De energie van npn jaarverslag 2012 met een blik op 2013

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "De energie van npn jaarverslag 2012 met een blik op 2013"

Transcriptie

1 De energie van npn jaarverslag 2012 met een blik op 2013

2

3 Met veel energie ging NPN de uitdagingen van 2012 aan. Het was geen makkelijk jaar, integendeel. De uitdagingen waren groot en als vereniging moesten we op diverse vlakken strijd voeren voor de belangen van onze branche. In dit jaarverslag leest u wat we met onze energie hebben bereikt en waar we onze energie de komende jaren op gaan richten.

4 De energie VAN GEZONDE VOEDING Gezondheid begint bij een gezonde manier van leven. Dat geldt voor mensen, maar eveneens voor bedrijven en organisaties. Met veel energie is er aan gewerkt om ondanks economische tegenwind, gezond en vitaal te blijven.

5 5 de energie van npn 1. voorwoord Hoe kijken we over enkele jaren terug op 2012? Als een jaar waarin onze bedrijfstak met grote veranderingen te maken kreeg? Feit is dat ondanks de economische recessie waarin Nederland verkeert onze bedrijfstak groeit en steeds meer Nederlanders voedingssupplementen gebruiken. Meer studies in gerenommeerde tijdschriften tonen aan dat specifieke groepen substantiële tekorten aan bepaalde vitamines, mineralen en andere micronutriënten hebben. En dat die tekorten bovendien zorgen voor hoge kosten, maatschappelijk en op het terrein van volksgezondheid. Dit gegeven is zo belangrijk, dat NPN in 2013 een symposium Voedingstekort versus Begrotingstekort organiseert. Daarmee willen we onze bijdrage leveren aan de discussie rondom het beheersbaar houden van zorgkosten. Het is van groot belang dat we over onze producten kunnen blijven communiceren zodat ze juist worden gebruikt. Helaas wordt onze branche geconfronteerd met beperkende wetgeving waardoor consumenten onvoldoende geïnformeerd kunnen worden. De Europese Commissie heeft namelijk tal van fouten gemaakt bij het tot stand brengen van de lijst met toegestane gezondheidsclaims. Goed onderbouwde claims werden hierdoor afgewezen. Voor NPN was dit reden om samen met de Engelse branchevereniging een juridische procedure tegen de Europese Commissie op te starten. Inmiddels volgen andere landen dit voorbeeld met procedures vanuit o.a. Duitsland, Italië en Spanje als resultaat. Het verschil in visie met betrekking tot een Europese lobby en de wenselijkheid van bovengenoemde rechtszaak heeft ertoe geleid dat er een nieuw, zelfstandig opererende Europese koepelorganisatie EHPM (European Federation of Associations of Health Product Manufacturers) is gevormd, volgens een model dat directe betrokkenheid van leden vraagt. Nagenoeg alle brancheverenigingen van de Europese landen zijn hierin vertegenwoordigd. De slagkracht van NPN zal hierdoor toenemen. Trots zijn we dat de Nederlandse overheid een groot beroep doet op zelfregulering en op NPN. Eerst is er samen met collega brancheorganisaties een richtsnoer ontwikkeld dat voor duidelijkheid zorgt over het gebruik van gezondheidsclaims. Vervolgens zijn er afspraken gemaakt in het kader van zelfregulering. Uitgangspunten zijn een gelijk speelveld voor voeding en voedingssupplementen en het verkrijgen van duidelijkheid en ruimte voor communicatie. NPN neemt verantwoordelijkheid en ontwikkelt zich nadrukkelijk verder als brancheorganisatie. Dit komt ook tot uitdrukking in het succes van NPN Consultancy. Steeds meer leden en niet-leden, weten de weg naar NPN te vinden voor adviezen, als aanvulling op de diensten die onder het lidmaatschap vallen. Dit alles komt natuurlijk alleen tot stand dankzij een gemotiveerd team op het NPN bureau, en betrokkenheid van leden bij de vereniging. Super! Binnen dit kader zie ik met plezier een nieuwe generatie naar voren schuiven. Energiek en betrokken werken zij op het bureau, in het bestuur, in werkgroepen en natuurlijk in het bijzonder binnen de afdeling Young Professionals van NPN. Het is die energie die we nodig hebben om de uitdagingen van vandaag en morgen aan te gaan. Mischa Strijder Voorzitter

6 6 Inperkingen en uitdagingen 2. visie Gezondheidsclaims voor supplementen worden ingeperkt. De overheid zet tegelijkertijd in op een zelfredzame consument. En NPN ziet mogelijkheden om zorgkosten te verlagen met de inzet van voedingssupplementen en het uur U voor de supplementenindustrie Het was een heftig jaar. De Claimsverordening heeft zijn beslag gekregen. Bedrijven moesten in korte tijd duidelijk krijgen wat de wetgeving voor hun producten betekende en producten moesten worden aangepast. NPN heeft gewerkt aan interpretatiekwesties en gezocht naar oplossingen en duidelijkheid voor de bedrijven. Er zijn workshops gegeven, stappenplannen gemaakt en interpretatiekwesties verduidelijkt. Ook hebben we ons ingezet voor het verwezenlijken van een nieuw zelfregulerend systeem dat aansluit bij de nieuwe wetgeving en duidelijkheid en ruimte biedt aan het bedrijfsleven. De markt voor voedingssupplementen is volop in beweging. Gezondheid is een trend die verder doorzet. Dit terwijl de Claimsverordening tot grote beperkingen leidt bij de communicatie over voedingssupplementen. Er is meer wetgevende druk, maar er zijn zeer zeker ook kansen voor de supplementenindustrie. Die kansen benutten kan door hard te werken en door de juiste afwegingen te maken. Extra energie voor een klein bedrijf De toenemende regeldruk is lastig, vooral voor kleine bedrijven. Voor hen is het relatief kostbaar om veranderingen in wetgeving te implementeren. De Claimsverordening heeft veel claims verboden. Daardoor wordt het heel moeilijk om te kunnen communiceren over mogelijke gezondheidseffecten die nog geen wetenschappelijke consensus genieten. Hetzelfde geldt voor claims die vanwege procedurele zaken niet zijn goedgekeurd en dus verboden zijn. Dit levert enorme beperkingen op voor een branche die in zwaar weer verkeert. Belangrijker dan ooit is het daarom te kijken naar kansen en mogelijkheden. Bijvoorbeeld de toegelaten claims die aantonen dat bepaalde ingrediënten wetenschappelijk bewezen gezondheidsvoordelen hebben. Dit kan kansen opleveren bij doelgroepen waar suppletie tot nu toe niet of nauwelijks op de kaart stond. Wie eerder niet in de werking geloofde, kan nu worden overtuigd met wetenschappelijke feiten. Het zijn misschien wel de kleine bedrijven die het snelst en heel flexibel kunnen inspelen op deze nieuwe kansen. De energie van de gezondheidstrend Dat voeding belangrijk is bij het gezond blijven, is voor iedereen wel duidelijk. De aandacht voor voeding en suppletie bij gezondheidsproblemen neemt dan ook toe maar wordt nog te weinig ingezet binnen de gezondheidszorg. Gelukkig zijn er nu initiatieven waarbij wetenschap en zorgverleners samen optrekken om voeding in te bedden in de zorg. Doelstelling is het realiseren van gezondheidswinst door voeding gericht in te zetten, en af te stemmen op de behoefte van het individu. Meer zelfredzaamheid van de consument De overheid is van mening dat de verantwoordelijkheid voor het behoud van een goede gezondheid bij de consument zelf ligt. Daarom is het belangrijk dat de consument kan beschikken over eerlijke informatie. NPN biedt op de website kiesvoorietsextra.nl informatie over bewezen en waarschijnlijke effecten van actieve voedingsstoffen. De consument kan zo beschikken over goede informatie en zelf een gezonde keuze maken. Voor de consument is het lastig om in het woud van data en gegevens, belangrijke en relevante informatie te vinden. Daarom is een professional, die een persoonlijk, onafhankelijk advies kan geven, het overwegen waard; een soort hypotheker op het gebied van (behoud van) gezondheid.

7 7 De energie van beweging Belangrijke veranderingen komen op ons af. Nieuwe wettelijke eisen, aangepaste claims. Binnen dat veld wil de consument helder worden geïnformeerd. Het vraagt van ons de wil om te bewegen, af en toe een sprint in te zetten en waar dat nodig is van richting te veranderen.

8 8 Voedingssupplementen dragen bij aan gezondheidswinst en uiteindelijk aan kostenbesparing in de zorg. De energie van NPN in de toekomst De Claimsverordening heeft zijn beslag gekregen. Er is een lijst met toegestane claims. Daarnaast is er zelfregulering met een lijst met flexibele bewoording voor die toegestane claims. Wat valt er voor NPN in de nabije toekomst nog te doen? Het werk van NPN blijft van substantieel belang. De Claimsverordening is wetgeving met een enorme impact. Op het gebied van interpretatie, harmonisatie en handhaving liggen er voor NPN ook in de toekomst belangrijke taken. Komend jaar bijvoorbeeld wil NPN ook voor een aantal grote verliezers (we doelen hier op ingrediënten waar veel wetenschappelijke aanwijzingen zijn voor werkzaamheid) bekijken of we gezamenlijk kunnen werken aan het onderbouwen van claims. Denk hierbij aan cranberry, glucosamine en probiotica. Een ander belangrijk én actueel onderwerp, is de manier waarop claims voor kruiden geëvalueerd gaan worden. Om claims voor kruiden in de toekomst te behouden is het belangrijk ze anders te beoordelen dan tot op heden is gebeurd. NPN pleit ervoor dat traditioneel gebruik bij de beoordeling van claims wordt meegenomen. Dit voor zowel kruiden als voor andere ingrediënten. Ook de rechtszaak tegen de Europese Commissie heeft in 2013 onze volle aandacht. Nu de Europese commissie veel werk op de Claimsverordening heeft afgerond, zullen wetsontwikkelingen op andere terreinen weer actueel worden, Denk aan de maximale hoeveelheden voor vitamines en mineralen. Daarnaast is het te verwachten dat op het terrein van Novel Foodwetgeving er nieuwe ontwikkelingen zullen zijn, bijvoorbeeld dat nieuwe extracten van bekende plantenstoffen, niet automatisch onder de Novel Foodwetgeving vallen.

9 9 Samen sterk Ook in 2013 blijft het belang van verenigen dus groot. Zonder vereniging geen stem bij het ministerie van VWS en de NVWA. Daar laten we ons horen op allerlei gebieden, of het nu gaat over nieuwe additievenwetgeving, het aanleveren van veiligheidsdata voor een aangepast Nederlands kruidenbesluit of interpretatiekwesties van de claims. In het Europees Botanical Forum behartigen we het Nederlandse belang in het Europese veld. Daarnaast hebben we een breed netwerk met diverse stakeholders en biedt de vereniging de mogelijkheid om de branche te vertegenwoordigen, te profileren en andere partijen te inspireren. NPN anticipeert actief op een veranderende markt en de kansen die dit biedt. In 2012 is NPN gestart met een consultancy dienst. Deze is beschikbaar voor leden én voor niet-leden. NPN krijgt zo voeling met een groter deel van de markt en de praktische zaken waar de industrie voor staat. aan gezondheidswinst en uiteindelijk aan kostenbesparing in de zorg. NPN zet zich ervoor in dat daar meer aandacht voor komt. Het symposium ter ere van ons 30-jarig jubileum met als thema Voedingstekort versus Begrotingstekort geeft hieraan in 2013 invulling. De relatie tussen voeding en de grote volksgezondheidsproblemen zoals hart- en vaatziekten, diabetes en obesitas wordt breed onderkend. Als supplementenbranche willen we aansluiten bij het thema voeding en gezondheid. Voedingssupplementen vervullen een rol ten aanzien van het beter invullen van voedingsbehoeftes. Dit draagt bij

10 10 De energie van het opladen Voortdurend is er nieuwe energie nodig om de volgende stap te kunnen maken. Zeker na een onstuimig jaar als 2012, kan de branche energie gebruiken om vooruit te kijken.

11 11 Claims continu op agenda 3. belangen behartigen De Europese verordening staat slechts 222 gezondheidsclaims toe. Een zware dobber voor de branche. NPN hielp haar leden waar dat kon. Zij maakte zich hard voor een goede zelfregulering, die past bij de nieuwe situatie. Gezondheidsclaims In 2012 zijn bedrijven geconfronteerd met de Europese Verordening met toegestane gezondheidsclaims. Slechts 222 gezondheidsclaims zijn toegestaan. Ondanks het blijven aankaarten van de beperkingen van de wetgeving in een intensieve en energieke lobby, en de enorme hoeveelheid energie die NPN er samen met andere partijen in gestoken heeft, kon de uitvoering van deze wet niet langer tegengehouden worden. Wel werden claims voor botanicals, on hold gezet. Dat is een zeer belangrijke stap in de strijd voor het behoud van claims voor botanicals. Want als de claims voor botanicals op dezelfde manier beoordeeld zullen worden als de andere stoffen, dan is de verwachting dat er voor deze categorie maar weinig claims overblijven. Activiteiten in 2012 De Verordening met de lijst met toegestane claims werd begin 2012 ter goedkeuring voorgelegd aan het Europees Parlement. Er is zwaar gelobbyd om steun te krijgen van Europarlementariërs voor een resolutie die vroeg om de herevaluatie van een prioriteitenlijst met claims. Door de Europese brancheorganisatie was een lijst met claims geselecteerd die ons inziens onterecht waren afgewezen. Het bedrijfsleven initieerde een omvangrijke handtekeningenactie richting Europarlement. Tweehonderdveertig bedrijven zetten hun handtekening onder de brief met bezwaren over de gang van zaken rondom claims. NPN steunde daarnaast de consumentenpetitie van het tijdschrift Supplement waarbij een sterk signaal van de consument richting Europarlementariërs af werd gegeven. Ondanks alle inspanningen werd helaas geen meerderheid van stemmen voor de resolutie verkregen. Tegelijkertijd informeerden we onze leden over hoe zij zich voor konden bereiden op de komst van de Verordening met de toegestane claims. Met een stappenplan en een workshop is inzicht gegeven in de nodige aanpassingen. Voor botanicals, waaronder kruiden en kruidenpreparaten, bepleitte NPN dat gegevens over traditioneel gebruik meegewogen moeten worden in de evaluatie van de claim. En dat overigens niet alleen voor botanicals, ook voor andere voedingsstoffen. Het daarvoor opgestelde position paper stelt voor traditioneel gebruik een uitzondering voor in de Claimsverordening. Deze uitzondering is erop gericht om traditionele gezondheidsclaims te mogen maken voor kruiden - en ook andere voedingsstoffen - die voor bepaalde gezondheidsdoeleinden al een lange traditie van gebruik kennen. Dit is in analogie met het toestaan van gebruik van traditioneel bewijs in de Geneesmiddelenwet bij traditionele kruidengeneesmiddelen. Overigens zijn de lidstaten erg verdeeld over hoe claims voor botanicals beoordeeld moeten worden. De Europese Commissie beraadt zich hierover en hoe ze moet omgaan met de onevenwichtigheid die bestaat tussen enerzijds de Claimswetgeving voor levensmiddelen en anderzijds de traditionele kruidengeneesmiddelenwetgeving. Interpretatiekwesties De Claimsverordening leidt tot veel vragen, doordat zaken niet duidelijk zijn geregeld in de wet. NPN heeft in het kader van de zelfregulering voorstellen gedaan voor het oplossen van interpretatiekwesties. Deze voorstellen zijn afgestemd met de overheid en vervolgens ingebracht in het richtsnoerdocument voor de zelfregulering. Zo is geprobeerd bedrijven toch handvatten te bieden in tijden waarin nog veel zaken onduidelijk zijn.

12 12 Level playing field Het richtsnoerdocument en de database geven voor Nederland invulling aan de toegestane flexibele bewoording. Zij dragen bij aan een level playing field voor alle bedrijven die gebruik maken van gezondheidsclaims. Ze bieden enerzijds ruimte om naast de vastgestelde bewoording, alternatieven te gebruiken. Anderzijds is er houvast voor het vinden van alternatieven die geoorloofd zijn. In vergelijking met andere landen is in Nederland een unieke lijst samengesteld, die meer ruimte biedt dan de meer restrictieve richtlijnen in landen om ons heen. 1. EHPM, ERNA, EBF; Model for het assessment of article 13.1 health claims in the framework of the EU Nutrition and health claims regulation in relation to the erms of reference; june Quality Guide for Botanical Food Supplements. Guidance for the manufacture of safe and high quality botanical food supplements across the EU. July European Botanical Forum. Voedingsclaim of niet? Wanneer men op een verpakking vermeldt bevat cranberry, komt de vraag op of dit een voedingsclaim is of een uiting die puur iets zegt over de inhoud van het product. Dit is een van de belangrijke interpretatiekwesties waarover we met de overheid een werkbare oplossing gevonden hebben. Ingrediënten waarvoor geen goedgekeurde claim is, mogen op een product op een niet wervende manier worden vermeld. Probiotica NPN heeft ervoor gepleit dat bedrijven de term probiotica voorlopig mogen blijven gebruiken. Geen enkele claim voor probiotica is goedgekeurd en daarom zou de term probiotica onder de Claimsverordening niet meer gebruikt mogen worden. De Europese Commissie is immers van mening dat de term probiotica in zichzelf een gezondheidsclaim is. In augustus 2009 heeft NPN echter al een verzoek ingediend voor het gebruik van probiotica als een generieke benaming, een traditionele benaming om een groep stoffen met een bepaalde eigenschap aan te duiden, die bij goedkeuring wel gebruikt mag worden. Tot op heden heeft de wetgever hierover geen beslissing genomen. NPN heeft ervoor gepleit dat bedrijven vooralsnog, volgens de oude regels, verder mogen opereren tot de wetgever meer duidelijkheid biedt. De NVWA heeft hiermee ingestemd. Rechtszaak tegen Claimsverordening NPN en de Engelse brancheorganisatie HFMA hebben juridische stappen ondernomen tegen de verordening met toegelaten gezondheidsclaims, die in mei 2012 werd gepubliceerd. Het doel van deze klacht is dat het Europese Hof van Justitie deze wet zal vernietigen. Ook NPN lid New Care Supplements en een tweetal Engelse bedrijven participeren in deze rechtszaak. NPN beschouwt deze juridische actie als laatste redmiddel om gezondheidsclaims die goed onderbouwd zijn, te behouden. De Europese Commissie heeft tal van fouten gemaakt in de aanpak en gevolgde procedure voor de totstandkoming van de lijst met toegestane generieke gezondheidsclaims. Daardoor zijn veel goed onderbouwde gezondheidsclaims toch afgewezen. Als Europese industrie hebben we in goed vertrouwen geprobeerd de Commissie te assisteren en oplossingen aangedragen. Jammer genoeg is daar geen gehoor aan gegeven. In navolging van de door NPN en HFMA gezette juridische stappen, hebben ook andere organisaties een rechtszaak aangespannen, waaronder de Italiaanse brancheorganisatie FederSalus en organisaties in Duitsland en Spanje. Andere manier van evaluatie claims nodig Een veelgehoorde roep is dat de beoordeling van claims op een andere manier zou moeten plaatsvinden. De gezamenlijke industrie heeft daarvoor in 2009 al een gedegen voorstel gedaan. 1 De effecten van voeding zijn genuanceerd en pas op langere termijn zichtbaar. De wetgever en het wetenschappelijk adviesorgaan EFSA zouden meer rekening moeten houden met de complexiteit van voedingsonderzoek. Voedingsonderzoek staat eigenlijk nog in de kinderschoenen en nieuwe methoden zijn nodig om de subtiele en vroegtijdige effecten van voeding op gezondheid te kunnen meten. Er worden nu nieuwe methoden ontwikkeld. De Universiteiten van Wageningen en Maastricht, TNO en de Hogeschool Utrecht zijn hier volop mee bezig. Maar het zal waarschijnlijk nog jaren duren voordat deze ontwikkelingen leiden tot resultaten die wetenschappelijke consensus kunnen genieten. Dat zet ons in de tussentijd op een enorme achterstand in het gebruik van claims. Kruidenwetgeving in beweging Sommige lidstaten willen dat nationale wetten en regels op het gebied van kruiden (botanicals) worden geharmoniseerd. Zij hebben zorgen over de kwaliteit en veiligheid. De Europese Commissie zag in eerste instantie niets in harmonisatie. Zij wilde vasthouden aan het systeem van wederzijdse erkenning. Harmonisatie is lastig omdat de regels in de diverse lidstaten nogal uiteenlopen. Onder politieke druk van de lidstaten heeft de Europese Commissie eind 2012 een consultatie uit laten gaan. Aan lidstaten werd gevraagd of zij het idee steunen om specifiek

13 13 Helaas heeft de rechtbank ons in het ongelijk gesteld. Wel is NPN, samen met Neprofarm, met het ministerie van VWS in overleg over hoe een proportionele handhaving door de NVWA kan plaatsvinden. De Nederlandse overheid heeft een voorstel gedaan voor een wijziging van het Nederlandse Warenwetbesluit Kruidenpreparaten. voor botanicals aangepaste wetgeving op te stellen. Naast claims zou daarin ook veiligheid en kwaliteit aan bod kunnen komen. De uitkomst van de consultatie is verdeeld. NPN heeft aandacht gevraagd voor het meewegen van gegevens over traditioneel gebruik in de onderbouwing van claims voor kruiden, en meer in het algemeen van gegevens over traditioneel gebruik van voedingsstoffen. Het meenemen van traditionele data is onontbeerlijk om in de toekomst voor kruiden - en wellicht andere voedingsstoffen - gezondheidsclaims te kunnen maken. Kruiden in Nederland Ondertussen heeft de Nederlandse overheid een voorstel gedaan voor een wijziging van het Nederlandse Warenwetbesluit Kruidenpreparaten. Naast planten worden daarin ook giftige stoffen op een verboden lijst vermeld. Wat opvalt is dat wordt voorgesteld om een aantal plantenstoffen te verbieden, terwijl deze in gewone levensmiddelen voorkomen en ze in een bepaalde dosering of met de juiste procestechnieken, veilig te gebruiken zijn. NPN heeft met hulp van haar leden gegevens over veiligheid aangeleverd. Ook heeft NPN gepleit om een aantal kruiden - die met de juiste voorwaarden veilig te gebruiken zijn - van de lijst van verboden kruiden te verwijderen en deze, daar waar relevant, te vervangen door een maximale hoeveelheid die veilig is bij normaal gebruik. EBF NPN is lid van het European Botanical Forum (EBF). Binnen het EBF wordt gewerkt aan veiligheidsdossiers voor kruiden. In 2012 is een quality guide voor botanicals ontwikkeld 2. Het is belangrijk om als industrie een onderbouwing te hebben op onderwerpen die politiek gevoelig blijken. Onderwerpen die zwaar wegen bij de beslissing over de toekomstige regulering van botanicals in Europa. Medische claim op levensmiddel maakt product tot geneesmiddel Al enige tijd heeft NPN een geschil met de overheid over het beboeten van medische claims op levensmiddelen. De Nederlandse overheid is van mening dat een medische claim op een voedingssupplement het product tot een ongeregistreerd geneesmiddel maakt en dat deze overtreding dus onder de Geneesmiddelenwet moet worden beboet. NPN vindt ook dat medische claims op supplementen niet gemaakt moeten worden. Maar ook zijn we van mening dat supplementen met een medische claim supplementen blijven en overtredingen, als vanouds, volgens de Warenwet beboet moeten worden. NPN vindt de ontwikkelingen hieromtrent zo zorgelijk, dat werd besloten om via een beboete winkelier hierover een rechtszaak aan te spannen. NPN zelf werd niet als belanghebbende partij aangemerkt. Zelfregulering NPN hecht belang aan een gezond ondernemersklimaat en pleit voor eigen verantwoordelijkheid van bedrijven. Zelfregulering van commerciële uitingen gericht op de consument speelt daarbij een belangrijke rol. Met de komst van de Claimsverordening is een set met 222 claims goedgekeurd met een bepaalde bewoording. Er zijn wel andere bewoordingen toegestaan. NPN heeft samen met de brancheorganisatie van zelfzorgmiddelen (Neprofarm), de levensmiddelenindustrie (FNLI) en de supermarktbranche (CBL) een richtsnoerdocument opgesteld dat aangeeft aan welke eisen een claim moet voldoen om gebruikt te kunnen worden. Als onderdeel van het richtsnoerdocument is een database opgesteld met voorbeeldbewoordingen die passen bij de geautoriseerde claim. De voorgestelde bewoordingen zijn alle gezondheidsbewoordingen en ze reflecteren het bewijs dat aan de goedgekeurde claim ten grondslag ligt. De lijst wordt door de NVWA erkend. Hierdoor kunnen bedrijven zekerheden ontlenen aan de zelfregulering. Naast een nieuwe norm is ook de manier van zelfreguleren veranderd. NPN verplichtte haar leden voorheen om alle commerciële uitingen vooraf voor te leggen aan het zelfregulerende orgaan Keuringsraad KOAG/KAG. Nu mag een bedrijf ook zelf bepalen of men aan de hand van het richtsnoerdocument voldoet aan de wet. Deze wijziging past bij een meer restrictieve wetgeving, die nauwgezet aangeeft wat wel en niet kan. In de praktijk blijkt echter dat er nog veel onduidelijkheden kunnen voorkomen. Door de uiting te laten toetsen door de zelfregulerende instantie, Keuringsraad, kennis en advies gezondheidsclaims is het bedrijf er zeker van dat de uiting voldoet en gevrijwaard is van handhaving door de NVWA. Om die reden adviseert NPN haar leden om advies te vragen of een uiting te laten keuren.

14 14 verbinding en samenwerking zoeken 4. wetenschap Wetenschap en technologie zijn voor de branche essentieel om innovatie mogelijk te maken en productkwaliteit te kunnen garanderen. Bovendien wordt een stevige wetenschappelijke onderbouwing gevraagd bij de claimsautorisatie. Innovatie is ook nodig voor het continu verbeteren van kwaliteit en de ontwikkeling van personalised nutrition. Daarom zoekt NPN verbinding en samenwerking met wetenschap die aansluit bij gezondheidsvraagstukken van deze tijd. Samenwerkingstraject TNO In 2012 is het tweejarige onderzoekstraject Branche Innovatie Contract (BIC) met succes afgerond. In het gezamenlijke onderzoek van NPN-leden met TNO is de kennis van TNO ingezet om te komen tot oplossingen voor praktische problemen in onze branche. Drie vraagstukken over respectievelijk anti-oxidantwerking, veiligheid van kruiden en maagresistente coatings zijn onderzocht. Dit traject heeft de volgende resultaten opgeleverd: Anti-oxidanten geven in combinatie met elkaar een ander effect dan de som van de op zichzelf staande anti-oxidanten. Het TNO-model voor risicobeoordeling geeft een sterk vereenvoudigde methode voor het vaststellen van veiligheid van complexe stoffen. Voor productspecifieke antwoorden is verder onderzoek nodig. De resultaten laten zien dat onderzoeksvragen detaillistisch onderzoek vereisen en dat bestaande methodieken hiervoor ingezet kunnen worden. Voor productspecifieke waardes is meer onderzoek nodig. Dit onderzoekstraject wordt vervolgd door een NPN-lid en TNO, waarbij gebruik wordt gemaakt van de TNO-methodiek. Op de hoogte van ontwikkelingen De effecten van voeding op de gezondheid zijn genuanceerd en pas op de langere termijn zichtbaar. Nieuwe methodieken zijn nodig om deze subtiele effecten bloot te kunnen leggen. Momenteel worden deze methoden ontwikkeld, maar het zal nog jaren duren tot hier resultaten uit voortkomen die wetenschappelijke consensus genieten. Er zijn bijvoorbeeld ontwikkelingen in genoommetingen. Hierbij kunnen subtiele veranderingen in het genoom gemeten worden voordat ze voor de mens merkbaar worden. Zelfhulpmiddelen en zelftesten bieden de wetenschap kansen om grote hoeveelheden data te genereren. Deze data kunnen dienen als input voor grotere gezondheidsonderzoeken. Met grote datapools kunnen eenvoudiger subtiele effecten van voeding en supplementen worden opgespoord. Dit kan bijdragen aan onderbouwing van de werking van voedingssupplementen. Een belangrijke doelstelling van NPN is zorg te dragen dat de leden goed op de hoogte blijven van wetenschappelijk ontwikkelingen.

15 15 De energie van ontdekken De ogen open houden en goed kijken wat er om ons heen gebeurt. Het is en blijft een belangrijke taak van NPN. We volgen de ontwikkelingen in de markt op de voet en halen energie uit vernieuwde inzichten en nieuwe bestemmingen.

16 16 Het kennisniveau van de consument op gebied van voeding en gezondheid is laag en daarom is het belangrijk om eenvoudige claims te maken en te zorgen voor een eigen invulmogelijkheid van de consument. Onderzoek consumentenperceptie van claims De Universiteit Maastricht heeft, in opdracht van NPN, onderzocht of de consument alleen maar geïnformeerd wil worden over gezondheid als het effect daadwerkelijk bewezen is. Of dat er ook een behoefte is om geïnformeerd te worden in het geval van mogelijke effecten. Daarnaast werd gekeken naar het effect van een gezondheidsclaim op het aankoopgedrag. NPN ziet voordelen in het zogenaamde grading of claims, waarbij in de claim de mate van wetenschappelijke onderbouwing wordt aangegeven. Ten eerste kan de consument op deze manier ook geïnformeerd worden over gezondheidsclaims met een mogelijke werking, daar waar hen nu veel informatie wordt onthouden. Ten tweede kan het aanbrengen van een gradatie een stimulans zijn voor bedrijven om te investeren in onderzoek om tot toelating voor een gezondheidsclaim te komen. Deze visie vormde de aanleiding voor dit onderzoek. Uit ander consumentenonderzoek blijkt overigens dat de bekendheid van het ingrediënt van groot belang is voor de aankoop van een product. De uitleg over waar het product precies voor dient, lijkt daarbij van minder groot belang. Het kennisniveau van de consument op gebied van voeding en gezondheid is laag en daarom is het belangrijk om eenvoudige claims te maken en te zorgen voor een eigen invulmogelijkheid van de consument. Ook de kracht van het merk is erg belangrijk. De resultaten laten zien dat er te winnen valt door in consumentencommunicatie te bouwen aan de geloofwaardigheid van een claim. De Europese toelating van gezondheidsclaims kan daarbij helpen. Deze laat namelijk zien dat deze effecten volgens zeer hoge wetenschappelijke eisen bewezen zijn. Een verbeterde geloofwaardigheid van de nu toegestane claims, en bekendheid met ingrediënten bij consumenten, zullen de aankoopbereidheid voor supplementen verbeteren. De resultaten van het onderzoek laten zien dat een verschil in wetenschappelijke sterkte van de claim niet leidt tot verschillen in aankoopgedrag. Uit het onderzoek bleek verder dat consumenten die bezorgd zijn over hun gezondheid, meer interesse voor mogelijke gezondheidsclaims hebben. Wat opvalt is dat in algemeenheid de geloofwaardigheid van claims als laag wordt beoordeeld.

17 17 De energie van inspireren Inspiratie is misschien wel de best denkbare vorm van energie. NPN wil ook na 2012 inspireren en inspiratie op gang brengen. Dit onder meer door mensen, kennis en ontwikkelingen samen te brengen.

18 18 De energie van iets extra s Consumenten maken eigen keuzes en afwegingen. En de overheid stimuleert de zelfbewuste consument. Feit is dat bijna iedereen zo af en toe wel wat extra s kan gebruiken. Met kiesvoorietsextra.nl wil NPN consumenten bewust maken van de extra s die supplementen kunnen bieden.

19 19 De consument kiest zelf 5. marktontwikkeling Voor veel bedrijven in de branche was 2012 een pittig jaar. Er werd hard gewerkt om op tijd te voldoen aan de nieuwe eisen die de Claimsverordening met zich meebrengt. De sector kan nieuwe energie goed gebruiken; enerzijds om op te laden en anderzijds om nieuwe mogelijkheden te zoeken. Omzet onder druk Ook de voedingssupplementenmarkt voelt de gevolgen van de economische crisis. Al enige jaren laat de markt als geheel een lichte omzetdaling zien. Dit was ook in 2012 het geval. De totale omvang van de Nederlandse supplementenmarkt wordt in 2012 geschat op 320 miljoen euro. 3 In zijn algemeenheid lukt het bedrijven om de afzet op niveau te houden. Wel moeten prijsen promotie-instrumenten veelvuldig worden ingezet om de verkoop te blijven stimuleren met frequente promotionele acties en steeds scherpere actieaanbiedingen tot gevolg. Dit zet vooral het middensegment onder stevige druk. De druk op merkproducten in het middensegment wordt verder vergroot, door de verdere opmars van het huismerk. Merken in het hogere segment ondervinden hiervan minder last. Een andere ontwikkeling is de verschuiving in verkoopkanalen. De ketendrogist én de supermarkt boekten in 2012 groei in de verkoop van voedingssupplementen. De zelfstandige drogist daarentegen heeft opnieuw marktaandeel moeten inleveren. De ketendrogist blijft het belangrijkste verkoopkanaal met een kleine vijftig procent marktaandeel. Weinig productintroducties en innovatie Er waren in 2012 weinig introducties van vernieuwende en/of innovatieve supplementen. De Claimswetgeving en de aanpassingen die in korte tijd gerealiseerd moesten worden, slokten tijd en aandacht van bedrijven op. Ook namen bedrijven een afwachtende houding aan vanwege de onzekere uitkomst van deze wetgeving. Onderscheidend vermogen In 2012 werd duidelijk wat de exacte vereisten zijn voor het voeren van een gezondheidsclaim. Etiketten en verpakkingen werden aangepast om aan deze nieuwe wetgeving te voldoen. Hoe op langere termijn de marketing vorm krijgt, dat wordt vanaf 2013 goed zichtbaar. Voor een aantal belangrijke, ingrediënten, zoals probiotica, glucosamine en cranberry, zijn er (vooralsnog) geen toegelaten gezondheidsclaims. Wanneer geen gezondheidsclaim kan worden gemaakt, moet worden bekeken hoe voor deze producten toegevoegde waarde zichtbaar kan worden gemaakt. 3 Schatting op basis van marktcijfers van IMS Health, Nielsen en industrie

20 20 Vitamine D advies communiceren De Gezondheidsraad bracht in 2012 nieuwe voedingsnormen uit voor vitamine D. Hoewel NPN vindt dat het advies erg voorzichtig is en uitgaat van behoudende gegevens, laat dit rapport wel zien dat een grote groep mensen extra vitamine D nodig heeft. NPN vindt het nu vooral belangrijk dat er duidelijk en voortvarend gecommuniceerd wordt over het nut van vitamine D suppletie. De overheidsaanbevelingen worden namelijk nog lang niet altijd opgevolgd. Het beter uitdragen van dergelijke aanbevelingen is goed voor de consument en levert uiteindelijk besparingen in zorgkosten op! Want daar is enorm veel gezondheidswinst te halen! Advies wordt belangrijker Wanneer een productverpakking minder informatie bevat over de gezondheidsvoordelen van het product, zal de consument vaker bij het verkooppunt advies vragen. De adviesrol van de drogist, de natuurvoedingswinkel, reformhuis of apotheek wordt dus groter! Daar invulling aan geven leidt tot groeikansen. Vooral de zelfstandige drogist heeft hier mogelijkheden om zich te onderscheiden ten opzichte van de grote ketendrogisten en supermarkten. Consument: bewustzijn belang voeding groeit De toenemende aandacht voor gezondheid en voeding is kenmerkend voor de huidige tijdgeest. Zorgverzekeraars bieden gezondheidspakketten aan en op basisscholen wordt bij kinderen door middel van smaaklessen en het schoolontbijt de interesse gewekt voor voeding. Tegelijkertijd wordt binnen het huidige overheidsbeleid de consument meer zélf verantwoordelijk voor zijn (gezonde) gedrag. Het bewustzijn van het belang van gezonde voeding en leefstijl zal alleen maar blijven groeien. Voedingssupplementen en andere zelfzorgmiddelen passen goed in de trend dat de consument bewust eigen keuzes maakt inzake zijn gezondheid. Daar liggen kansen voor de voedingssupplementenindustrie. Kiesvoorietsextra.nl Via kiesvoorietsextra.nl blijft de consument geïnformeerd over de gezondheidseffecten van ingrediënten uit voedingssupplementen. Deze informatie gaat namelijk verder dan de claims die volledig overtuigend zijn en toelating hebben gekregen. De website maakt melding van 100% evidence based effecten alsook aannemelijke effecten, en maakt daar onderscheid in. Op deze manier kunnen consumenten goed worden geïnformeerd. Tevens kunnen consumenten zien wat in specifieke situaties een passend extraatje is.

Reclame voedingssupplementen: Nieuwe regels en zelfregulering. 10 juni 2013

Reclame voedingssupplementen: Nieuwe regels en zelfregulering. 10 juni 2013 Reclame voedingssupplementen: Nieuwe regels en zelfregulering 10 juni 2013 Opbouw presentatie Keuringsraad Gezondheidsclaims versus medische claims Nieuwe wetgeving claims levensmiddelen (voedingssupplementen)

Nadere informatie

Veranderingen op wettelijk gebied van voedingssupplementen

Veranderingen op wettelijk gebied van voedingssupplementen Veranderingen op wettelijk gebied van voedingssupplementen Ir. Theo van Rooij voedingskundige Rivendell Consultancy specialist marketing en wettelijke aspecten voedingssupplementen, voeding, kruidenpreparaten,

Nadere informatie

Seminar Medische Hulpmiddelen een makkelijke markt?

Seminar Medische Hulpmiddelen een makkelijke markt? Seminar Medische Hulpmiddelen een makkelijke markt? Kansen en schillen bij publieksreclame Vincent Bouwmeester, directeur 1 april 2010 Inhoud Zelfregulering De Keuringsraad KOAG/KAG Publieksreclame maken

Nadere informatie

Handhaving claimsverordening op ontbijtgranen 2014. Datum 1 juli 2015

Handhaving claimsverordening op ontbijtgranen 2014. Datum 1 juli 2015 Handhaving claimsverordening op ontbijtgranen 2014 Datum 1 juli 2015 Handhaving claimsverordening op ontbijtgranen 2014 1 juli 2015 Inhoud Samenvatting... 5 Inleiding... 6 Doel... 8 Werkwijze... 9 Resultaten

Nadere informatie

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. De Warenwetregeling Vrijstelling vitaminepreparaten wordt als volgt gewijzigd:

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. De Warenwetregeling Vrijstelling vitaminepreparaten wordt als volgt gewijzigd: STAATSCOURANT Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. Nr. 40994 20 november 2015 Regeling van de Minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport van 12 november 2015, 854424-143049-VGP,

Nadere informatie

Voedingssupplementen Consumentenonderzoek NPN

Voedingssupplementen Consumentenonderzoek NPN Voedingssupplementen Consumentenonderzoek NPN Management summary Schuttelaar & Partners 001-01.ppt december 00 Marieke Gaus Context en doel van het onderzoek Doel onderzoek Het onderzoek wordt uitgevoerd

Nadere informatie

Handhaving voedingclaims 2010. Datum: oktober 2010

Handhaving voedingclaims 2010. Datum: oktober 2010 Handhaving voedingclaims 2010 Datum: oktober 2010 Samenvatting In de tweede helft van 2010 heeft de nvwa een handhavingsactie uitgevoerd op het gebruik van voedingsclaims. Voor voedingsclaims gelden de

Nadere informatie

ARTIKEL 95 BPR INFORMATIE HOLLAND WATER. Samenvatting:

ARTIKEL 95 BPR INFORMATIE HOLLAND WATER. Samenvatting: ARTIKEL 95 BPR INFORMATIE HOLLAND WATER Samenvatting: De nieuwe Europese biocidenwetgeving is geen eenvoudige materie. Recent zijn in de branche uitingen gecommuniceerd die nogal voor verwarring hebben

Nadere informatie

FS150422.7A. A: Beschrijving van de voorgestelde werkwijze B: Toelichting op het MSP en identificatie proces

FS150422.7A. A: Beschrijving van de voorgestelde werkwijze B: Toelichting op het MSP en identificatie proces FS150422.7A FORUM STANDAARDISATIE 22 april 2015 Agendapunt: 7. Internationaal Stuk 7A. Notitie omgang met standaarden van het Europese Multistakeholder Platform on ICT Standardisation Bijlage A: Beschrijving

Nadere informatie

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG. Datum 23 november 2015 Betreft Kamervragen. Geachte voorzitter,

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG. Datum 23 november 2015 Betreft Kamervragen. Geachte voorzitter, > Retouradres Postbus 20350 2500 EJ Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Bezoekadres: Parnassusplein 5 2511 VX Den Haag T 070 340 79 11 F 070 340

Nadere informatie

InPreventie naar de BvAA

InPreventie naar de BvAA NIEUWSBRIEF Maart 2015 InPreventie naar de BvAA Na een jaar lang overleggen is het gelukt. Op 24 maart heeft Pieter namens de beroepsvereniging het contract met TNO getekend bij het ministerie van Sociale

Nadere informatie

Claims op levensmiddelen

Claims op levensmiddelen Claims op levensmiddelen Geen misleiding, wel innovatie Studiemiddag NVLR, 5 juli 2007 Ria Westendorp Ministerie van VWS Inhoud Waarom een claimsverordening Reikwijdte van de verordening Belangrijkste

Nadere informatie

ARE HEALTH CLAIMS UNDERSTOOD?

ARE HEALTH CLAIMS UNDERSTOOD? ARE HEALTH CLAIMS UNDERSTOOD? door Sheila Francl Zoetermeer 2009 Afstudeeropdracht Faculteit Natuurwetenschappen, Open Universiteit Nederland SAMENVATTING (SUMMARY IN DUTCH) Gezondheidsbewuste consumenten

Nadere informatie

Verslag van de vergadering van Commissiewerkgroep Voeding voor specifieke groepen

Verslag van de vergadering van Commissiewerkgroep Voeding voor specifieke groepen > Retouradres Postbus 20350 2500 EJ Den Haag Verslag van de vergadering van Commissiewerkgroep Voeding voor specifieke groepen Datum : 20 april 2014 Commissie : Alexandra Nikoulakapoulou Francesco Carlucci

Nadere informatie

Beste klant. Alvast veel leesplezier. Het team van BIG

Beste klant. Alvast veel leesplezier. Het team van BIG Beste klant Ook de afgelopen maanden stonden we niet stil bij BIG. Zo brachten we vertalingen van H/P-zinnen samen in één handig overzicht. Uiteraard stellen we dit document graag ter beschikking. Daarnaast

Nadere informatie

Leiderschap in Turbulente Tijden

Leiderschap in Turbulente Tijden De Mindset van de Business Leader Leiderschap in Turbulente Tijden Onderzoek onder 175 strategische leiders Maart 2012 Inleiding.. 3 Respondenten 4 De toekomst 5 De managementagenda 7 Leiderschap en Ondernemerschap

Nadere informatie

Voorwoord. In deze brochure geven wij u inzicht in de branche en de rol van NLingenieurs als haar vertegenwoordiger.

Voorwoord. In deze brochure geven wij u inzicht in de branche en de rol van NLingenieurs als haar vertegenwoordiger. Voorwoord De Nederlandse advies- en ingenieursbranche levert innovatieve en duurzame oplossingen voor de Nederlandse en internationale samenleving. De branche is bepalend geweest voor het ontstaan van

Nadere informatie

Samenvatting. Wat is de achtergrond van dit advies? Regelgeving en onderzoek zijn volop in ontwikkeling

Samenvatting. Wat is de achtergrond van dit advies? Regelgeving en onderzoek zijn volop in ontwikkeling Samenvatting Wat is de achtergrond van dit advies? Regelgeving en onderzoek zijn volop in ontwikkeling Europese wet- en regelgeving en onderzoek op het gebied van vitamines, mineralen en spoorelementen,

Nadere informatie

uw partner in toegankelijkheid

uw partner in toegankelijkheid Overleg Lichamelijk Gehandicapten Amstelland uw partner in toegankelijkheid Werkplan OLGA 2012 1. Inleiding. a. Wat is OLGA? b. Overleg OLGA c. Aandacht! d. Bewustwording 2. Activiteiten 2012. a. Extern

Nadere informatie

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG. Datum 16 december 2009 Betreft Kamervragen. Geachte voorzitter,

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG. Datum 16 december 2009 Betreft Kamervragen. Geachte voorzitter, > Retouradres Postbus 050 500 EJ Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 008 500 EA DEN HAAG Bezoekadres: Parnassusplein 5 5 VX DEN HAAG T 070 0 79 F 070 0 78 www.minvws.nl

Nadere informatie

Handhaving op etikettering en reclame voor flesvoeding voor zuigelingen en peutermelk. Datum 13 oktober 2015

Handhaving op etikettering en reclame voor flesvoeding voor zuigelingen en peutermelk. Datum 13 oktober 2015 Handhaving op etikettering en reclame voor flesvoeding voor zuigelingen en peutermelk Datum 13 oktober 2015 Inhoud Samenvatting... 3 Inleiding... 5 Doel... 7 Werkwijze... 8 Resultaten... 9 Discussie...

Nadere informatie

De werkafspraken hebben vooralsnog alleen betrekking op geneesmiddelenreclame in de zin van hoofdstuk 9 van de Geneesmiddelenwet.

De werkafspraken hebben vooralsnog alleen betrekking op geneesmiddelenreclame in de zin van hoofdstuk 9 van de Geneesmiddelenwet. Werkafspraken tussen de Inspectie voor de Gezondheidszorg (inspectie), de stichting Code Geneesmiddelenreclame (CGR) en de Keuringsraad Openbare Aanprijzing Geneesmiddelen (KOAG) over de wijze van samenwerking

Nadere informatie

INLEIDING Vraag&Antwoord lijst

INLEIDING Vraag&Antwoord lijst INLEIDING Vraag&Antwoord lijst Bij de vervaardiging van levensmiddelen kan een breed scala aan nutriënten en andere ingrediënten worden gebruikt, waaronder vitaminen, mineralen met inbegrip van spoorelementen,

Nadere informatie

Programma Stichting Educatie Atrium Innovations GEZONDHEID

Programma Stichting Educatie Atrium Innovations GEZONDHEID Programma Stichting Educatie Atrium Innovations GEZONDHEID Groeien in gezondheid door kennis Onze gezondheid is ons belangrijkste bezit. Daarom is het goed dat we ons er steeds meer van bewust worden dat

Nadere informatie

De toekomst is geen extrapolatie van het verleden. ir. Theo van Rooij voedingskundige

De toekomst is geen extrapolatie van het verleden. ir. Theo van Rooij voedingskundige De toekomst is geen extrapolatie van het verleden ir. Theo van Rooij voedingskundige Rivendell Consultancy - marketing en wettelijke aspecten - voedingssupplementen, voeding, kruidenpreparaten, gezondheidsclaims

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2000 2001 21 501-21 Jeugdraad Nr. 7 BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN VOLKSGEZONDHEID, WELZIJN EN SPORT Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal

Nadere informatie

Hoe creëer je meer geluk op de werkvloer?

Hoe creëer je meer geluk op de werkvloer? Hoe creëer je meer geluk op de werkvloer? In deze bijdrage neemt Gea Peper, eigenaar van het HappinessBureau, ons mee in het belang van geluk op het werk in de vorm van een interview met Onno Hamburger.

Nadere informatie

RAAD VOOR HET VERBRUIK

RAAD VOOR HET VERBRUIK RvV 488 RAAD VOOR HET VERBRUIK ADVIES Over een voorstel van koninklijk besluit betreffende mayonaise Brussel, 3 december 2015 SAMENVATTING De Minister van Economie en Consumenten vroeg de Raad om een advies

Nadere informatie

DUTCH DATACENTER ASSOCIATION

DUTCH DATACENTER ASSOCIATION DUTCH DATACENTER ASSOCIATION Onze missie: De DDA verbindt de marktleidende datacenters in Nederland met als missie het versterken van de economische groei en het profileren van datacenters in de samenleving.

Nadere informatie

Communicatieplan WTH Vloerverwarming in het kader van de CO2-Prestatieladder

Communicatieplan WTH Vloerverwarming in het kader van de CO2-Prestatieladder Communicatieplan WTH Vloerverwarming in het kader van de CO2-Prestatieladder Communicatieplan, 22 Augustus 2014 1 Voorwoord Duurzaamheid is geen trend, het is de toekomst. Het is niet meer weg te denken

Nadere informatie

Figuur overgenomen uit Value Based Healthcare prijsinschrijvingsdocumentatie van The Decision institute die hier ook opleidingen voor aanbieden.

Figuur overgenomen uit Value Based Healthcare prijsinschrijvingsdocumentatie van The Decision institute die hier ook opleidingen voor aanbieden. De waardebepaling van nieuwe producten en services in de zorg Het beantwoorden van de vraag of nieuwe producten en services in de zorg daadwerkelijk meerwaarde brengen is niet gemakkelijk. Er is een levendige

Nadere informatie

Goedgekeurd op 11 februari 2011

Goedgekeurd op 11 februari 2011 GROEP GEGEVENSBESCHERMING ARTIKEL 29 00327/11/NL WP 180 Advies 9/2011 betreffende het herziene voorstel van de industrie voor een effectbeoordelingskader wat betreft de bescherming van de persoonlijke

Nadere informatie

Feedbackstatement. Consultatie vrijstellingsvermelding en wijziging van de Nadere regeling gedragstoezicht financiële ondernemingen Wft juni 2011

Feedbackstatement. Consultatie vrijstellingsvermelding en wijziging van de Nadere regeling gedragstoezicht financiële ondernemingen Wft juni 2011 Feedbackstatement Consultatie vrijstellingsvermelding en wijziging van de Nadere regeling gedragstoezicht financiële ondernemingen Wft juni 2011 Inhoudsopgave Inhoudsopgave 2 1. Inleiding 4 2. Reacties

Nadere informatie

EUROPEES PARLEMENT 2009-2014. Zittingsdocument 23.1.2014 B7-0000/2014 ONTWERPRESOLUTIE. naar aanleiding van vraag voor mondeling antwoord B7-0000/2014

EUROPEES PARLEMENT 2009-2014. Zittingsdocument 23.1.2014 B7-0000/2014 ONTWERPRESOLUTIE. naar aanleiding van vraag voor mondeling antwoord B7-0000/2014 EUROPEES PARLEMENT 2009-2014 Zittingsdocument 23.1.2014 B7-0000/2014 ONTWERPRESOLUTIE naar aanleiding van vraag voor mondeling antwoord B7-0000/2014 ingediend overeenkomstig artikel 115, lid 5, van het

Nadere informatie

Vo. 1169/2011 als bedreiging en als kans

Vo. 1169/2011 als bedreiging en als kans Vo. als bedreiging en als kans Symposium Voedselinformatie aan EU-Verordening Programma Inleiding Bedreigingen Vo Kansen Vo. Uw verhouding tot de NVWA 2 Dekker 1 Programma Inleiding Bedreigingen Vo Kansen

Nadere informatie

Inleiding Thijs Jasperse 1 Het is tijd voor paprika! 2 Volgende P8 bestuursvergadering op woensdag 26 augustus a.s. 5

Inleiding Thijs Jasperse 1 Het is tijd voor paprika! 2 Volgende P8 bestuursvergadering op woensdag 26 augustus a.s. 5 Inhoud Inleiding Thijs Jasperse 1 Het is tijd voor paprika! 2 Volgende P8 bestuursvergadering op woensdag 26 augustus a.s. 5 Gaat het de goede kant op? Nu halverwege de maand juli kunnen we vaststellen

Nadere informatie

Vragen en antwoorden: Patiëntenrechten bij gezondheidszorg in het buitenland

Vragen en antwoorden: Patiëntenrechten bij gezondheidszorg in het buitenland EUROPESE COMMISSIE NOTA Brussel, 22 oktober 2013 Vragen en antwoorden: Patiëntenrechten bij gezondheidszorg in het buitenland Een oudere Duitse man met diabetes heeft op zijn reis naar Italië van zijn

Nadere informatie

PROTOCOL 3. Instelling en werkwijze van het Europees Comité voor de opstelling van standaarden voor de binnenvaart CESNI. Besluit

PROTOCOL 3. Instelling en werkwijze van het Europees Comité voor de opstelling van standaarden voor de binnenvaart CESNI. Besluit PROTOCOL 3 Instelling en werkwijze van het Europees Comité voor de opstelling van standaarden voor de binnenvaart CESNI Besluit De Centrale Commissie voor de Rijnvaart (CCR), gezien het belang dat zij

Nadere informatie

Dr.Klaas Riepma, apotheker: Van Plant tot Klant

Dr.Klaas Riepma, apotheker: Van Plant tot Klant Dr.Klaas Riepma, apotheker: Productontwikkeling van Tuinder tot Eindgebruiker: Tuinder: Waar liggen uw kansen? CureSupport: Nederlands Bedrijf Oprichters: Marieke Lanting Dr.Klaas Riepma PhD, pharmacist

Nadere informatie

A D V I E S Nr. 1.917 ----------------------------- Zitting van dinsdag 25 november 2014 -----------------------------------------------------

A D V I E S Nr. 1.917 ----------------------------- Zitting van dinsdag 25 november 2014 ----------------------------------------------------- A D V I E S Nr. 1.917 ----------------------------- Zitting van dinsdag 25 november 2014 ----------------------------------------------------- Nationaal profiel voor veiligheid en gezondheid op het werk

Nadere informatie

E V E R B I N D I N G, N I E

E V E R B I N D I N G, N I E innovatie Syntens N I E U W E V E R B I N D I N G, N I E U W E B U S I N E S S Het veld waarin bedrijven opereren is voortdurend in beweging. Om een bedrijf gezond en succesvol te houden, is het belangrijk

Nadere informatie

Gezonde voeding. Inhoudsopgave. Waarom gezonde voeding? Inhoudsopgave. Waarom gezonde voeding? Waarom gezonde voeding?

Gezonde voeding. Inhoudsopgave. Waarom gezonde voeding? Inhoudsopgave. Waarom gezonde voeding? Waarom gezonde voeding? Gezonde voeding Inhoudsopgave Trends en kansen Charon Zondervan & Maurits Burgering 6 november 2014 Waarom Wat Hoe Inhoudsopgave Waarom zou je moeten werken aan gezonde voedselproducten? Hoe kan ik dit

Nadere informatie

Algemeen profiel bestuurskandidaat

Algemeen profiel bestuurskandidaat Algemeen profiel bestuurskandidaat Ieder bestuurslid heeft functiespecifieke taken. Daarnaast vervult hij taken in het algemeen belang van de afdeling of de regio. Elk bestuurslid is in die optiek bijvoorbeeld

Nadere informatie

Adviesraad voor wetenschap, technologie en innovatie DURVEN DELEN OP WEG NAAR EEN TOEGANKELIJKE WETENSCHAP

Adviesraad voor wetenschap, technologie en innovatie DURVEN DELEN OP WEG NAAR EEN TOEGANKELIJKE WETENSCHAP Adviesraad voor wetenschap, technologie en innovatie DURVEN DELEN OP WEG NAAR EEN TOEGANKELIJKE WETENSCHAP Adviesraad voor wetenschap, technologie en innovatie!! " # "# $ -. #, '& ( )*(+ % & /%01 0.%2

Nadere informatie

Productmarktplan Snijhortensia 2015-2016 Meer waarde toevoegen? floraholland.com

Productmarktplan Snijhortensia 2015-2016 Meer waarde toevoegen? floraholland.com Productmarktplan Snijhortensia 2015-2016 Meer waarde toevoegen? floraholland.com Inhoudsopgave Samenwerken aan initiatieven 3 Wat kan FloraHolland voor u betekenen 5 Van producttafel naar productmarktplan

Nadere informatie

Deelconvenant consument en vrije tijd

Deelconvenant consument en vrije tijd CONVENANT GEZOND GEWICHT 2010-2014 Deelconvenant consument en vrije tijd PARTIJEN, - het Centraal Bureau Levensmiddelenhandel (hierna: CBL), te dezen vertegenwoordigd door zijn voorzitter de heer K.L.

Nadere informatie

Werkplan OLGA 2016. 1. Inleiding. 2. Activiteiten 2016. 3. Bestuur en financiën. a. Wat is OLGA? b. Overleg OLGA c. Bewustwording

Werkplan OLGA 2016. 1. Inleiding. 2. Activiteiten 2016. 3. Bestuur en financiën. a. Wat is OLGA? b. Overleg OLGA c. Bewustwording Overleg Lichamelijk Gehandicapten Amstelland Secretariaat: Bertha von Suttnerlaan 98 1187 SX Amstelveen Telefoon: 020-345 34 29 Fax: 084-837 73 45 E-mail: info@olga-amstelland.nl Internet: www.olga-amstelland.nl

Nadere informatie

De NVG, 40 jaar jong

De NVG, 40 jaar jong De NVG, 40 jaar jong Dier boven mens? 75 % van de Amerikaanse huisdiereigenaren besteden niet minder geld aan hun huisdier; 26 % vindt de gezondheid huisdier belangrijker dan van zichzelf; 34 % geeft

Nadere informatie

Goede geneesmiddeleninformatie: van de wieg tot het graf. Nicoline van Diepen

Goede geneesmiddeleninformatie: van de wieg tot het graf. Nicoline van Diepen Goede geneesmiddeleninformatie: van de wieg tot het graf Nicoline van Diepen Strategisch Business Plan CBG Informatie voor goed gebruik en Beter gebruik door goed te luisteren naar de praktijk PLEASE INSERT

Nadere informatie

Titel voorstel: Voorstel voor een verordening van de Raad inzake de vertaalregelingen voor het EU-octrooi

Titel voorstel: Voorstel voor een verordening van de Raad inzake de vertaalregelingen voor het EU-octrooi Fiche 9: Verordening EU octrooi vertaalregelingen 1. Algemene gegevens Titel voorstel: Voorstel voor een verordening van de Raad inzake de vertaalregelingen voor het EU-octrooi Datum Commissiedocument:

Nadere informatie

Mijn Cardiac Lifestyle Intervention Check

Mijn Cardiac Lifestyle Intervention Check Mijn Cardiac Lifestyle Intervention Check Digitale Brochure mijnclic begeleidt mensen op weg naar een betere leefstijl en gezondheid Over mijnclic mijnclic staat voor mijn Cardiac Lifestyle Intervention

Nadere informatie

Welke antwoorden geeft de voedingswetenschap?

Welke antwoorden geeft de voedingswetenschap? Welke antwoorden geeft de voedingswetenschap? De Hollandse pot, hoe Nederland over (verantwoord) eten en voedselhypes denkt - 18 mei 2015 Edith Feskens, edith.feskens@wur.nl Superfoods, detoxen of Paleo?

Nadere informatie

Voorwaardelijke toelating tot het basispakket Zvw

Voorwaardelijke toelating tot het basispakket Zvw Voorwaardelijke toelating tot het basispakket Zvw Position paper Speerpunten Nefemed over voorwaardelijke toelating Innovatie is belangrijk voor verbetering van de kwaliteit van zorg in Nederland; De regeling

Nadere informatie

Samenvatting De vergoeding van psychodiagnostisch medewerkers in de geestelijke gezondheidszorg

Samenvatting De vergoeding van psychodiagnostisch medewerkers in de geestelijke gezondheidszorg Samenvatting De vergoeding van psychodiagnostisch medewerkers in de geestelijke gezondheidszorg Student-onderzoeker: Onderwijsinstituut: Opleiding: Opdrachtgever: Elske Dieuwke de Ruiter Universiteit Maastricht,

Nadere informatie

Sector- en keteninitiatieven 2015-2016 CO 2 -prestatie

Sector- en keteninitiatieven 2015-2016 CO 2 -prestatie Sector- en keteninitiatieven 2015-2016 CO 2 -prestatie Mouwrik Waardenburg b.v. Steenweg 63 4181 AK WAARDENBURG tel. 0031 418 654 620 fax 0031 418 654 629 www.mouwrik.nl Opgesteld d.d.: Januari 2016 Revisie:

Nadere informatie

Meet the global leader with the personal touch

Meet the global leader with the personal touch Meet the global leader with the personal touch Wereldwijd toonaangevend op het gebied van werving & selectie Sinds Michael Page in 1976 in Londen werd opgericht, heeft zij zich ontwikkeld tot een toonaangevende

Nadere informatie

Hierbij gaat voor de delegaties Commissiedocument SEC(2008) 1995.

Hierbij gaat voor de delegaties Commissiedocument SEC(2008) 1995. RAAD VAN DE EUROPESE UNIE Brussel, 12 juni 2008 (13.06) (OR. fr) Interinstitutioneel dossier: 2008/0110 (COD) 10637/08 ADD 2 AGRILEG 104 CODEC 769 INGEKOMEN DOCUMENT van: de heer Jordi AYET PUIGARNAU,

Nadere informatie

Profielschets. Manager Marketing & Sales. Junis Kinderopvang. ERLY the consulting company Datum: oktober 2015 Opdrachtgever: Junis Kinderopvang

Profielschets. Manager Marketing & Sales. Junis Kinderopvang. ERLY the consulting company Datum: oktober 2015 Opdrachtgever: Junis Kinderopvang Profielschets Manager Marketing & Sales Junis Kinderopvang ERLY the consulting company Datum: oktober 2015 Opdrachtgever: Junis Kinderopvang Adviseur ERLY: drs. Lilian Vos Telefoonnummer: 035 543 00 88

Nadere informatie

De ultieme manier om als klein merk machtig te worden

De ultieme manier om als klein merk machtig te worden De ultieme manier om als klein merk machtig te worden Independent Insurances Whitepaper 8/10 05-2015 De ultieme manier om als klein merk machtig te worden Independent Insurances Whitepaper 8/10 05-2015

Nadere informatie

Vanjezelfhouden.nl 1

Vanjezelfhouden.nl 1 1 Kan jij van jezelf houden? Dit ontwerp komt eigenlijk altijd weer ter sprake. Ik verbaas mij erover hoeveel mensen er zijn die dit lastig vinden om te implementeren in hun leven. Veel mensen willen graag

Nadere informatie

Onderwerpen. Perspectief van kwaliteit in de zorg. De keuze van het Kwaliteits-management-systeem. Certificering: ISO 9001 voor de Zorg.

Onderwerpen. Perspectief van kwaliteit in de zorg. De keuze van het Kwaliteits-management-systeem. Certificering: ISO 9001 voor de Zorg. ISO 9001 voor de zorg: een bewuste keuze ir.drs. A. van der Star MSHE Normcommissie ISO 9001 Zorg NEN 1 februari 2011 Bijdragen: H. Dekker: Certificatie in de Zorg Onderwerpen Perspectief van kwaliteit

Nadere informatie

Eindrapportage Sleipnir

Eindrapportage Sleipnir Eindrapportage Sleipnir Een oefening van het Ministerie van EL&I en de paardensector over de uitbraak van Afrikaanse paardenpest In opdracht van Ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie

Nadere informatie

CENTRALE COMMISSIE VOOR DE RIJNVAART RV (14) 11 RV/G (14) 26 JWG (14) 22 14 februari 2014 Or. en fr/de/nl/en. Uniforme technische standaarden

CENTRALE COMMISSIE VOOR DE RIJNVAART RV (14) 11 RV/G (14) 26 JWG (14) 22 14 februari 2014 Or. en fr/de/nl/en. Uniforme technische standaarden CENTRALE COMMISSIE VOOR DE RIJNVAART RV (14) 11 RV/G (14) 26 JWG (14) 22 14 februari 2014 Or. en fr/de/nl/en COMITÉ REGLEMENT VAN ONDERZOEK WERKGROEP REGLEMENT VAN ONDERZOEK GEMEENSCHAPPELIJKE WERKGROEP

Nadere informatie

Gedragscode. SCA Gedragscode

Gedragscode. SCA Gedragscode SCA Gedragscode 1 Gedragscode SCA Gedragscode SCA wil op sociaal- en milieutechnisch verantwoorde wijze omgaan met haar belanghebbenden en op basis van respect, verantwoordelijkheid en uitmuntendheid een

Nadere informatie

Samenvatting Brancherapport 2010.

Samenvatting Brancherapport 2010. Samenvatting Brancherapport 2010. De basis van dit rapport wordt gevormd door face-to-face interviews met ervaringsdeskundigen en een groot kwantitatief onderzoek onder meer dan 4.674 marketeers in Nederland

Nadere informatie

Duurzame inzetbaarheid in de HR praktijk Onderzoeksrapport 2012

Duurzame inzetbaarheid in de HR praktijk Onderzoeksrapport 2012 Duurzame inzetbaarheid in de HR praktijk Onderzoeksrapport 2012 Zicht krijgen op duurzame inzetbaarheid en direct aan de slag met handvatten voor HR-professionals INHOUDSOPGAVE 1. Duurzame inzetbaarheid

Nadere informatie

Vrijwilligerswerk bij de directie Europees recht van de FOD Buitenlandse Zaken - Presentatie

Vrijwilligerswerk bij de directie Europees recht van de FOD Buitenlandse Zaken - Presentatie Vrijwilligerswerk bij de directie Europees recht van de FOD Buitenlandse Zaken - Presentatie Jacobs Marie (december 2014) 1 Vrijwilligerswerk bij de directie Europees recht van de FOD Buitenlandse Zaken

Nadere informatie

Hengelo, april 2013. 02 Gedragscode Twence

Hengelo, april 2013. 02 Gedragscode Twence Gedragscode Twence Twence in Hengelo is een (inter)nationale speler op de markt van grondstoffen en duurzame energie met hoogwaardige verwerking van afvalstromen en biomassa. Met innovatieve technieken

Nadere informatie

BESCHERMING TEGEN DISCRIMINATIE VOOR Ú

BESCHERMING TEGEN DISCRIMINATIE VOOR Ú BESCHERMING TEGEN DISCRIMINATIE VOOR Ú De Socialistische Fractie in het Europees Parlement streeft naar de garantie dat iedereen zich volledig aanvaard voelt zoals hij of zij is, zodat we in onze gemeenschappen

Nadere informatie

Het Wie, Wat en Hoe vanwelzorg in 2012

Het Wie, Wat en Hoe vanwelzorg in 2012 Het Wie, Wat en Hoe vanwelzorg in 2012 En hoe de puzzelstukjes Of hoe de puzzelstukjes precies in elkaar precies passen in elkaar passen Onze Visie Wie we willen zijn in 2012 1 1 Als marktleider in het

Nadere informatie

MVO-PROFIEL Bedrijf X

MVO-PROFIEL Bedrijf X MVO-PROFIEL Bedrijf X 2008 BouwMVO De in deze uitgave vermelde gegevens zijn strikt vertrouwelijk en alle hierop betrekking hebbende auteursrechten, databankrechten en overige (intellectuele) eigendomsrechten

Nadere informatie

Het Innovatiekompas Inspiratie sessies Dr. Guy Bauwen

Het Innovatiekompas Inspiratie sessies Dr. Guy Bauwen Het Innovatiekompas Inspiratie sessies Dr. Guy Bauwen 1 Innovatiekompas Inspiratie Sessies Contacteer ons voor: Een voordracht om kennis te maken met het kompasmodel. Een workshop om het toepassen van

Nadere informatie

Gemeentelijke Raad voor Ontwikkelingssamenwerking GRO..M Mechelen

Gemeentelijke Raad voor Ontwikkelingssamenwerking GRO..M Mechelen Gemeentelijke Raad voor Ontwikkelingssamenwerking GRO..M Mechelen HOOFDSTUK 1: ALGEMENE UITGANGSPUNTEN Art. 1 De GRO..M is de advies- en participatieraad van de stad Mechelen met betrekking tot ontwikkelingssamenwerking

Nadere informatie

BELEIDSCYCLUS MISSIE VISIE AMBITIE 2016: DE NTFU OP KOP STRATEGISCHE PIJLERS VOORWAARDEN

BELEIDSCYCLUS MISSIE VISIE AMBITIE 2016: DE NTFU OP KOP STRATEGISCHE PIJLERS VOORWAARDEN NTFU JAARPLAN 2015 BELEIDSCYCLUS MISSIE VISIE AMBITIE 2016: DE NTFU OP KOP STRATEGISCHE PIJLERS MARKTPOSITIE BELANGENBEHARTIGING VOORWAARDEN STERKE BONDSORGANISATIE INNOVATIEF HANDELEN NAAMSBEKENDHEID

Nadere informatie

Diabetes-claims niet meer toegestaan? Discussie Keuringsraad en VWA

Diabetes-claims niet meer toegestaan? Discussie Keuringsraad en VWA nummer 01/2006 NIEUWSBRIEF 18 april 2006 In deze uitgave 1. Actueel keuringsnieuws 2. Algemene monitoring-activiteiten 3. RCC-uitspraken 4. Uitspraken Codecommissie KOAG/KAG Redactie: Jolanda Lankhaar;

Nadere informatie

De parels benutten! Meedoen, meepraten en meedenken! Samenspraak! Medezeggenschap en participatie van vrijwilligers in de besluitvorming!

De parels benutten! Meedoen, meepraten en meedenken! Samenspraak! Medezeggenschap en participatie van vrijwilligers in de besluitvorming! Drie workshops over medezeggenschap en participatie van vrijwilligers in de besluitvorming 1. De parels benutten - voor leidinggevenden en medewerkers van organisaties 2. Meedoen, meepraten en meedenken

Nadere informatie

Hoe kan Hogeschool Utrecht social media inzetten om een duurzame relatie op te bouwen met haar (oud) studenten?

Hoe kan Hogeschool Utrecht social media inzetten om een duurzame relatie op te bouwen met haar (oud) studenten? Hoe kan Hogeschool Utrecht social media inzetten om een duurzame relatie op te bouwen met haar (oud) studenten? Deadline: 27 juni 2010 Prijzengeld: 5000,- Battle Type: (Zie voor meer informatie over de

Nadere informatie

TRADE MARKETING FOR OTC S

TRADE MARKETING FOR OTC S TRADE MARKETING FOR OTC S VAN WITTE JASSEN NAAR ZELFBEDIENING 4 OKTOBER 2011 1 Even iets over mij zelf! Meer dan 25 jaar ervaring in marketing, sales en algemeen management voor fast moving en consumer

Nadere informatie

School en computers. Paulusse BedrijfsOpleidingen

School en computers. Paulusse BedrijfsOpleidingen School en computers School en computers Computers zijn niet meer weg te denken uit ons leven. Kinderen van nu spelen vaak al computerspelletjes voor ze naar groep 1 gaan. Op school nemen computers een

Nadere informatie

Toespraak staatssecretaris H.A.L. van Hoof bij de opening van de miniconferentie O&O-fondsen op 10 september 14.00u in Den Haag

Toespraak staatssecretaris H.A.L. van Hoof bij de opening van de miniconferentie O&O-fondsen op 10 september 14.00u in Den Haag Toespraak staatssecretaris H.A.L. van Hoof bij de opening van de miniconferentie O&O-fondsen op 10 september 14.00u in Den Haag Welkom, blij dat u er bent. Uit het feit dat u met zovelen bent gekomen maak

Nadere informatie

Ketenmangement Bloemen 2003-2009

Ketenmangement Bloemen 2003-2009 Ketenmangement Bloemen 2003-2009 Overheid, Bedrijfsleven en Maatschappelijke organisaties werken samen om de markt te stimuleren en geeft hiermee uitvoering aan het convenant marktontwikkeling Biologische

Nadere informatie

Onderzoeksvoorstel crossmediale regieorganisatie

Onderzoeksvoorstel crossmediale regieorganisatie Onderzoeksvoorstel crossmediale regieorganisatie Jaarthema GEA 2011 2 februari 2011 Lid van de ROA ISO 9001:2000 gecertificeerd Inleiding Op communicatiegebied is een revolutie gaande. Er is een verschuiving

Nadere informatie

Optimaal benutten, ontwikkelen en binden van aanwezig talent

Optimaal benutten, ontwikkelen en binden van aanwezig talent Management Development is een effectieve manier om managementpotentieel optimaal te benutten en te ontwikkelen in een stimulerende en lerende omgeving. De manager van vandaag moet immers adequaat kunnen

Nadere informatie

Inleiding en Doel richtsnoerdocument

Inleiding en Doel richtsnoerdocument Titel: Richtsnoerdocument betreffende het gebruik van gezondheidsclaims voor levensmiddelen op basis van VERORDENING (EG) 1924/2006 van 20 december 2006 en VERORDENING (EG) 432/2012 van 16 Mei 2012 (kort:

Nadere informatie

GfK Panel Services Benelux. GfK - Growth from Knowledge

GfK Panel Services Benelux. GfK - Growth from Knowledge GfK Panel Services Benelux GfK - Growth from Knowledge GfK - Growth from Knowledge Kennis en informatie vormen de basis voor een adequate besluitvorming van bedrijven, overheden en instellingen. GfK vormt

Nadere informatie

Aan de voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG

Aan de voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG a 1 > Retouradres Postbus 16375 2500 BJ Den Haag Aan de voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Datum: 22 april 2013 Betreft: Beleidsreactie op het advies "De

Nadere informatie

Sector- en keteninitiatieven 2014-2015 CO 2 -prestatie

Sector- en keteninitiatieven 2014-2015 CO 2 -prestatie Sector- en keteninitiatieven 2014-2015 CO 2 -prestatie Mouwrik Waardenburg b.v. Steenweg 63 4181 AK WAARDENBURG tel. 0031 418 654 620 fax 0031 418 654 629 www.mouwrik.nl Opgesteld d.d.: Januari 2015 Revisie:

Nadere informatie

Adviesrapport Decentralisatie Jeugdzorg Wageningen 2013

Adviesrapport Decentralisatie Jeugdzorg Wageningen 2013 Adviesrapport Decentralisatie Jeugdzorg Wageningen 2013 Jongerenraad Wageningen Adviesnr. : 1 Datum : 29-05-2013 Colofon De Jongerenraad, een adviesorgaan van de gemeente Wageningen, is geïnstalleerd in

Nadere informatie

Help ons te leren. HR en decentralisaties: VIER SPEERPUNTEN VOOR HR OP HET GEBIED VAN DECENTRALISATIES

Help ons te leren. HR en decentralisaties: VIER SPEERPUNTEN VOOR HR OP HET GEBIED VAN DECENTRALISATIES VIER SPEERPUNTEN VOOR HR OP HET GEBIED VAN DECENTRALISATIES HR en decentralisaties: Help ons te leren Door: Martine van Dijk, A+O fonds Gemeenten / Fotografie: Kees Winkelman Op 10 oktober 2014 vond de

Nadere informatie

No.W03.12.0197/II 's-gravenhage, 16 juli 2012

No.W03.12.0197/II 's-gravenhage, 16 juli 2012 ... No.W03.12.0197/II 's-gravenhage, 16 juli 2012 Bij Kabinetsmissive van 18 juni 2012, no.12.001344, heeft Uwe Majesteit, op voordracht van de Minister van Veiligheid en Justitie, bij de Afdeling advisering

Nadere informatie

Uitkomsten onderzoek Aanvullende Zorgverzekeringen

Uitkomsten onderzoek Aanvullende Zorgverzekeringen Uitkomsten onderzoek Aanvullende Zorgverzekeringen Publicatie datum: 12 november 2015 Autoriteit Financiële Markten De AFM maakt zich sterk voor eerlijke en transparante financiële markten. Als onafhankelijke

Nadere informatie

6. Project management

6. Project management 6. Project management Studentenversie Inleiding 1. Het proces van project management 2. Risico management "Project management gaat over het stellen van duidelijke doelen en het managen van tijd, materiaal,

Nadere informatie

DE MELDCODE IN UW PRAKTIJK

DE MELDCODE IN UW PRAKTIJK DE MELDCODE IN UW PRAKTIJK Een onmisbare handleiding voor eerstelijnspraktijken die de Meldcode Huiselijk Geweld en Kindermishandeling gaan implementeren. 4 INTRODUCTIE DE MELDCODE IN UW PRAKTIJK 6 8 12

Nadere informatie

Hoe motivatie werkt en draagvlak groeit

Hoe motivatie werkt en draagvlak groeit Hoe motivatie werkt en draagvlak groeit Toelichting Hierbij een compilatie van diverse artikelen over motivatie, draagvlak en verandertrajecten voor de interne coördinator cultuureducatie ICC. 1 Hoe werkt

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2014 2015 29 304 Certificatie en accreditatie in het kader van het overheidsbeleid Nr. 5 BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN Aan de Voorzitter van

Nadere informatie

Inspraak regionale Verordening Wet Maatschappelijke Ondersteuning 2015

Inspraak regionale Verordening Wet Maatschappelijke Ondersteuning 2015 Inspraak regionale Verordening Wet Maatschappelijke Ondersteuning 2015 Reactie/advies: WMO-raad Uden Om alle reacties uit 12 gemeenten samen te kunnen brengen, wordt u verzocht om gebruik te maken van

Nadere informatie

WERKDOCUMENT VAN DE DIENSTEN VAN DE COMMISSIE SAMENVATTING VAN DE EFFECTBEOORDELING. bij

WERKDOCUMENT VAN DE DIENSTEN VAN DE COMMISSIE SAMENVATTING VAN DE EFFECTBEOORDELING. bij EUROPESE COMMISSIE Brussel, 10.9.2014 SWD(2014) 274 final WERKDOCUMENT VAN DE DIENSTEN VAN DE COMMISSIE SAMENVATTING VAN DE EFFECTBEOORDELING bij het voorstel voor een verordening van het Europees Parlement

Nadere informatie

E-resultaat aanpak. Meer aanvragen en verkopen door uw online klant centraal te stellen

E-resultaat aanpak. Meer aanvragen en verkopen door uw online klant centraal te stellen E-resultaat aanpak Meer aanvragen en verkopen door uw online klant centraal te stellen 2010 ContentForces Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie,

Nadere informatie