te laten nemen m.b.t. voeding om zo uw gezondheid te verbeteren. Belangrijke

Nadere informatie

Slank blijven. ter preventie van kanker. Geef kanker geen kans 2008 Wereld Kanker Onderzoek Fonds / WHE S12 SB. Richtlijnen ter preventie van kanker

Slank blijven. ter preventie van kanker. Geef kanker geen kans 2008 Wereld Kanker Onderzoek Fonds / WHE S12 SB. Richtlijnen ter preventie van kanker WCRF's lichaamsgewichtrichtlijn De aanbevelingen om kanker te voorkomen zijn door het Wereld Kanker Onderzoek Fonds in drie richtlijnen samengevat. Richtlijnen ter preventie van kanker GEWICHT Slank blijven

Nadere informatie

Ken je cardiovasculair risico!

Ken je cardiovasculair risico! UGP-FOLDER Ken je cardiovasculair risico! Wat zijn risicofactoren voor hart- en vaatziekten en welke risicofactoren zijn er? Risicofactoren voor hart- en vaatziekten zijn factoren die de kans op ziekten

Nadere informatie

Dikke darm kanker is een veelvoorkomende vorm van kanker. Enkele feiten op een rij:

Dikke darm kanker is een veelvoorkomende vorm van kanker. Enkele feiten op een rij: COLOgen-Test Dikke darmkanker Prof Dr. B. Weber Laboratoires Réunis Risico s in kaart De COLOgen test biedt u de mogelijkheid uw persoonlijk risico en predispositie op dikke darmkanker te bepalen. In deze

Nadere informatie

Afdeling Diëtetiek. Voedingsadvies bij jicht

Afdeling Diëtetiek. Voedingsadvies bij jicht Afdeling Diëtetiek Algemeen U heeft jicht. In deze folder vindt u een aantal algemene adviezen die eventuele klachten kunnen voorkomen of verminderen. Wat is jicht? Jicht is een aandoening die behoort

Nadere informatie

BOTTUMOREN. 1. Normaal botweefsel

BOTTUMOREN. 1. Normaal botweefsel BOTTUMOREN Om beter te kunnen begrijpen wat een bottumor juist is, wordt er in deze brochure meer uitleg gegeven over de normale structuur van het bot. Op die manier krijgt u een beter zicht op wat abnormaal

Nadere informatie

10 levensjaren (bewaar tot het einde van het spel) 10 levensjaren (bewaar tot het einde van het spel)

10 levensjaren (bewaar tot het einde van het spel) 10 levensjaren (bewaar tot het einde van het spel) spataderen Je krijgt spataderen doordat je te vaak en te lang stilstaat. Hierdoor stroomt het bloed niet goed door en wordt de druk in de aderen in je benen te groot. pesticiden Door het eten van ongewassen

Nadere informatie

Geneesmiddelen bij zwangerschap en borstvoeding

Geneesmiddelen bij zwangerschap en borstvoeding Geneesmiddelen bij zwangerschap en borstvoeding Geneesmiddelen en zwangerschap Enige tientallen jaren geleden dacht men nog dat ongeboren kinderen in de baarmoeder goed beschermd waren tegen schadelijke

Nadere informatie

Cholesterol. Alles wat je ooit wilde weten

Cholesterol. Alles wat je ooit wilde weten Cholesterol Alles wat je ooit wilde weten Waar komt cholesterol vandaan? Het overgrote deel van de cholesterol in ons lichaam maakt ons lichaam zélf aan. Eén derde nemen we op via onze voeding. Cholesterol

Nadere informatie

Vitaminen en mineralen. Vraag je Alphega apotheek om meer informatie en advies. Jouw gezondheid is onze zorg

Vitaminen en mineralen. Vraag je Alphega apotheek om meer informatie en advies. Jouw gezondheid is onze zorg Vitaminen en mineralen Vraag je Alphega apotheek om meer informatie en advies Jouw gezondheid is onze zorg Inhoud Vitaminen 3 Mineralen 4 Voeding 4 Dagelijkse behoefte 4 Wanneer extra vitaminen gebruiken

Nadere informatie

Stel het niet uit, begin nu!

Stel het niet uit, begin nu! Gezonde NIEUWE IK Stel het niet uit, begin nu! Veel mensen denken dat hun risico om kanker te krijgen erfelijk wordt bepaald of een kwestie is van noodlot. Onderzoek wijst echter uit dat ons voedingspatroon

Nadere informatie

Een leven lang vitaal. Kwestie van geluk of goede genen? Kun je er zelf iets aan doen?

Een leven lang vitaal. Kwestie van geluk of goede genen? Kun je er zelf iets aan doen? Een leven lang vitaal Kwestie van geluk of goede genen? Kun je er zelf iets aan doen? Oudste vrouw van de wereld Japanse Misao Okawa, 115 jaar Gemiddelde levensverwachting Mannen en vrouwen in de 20 ste

Nadere informatie

Voeding Voeding: een krachtig wapen in de strijd tegen kanker!

Voeding Voeding: een krachtig wapen in de strijd tegen kanker! T egen K anker Voeding Voeding: een krachtig wapen in de strijd tegen kanker! Nieuwsbericht, nummer 1 - januari 2009 jaargang 11 WAT IS GEZONDE VOEDING TEGEN KANKER? Uit wereldwijd onderzoek blijkt dat

Nadere informatie

KanKerpreventie in de praktijk

KanKerpreventie in de praktijk Beweeg elke dag minimaal 30 minuten De aanbevelingen om kanker te voorkomen zijn door het Wereld Kanker Onderzoek Fonds in drie richtlijnen samengevat. Richtlijnen ter preventie van kanker Streef uw leven

Nadere informatie

"Als je weet wat je eet kan je bewuster keuzes gaan maken en een gezondere lifestyle ontwikkelen."

Als je weet wat je eet kan je bewuster keuzes gaan maken en een gezondere lifestyle ontwikkelen. Dagelijkse voeding Als je wat meer op je voeding wilt gaan letten, dan sta je vast stil bij wat je allemaal op een dag eet. En je vraagt je vast af wat heb je nu direct nodig en wat niet? Wat voor effect

Nadere informatie

Voeding bij borstkanker. Drs. Rianne van Lieshout Diëtist Paramáx, Máxima Medisch Centrum 3 oktober 2012

Voeding bij borstkanker. Drs. Rianne van Lieshout Diëtist Paramáx, Máxima Medisch Centrum 3 oktober 2012 Voeding bij borstkanker Drs. Rianne van Lieshout Diëtist Paramáx, Máxima Medisch Centrum 3 oktober 2012 Voeding en borstkanker Antioxidanten, het wondermiddel tegen kanker? Anti-oxidanten helpen kanker

Nadere informatie

matige alcohol consumptie gezondheid

matige alcohol consumptie gezondheid matige alcohol consumptie positief voor gezondheid R e s u l t a t e n v a n 3 j a a r w e t e n s c h a p p e l i j k o n d e r z o e k Matige en regelmatige alcoholconsumptie heeft overall een positief

Nadere informatie

Maag-, darm- en leverziekten. Functionele dyspepsie

Maag-, darm- en leverziekten. Functionele dyspepsie Afdeling: Onderwerp: Maag-, darm- en leverziekten 1 Van uw MDL-arts heeft u te horen gekregen dat u een (functionele) dyspepsie heeft. Om te begrijpen wat deze term precies inhoud en hoe hiermee om te

Nadere informatie

Hart- en vaatziekten: risicoprofiel en leefstijladviezen. Cardiologie Centrum Waterland

Hart- en vaatziekten: risicoprofiel en leefstijladviezen. Cardiologie Centrum Waterland Hart- en vaatziekten: risicoprofiel en leefstijladviezen Cardiologie Centrum Waterland Hart- en vaatziekten: risicoprofiel en leefstijladviezen Hart- en vaatziekten zijn de belangrijkste doodsoorzaak in

Nadere informatie

Voedingsadvies bij Diabetes Mellitus. Bij gebruik van GLP-1-analoog

Voedingsadvies bij Diabetes Mellitus. Bij gebruik van GLP-1-analoog Voedingsadvies bij Diabetes Mellitus Bij gebruik van GLP-1-analoog Aangezien u lijdt aan Diabetes mellitus, type 2 (oftewel ouderdomsdiabetes) én overgewicht hebt, heeft de arts u een behandeling met zogenaamd

Nadere informatie

Verhoogd cholesterolgehalte. Vraag je Alphega apotheek om meer informatie en advies. Jouw gezondheid is onze zorg

Verhoogd cholesterolgehalte. Vraag je Alphega apotheek om meer informatie en advies. Jouw gezondheid is onze zorg Verhoogd cholesterolgehalte Vraag je Alphega apotheek om meer informatie en advies Jouw gezondheid is onze zorg Inhoud Cholesterolgehalte 3 Cholesterol 3 Cholesterol in voeding 4 Verhoogd cholesterolgehalte

Nadere informatie

S C H I J F V A N V I J F

S C H I J F V A N V I J F SCHIJF VAN VIJF DE SCHIJF VAN VIJF, GOED VOOR JE LIJF! V o o r i e d e r e e n i s e e n v o e d i n g s k e u z e v a n b e l a n g w a a r a l l e b e n o d i g d e voedingsstoffen in zitten. Dit zijn

Nadere informatie

Voeding en kanker. Katleen Wils, oncologische diëtiste Ann Bellekens, hoofddiëtiste AZ Sint Maarten

Voeding en kanker. Katleen Wils, oncologische diëtiste Ann Bellekens, hoofddiëtiste AZ Sint Maarten Voeding en kanker Katleen Wils, oncologische diëtiste Ann Bellekens, hoofddiëtiste AZ Sint Maarten Inhoud 1. Diëtisten in het AZ Sint Maarten 2. Preventieve voedingsadviezen 3. Voedingsadviezen tijdens

Nadere informatie

18-12-2014. Quiz Reeks 5. Voorbeeld Vraag. Hoe heet deze studenttutor? A. Michiel Moonen B. Max Mentink C. Rob Westerlaken D. Jorian Krol?

18-12-2014. Quiz Reeks 5. Voorbeeld Vraag. Hoe heet deze studenttutor? A. Michiel Moonen B. Max Mentink C. Rob Westerlaken D. Jorian Krol? Quiz Reeks 5 Voorbeeld Vraag Hoe heet deze studenttutor? A. Michiel Moonen B. Max Mentink C. Rob Westerlaken D. Jorian Krol? 1 Voorbeeld Antwoord Juiste antwoord: C. Uitleg: Rob is al tutor sinds Reeks

Nadere informatie

Diabetes mellitus. Victoza en voeding

Diabetes mellitus. Victoza en voeding Diabetes mellitus Victoza en voeding In het kort Wat is diabetes? Diabetes mellitus wordt in de volksmond ook wel suikerziekte genoemd. Bij Diabetes mellitus is er geen of onvoldoende insuline beschikbaar

Nadere informatie

G e z o n d e t e n m e t d e Schijf van Vijf

G e z o n d e t e n m e t d e Schijf van Vijf G e z o n d e t e n m e t d e Schijf van Vijf De Schijf van Vijf in het kort Om fit en gezond te leven is het belangrijk om gezond te eten. Gezond eten is samen met voldoende bewegen dé basis voor een

Nadere informatie

GEWICHTSTOENAME TIJDENS BORSTKANKER: WAT IS DE BESTE BEGELEIDING?

GEWICHTSTOENAME TIJDENS BORSTKANKER: WAT IS DE BESTE BEGELEIDING? GEWICHTSTOENAME TIJDENS BORSTKANKER: WAT IS DE BESTE BEGELEIDING? PLAN VAN DE UITEENZETTING 1. INLEIDING 1.1 EPIDEMIOLOGIE 1.2 FACTOREN DIE TOT EEN GEWICHTSTOENAME LEIDEN 2. RISICO'S DOOR OVERGEWICHT EN

Nadere informatie

DE DIKKE DARM DE DIKKE DARM

DE DIKKE DARM DE DIKKE DARM DE DIKKE DARM DE DIKKE DARM Om te begrijpen wat dikkedarmkanker is, wordt eerst het spijsverteringsstelsel en de werking van de spijsvertering uitgelegd. Om te begrijpen wat dikkedarmkanker is, wordt eerst

Nadere informatie

Functionele dyspepsie

Functionele dyspepsie Functionele dyspepsie Maag-, darm- en leverziekten Beter voor elkaar 2 Van uw MDL-arts heeft u te horen gekregen dat u een (functionele) dyspepsie heeft. Om te begrijpen wat deze term precies inhoud en

Nadere informatie

Fabels en feiten over goede voeding

Fabels en feiten over goede voeding Fabels en feiten over goede voeding Prof. dr. ir. Ellen Kampman, Wageningen Universiteit, VUMc Amsterdam, Radboudumc Nijmegen 20ste AVL-Symposium Oncologie in perspectief 5 juni 2014 Goede voeding Wat

Nadere informatie

Noten en gedroogde zuidvruchten passen in een gezond voedingspatroon

Noten en gedroogde zuidvruchten passen in een gezond voedingspatroon Noten en gedroogde zuidvruchten passen in een gezond voedingspatroon Noten, rozijnen, gedroogde pruimen en andere gedroogde zuidvruchten bevatten veel gezonde vetten, vezels, vitamines en mineralen. Uit

Nadere informatie

Gezonde leefstijl, hoe pak je dit op?

Gezonde leefstijl, hoe pak je dit op? Gezonde leefstijl, hoe pak je dit op? Jolande van Teeffelen, diëtist Van de mensen met OSAS heeft 90% overgewicht Vetafzetting door overgewicht kan obstructie van de luchtweg veroorzaken. Maar de apneu

Nadere informatie

Medicinale dranken - Chlorophyl

Medicinale dranken - Chlorophyl Medicinale dranken - Chlorophyl Chlorophyl (water) Een wonder van de natuur. Chlorophyl en de balans zuren en base Giffen, schadelijke stoffen en andere milieubelastende stoffen, zoals een onevenwichtige

Nadere informatie

Goed eten ter preventie van kanker

Goed eten ter preventie van kanker Beweeg elke dag minimaal 30 minuten WCRF's voedingsrichtlijn De aanbevelingen om kanker te voorkomen zijn door het Wereld Kanker Onderzoek Fonds in drie richtlijnen samengevat. Richtlijnen ter preventie

Nadere informatie

5. Dagelijkse energie

5. Dagelijkse energie 5. Dagelijkse energie Elke beweging die je doet kost energie. Niet alleen bij het rennen, lopen, bukken en springen, maar ook slapen en zitten kosten dus energie. De energie die hiervoor nodig is, wordt

Nadere informatie

H.366781.0614. Osteoporose (bij behandeling voor borstkanker)

H.366781.0614. Osteoporose (bij behandeling voor borstkanker) H.366781.0614 Osteoporose (bij behandeling voor borstkanker) 2 Inleiding U wordt behandeld voor borstkanker, dit heeft invloed op uw botverlies. U krijgt praktische tips om uw botten gezond te houden.

Nadere informatie

Na kanker. Aanbevelingen voor een gezonde voeding en leefstijl

Na kanker. Aanbevelingen voor een gezonde voeding en leefstijl Na kanker Aanbevelingen voor een gezonde voeding en leefstijl Over het Wereld Kanker Onderzoek Fonds Inhoud Onze visie Het Wereld Kanker Onderzoek Fonds streeft naar een wereld waarin niemand een kanker

Nadere informatie

Module Voeding & Gezondheid. Grip op je gezondheid met voeding

Module Voeding & Gezondheid. Grip op je gezondheid met voeding Module Voeding & Gezondheid Grip op je gezondheid met voeding Introductie Olivia Bijman, dietist i.o. aan Haagse Hogeschool, The Happy Green Lifestyle.com Holistische gezondheid, duurzame levensstijl en

Nadere informatie

Een bijdrage van: Fenny v.d. Bovenkamp van Vita-Health.

Een bijdrage van: Fenny v.d. Bovenkamp van Vita-Health. Nieuwsbrief, februari 2015 Een bijdrage van: Fenny v.d. Bovenkamp van Vita-Health. Als professioneel Vitaal Coach ondersteunt en begeleidt ze haar klanten bij het vinden van een gezondere levensstijl,

Nadere informatie

Een gezonder leven met een lager cholesterol. Voorlichtingsmateriaal ten behoeve van patiënten met een verhoogd cholesterol

Een gezonder leven met een lager cholesterol. Voorlichtingsmateriaal ten behoeve van patiënten met een verhoogd cholesterol Een gezonder leven met een lager cholesterol Voorlichtingsmateriaal ten behoeve van patiënten met een verhoogd cholesterol Een gezonder leven met een lager cholesterol Voorlichtingsmateriaal ten behoeve

Nadere informatie

niveau 2, 3, 4 thema 5.5

niveau 2, 3, 4 thema 5.5 niveau 2, 3, 4 thema 5.5 Gezonde voeding Inleiding Wanneer eet je gezond? Hoeveel moet ik dagelijks eten? Wat is een goed lichaamsgewicht? Onder- en overgewicht Inleiding Goede voeding levert de dagelijks

Nadere informatie

Ik heb cholesterol Wat nu?

Ik heb cholesterol Wat nu? Ik heb cholesterol Wat nu? Belangrijk: Deze patiëntbrief is bedoeld ter ondersteuning van het consult door de huisarts. Deze informatie dient dus niet als vervanging van een consult bij een arts. Bedenk

Nadere informatie

De 27 onmisbare vitaminen en mineralen

De 27 onmisbare vitaminen en mineralen Page 1 of 5 De 27 onmisbare vitaminen en mineralen zaterdag 05 september 2009 Wist je dat een kiwi in verhouding veel meer vitamine C bevat dan een sinaasappel? Week&nd start het nieuwe schooljaar gezond,

Nadere informatie

Dieetadviezen voor mensen met een colostoma

Dieetadviezen voor mensen met een colostoma Dieetadviezen voor mensen met een colostoma Naam : Datum : Specialist : Diëtist : Telefoonnummer : o (0223) 69 69 16 o (0223) 69 69 27 o (0223) 69 62 81 o (0223) 69 63 29 1 Inhoud pag. 1. Inleiding...

Nadere informatie

Altijd al gedacht dat zware botten een verklaring voor overgewicht zijn?

Altijd al gedacht dat zware botten een verklaring voor overgewicht zijn? 1 Altijd al gedacht dat zware botten een verklaring voor overgewicht zijn? De 20 fabels en feiten over afslanken Be-Slank Copyright 2011 Be-Slank.nl Alle rechten voorbehouden. 2 Feiten en Fabels: Frisdrank

Nadere informatie

Gids voor. Voeding en leefstijl na kanker. Richtlijnen ter preventie van kanker KANKER PREVENTIE

Gids voor. Voeding en leefstijl na kanker. Richtlijnen ter preventie van kanker KANKER PREVENTIE Gids voor De aanbevelingen om kanker te voorkomen zijn door het Wereld Kanker Onderzoek Fonds in drie richtlijnen samengevat. Richtlijnen ter preventie van kanker Voeding en leefstijl na kanker GEWICHT

Nadere informatie

VEILIGHEID. 5. TBM Maart 2014

VEILIGHEID. 5. TBM Maart 2014 VEILIGHEID 5. TBM Maart 2014 TBM: Gezond op het werk * Aan de hand van een Quiz * Verdeel de Quiz kaart de dag voor de TBM * Verzamel voor de start van de TBM de kaarten en steek deze in een omslag met

Nadere informatie

gezond zwanger met vitamines en mineralen

gezond zwanger met vitamines en mineralen gezond zwanger met vitamines en mineralen Vitamines en mineralen: we kunnen geen dag zonder We weten dat we ze elke dag nodig hebben. Maar wat zijn het nu eigenlijk? Vitamines en mineralen zijn voedingsstoffen

Nadere informatie

Gezond leven betekent dat je; - voldoende beweegt - gezond eet

Gezond leven betekent dat je; - voldoende beweegt - gezond eet Gezond leven betekent dat je; - voldoende beweegt - gezond eet Waarom eet je eigenlijk? Je krijgt er energie van! Energie heb je nodig alle processen in je lichaam b.v. voor lopen, computeren Maar ook

Nadere informatie

Gezonde voeding en kankerpreventie

Gezonde voeding en kankerpreventie Gezonde voeding en kankerpreventie 1 Gezonde voeding samen kanker voorkomen Over het Wereld Kanker Onderzoek Fonds Inhoud Onze visie Het Wereld Kanker Onderzoek Fonds streeft naar een wereld waarin niemand

Nadere informatie

Feiten en Fabels. over risicofactoren voor kanker. Dr.ir. A. Pijpe, epidemioloog Afd. Psychosociaal onderzoek en Epidemiologie

Feiten en Fabels. over risicofactoren voor kanker. Dr.ir. A. Pijpe, epidemioloog Afd. Psychosociaal onderzoek en Epidemiologie Feiten en Fabels over risicofactoren voor kanker Dr.ir. A. Pijpe, epidemioloog Afd. Psychosociaal onderzoek en Epidemiologie (tevens werkzaam bij de Gezondheidsraad, Den Haag) 15 oktober 2015 Voorkomen

Nadere informatie

Voedingsrichtlijn Diabetes 2015

Voedingsrichtlijn Diabetes 2015 Voedingsrichtlijn Diabetes 2015 Esther Pekel diëtist Diabetescentrum 2015 1 Voedingsrichtlijn 2015 1e wetenschappelijke onderbouwde voedingsrichtlijn DM geschreven i.o.v. de NDF in 2006. 2e herziene richtlijn

Nadere informatie

Diabetes, kanker en vaatziekten: de evolutie van welvaartsfenomenen Hanno Pijl LUMC, Afd Endocrinologie

Diabetes, kanker en vaatziekten: de evolutie van welvaartsfenomenen Hanno Pijl LUMC, Afd Endocrinologie Diabetes, kanker en vaatziekten: de evolutie van welvaartsfenomenen Hanno Pijl LUMC, Afd Endocrinologie Chronische ziekte prevalentie in Nederland Astma, diabetes, reuma, migraine, hoge bloeddruk, kanker,

Nadere informatie

Aanbevelingen ter preventie van kanker

Aanbevelingen ter preventie van kanker Beweeg elke dag minimaal 30 minuten De aanbevelingen om kanker te voorkomen zijn door het Wereld Kanker Onderzoek Fonds in drie richtlijnen samengevat. Richtlijnen om kanker te voorkomen Streef uw leven

Nadere informatie

http://www.bloedsuiker.nl/nieuwsbrief/439/3772/diabetes-de-erfelijkheid-van-diabete...

http://www.bloedsuiker.nl/nieuwsbrief/439/3772/diabetes-de-erfelijkheid-van-diabete... Page 1 of 5 De erfelijkheid van diabetes type 2 Een samenspel van genen en leefstijlfactoren door Irene Seignette Diabetes type 2 is erfelijk. Maar wat bepaalt nu of iemand daadwerkelijk diabetes type

Nadere informatie

Afdeling diëtetiek Voeding en zwangerschapsdiabetes

Afdeling diëtetiek Voeding en zwangerschapsdiabetes Afdeling diëtetiek Voeding en zwangerschapsdiabetes Telefoonnummer: 0344 674285 Zwangerschapsdiabetes (= diabetes gravidarum) is een vorm van diabetes mellitus die tijdens de zwangerschap ontstaat en meestal

Nadere informatie

Eten en drinken voor uw blaas De beste adviezen voor u op een rijtje

Eten en drinken voor uw blaas De beste adviezen voor u op een rijtje Eten en drinken voor uw blaas De beste adviezen voor u op een rijtje Blijf jezelf. Zo zorgt u goed voor uzelf Als u te maken hebt met ongewenst urineverlies, is het goed om eens stil te staan bij wat u

Nadere informatie

WAT ETEN WE VANDAAG? 1 Waarom moet je eten?

WAT ETEN WE VANDAAG? 1 Waarom moet je eten? WAT ETEN WE VANDAAG? 1 Waarom moet je eten? Alles wat je eet en drinkt noemen we voedingsmiddelen. Voorbeelden hiervan zijn: brood, boter, groenten en vlees. In voedingsmiddelen zitten voedingsstoffen:

Nadere informatie

P Doe de risicotest P Laat uw bloedsuikerwaarde meten P Lees wat u zelf kunt doen

P Doe de risicotest P Laat uw bloedsuikerwaarde meten P Lees wat u zelf kunt doen Diabetes en uw apotheek Als bij u diabetes is vastgesteld, dan kunt u natuurlijk terecht bij uw apotheek. Het apotheekteam zorgt ervoor dat u: Op tijd het juiste medicijn krijgt. Medicijnen krijgt die

Nadere informatie

Galstenen. Neem altijd uw verzekeringsgegevens en identiteitsbewijs mee!

Galstenen. Neem altijd uw verzekeringsgegevens en identiteitsbewijs mee! Galstenen U bent bij Rijnstate onder behandeling voor galstenen. In deze folder vindt u meer informatie over galstenen en de voedingsadviezen die hierbij gelden. Neem altijd uw verzekeringsgegevens en

Nadere informatie

Osteoporose. Neem altijd uw verzekeringsgegevens en identiteitsbewijs mee!

Osteoporose. Neem altijd uw verzekeringsgegevens en identiteitsbewijs mee! Osteoporose Uw behandelend arts heeft bij u osteoporose (botontkalking) vastgesteld of wil laten onderzoeken of u osteoporose hebt. In deze folder leest u wat osteoporose is, hoe het ontstaat en wat de

Nadere informatie

een bepaalde ziekte, zoals een darmontsteking, het prikkelbare darmsyndroom (IBS), diabetes of een kwaadaardige aandoening.

een bepaalde ziekte, zoals een darmontsteking, het prikkelbare darmsyndroom (IBS), diabetes of een kwaadaardige aandoening. Verstopping Regelmatig ontlasting hebben, is voor veel mensen een teken van goede gezondheid. De regelmaat verschilt van mens tot mens: de een heeft drie keer per dag ontlasting, de ander drie keer per

Nadere informatie

1. Voedingsadvies 1.1 Inleiding

1. Voedingsadvies 1.1 Inleiding 1. Voedingsadvies 1.1 Inleiding Op de pabo opleiding leren de studenten hoe ze kinderen de vaardigheden kunnen bijbrengen die ze nodig hebben om een succesvolle en evenwichtige volwassene te worden. In

Nadere informatie

Voedingsadviezen voor patiënten met een colostoma

Voedingsadviezen voor patiënten met een colostoma Voedingsadviezen voor patiënten met een colostoma In deze folder vindt u adviezen over de voeding bij een colostoma. Een colostoma is een kunstmatige uitgang van de dikke darm op de buik. Deze is aangelegd

Nadere informatie

Docentenhandleiding. Niveau: expert. Lees de taal van de tumor Organisatieniveaus

Docentenhandleiding. Niveau: expert. Lees de taal van de tumor Organisatieniveaus Docentenhandleiding Niveau: expert Lees de taal van de tumor Organisatieniveaus Ontwikkeld door het Cancer Genomics Centre in samenwerking met het Freudenthal Instituut voor Didactiek van Wiskunde en Natuurwetenschappen

Nadere informatie

Z O U T : TOP? ZOUT : STOP!

Z O U T : TOP? ZOUT : STOP! ZOUT : STOP! ZOUT : TOP? Zout, wat is dat nu eigenlijk? In feite is het zout dat we in onze voeding gebruiken natriumchloride of NaCl. Het element dat in deze formule voor problemen zorgt, is het natrium.

Nadere informatie

Moeten mensen er echt mee leren leven of... zou het ook aan onze voeding kunnen liggen?

Moeten mensen er echt mee leren leven of... zou het ook aan onze voeding kunnen liggen? Darmklachten zijn een steeds vaker voorkomend probleem. Ondanks de toename van het aantal klachten is er nog steeds geen passende oplossing gevonden voor het probleem. In mijn praktijk Detoxenzo kloppen

Nadere informatie

De behandeling van borstkanker met Nolvadex

De behandeling van borstkanker met Nolvadex Meer informatie Voor meer informatie kunt u kijken op de internetsite www.astrazeneca.nl (onder het kopje Patiënteninformatie en vervolgens 'Kanker'). U kunt ook de brochure Borstkanker roept vragen op

Nadere informatie

Voedingsadviezen. 2.1. Samenstelling van de voeding. 6-7 sneetjes. 20-25 g. 4-5 aardappelen/ opscheplepels

Voedingsadviezen. 2.1. Samenstelling van de voeding. 6-7 sneetjes. 20-25 g. 4-5 aardappelen/ opscheplepels Hoofdstuk 2 Voedingsadviezen voor mensen met diabetes mellitus 2.1. Samenstelling van de voeding Dieetadviezen bij diabetes mellitus zijn niet anders dan adviezen voor een goede voeding. De basis van een

Nadere informatie

Leefregels voor. Gezond blijven. KBO Bernadette Helmond. 23 april 2014

Leefregels voor. Gezond blijven. KBO Bernadette Helmond. 23 april 2014 Leefregels voor Gezond blijven KBO Bernadette Helmond 23 april 2014 1 Senioren leven ongezonder dan 10 jaar geleden - Drinken meer - Roken (vrouwen) - Bewegen minder - Overgewicht - Eenzijdig eten 2 Leefregels

Nadere informatie

Ontslag uit het ziekenhuis. Cardiologie

Ontslag uit het ziekenhuis. Cardiologie Ontslag uit het ziekenhuis Cardiologie U bent pas ontslagen van de afdeling Cardiologie. Graag geven wij u extra informatie om thuis op uw gemak door te lezen. Ontslagpapieren In deze folder is aangekruist

Nadere informatie

Voeding in de zwangerschap

Voeding in de zwangerschap Voeding in de zwangerschap Verloskunde Beter voor elkaar 1 2 Gezonde voeding Een gezonde leefstijl is belangrijk, vooral nu u in verwachting bent. Daarbij hoort gezonde voeding. Eten voor twee is niet

Nadere informatie

IJZERVERRIJKTE VOEDING

IJZERVERRIJKTE VOEDING IJZERVERRIJKTE VOEDING 278 Inleiding We weten het allemaal van Popeye: van ijzer wordt een mens sterk. IJzer is een stof die een belangrijke functie in het lichaam vervult. Het is een bestanddeel van hemoglobine,

Nadere informatie

De invloed van ontstekingsreuma en -behandeling op hart- en vaatziekten

De invloed van ontstekingsreuma en -behandeling op hart- en vaatziekten De invloed van ontstekingsreuma en -behandeling op hart- en vaatziekten In Nederland hebben ongeveer 400.000 mensen last van ontstekingsreuma. Deze vorm van reuma kenmerkt zich door langdurige gewrichtsontstekingen.

Nadere informatie

Er zijn verschillende meetmethodes waarmee u kunt vaststellen of u een gezond gewicht hebt:

Er zijn verschillende meetmethodes waarmee u kunt vaststellen of u een gezond gewicht hebt: Een gezond gewicht Een gezond gewicht Hebt u een gezond gewicht? Energiebalans Bewegen Hoe behoudt u een gezond gewicht? Tips voor het behouden van een gezond gewicht Tips voor het bereiken van een gezond

Nadere informatie

MELATONINE. Het natuurlijke slaapmiddel

MELATONINE. Het natuurlijke slaapmiddel MELATONINE Het natuurlijke slaapmiddel Wat is Melatonine Melatonine is een hormoon dat in de pijnappelklier (epifyse) geproduceerd wordt uit serotonine (neurotransmitter betrokken bij stemming en pijn)

Nadere informatie

Eet smakelijk René de Groot 15-06-2014

Eet smakelijk René de Groot 15-06-2014 Eet smakelijk René de Groot 15-06-2014 Inhoudsopgave: Kennis testen Waar is voeding eigenlijk goed voor? Waarmee moeten we dan ontbijten? Bloedsuiker spiegel Calorieën?? Schijf van 5 Hoeveel calorieën

Nadere informatie

Gezonde voeding (voor ouderen)

Gezonde voeding (voor ouderen) Gezonde voeding (voor ouderen) We worden steeds ouder Europe 29% North America 25% Eastern Asia 21% LA & Caribbean 14% 1953 Schijf van vijf 2004 1981 voorjaar van 2016 1965 1991 Algemene voedingsadviezen

Nadere informatie

Zet uzelf in beweging!

Zet uzelf in beweging! Informatie voor mensen met diabetes type 2 en mensen met een verhoogd risico op diabetes type 2 Zet uzelf in beweging! De BeweegKuur is speciaal ontwikkeld voor mensen die diabetes type 2 hebben of hier

Nadere informatie

Minder kans op kanker

Minder kans op kanker Georgie Dom Minder kans op kanker Informatie & preventie 1 e druk, augustus 2012 Copyright 2012 Consumentenbond, Den Haag Auteursrechten op tekst, tabellen en illustraties voorbehouden Inlichtingen Consumentenbond

Nadere informatie

Verstopping VRAAG OVER UW MEDICIJNEN! WWW.APOTHEEK.NL

Verstopping VRAAG OVER UW MEDICIJNEN! WWW.APOTHEEK.NL Verstopping WAT IS VERSTOPPING WAT KUNT U ZELF DOEN WAT KAN UW APOTHEKER VOOR U DOEN WANNEER KUNT U BETER NAAR UW HUISARTS GAAN VRIJ VERKRIJGBARE MEDICIJNEN VRAAG OVER UW MEDICIJNEN! WWW.APOTHEEK.NL VERSTOPPING

Nadere informatie

Naam: GEZOND ETEN. Hoe je gezond kan eten zie je in de Schijf van Vijf.In het midden staan de 5 regels hoe je gezond kan eten:

Naam: GEZOND ETEN. Hoe je gezond kan eten zie je in de Schijf van Vijf.In het midden staan de 5 regels hoe je gezond kan eten: Naam: GEZOND ETEN Gezonde voeding zorgt voor een gezond lichaam. Als je daarbij genoeg beweegt blijf je op een gezond gewicht. Daardoor word je minder snel ziek. Hoe je gezond kan eten zie je in de Schijf

Nadere informatie

Hoi, ik ben Chris, van ChrisbeatCancer. Vandaag heb ik een heel speciale video.

Hoi, ik ben Chris, van ChrisbeatCancer. Vandaag heb ik een heel speciale video. Hoi, ik ben Chris, van ChrisbeatCancer. Vandaag heb ik een heel speciale video. Weet je, ik ben vaak benaderd door mensen die net gehoord hadden dat hun vriend, familielid of een geliefd ander iemand werd

Nadere informatie

Voeding en kanker. jeanne vogel diëtist

Voeding en kanker. jeanne vogel diëtist Voeding en kanker jeanne vogel diëtist Waarom eten? om in leven te blijven omdat het lekker is voeding en kanker? Oorzaken van kanker toeval aanleg risicofactoren roken voedingsgewoonten kankerverwekkende

Nadere informatie

Wie is er bang voor de overgang?

Wie is er bang voor de overgang? Wie is er bang voor de overgang? Overgangsklachten De overgang is een levensfase die voor de meeste vrouwen niet ongemerkt voorbij gaat. Er treden lichamelijke en geestelijke veranderingen op. De effecten

Nadere informatie

Deze brochure is gebaseerd op de NDF Voedingsrichtlijn Diabetes. Lekker. en gezond eten met diabetes

Deze brochure is gebaseerd op de NDF Voedingsrichtlijn Diabetes. Lekker. en gezond eten met diabetes Deze brochure is gebaseerd op de NDF Voedingsrichtlijn Diabetes Lekker en gezond eten met diabetes 3 Gezond eten heeft zin Met diabetes heb je extra veel plezier van gezond eten: je zit lekkerder in je

Nadere informatie