Economische betekenis van General Aviation in Nederland. Uitgevoerd in opdracht van: Ministerie van Infrastructuur en Milieu

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Economische betekenis van General Aviation in Nederland. Uitgevoerd in opdracht van: Ministerie van Infrastructuur en Milieu"

Transcriptie

1 Economische betekenis van General Aviation in Nederland Uitgevoerd in opdracht van: Ministerie van Infrastructuur en Milieu Nijmegen, 25 maart 2015

2 Inhoudsopgave 1 Inleiding 2 Onderzoekskader 3 General Aviation in Nederland 4 Trends en ontwikkelingen in de GA-sector 5 Economische betekenis van GA 6 Recreatieve betekenis GA 7 Conclusies Buck Consultants International,

3 1 Inleiding A Achtergrond en aanleiding Naast de grote luchtvaart en de militaire luchtvaart vult de General Aviation (GA) de overige luchtvaartactiviteiten in Nederland in. Onder de noemer GA valt een grote diversiteit aan luchtvaartproducten en -diensten zoals: zakelijke vluchten, opleiding en training, recreatieve vluchten en sportbeoefening. De realiteit is dat GA in Nederland onder druk staat: het Nederlandse luchtruim staat prioritair ten dienst van Schiphol, de overige luchthavens van nationale betekenis (e.g. Rotterdam, Eindhoven Groningen, Maastricht en Lelystad) en de militaire luchtvaart. Hiermee dreigen de ruimte en daarmee de mogelijkheden voor GA te worden beperkt. Om GA naast commerciële luchtvaart ook in de toekomst te accommoderen is volgens de GA-sector een aantal maatregelen nodig. De NVL heeft daarom het initiatief genomen onderzoek te verrichten naar de ruimte en kansen voor GA-activiteiten in Nederland. Buck Consultants International,

4 De GA-sector doet onderzoek naar ruimte (in het luchtruim en fysieke ruimte op de grond) en kansen voor General Aviation activiteiten (alle categorieën) in Nederland. Het TGAL-project bestaat uit twee onderdelen: Een analyse van het huidige en verwachte toekomstige General Aviation gebruik op de luchthavens afgezet tegen de huidig vergunde ruimte. Inzichtelijk te maken welke kansrijke toekomstvaste locaties er zijn voor verschillende GAgebruikersgroepen en te analyseren of deze locaties ook lucht- en landzijdig geaccommodeerd kunnen worden (toetsing aan de kaders van de Luchtruimvisie). De uitkomsten van het onderzoek worden medio 2015 verwacht. Om de discussies over het toekomstvast accommoderen van General Aviation in Nederland op een goede en integrale wijze met de relevante stakeholders (de sector en de provincies) te kunnen voeren, wil het Ministerie van Infrastructuur en Milieu in aanvulling op het TGAL-project de economische betekenis van de General Aviation sector in kaart gebracht hebben. Dit onderzoek is door BCI uitgevoerd. In deze rapportage zijn de resultaten van het onderzoek uitgewerkt. B Onderzoeksvraag Wat is de economische betekenis van de sector General Aviation in Nederland in termen van werkgelegenheid en toegevoegde waarde Buck Consultants International,

5 C Aanpak De aanpak van het onderzoek valt uiteen in vijf stappen 1. Inzichtelijk maken van aanbodzijde (luchthavens): Hierbij wordt specifiek ingegaan op het belang van GA op luchthavens van nationale en regionale betekenis. Voor de overige General Aviation activiteiten zoals micro light aircraft (MLA), paragliders, zweefvliegen en gliders is de economische betekenis samen met de branche uitgewerkt. 2. Inventarisatie van General Aviation in Nederland (op luchthavens en overig Nederland). 3. Economische betekenis van General Aviation in Nederland: Onderscheid wordt gemaakt in zowel directe als indirecte effecten. Uitgedrukt in vestigingen, werkgelegenheid en toegevoegde waarde. 4. Recreatieve betekenis van General Aviation: Recreatieve waarde van de general aviation zowel in actieve (luchtsport) als passieve (dagjesmensen) zin. 5. Ontwikkelingen en kansen voor de General Aviation sector in Nederland Analyse van de trends en ontwikkelingen, maar ook nieuwe kansrijke markten voor de toekomst (tot 2025) in de General Aviation. Hierbij is gebruik gemaakt van deskresearch, interviews met experts, data-analyse en bureau-expertise. Buck Consultants International,

6 2 Onderzoekskader A Onderzoekskader Onderstaand schema geeft het denkkader van dit onderzoek weer: General Aviation A (Type) GAbewegingen Economische activiteiten B Luchthaven gebonden Luchthaven/ -vaart gerelateerd Luchthavens van regionale betekenis Luchthavens van nationale betekenis C Overig Nederland Buck Consultants International,

7 B Toelichting op onderzoekskader A Vliegtuigbewegingen Type GA-vliegtuigbewegingen: de GA-vliegtuigbewegingen zijn op basis van de indeling van CBS ingedeeld in zes categorieën: Recreatief: vliegbewegingen met een recreatief karakter (privévlucht, rondvlucht, valschermvlucht, zweefvliegvluchten) Lesverkeer: vliegbewegingen als gevolg van les- en oefenvluchten Maatschappelijk: dit betreffen vliegbewegingen met een maatschappelijk karakter (politie-, inspectie- en maatschappelijke vluchten) Commercieel: dit zijn vliegbewegingen met een direct economisch karakter. Voorbeelden zijn o.a. reclame-, foto-, positie-* en brandstofvluchten** Zakelijk: Dit betreffen vliegbewegingen in de business aviation (zakelijke en taxivluchten) Overig: dit betreffen overige vliegbewegingen, die niet binnen een van de categorieën onder te brengen zijn * Vlucht met het doel om een vliegtuig zonder betalende lading te positioneren op een luchthaven om daarvandaan handelsverkeer uit te gaan voeren ** Vlucht die de luchthaven alleen aandoet voor het innemen van brandstof. B Economische activiteiten Economische betekenis van de General Aviation is op gespitst in twee typen activiteiten: Luchthavengebonden activiteiten: activiteiten die een directe relatie met een luchthaven onderhouden Luchthaven/-vaartgerelateerde activiteiten: activiteiten die profiteren van de aanwezigheid van een luchthaven, maar geen directe relatie hebben met het vliegen Buck Consultants International,

8 Afbakening van de luchthavengebonden activiteiten en luchthaven/-vaartgerelateerde activiteiten op basis van Standaard Bedrijfsindeling (SBI) van het CBS: Luchthavengebonden activiteiten Luchthaven/-vaartgerelateerde activiteiten Luchtvaartactiviteiten MRO Horeca Overige activiteiten Dienstverlening voor de luchtvaart Goederenvervoer door de lucht Reparatie en onderhoud van vliegtuigen Vervaardigen van vliegtuigen en onderdelen daarvoor Hotel-restaurants Hotels (geen hotel-rest.) Reisbemiddeling Reisorganisatie Personenvervoer door de lucht Restaurants Fotografie Verhuur en lease van vliegtuigen Unmanned activiteiten (UAV) zijn in dit onderzoek meegenomen als onderdeel van General Aviation. Uit verschillende bronnen (IL&T, ICAO) blijkt dat UAV-activiteiten geschaard worden onder GA. Voor de afbakening van de sector is uitgegaan van de definitie van de brancheorganisatie DARPAS. De unmanned activiteiten zijn niet luchthavengebonden. De economische betekenis van deze sector is apart inzichtelijk gemaakt. Buck Consultants International, Cafés Cafetaria, lunch, snackbar, ijssalons Kantines en contractcatering Kampeerterreinen Verhuur vakantiehuisjes en appartementen Winkels

9 C Geografische afbakening General Aviation activiteiten op drie schaalniveaus Luchthavens van regionale betekenis* Luchthavens van nationale betekenis Overig Nederland Ameland Budel Drachten Hilversum Hoogeveen Midden-Zeeland Oostwold Seppe Teuge Texel 1. Schiphol 2. Burgerluchthavens nationale betekenis Rotterdam-The Hague Airport Maastricht Aachen Airport Groningen Eelde Airport Lelystad Airport Enschede Airport Twente 3. Militaire luchthavens Eindhoven Airport Den Helder Airport * Alleen luchthavens met een luchthavenbesluit zijn in deze studie meegenomen General Aviation activiteiten elders in Nederland Unmanned Op verschillende militaire luchthavens is burgermedegebruik toegestaan. Met uitzondering van Eindhoven Airport en Den Helder, beperkt het burgermedegebruik op militaire luchthavens (b.v. op Woensdrecht, Deelen, Volkel) zich op vliegtuigbewegingen die voortkomen uit zweefvliegactiviteiten. Hiernaast vinden er weinig overige GA-activiteiten plaats. De economische effecten op deze luchthavens beperken zich hierdoor tot het (verenigingsleven van) zweefvliegen. Om deze reden is de economische betekenis van deze militaire luchthavens niet apart geanalyseerd. De effecten van zweefvliegen zijn meegenomen als onderdeel van de recreatieve betekenis van general aviation (hoofdstuk 6). Buck Consultants International,

10 Toedeling van economische activiteiten naar geografische schaalniveaus Luchthavengebonden activiteiten Luchthaven/-vaartgerelateerde activiteiten Luchthavens van regionale betekenis Ja Ja Schiphol en regionale luchthavens van nationale betekenis Ja Nee Overig Nederland (inclusief unmanned luchtvaart) Ja Nee Voor luchthavens van regionale betekenis zijn zowel de luchthavengebonden activiteiten als de luchthaven/-vaart gerelateerde activiteiten in beeld gebracht Op luchthavens van nationale betekenis is sec naar de luchthavengebonden GAactiviteiten gekeken. Hiervoor is gekozen omdat luchthavengerelateerde activiteiten, zoals horeca en detailhandel, op luchthavens van nationale betekenis in principe primair ten dienst staan aan de commerciële luchtvaart. Het aandeel GA hierin is nihil. Buck Consultants International,

11 3 General Aviation in Nederland Definitie General Aviation General Aviation omvat alle luchtvaart met uitzondering van geregeld lijndienstverkeer, charters, militaire vluchten en regeringsvluchten. De activiteiten op een GA-luchthaven worden ingedeeld in twee categorieën: Luchthavengebonden activiteiten die een directe relatie met een luchthaven onderhouden; Luchthaven/-vaartgerelateerde activiteiten die profiteren van de aanwezigheid van een luchthaven maar geen directe relatie hebben met het vliegen. General Aviation vindt plaats op: A. Luchthavens van nationale betekenis (incl. militaire luchthavens met burgermedegebruik) (e.g. Schiphol, Eindhoven Airport en Den Helder Airport) B. Luchthavens van regionale betekenis (e.g. Teuge) C. Diverse plekken elders in Nederland (sportvliegvelden) Buck Consultants International,

12 Luchthavens in Nederland A: Luchthavens van nationale betekenis en militaire luchthavens met burgermedegebruik (8): Buck Consultants International, Schiphol Eindhoven Airport (militaire luchthaven) Groningen-Eelde Airport Maastricht Aachen Airport Rotterdam Den Haag Airport Lelystad Airport Enschede Airport Twente* Den Helder Airport (militaire luchthaven) B: Luchthavens van regionale betekenis (10): Vliegveld Ameland Vliegveld Drachten Vliegveld Hilversum Vliegveld Hoogeveen Vliegveld Oostwold Kempen/Budel Airport Seppe Airport Teuge Airport Texel Airport Midden-Zeeland Airport C, D en E: Groot aantal velden voor MLA, zweefvliegen en hang- en paraglideractiviteiten (geel, groen en roze) * Indien de militaire aanwijzing wordt ingetrokken en er een burgerluchthaven wordt gevestigd, wordt Twente een luchthaven van nationale betekenis

13 A GA op luchthavens van nationale betekenis Schiphol is als mainport verantwoordelijk voor het grootste deel van de commerciële luchtvaart van Nederland. GA op deze luchthaven beperkt zich hoofdzakelijk tot zakenvluchten. In 2013 waren er GAvliegtuigbewegingen op Schiphol (bron: Schiphol Amsterdam Airport). Bron: Schiphol Group Groningen Airport Eelde (GAE) is de thuisbasis van de KLM Flight Academy. Desalniettemin heeft ook deze luchthaven te maken met een daling van het aantal lesvluchten over de laatste drie jaar. Daardoor daalt ook het totale aantal GA-vliegtuigbewegingen. In 2013 waren er ca GA-vliegtuigbewegingen op Groningen Airport Eelde. Eindhoven Airport verzorgt in toenemende mate (vakantie) vluchten van de commerciële luchtvaart. Wat betreft de kleine luchtvaart laat het aantal vliegtuigbewegingen een dalende trend zien (zie tabel). In 2013 vonden er GAvliegtuigbewegingen plaats op Eindhoven Airport. Groningen Airport Eelde Eindhoven Airport Buck Consultants International, Jaar Jaar Vliegtuigbewegingen GA* * Betreft GA-bewegingen groter en kleiner dan kg Bron: Eindhoven Airport Vliegtuigbewegingen GA* * Vliegtuigbewegingen aangaande lesvluchten en overige vluchten Bron: Groningen Airport Eelde

14 Maastricht Aachen Airport is ook opengesteld voor de kleine luchtvaart. Daarnaast is de luchthaven een belangrijke locatie voor MRO in Nederland. Het aantal GA-vliegtuigbewegingen in 2013 bedraagt (bron: TGAL/NVL, 2014). Rotterdam The Hague Airport (RTHA) heeft de ambitie uitgesproken om te groeien met circa commerciële vliegtuigbewegingen per jaar. De vraag is welke consequenties een dergelijke uitbreiding heeft voor de kleine luchtvaart. In 2013 bedroeg het aantal GA-vliegtuigbewegingen GA op deze luchthaven laat de laatste jaren een dalende trend zien wat betreft het aantal vliegtuigbewegingen. Lelystad Airport is één van de grootste GA-luchthavens van Nederland. In 2013 vonden ruim vliegtuigbewegingen van de kleine luchtvaart voornamelijk lesvluchten - plaats op deze luchthaven. Lelystad Airport wordt de overlooplocatie voor vluchten van Schiphol (Aldersadvies). Dit betekent dat de mogelijkheden voor GA op Lelystad Airport ingeperkt zullen worden. Bron foto: Maastricht Aachen Airport Rotterdam The Hague Airport Jaar Vliegtuigbewegingen GA Bron: RTHA Lelystad Airport Jaar Vliegtuigbewegingen GA Bron: CBS Buck Consultants International,

15 Enschede Airport Twente is een voormalig militaire luchthaven in de driehoek Enschede, Hengelo en Oldenzaal. Sinds 1 januari 2008 is de militaire luchtmachtbasis Twente gesloten. Tot en met 2007 vond er daarnaast nog beperkt gebruik van civiel verkeer plaats. In 2011 is Enschede Airport Twente officieel gesloten voor vliegverkeer met uitzondering van lokale gebruikers, bestaande uit een motorvliegclub, een zweefvliegclub, een vliegschool en een modelvliegclub. In 2012 was het aantal vliegbewegingen (MER Luchthavenbesluit Twente, 2013). De toekomst van de luchthaven is onzeker nadat Area Development Twente (ADT) in november 2014 de aanvraag om een luchthavenbesluit voor een commerciële burgerluchthaven besloot in te trekken. Een Commissie van Wijzen onder leiding van Bernard Wientjes heeft een toekomstvisie voor de luchthaven gepresenteerd met de titel Technology Base Twente waarbij ruimte is voor luchtvaartgerelateerde bedrijvigheid en General en Business Aviation, echter zonder dat dit een doel op zich is. Den Helder Airport is een militaire luchthaven en biedt daarnaast ruimte voor civiel medegebruik. Dankzij haar ligging ten opzichte van olie- en gasvelden in de Noordzee heeft Den Helder Airport zich kunnen ontwikkelen tot een belangrijke luchthaven ter ondersteuning van offshore activiteiten (booreilanden en olie- en gasproductieplatformen in de Noordzee). Het jaarlijkse aantal GA-vliegtuigbewegingen bedraagt circa (bron: TGAL/NVL, 2014). Bron figuur: Technology Base Twente, Advies Commissie van Wijzen (2014) Bron foto: Den Helder Airport Buck Consultants International,

16 Overzicht GA op luchthavens van nationale betekenis Luchthaven GA-vliegtuigbewegingen (2013) Schiphol Eindhoven Airport Groningen Airport Eelde Maastricht Aachen Airport Rotterdam The Hague Airport Lelystad Airport Enschede Airport Twente 2.500* Den Helder Airport TOTAAL * In klein vliegverkeer in 2012 (MER luchthavenbesluit Twente, Arcadis 2013) Bronnen: diverse, zie voorgaande slides In 2013 werden circa gemotoriseerde GA-vliegtuigbewegingen geregistreerd op de luchthavens van nationale betekenis. Met vliegtuigbewegingen nam Lelystad Airport bijna de helft hiervan voor haar rekening. Het meest dominante type vluchten op deze luchthaven zijn lesvluchten (95% van het totaal). Buck Consultants International,

17 B GA op luchthavens van regionale betekenis* Vliegtuigbewegingen (9 luchthavens) % 2% 1% 1% Zakelijk Lesverkeer % 44% Recreatief Maatschappelijk Commercieel Overig niet-commercieel ** 0 Bron: CBS, 2013 Bron: CBS, 2013 Het totaal aantal (gemotoriseerde) vliegtuigbewegingen op luchthavens van regionale betekenis schommelt de afgelopen 10 jaar tussen en Tussen 2009 en 2013 vond - parallel aan de economische crisis - een krimp plaats. Lesverkeer en recreatief verkeer zijn de meest dominante vormen van GA. Gezamenlijk zijn deze twee categorieën verantwoordelijk voor ruim 95% het totaal GA-vliegtuigbewegingen. Het lesverkeer is de laatste jaren in termen van vliegverkeer afgenomen (ruim 20%). * Exclusief luchthaven Oostwold waarover het CBS (nog) geen cijfers over vliegtuigbewegingen publiceert. Vanuit de sector is duidelijk gemaakt dat in 2014 circa vliegtuigbewegingen op Oostwold plaatsvonden (bron: TGAL/NVL, 2014) ** Overig niet-commercieel is een restcategorie van het CBS om vluchten aan te duiden die niet binnen één van de categorieën onder te brengen zijn. Buck Consultants International,

18 Vliegtuigbewegingen (2013) naar luchthaven % % 9% 15% 16% 1% 6% 16% 8% Ameland Budel Drachten Hoogeveen Hilversum Midden-Zeeland Seppe Teuge Texel Overig niet-commercieel Commercieel Maatschappelijk Recreatief Lesverkeer Zakelijk Bron: CBS, 2013 Bron: CBS, 2013 De grootste luchthaven in termen van vliegtuigbewegingen is Teuge (26,1%). De top 4 luchthavens van regionale betekenis qua omvang Teuge, Budel, Seppe en Hilversum nemen ruim 70% van vliegtuigbewegingen op luchthavens van regionale betekenis voor hun rekening. De aandelen les- en recreatieve vluchten zijn dominant op alle luchthavens (zie volgende sheet). Buck Consultants International,

19 Vliegtuigbewegingen naar categorie (2013) 100% 90% 80% 70% 60% 50% 40% 30% 20% 10% 0% Overig niet-commercieel Commercieel Maatschappelijk Recreatief Lesverkeer Zakelijk Bron: CBS, 2013 Het merendeel van de vluchten op luchthavens van regionale betekenis in Nederland betreffen les- en recreatieve vluchten: Op Seppe, Hilversum en Budel is het aandeel lesvluchten dominant; Ameland, Drachten, Hoogeveen, Midden-Zeeland, Teuge en Texel drijven daarentegen meer op recreatieve vluchten. De omvang van zakelijk vluchten is beperkt (1% van het Nederlandse totaal). Op luchthaven Budel neemt dit type vluchten het hoogste aandeel in (4%). Het aandeel van commerciële vluchten is eveneens relatief klein (2% van het Nederlandse totaal). Op luchthaven Midden-Zeeland is het aandeel van deze categorie het grootst (4%). Buck Consultants International,

20 Ontwikkeling aantal vliegtuigbewegingen naar luchthaven Ameland Budel Drachten* Hoogeveen Hilversum Midden-Zeeland Seppe Teuge Texel * Voor Drachten zijn voor de jaren voorafgaand aan 2004 geen gegevens beschikbaar, vandaar dat deze op nul wordt weergegeven Bron: CBS, 2013 De laatste 3 á 4 jaar daalt het aantal vliegtuigbewegingen gestaag op vrijwel alle luchthavens. In 2013 hadden alle luchthavens afgezien van Texel een lager aantal vliegtuigbewegingen dan in Buck Consultants International,

21 C Recreatief vliegen in Nederland Het aantal recreatieve vliegers aangesloten bij een de KNVvL of vereniging bedraagt circa Deze beoefenaars zijn actief in de volgende afdelingen van de KNVvL*: Gemotoriseerd vliegen (inclusief historische luchtvaart): deze groep kent ongeveer brevethouders. In Nederland kunnen zij terecht op 50 terreinen en bij 50 vliegclubs. De AOPA (vereniging van vliegtuigeigenaren en piloten) telt leden en bij de KNVvL zijn 550 motorvliegers aangesloten. Modelvliegen: Dit betreft recreatief gebruik van op afstand bestuurbare luchtvaartuigen. Nederland kent zo n modelvliegers die (zelfgebouwde) modelvliegtuigen de lucht in sturen. Er zijn zo n 150 clubs in Nederland waar dit in verenigingsverband mogelijk is. Parachutespringen: deze sport kent circa beoefenaars die staan ingeschreven bij de KNVvL. Samen met leerlingen en incidentele sprongen zijn zij verantwoordelijk voor zo n sprongen per jaar. * Bronnen: opgave KNVvL en de uitgave Air Sports Nu! van de KNVvL (2010) Buck Consultants International,

22 Scherm- en deltavliegen: in Nederland houden personen zich bezig met deze sport. Gezamenlijk maken zij lierstarts per jaar waarna ze 45 minuten tot 4,5 uur in de lucht zijn. Paramotorvliegen: er zijn 400 paramotorvliegers in Nederland. Zweefvliegen: deze tak van luchtsport telt ruim beoefenaars. Zij maken zo n starts per jaar met behulp van een startlier of motorvliegtuig. Ballonvaren: In Nederland zijn er 460 luchtballonen geregistreerd. Gezamenlijk zijn zij goed voor vluchten. Ballonvaart wordt veelal gedomineerd door commerciële bedrijven en wordt beperkt hobbymatig uitgevoerd. Om dubbeltelling te voorkomen is deze afdeling niet meegenomen in de bestedingen van recreatief vliegen en luchtport (hoofdstuk 6) Buck Consultants International,

23 D Unmanned/RPAS Er bestaat onderscheid tussen recreatieve en professionele unmanned luchtvaart Professioneel gebruik van een onbemand luchtvaartuig is alleen toegestaan mits een ontheffing door de ILT is verleend. Het Ministerie van I&M werkt op dit moment aan regelgeving voor het professioneel vliegen met drones/rpas. De verwachting is dat deze medio 2015 van kracht kan zijn (bron: Verzamelbrief Luchtvaart, 18 november 2014). Unmanned luchtvaart voor recreatieve doeleinden is gereguleerd volgens de Regeling Modelvliegen. Een groot deel van de recreatieve beoefenaars is verenigd in de afdeling modelvliegen van de KNVvL (zie sheet 20), daarnaast is er een groot aantal niet georganiseerde beoefenaars. De unmanned luchtvaart is een nieuwe economische sector die zich snel ontwikkelt. Ter illustratie: in 2014 heeft branchevereniging DARPAS 72 leden, tegenover 32 het voorgaande jaar. In 2013 heeft de ILT bovendien 150 ontheffingen gegeven aan bedrijven die gebruik maken van unmanned luchtvaartuigen. Buck Consultants International,

24 Recreatief gebruik van unmanned luchtvaartuigen vertoont overeenkomsten met modelvliegen. Dit is weerspiegeld in wetgeving waardoor het voor particulieren eenvoudiger is om gebruik te maken van RPAS/drones dan voor bedrijven. Professionele unmanned luchtvaart kent vele nieuwe werkvelden en toepassingen: Gewasconditie monitoring ten behoeve van de landbouw; Bosbrandpreventie en monitoring; Fotografie; 3D-metingen; Schade vaststellen na een brand/storm; Inspectie en toezicht. Buck Consultants International,

25 In Nederland zijn in de unmanned sector circa 200 bedrijven actief (productie en services). De bedrijven bevinden zich in verschillende staten van professionaliteit. Totale werkgelegenheid in de sector wordt door de branchevereniging (DARPAS) geschat op 750 banen. De branchevereniging voor unmanned luchtvaart DARPAS heeft 72 leden, waarvan: 81% operators 12% fabrikanten 7% scholen/consultants De locatie van deze bedrijven is niet luchthavengeboden (zie figuur hiernaast). Bron: Website DARPAS (2014), bewerking BCI Buck Consultants International,

26 E Ontwikkelingen in de General Aviation General Aviation sector is conjunctuurgevoelig: Verkoop GA-toestellen Sterke afname (wereldwijde) verkoop toestellen in 2008 (licht herstel ingezet in 2012); Grillig verloop vliegtuigbewegingen op regionale luchthavens (daling na 2009); Afgezwakte groei geregistreerde toestellen. Bron: GAMA, 2012 Geregistreerde toestellen Vliegtuigbewegingen op luchthavens van regionale betekenis -17% + 20% -19% Bron: ILT, 2013 Bron: CBS, 2012 Buck Consultants International,

27 Verdeling type toestellen Verdeling GA-, zweef- en micro-light toestellen Bron: ILT, 2013 Bron: ILT, 2013 In 2013 stonden in Nederland vliegtuigen geregistreerd, waarvan gemotoriseerd en 984 niet-gemotoriseerd. Uit gesprekken met de sector blijkt dat het voorkomt dat vliegtuigen in het buitenland worden geregistreerd terwijl zij voornamelijk in Nederland vliegen. Er is geen zicht op de aantallen vliegtuigen waarvoor dit opgaat. De groei van het aantal geregistreerde toestellen stabiliseert sinds GA-toestellen (vleugelvliegtuigen met propeller tot kg) maken samen met microlights en (motor)zweefvliegtuigen bijna driekwart uit van alle geregistreerde toestellen. Het aandeel micro-light toestellen is de afgelopen jaren ten koste van (motor)zweefvliegtuigen toegenomen. Het aandeel GA-toestellen blijft stabiel (40%). Buck Consultants International,

28 4 Trends en ontwikkelingen in de GA-sector A Trends op hoofdlijnen Toekomstige overloop van vluchten van Schiphol naar Lelystad Airport en Eindhoven Airport. Dit heeft consequenties voor de aldaar aanwezige GA. Deze is namelijk ondergeschikt aan de grote luchtvaart waardoor zij wellicht uit moet wijken naar andere luchthavens. Dit biedt perspectief voor andere luchthavens GA-activiteiten over te nemen van deze luchthavens. General Aviation wordt gezien als kraamkamer van de commerciële luchtvaart. Voordat een piloot werkzaam is in de commerciële luchtvaart, heeft hij al vele vlieguren gemaakt in de General Aviation. Het aantal lesvluchten laat over de laatste jaren echter een dalende trend zien. Daarnaast bestaat er op het moment een overcapaciteit aan piloten in de commerciële luchtvaart. Voor de (middel)lange termijn schetsen de prognoses van Boeing en Airbus echter een toename van het aantal vliegtuigen en daarmee piloten. Hoewel deze groei vooral aan de andere kant van de wereld plaatsvindt (in met name Azië en het Midden-Oosten), is het mogelijk dat deze mondiale ontwikkeling op termijn een positief effect heeft op het aantal General Aviation lesvluchten in Nederland (onder voorwaarde dat men bereid is om elders gestationeerd te zijn). Vooralsnog bestaat er echter overcapaciteit aan piloten, met afname/stagnatie van het aantal lesvluchten tot gevolg. Buck Consultants International,

29 Recreatieve vluchten vormen een belangrijke drager van GA in Nederland in termen van vliegtuigbewegingen (51 procent). De verwachting voor de komende tien jaar is dat het aantal recreatieve GA-beoefenaars (KNVvL leden) - en daarmee het aantal vluchten - stabiel zal blijven dan wel licht zal stijgen. Anders denken over zakelijk vluchten: bij bedrijven heerst de perceptie dat zakelijke vluchten relatief duur zijn. De praktijk wijst uit dat zakelijke vluchten bedrijfseconomisch aantrekkelijk kunnen zijn. Langere reistijd en extra hotelovernachtingen kunnen worden vermeden, waardoor business aviation een aantrekkelijk alternatief kan zijn. De zakelijke markt in Nederland is klein (niche) en ontwikkelt zich moeizaam, echter met de juiste effort kunnen kansen in de sector worden opgepakt. Gezien de omvang van de markt kan grote groei mag niet worden verwacht. De MRO-markt is groeiende en door toenemende outsourcing (door focus op kernactiviteiten) ontstaan er kansen voor MRO-bedrijven op kleine regionale luchthavens (vooral op het vlak van business aviation). Het professioneel en recreatief gebruik van Unmanned Aircraft Vehicles (UAV) is de afgelopen jaren sterk gegroeid. In Nederland is het aantal recreatieve drones gestegen naar 60 à Ook professioneel gebruik heeft veel potentieel (toepassingen in andere sectoren). De afgelopen jaren is het aantal leden van de brancheorganisatie DARPAS sterk gestegen tot circa 72 bedrijven. Toekomstige groei hangt sterk af van de regelgeving. Deze is volgens de branche niet toereikend om optimale groei te realiseren Buck Consultants International,

30 De continuïteit van productieprocessen is van groot belang voor diverse industrieën. Voor een aantal bedrijven zijn de kosten van stagnatie hoger dan de transportkosten van luchtvracht, waardoor het vervoer van spare parts per vliegtuig een rendabele optie is. Daarnaast wordt ook nadrukkelijk de haalbaarheid van luchttransport via drones onderzocht. Deze vorm van luchtvracht moet zich nog bewijzen. Op dit moment lopen er verschillende pilots. De bovenstaande trends worden in de volgende sheets (B-H) nader toegelicht. Buck Consultants International,

31 B Overloop General Aviation (verdringing) Aldersadvies: overloop van vluchten van Schiphol naar Lelystad Airport en Eindhoven Airport. Dit heeft consequenties voor kleine luchtvaartverkeer op deze luchthavens. Deze moet uitwijken naar andere luchthavens. Dit leidt er toe dat luchthavens van regionale betekenis belast worden met klein (zakelijk) verkeer. In de toekomst is er op Lelystad minder ruimte voor GA-vliegtuigbewegingen dan de huidige ca vliegtuigbewegingen. Voor de luchthavens van regionale betekenis biedt dit kansen om een deel van deze bewegingen te accommoderen. Daarnaast kent de General Aviation in Nederland een bepaalde druk. De sector ervaart een gebrek aan ruimte en vindt dat het vaker moet uitwijken voor grote en militaire luchtvaart. De ontwikkeling van Eindhoven Airport en met name Lelystad Airport hebben gevolgen voor de kleine luchtvaart op deze luchthavens. Uitgangspunt hier is primair het adequaat en veilig accommoderen van het civiel groot luchtverkeer en het militaire verkeer. Daarnaast wordt selectief en gericht ruimte gegeven aan kleine luchtvaart. Omdat prioriteit wordt gegeven aan civiel en militair luchtverkeer moet de kleine luchtvaart indien nodig uitwijken naar andere luchthavens. Op de luchthavens van nationale betekenis wordt selectief ruimte gegeven voor General Aviation. Focus is met name gericht op maatschappelijke vluchten en functiegroepen binnen de kleine luchtvaart die gericht zijn op de verbetering van de bereikbaarheid van Nederland. Buck Consultants International,

32 C Lesvluchten (op luchthavens van regionale betekenis) Vliegbewegingen Verschil Categorie Absoluut % Zakelijk ,4 Lesverkeer ,3 Recreatief ,0 Maatschappelijk ,5 Commercieel ,1 Overig niet-commercieel ,4 TOTAAL ,2 Bron: CBS, 2008, 2013 Tussen 2008 en 2013 is het aantal vliegbewegingen op luchthavens van regionale betekenis gedaald met circa ( vliegbewegingen) Zakelijk Les Recreatie 2013 ( vliegbewegingen) Maatschappelijk Commercieel Overig niet-commercieel Zakelijk Les Recreatie Bron: CBS, 2008 Maatschappelijk De tabel laat zien dat in het bijzonder het aantal vliegbewegingen voor lesdoeleinden substantieel Commercieel daalt. Zonder deze daling zou het aantal GAvliegbewegingen Overig niet-commercieel vrij stabiel zijn Bron: CBS, 2013 Buck Consultants International,

33 Voor de (middel)lange termijn schetsen de prognoses van Boeing en Airbus een positief beeld voor wat betreft passagiersaantallen: Airbus Boeing Periode Wereldwijd +4.7% per jaar (RPK) +5,0% per jaar (RPK) Binnen Europa +3.8% per jaar (RPK) +3,5% per jaar (RPK) * RPK: Revenue passenger kilometres (vermenigvuldiging #betalende passagiers * afstand) Bronnen: Airbus (2013) en Boeing (2014) De vliegtuigbouwers verwachten dat deze stijgende passagiersaantallen zich zullen vertalen in een toenemende vraag naar vliegtuigen en dus piloten. Tot 2033 gaan zij uit van circa (Airbus) tot nieuwe vliegtuigen (Boeing) in met name Midden-Oosten en Azië. Boeing geeft aan dat 58% hiervan uitbreidingsvraag betreft en dat 42% vervangingsvraag is. Het groeiend aantal vliegtuigen (op mondiale schaal) in combinatie met verwachte vergrijzing van piloten maakt dat het aannemelijk dat de mondiale vraag naar piloten op (middel)lange termijn weer aantrekt. Omdat de opleiding van piloten begint in de General Aviation is het mogelijk dat het lesverkeer een impuls krijgt. Gezien de geografische verschuiving van de vraag naar piloten, is het de vraag in welke mate de groei ook in Nederland plaatsvindt. Desalniettemin zal ook een deel van de vraag ingevuld worden door Nederlandse piloten. Mogelijk zal een deel van deze nieuwe vraag overgenomen worden door simulatoren (FSC). Buck Consultants International,

34 D Ontwikkelingen recreatief vliegen en luchtsport De Koninklijke Nederlandse Vereniging voor Luchtvaart (KNVvL) is de overkoepelende organisatie voor luchtsporten en luchtvaarthobby's in Nederland. Het ledenaantal van de KNVvL is sinds 2009 gestegen naar zo n in Deze stijging komt hoofdzakelijk voor rekening van de afdeling parachutespringen. Dit dankzij de invoering van het aspirantlidmaatschap in Dit leidde ertoe dat deze afdeling in 2011 zo n leden had terwijl er in 2013 in totaal personen stonden ingeschreven waaronder aspirant-leden. Jaar Ledenaantal Bron: jaarverslagen KNVvL De groei van de andere afdelingen is de afgelopen jaren gestagneerd of het ledenaantal is constant gebleven. De toename in het totale ledenaantal van de KNVvL hoofdzakelijk dankzij de invoering van het aspirant-lidmaatschap bij de afdeling parachutespringen laat zien dat met de juiste arrangementen, er stijgende interesse is in de recreatieve en luchtsporttak van General Aviation. Bron figuren: website parachute.nl Buck Consultants International,

35 In 2014 is onder regie van de KNVvL een enquête gehouden onder haar afdelingen en leden naar ontwikkelingen binnen het recreatief vliegen. Deze enquête heeft 84 bruikbare reacties opgeleverd. De verenigingen is o.a. gevraagd naar de trend van het aantal leden, cursisten, passagiersvluchten/-sprongen van de afgelopen vijf jaar (figuur links) en de verwachte trend voor het aantal vluchten voor de komende 10 jaar (figuur rechts). Trend aanwas afgelopen 5 jaar Verwachting komende 10 jaar Bron: Enquête KNVvL, 2014 Bron: Enquête KNVvL, 2014 De rechterfiguur zien dat het merendeel van de bij de KNVvL aangesloten verenigingen verwachten dat het aantal vluchten de komende 10 jaar gelijk zal blijven dan wel zal stijgen. Buck Consultants International,

36 E Business aviation Business aviation in Nederland In 2008 heeft onderzoeksbureau SEO Economisch Onderzoek op basis van een aantal veronderstellingen een prognose uitgebracht van het aantal vliegbewegingen van GA in Deze voorspelde een groei van de kleine luchtvaart van bewegingen in 2007 naar in In het bijzonder voor het reismotief business aviation werd een stijging van het aantal bewegingen verwacht; van circa in 2007 naar ongeveer in De volgende figuur geeft weer hoe deze groei neer zou slaan op diverse luchthavens van regionale en nationale betekenis Bron: SEO (2008) Buck Consultants International,

37 Deze prognose is gemaakt aan de vooravond van de economische crisis. Mede omdat de zakelijke luchtvaart sterk samenhangt met de internationale handel lijkt deze prognose geen werkelijkheid te worden. Statistieken van het CBS wijzen namelijk uit dat de zakelijke luchtvaart (conform definitie CBS) op luchthavens van regionale luchthavens tussen 2007 en 2013 gedaald is van naar bewegingen (-23%)*. Op dit moment zijn er voor Nederland geen recentere prognoses **. * Exclusief Lelystad Airport (in 2007 kende deze luchthaven zakelijke vluchten (CBS, 2014) * Het verschil tussen de cijfers van SEO en CBS kan als volgt worden verklaard. SEO hanteert een bredere definitie van business aviation dan CBS met zakelijke vluchten. Daarnaast zijn in de vliegbewegingen van SEO ook de zakelijke vliegbewegingen op de luchthavens van nationale betekenis meegenomen, waaronder ook bijvoorbeeld de offshore bewegingen van Den Helder Airport Buck Consultants International,

38 Business aviation in Europa De ontwikkeling van business aviation in Europa laat een vergelijkbaar (grillig) beeld zien als het overig vliegverkeer. Ontwikkeling vliegbewegingen Europa Bron: Eurocontrol, 2013 Buck Consultants International,

39 Business aviation is dominant in Duitsland, Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk (aandeel in totaal aantal BA bewegingen in Europa) Belangrijkste routes/ stromen BA in dagelijkse vluchten) Top 150 drukste BA routes in Europa in 2012 (14% van alle zakenvluchten Snelst groeiende verbindingen (verschuiving naar het Oosten) Aandeel landen in het aantal BA departures in de EU Bron: Eurocontrol, 2013 Buck Consultants International,

40 Verwachte jaarlijkse groei van business aviation tot 2019 in termen van vertrekken is 3% (Eurocontrol, 2013) Jaarlijkse groei ca. 3% Bron: Eurocontrol, 2013 Buck Consultants International,

41 Anders denken zakelijk reizen Business vluchten met GA kunnen tijdvoordeel opleveren wanneer het gaat om perifeer gelegen bestemmingen (buiten hoog stedelijke centra die voorzien zijn van luchthavens van nationale betekenis). Directe vluchten met GA kunnen sneller zijn dan reizen met conventionele vluchten, trein, auto en met overstap etc. Onderstaande figuur heeft een schematische weergave van de tijdswinst die geboekt kan worden. Conventioneel GA-vlucht Vertrek/ bestemming Reistijd naar luchthaven Wachttijd op luchthaven Vlucht Overstaptijd (transfertijd) Gesteld kan worden dat het segment zakelijke vluchten de kenmerken heeft van een kansrijke niche, maar dat de ontwikkeling van het segment moeizaam verloopt (o.a. door de crisis). De laatste jaren zijn er meerdere faillissementen (SolidAir) geweest. Door de markt (interview Jet Netherlands) wordt voor de toekomst geen spectaculaire groei verwacht. Buck Consultants International,

42 F Maintenance, Repair & Overhaul (MRO) Ontwikkelingen in de MRO zijn sterk afhankelijk van het aantal toestellen: wanneer het aantal toestellen toeneemt, dan nemen ook de onderhoudsactiviteiten toe. Nederland kent een aantal sterke MRO-clusters: Schiphol, Maastricht en Lelystad*. MRO in de General Aviation bestaat uit: MRO voor business aviation; MRO voor overige General Aviation. I MRO voor business aviation Breder dan alleen Nederlandse markt, ook (vooral) Europese markt (incl. Rusland). Nederland kent een aantal gespecialiseerde MRO-bedrijven, maar niet alle onderhoudsactiviteiten van de keten zijn aanwezig en/of geclusterd op één locatie. Moeilijk om aan geschikt technisch personeel te komen. Er is onvoldoende juist gekwalificeerd personeel. Kwaliteit van beroepsopleidingen schiet tekort (te weinig vakmanschap). Voor groei van de sector moet gezocht worden naar slimme combinaties van MROactiviteiten (niches). Groeikansen liggen vooral bij luchthavens van nationale betekenis. * Op Woensdrecht vindt ook MRO plaats, maar richt zich niet op GA (Fokker Services is hier een grote speler) Buck Consultants International,

43 II MRO overige General Aviation MRO-activiteiten zijn verspreid over een groot aantal luchthavens van regionale betekenis. Qua omvang (werkgelegenheid en vestigingen) zijn Teuge, Budel en Midden- Zeeland het grootste. Deze bedrijven richten zich hoofdzakelijke op de lokale (Nederlandse) markt. Groei van dit MRO-segment is daarom sterk afhankelijk van de groei van het aantal toestellen, vlieguren, vliegtuigbewegingen in Nederland. De verwachting is dat deze sector qua omvang gelijk zal blijven. Buck Consultants International,

44 G Unmanned (RPAS) De unmanned luchtvaart is een nieuwe economische sector die zich snel heeft ontwikkeld in Nederland. De afgelopen jaren is het aantal bedrijven exponentieel toegenomen, dit blijkt onder andere uit de groei van het aantal leden aangesloten bij de brancheorganisatie DARPAS. De groei van de sector (en het inzetten van UAV s) is verbonden aan toepassingen in andere sectoren: Onderhoudsinspectie van chemische installaties, vastgoedobjecten; Remote sensing van atmosferisch onderzoek; In kaart brengen van gebieden (via 3D-modellen); Inmeten van kadastrale gebieden; Beveiliging van terreinen, magazijnen en opslagterreinen; Landbouwinspecties; Logistiek: luchttransport van goederen (pilot pakketdienst DHL en cargo drones Universiteit Twente). Het bedrijfsleven en ook het Nationaal Lucht- en Ruimtevaartlaboratorium (NLR) onderzoeken nieuwe ontwikkelingen met betrekking tot toepassen van UAV. Buck Consultants International,

45 Groei van de sector is afhankelijk van wijzigingen in wet en regelgeving. De sector acht het volgende nodig: Afschaffing TUG regeling voor lichte RPAS; Mindere zware regels voor licht gebruik (dus proportionele regelgeving); Duidelijke wetgeving, dus geen continu veranderend ontheffingsbeleid; Regels moeten handhaafbaar zijn want anders blijven veel bedrijven in de illegaliteit vliegen; Werkbare regels voor het verder dan zicht afstand vliegen en hoger dan 120 m mogen vliegen. Voor de unmanned toestellen in de categorie kg en verder. liggen er mogelijk kansen op de kleine luchthavens, omdat deze categorie(n) gekoppeld worden aan het hebben van een LH-regeling of LH-besluit. Groei zit niet alleen in professionele markt. Ook het recreatief gebruik van drones neemt toe ( recreatieve toestellen). Buck Consultants International,

46 H Spare parts logistiek via luchthavens van regionale betekenis In de sector hightech maakindustrie ontwikkelen veel bedrijven hoogwaardige producten. Het functioneren van de producten is in veel gevallen afhankelijk van enkele kritische onderdelen. Daardoor zijn deze onderdelen essentieel voor de continuïteit van een productieproces. Behoefte in maakindustrie (en hun logistieke dienstverleners) aan snel, betrouwbaar vervoer van (dure) tijdkritische spare parts. Omdat de kosten van een gestagneerd productieproces hoger kunnen zijn dan de kosten van het opslaan en vervoeren van spare parts, maken sommige bedrijven gebruik van luchtvracht. Op deze wijze zijn zij in staat om kapotte onderdelen zo snel mogelijk te vervangen waardoor het productieproces op korte termijn weer kan worden hervat. Kleine luchtvaart kan daar flexibel op inspelen (zeker ook als er een expert of monteur meegestuurd moet worden). In Europa en ook in Nederland vinden dergelijke experimenten plaats. Buck Consultants International,

47 5 Economische betekenis van GA A Werkwijze De economische betekenis van General Aviation in Nederland wordt in termen van directe en indirecte effecten in beeld gebracht. De relatie tussen deze effecten is in onderstaande figuur weergegeven. De effecten worden uitgedrukt in bedrijfsvestigingen, banen en toegevoegde waarde. Bron: BCI, 2014 Buck Consultants International,

48 B Bepalen van directe effecten en indirecte effecten Directe effecten van General Aviation De directe effecten van General Aviation zijn op drie schaalniveaus geïnventariseerd: 1. General Aviation activiteiten op luchthavens van regionale betekenis Luchthavengebonden activiteiten: dit betreffen activiteiten met een directe relatie tot luchtvaart (bv. onderhoud, vliegscholen, charters, huur en verkoop, luchttaxi s, hangars, etc.). Luchthaven/-vaartgerelateerde activiteiten: dit betreffen bedrijven die op het luchthaventerrein gevestigd zijn, maar geen directe relatie met luchtvaart hebben (restaurants, reisbureaus, evenementen, recreatie voorzieningen, etc.). 2. General Aviation activiteiten op luchthavens van nationale betekenis Alle directe General Aviation activiteiten op de luchthavens van nationale betekenis 3. General Aviation activiteiten elders in Nederland Activiteiten in de luchtvaartgerelateerde sectoren (zie sheet 9) in Nederland, exclusief de luchthavens zoals hiervoor genoemd (dus ook op de sportvliegvelden) Buck Consultants International,

49 Bepalen van de directe effecten De directe effecten (vestigingen, werkzame personen en toegevoegde waarde) van GA in Nederland zijn bepaald via twee sporen: een bottom-up werkwijze en een topdown werkwijze. Via een bottom-up werkwijze zijn luchthavengebonden en luchthaven/ - vaartgerelateerde activiteiten op luchthavens van regionale en nationale betekenis (m.u.v. Schiphol) in beeld gebracht: 1. Hiervoor is een adressenbestand van de KvK gebruikt met bedrijven die gevestigd zijn op de luchthavens van regionale betekenis (afgebakend op het meest detailleerde postcodeniveau; 4 cijfers en 2 letters); 2. In dit bestand zijn per luchthaven bedrijven die luchthavengebonden en luchthaven/ -vaartgerelateerde activiteiten uitvoeren geselecteerd; 3. Vervolgens is de output van de data-analyse getoetst bij de luchthavens om eventuele onjuistheden te corrigeren; 4. Hieruit resulteert een beeld van de verschillende economische activiteiten op de luchthavens. NB. In de analyse is geen rekening gehouden met seizoensarbeid. Op luchthavens van regionale betekenis is sprake van seizoensarbeid (horeca, recreatieve luchtvaart, etc.). De seizoensarbeid komt niet naar voren uit de data van de KvK. Buck Consultants International,

50 Met behulp van een topdown werkwijze zijn GA-activiteiten elders in Nederland in beeld gebracht: 1. Hiervoor is een adressenbestand van de KvK gebruikt met daarin bedrijven in Nederland die actief zijn in luchtvaartgerelateerde branches; 2. Dit bestand is verfijnd door te corrigeren voor commerciële luchtvaartactiviteiten op Schiphol en luchthavens van nationale betekenis (I), al eerder geïdentificeerde bedrijvigheid op de luchthavens van regionale betekenis (II), en handmatige check op overige bedrijven groter dan 2 werknemers (III); 3. De output van de data-analyse is getoetst door de sector; 4. Hieruit resulteert een beeld van GA-activiteiten in overig Nederland. NB: Voor GA op luchthavens van regionale betekenis is dus gekeken naar zowel luchthavengebonden als luchthaven/ -vaartgerelateerde activiteiten. Op luchthavens van nationale betekenis en overig Nederland sec is gekeken naar luchthavengebonden activiteiten. Hiervoor is gekozen omdat luchthavengerelateerde activiteiten, zoals horeca en detailhandel, op luchthavens van nationale betekenis in principe primair ten dienst staan aan de commerciële luchtvaart. Buck Consultants International,

51 Indirecte effecten van General Aviation De indirecte effecten bestaan uit achterwaartse indirecte effecten en voorwaartse effecten: Indirecte achterwaartse effecten worden omschreven als bedrijvigheid die ontstaat door toeleveranciers aan directe activiteiten. Bijvoorbeeld installatiebedrijven, aannemers, uitzendbureaus, verzekeringsmaatschappijen, banken, taxi s, reisbureaus, etc. De indirecte achterwaartse werkgelegenheid wordt berekend via een multiplier. Op basis van Nederlandse en buitenlandse literatuur is een multiplier met een bandbreedte van 0-0,5 gehanteerd. De volgende slide geeft een overzicht van (inter)nationale literatuur rond dit thema. Indirecte voorwaartse effecten hebben alleen betrekking op de luchthavens. Dit betreffen de bedrijven die frequent gebruik maken van de luchthaven, of waarvoor de luchthaven een belangrijke locatiefactor bij vestiging is geweest. Hoewel verschillende kleine luchthavens beschikken over of grenzen aan bedrijventerreinen, is de aantrekkingskracht van kleine luchthavens op niet luchthaven/ - vaartgerelateerde bedrijven beperkt. De indirecte voorwaartse effecten van luchthavens van regionale betekenis op werkgelegenheid worden dan ook als nihil beschouwd. Buck Consultants International,

52 Berekening indirecte effecten via multipliers in andere studies Multiplier Omschrijving en bron 0,66 Het directe werkgelegenheidseffect van GA-luchthavens in Missouri bedraagt banen die vervolgens banen als indirecte werkgelegenheidseffect creëren. Hiermee komt de multiplier op circa 0,66. - Landrum & Brown (2013), Missouri Statewide Airports Economic Impact Study. 0,2-1,1 De indirecte werkgelegenheidseffecten van een luchthaven zowel voorwaarts als achterwaarts worden ingeschat met factor die een bandbreedte heeft van 0,2-1,1. Hierbij wordt opgemerkt dat de voorwaartse effecten waarschijnlijk van geringe omvang zijn en dat de onderliggende data gedateerd is (namelijk 2006). - SEO (2010), Werkgelegenheidsmonitor Lelystad Airport. 0,50 en 0,19 De indirecte werkgelegenheidseffecten van de luchtvaartsector en de horeca op Stevens Point Municipal Airport zijn berekend de multipliers van respectievelijk 0,50 en 0,19. - Wisconsin Bureau of Aeronautics (2014), Economic Impact Stevens Point Municipal Airport. 2,4 De werkgelegenheidsmultiplier van de Aviation sector (luchtvaart en MRO) op luchthavens in Colorado wordt benaderd met een multiplier van 2,4. - Wilbur Smith Associates (2008), The Economic impact of airports in Colorado. 0,382 Het bedrijfsleven op Wittman Regional Airport creëert een indirecte werkgelegenheidseffect waarvan de omvang wordt benaderd met een multiplier van 0, Winnebago County/University of Wisconsin (2009), Wittman Regional Airport Economic Impact Analysis. 0,2 De indirecte achterwaartse effecten van verschillende scenario s voor de ontwikkeling van Lelystad Airport worden ingeschat op 20% van de directe werkgelegenheid. - Stratagem Strategic Research BV (2014), Update werkgelegenheidseffecten Ontwikkeling Lelystad Airport 0,2-0,25 De indirecte achterwaartse werkgelegenheid van een luchthaven bedraagt procent van de directe werkgelegenheid. - Stratagem Strategic Research BV (2012), Werkgelegenheidseffecten Eindhoven Airport 0,20 Stratagem en Ecorys schatten de directe werkgelegenheid op Eindhoven Airport op banen en de indirecte achterwaartse effecten op banen. De multiplier komt hiermee op circa 0,20. - Stratagem en Ecorys (2007), Werkgelegenheidseffecten Eindhoven Airport. Buck Consultants International,

53 C Directe effecten General Aviation Vestigingen Op luchthaven Buiten luchthaven Luchthavens van nationale betekenis Luchthavens van regionale betekenis GA elders in Nederland Unmanned Totaal Luchtvaartactiviteiten MRO Horeca Overige activiteiten 6 6 Totaal Werkgelegenheid (werkzame personen) Op luchthaven Bron: KvK en luchthavens van regionale betekenis Buiten luchthaven Luchthavens van nationale betekenis Luchthavens van regionale betekenis GA elders in Nederland Unmanned Totaal Luchtvaartactiviteiten MRO Horeca Overige activiteiten Totaal Bron: KvK en luchthavens van regionale betekenis Buck Consultants International,

Economische betekenis van General Aviation in Nederland

Economische betekenis van General Aviation in Nederland Economische betekenis van General Aviation in Nederland Inhoud Blz. 1 Achtergrond en aanleiding 1 2 General Aviation in Nederland 2 3 Trends en ontwikkelingen in de GA-sector 3 4 Economische betekenis

Nadere informatie

Luchthavens in Nederland

Luchthavens in Nederland Fact Sheet Luchthavens in Nederland In deze fact sheet worden de belangrijkste feiten, cijfers en ontwikkelingen weergeven die over de Nederlandse luchthavens gaan. Alleen de luchthavens die aangesloten

Nadere informatie

Werkgelegenheidseffecten Eindhoven Airport. Uitgevoerd door Stratagem Strategic Research BV

Werkgelegenheidseffecten Eindhoven Airport. Uitgevoerd door Stratagem Strategic Research BV Werkgelegenheidseffecten Eindhoven Airport Uitgevoerd door Stratagem Strategic Research BV 12 maart 2012 1 Inleiding In 2007 hebben Stratagem en Ecorys onderzoek verricht naar de toenmalige en mogelijk

Nadere informatie

Samenvatting Regionaal-Economische betekenis Lelystad Airport

Samenvatting Regionaal-Economische betekenis Lelystad Airport Samenvatting Regionaal-Economische betekenis Lelystad Airport Inhoud Blz. 1 Inleiding 1 2 Trends in de luchtvaart 2 3 SWOT Lelystad Airport 2 4 Scenario s 5 5 Economische betekenis 5 6 Hoe nu verder? 7

Nadere informatie

18 april 2016 Aviodrome, Lelystad Namens

18 april 2016 Aviodrome, Lelystad Namens 18 april 2016 Aviodrome, Lelystad Namens OPENING Joost Meijs Eindhoven Airport/NVL Dagvoorzitter Coert Munk - NVL Deel 1: Procesgang en rapport Deel 2: Reactie op het proces en onderdelen van het rapport

Nadere informatie

PRESENTATIE KNVvL 06 Juli 2015, CHRIS LORRAINE

PRESENTATIE KNVvL 06 Juli 2015, CHRIS LORRAINE Toekomstvaste General Aviation Locaties PRESENTATIE KNVvL 06 Juli 2015, CHRIS LORRAINE EHTE 06 juli 2015 1 Waar ging het ook weer over? Toekomstvaste General Aviation Locaties Wie en wat ben ik? Programma

Nadere informatie

Luchtverkeerscenarios voor Twente Airport

Luchtverkeerscenarios voor Twente Airport Luchtverkeerscenarios voor Twente Airport Doorvertaling uit de rapportage Kansen voor luchthavengebonden activiteiten op Twente Airport 30 april 2015 Inhoud Achtergrond van de vraag naar luchtverkeerscenarios

Nadere informatie

Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden

Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden Jaargang 2015 297 Besluit van 6 juli 2015, houdende vaststelling van het tijdstip van inwerkingtreding van artikel IG van de Wet van 18 december 2008, houdende

Nadere informatie

International Airport Teuge Groot in kleine luchtvaart. Luchthaven Teuge Toekomstige ontwikkelingen mei 2013

International Airport Teuge Groot in kleine luchtvaart. Luchthaven Teuge Toekomstige ontwikkelingen mei 2013 International Airport Teuge Groot in kleine luchtvaart Luchthaven Teuge Toekomstige ontwikkelingen mei 2013 Agenda Achtergrond Ontwikkelingen Ambitie Vervolg Achtergrond: General Aviation Maatschappelijke

Nadere informatie

Factsheet Eindhoven Airport

Factsheet Eindhoven Airport Factsheet Eindhoven Airport Geschiedenis: - 1932 Vliegveld Welschap geopend - 1984 Passagiers terminal gebouwd - 2002 Komst Ryanair - 2006 Komst Wizz Air en Transavia - 2009 KLM stopt - 2013 Ryanair opent

Nadere informatie

Ontwikkeling leerlingaantallen

Ontwikkeling leerlingaantallen Ontwikkeling leerlingaantallen Elk jaar wordt op 1 oktober het leerlingaantal van elke basisschool geregistreerd door de Dienst Uitvoering Onderwijs (). Op basis van deze leerlingtelling wordt de bekostiging

Nadere informatie

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814.

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. STAATSCOURANT Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. Nr. 47829 28 december 2015 Vergunning burgermedegebruik exploitant militaire luchthaven Eindhoven ten behoeve van Eindhoven

Nadere informatie

Werkgelegenheid in Twente. Jaarbericht 2014

Werkgelegenheid in Twente. Jaarbericht 2014 Werkgelegenheid in Twente Jaarbericht 214 Inhoudsopgave 1. Ontwikkeling werkzame personen en vestigingen (groei / afname) Ontwikkeling naar sectoren 2. Ontwikkeling naar sectoren Ontwikkeling naar branches

Nadere informatie

Informatie over regelgeving en verzekeringen. Oktober 2014. Zicht op drones

Informatie over regelgeving en verzekeringen. Oktober 2014. Zicht op drones Informatie over regelgeving en verzekeringen Oktober 2014 Zicht op drones Waarom deze brochure? Het gebruik van drones neemt snel toe. Brandweer en politie zetten drones bijvoorbeeld in voor inspectie

Nadere informatie

Analyse ontwikkeling van vraag en aanbod logistiek terreinen in de regio Schiphol

Analyse ontwikkeling van vraag en aanbod logistiek terreinen in de regio Schiphol Analyse ontwikkeling van vraag en aanbod logistiek terreinen in de regio Schiphol Hoofdrapport 4 maart 2013 Inhoudsopgave 1. Aanleiding en context pagina 3 3. Geografische afbakening pagina 4 4. Ontwikkeling

Nadere informatie

Plan van Aanpak voor een gebalanceerde Langere termijn ontwikkeling van vliegveld Teuge en omgeving. Versie 25 september 2014 M.

Plan van Aanpak voor een gebalanceerde Langere termijn ontwikkeling van vliegveld Teuge en omgeving. Versie 25 september 2014 M. Plan van Aanpak voor een gebalanceerde Langere termijn ontwikkeling van vliegveld Teuge en omgeving Versie 25 september 2014 M. de Groot Aanleiding Plan van Aanpak Luchthaven besluit door Provincie Gelderland

Nadere informatie

Meldingenloket vliegverkeer GAE

Meldingenloket vliegverkeer GAE Meldingenloket vliegverkeer GAE Meldingenrapportage Eerste kwartaal 2016 Het Meldingenloket vliegverkeer GAE wordt mede mogelijk gemaakt door: Inleiding Het Meldingenloket vliegverkeer GAE (hierna: loket)

Nadere informatie

Kansen voor luchthaven gebonden activiteiten op Twente Airport

Kansen voor luchthaven gebonden activiteiten op Twente Airport Kansen voor luchthaven gebonden activiteiten op Twente Airport Second opinion Inhoud Blz. 1 Vooraf 1 2 Vraagstelling 2 3 Aanpak 2 4 Bevindingen 3 5 Conclusie 10 Bijlage 1: Gebruikte literatuur 11 Uitgevoerd

Nadere informatie

Inventarisatie General Aviation Nederland

Inventarisatie General Aviation Nederland Inventarisatie General Aviation Nederland Platform Nederlandse Luchtvaart In opdracht van het Ministerie van Verkeer en Waterstaat DGTL Lelystad, maart 2008 1 Alle rechten voorbehouden. Niets van deze

Nadere informatie

Het Veiligheidscluster in Twente

Het Veiligheidscluster in Twente Het Veiligheidscluster in Twente 2013-2015 Juni 2016 Colofon: Het Veiligheidscluster in Twente 2013-2015 Versie 1.1 Samenstelling: H. Seker & E. van de Wiel Uitgave: Kennispunt Twente, Mei 2016 2016, Kennispunt

Nadere informatie

Vereniging Omwonenden Luchthaven Eelde

Vereniging Omwonenden Luchthaven Eelde Vereniging Omwonenden Luchthaven Eelde 'voor de kwaliteit van de leefomgeving' Aan Provinciale Staten van Drenthe en Groningen Eelde, 15-11-2009 Betreft: Oplopende verliezen Luchthaven Eelde en perspectief

Nadere informatie

Zzp ers in de provincie Utrecht 2013. Onderzoek naar een groeiende beroepsgroep

Zzp ers in de provincie Utrecht 2013. Onderzoek naar een groeiende beroepsgroep Zzp ers in de provincie Utrecht 2013 Onderzoek naar een groeiende beroepsgroep Ester Hilhorst Economic Board Utrecht Februari 2014 Inhoud Samenvatting Samenvatting Crisis kost meer banen in 2013 Banenverlies

Nadere informatie

Minder starters in 2016

Minder starters in 2016 Vooruitzicht Starters Minder starters in 2016 Aantal starters stabiel in 2015, daling verwacht in 2016 130.000 Meer starters in de bouw, minder starters in de transport percentage, jan t/m sep 2015 t.o.v.

Nadere informatie

CO2-monitor 2013 s-hertogenbosch

CO2-monitor 2013 s-hertogenbosch CO2-monitor 2013 s-hertogenbosch Afdeling Onderzoek & Statistiek Maart 2013 2 Samenvatting In deze monitor staat de CO2-uitstoot beschreven in de gemeente s-hertogenbosch. Een gebruikelijke manier om de

Nadere informatie

Vliegverkeer. Toenemende overlast Eindhoven Airport. Overleg Bewonersplatform Woensel-Noord 1 December 2016 Voorbereid door: Willem van den Brink

Vliegverkeer. Toenemende overlast Eindhoven Airport. Overleg Bewonersplatform Woensel-Noord 1 December 2016 Voorbereid door: Willem van den Brink Vliegverkeer Toenemende overlast Eindhoven Airport Overleg Bewonersplatform Woensel-Noord 1 December 2016 Voorbereid door: Willem van den Brink Wat is er aan de hand? Toename vliegbewegingen van 33000

Nadere informatie

Werkgelegenheidsmonitor Lelystad Airport

Werkgelegenheidsmonitor Lelystad Airport Werkgelegenheidsmonitor Lelystad Airport Amsterdam, mei, 2010 In opdracht van Gemeente Lelystad Werkgelegenheidsmonitor Lelystad Airport J. Zuidberg G. Burghouwt J. de Wit Roetersstraat 29-1018 WB Amsterdam

Nadere informatie

Antwoord. van Gedeputeerde Staten op vragen van. A.B. Blokhuizen (GroenLinks) (d.d. 2 september 2012) Nummer 2706

Antwoord. van Gedeputeerde Staten op vragen van. A.B. Blokhuizen (GroenLinks) (d.d. 2 september 2012) Nummer 2706 van Gedeputeerde Staten op vragen van A.B. Blokhuizen (GroenLinks) (d.d. 2 september 2012) Nummer 2706 Onderwerp Tussenlandingen op Rotterdam The Haque Airport. Aan de leden van Provinciale Staten Toelichting

Nadere informatie

Al)7\IEi\ DE\ ELOPMENT 1V\1E NIE. oooo. Ministerie van Infrastructuur en Milieu t.a.v. mevrouw W.J. Mansveld Plesmanweg JG Den Haag

Al)7\IEi\ DE\ ELOPMENT 1V\1E NIE. oooo. Ministerie van Infrastructuur en Milieu t.a.v. mevrouw W.J. Mansveld Plesmanweg JG Den Haag Al)7\IEi\ DE\ ELOPMENT 1V\1E NIE Ministerie van Infrastructuur en Milieu t.a.v. mevrouw W.J. Mansveld Plesmanweg 1-6 2597 JG Den Haag Datum : 4 februari 2014 Uw kenmerk : IENMIBSK-2013/284294 Ons kenmerk

Nadere informatie

Gevraagd besluit. Besluit. Partijen:

Gevraagd besluit. Besluit. Partijen: Beslisdocument Voortzetting samenwerking komende periode en beëindiging huidig Convenant ontwikkeling luchthaven Lelystad tussen Provincie Flevoland, Gemeente Lelystad, Schiphol Group en Lelystad Airport.

Nadere informatie

Werkgelegenheidsonderzoek 2010

Werkgelegenheidsonderzoek 2010 2010 pr ov i nc i e g r oni ng e n Wer kgel egenhei dsonder zoek Eenanal ysevandeont wi kkel i ngen i ndewer kgel egenhei di nde pr ovi nci egr oni ngen Werkgelegenheidsonderzoek 2010 Werkgelegenheidsonderzoek

Nadere informatie

Geachte mijnheer/mevrouw,

Geachte mijnheer/mevrouw, Stichting Freedom of Mobility Parkstraat 35 1544 AM Zaandijk Mobiel: 06-46064181 stichtingfrom@gmail.com www.stichtingfrom.nl KVK: Zaanstad nr. 50204157 Bank: Rabobank Zaanstad IBAN: NL63 RABO 0131 1490

Nadere informatie

Promotie zweefvliegcentrum Someren. LTA-Someren - Internationaal Zweefvliegcentrum in Someren

Promotie zweefvliegcentrum Someren. LTA-Someren - Internationaal Zweefvliegcentrum in Someren pagina 1 van 8 Page 1 LTA-Someren Secretariaat LTA-Someren P/a J. van Lierop Limburglaan 36 5712PM Someren info@heidehoeve.nl - 1 - Datum 7 juni 2014 Onderwerp: LTA-Someren - Internationaal Zweefvliegcentrum

Nadere informatie

REACTIE AOPA-NL NAAR AANLEIDING CONSULTATIEDOCUMENT LUCHTRUIMVISIE

REACTIE AOPA-NL NAAR AANLEIDING CONSULTATIEDOCUMENT LUCHTRUIMVISIE REACTIE AOPA-NL NAAR AANLEIDING CONSULTATIEDOCUMENT LUCHTRUIMVISIE Inleiding De Aircraft Owners & Pilots Association (AOPA-NL) heeft kennis genomen van het consultatiedocument Luchtruimvisie. Hoewel het

Nadere informatie

e^verijssel Statenvoorstel nr. PS/2017/48 Samenvatting van het voorgestelde besluit provincie

e^verijssel Statenvoorstel nr. PS/2017/48 Samenvatting van het voorgestelde besluit provincie Statenvoorstel nr. PS/2017/48 Vaststelling Luchthavenbesluit Twente Airport Datum GS-kenmerk Inlichtingen bij 24.01.2017 2017/0017166 dhr. J. Schuring, tel. 06-83524935, J.Schurinq@overiissei.nl dhr. M.

Nadere informatie

Werkgelegenheidsonderzoek 2011

Werkgelegenheidsonderzoek 2011 Werkgelegenheidsonderzoek 2011 Werkgelegenheidsonderzoek 2011 Provincie Groningen Werkgelegenheidsonderzoek 2011 Werkgelegenheidsonderzoek 2011 Provincie Groningen Provincie Groningen Drs. Eelco Westerhof

Nadere informatie

Mei Economische Barometer Valkenswaard en Waalre. Verwachting voor 2010 en 2011

Mei Economische Barometer Valkenswaard en Waalre. Verwachting voor 2010 en 2011 Verwachting voor 2010 en 2011 Mei 2010 CONCLUSIES Zakelijke dienstverlening domineert de economie van Waalre. Valkenswaard kent relatief veel industrie en groothandel. Afname van de werkgelegenheid doet

Nadere informatie

Inventarisatie General Aviation Nederland

Inventarisatie General Aviation Nederland Inventarisatie General Aviation Nederland Platform Nederlandse Luchtvaart In opdracht van het Ministerie van Verkeer en Waterstaat DGTL Lelystad, maart 2008 1 Alle rechten voorbehouden. Niets van deze

Nadere informatie

Werkgelegenheidsrapportage Haarlemmermeer Inleiding

Werkgelegenheidsrapportage Haarlemmermeer Inleiding Inleiding De werkgelegenheid in Haarlemmermeer is in 2015 aanzienlijk gestegen. Het aantal werkzame personen is toegenomen met 1,4% (1.700). Het totaal komt hiermee op ruim 119.000 arbeidsplaatsen (voltijds)

Nadere informatie

Samenvatting ... 7 Samenvatting

Samenvatting ... 7 Samenvatting Samenvatting... In rapporten en beleidsnotities wordt veelvuldig genoemd dat de aanwezigheid van een grote luchthaven én een grote zeehaven in één land of regio, voor de economie een bijzondere meerwaarde

Nadere informatie

BAS rapportage gebruiksjaar 2013

BAS rapportage gebruiksjaar 2013 BAS rapportage gebruiksjaar 213 Op 14 februari 214 heeft het Bewoners Aanspreekpunt Schiphol (BAS) de rapportage over het gebruiksjaar 213 uitgebracht. Het gebruiksjaar loopt niet gelijk met het kalenderjaar,

Nadere informatie

HTSM in Twente. Over de topsector High Tech Systemen en Materialen juni 2016

HTSM in Twente. Over de topsector High Tech Systemen en Materialen juni 2016 HTSM in Twente Over de topsector High Tech Systemen en Materialen 2007-2015 juni 2016 INHOUDS OPGAVE 1. Samenvatting 2. Aantal werkzame personen en vestigingen HTSM 2015 3. Aantal vestigingen HTSM 2015

Nadere informatie

, 5 FEB 2009. Ministerie van Verkeer en Waterstaat

, 5 FEB 2009. Ministerie van Verkeer en Waterstaat Ministerie van Verkeer en Waterstaat > Retouradres Postbus 20901 2500 EX Den Haag De heer J.G.M. Alders Ubbo Emmiussingel 41 9711 BC GRONINGEN Plesmanweg 1-6 2597 )G Den Haag Postbus 20901 2500 EX Den

Nadere informatie

in het kort OFED Arbeidsmarktmonitor elektrotechnische detailhandel 2013

in het kort OFED Arbeidsmarktmonitor elektrotechnische detailhandel 2013 in het kort OFED Arbeidsmarktmonitor elektrotechnische detailhandel 2013 OFED Arbeidsmarktmonitor elektrotechnische detailhandel 2013 in het kort 2 Mei 2013 Onderzoek en rapportage a-advies In opdracht

Nadere informatie

Terms of Reference (ToR) Overlegplatform General Aviation

Terms of Reference (ToR) Overlegplatform General Aviation Plesmanweg 1-6 Den Haag Postbus 20901 2500 EX Den Haag Contactpersoon Doelstelling Terms of Reference (ToR) Overlegplatform General Aviation Het Overlegplatform General Aviation (hierna: het platform)

Nadere informatie

Employmentplan Vliegveld Twente

Employmentplan Vliegveld Twente Employmentplan Vliegveld Twente Exploitatiemaatschappij Vliegveld Twente B.V. 16-5-2013 Inhoudsopgave Inhoudsopgave...1 1. Inleiding...2 2. Begripskader en eerder onderzoek...3 2.1 Typen werkgelegenheid...4

Nadere informatie

Graydon Kwartaalmonitor. incl Kwartaal 4

Graydon Kwartaalmonitor. incl Kwartaal 4 Graydon kwartaal monitor incl Kwartaal 4 1 Inhoud Inleiding 3 Persbericht 4 Per branche Overzicht Q2, Q3 en Q4 8 Starters per branche 9 Opheffingen per branche 1 Faillissementen per branche 11 Netto-Groei

Nadere informatie

Eerste Kamer der Staten-Generaal

Eerste Kamer der Staten-Generaal Eerste Kamer der Staten-Generaal 1 Vergaderjaar 2013 2014 31 936 Luchtvaartnota D VERSLAG VAN EEN SCHRIFTELIJK OVERLEG Vastgesteld 27 augustus 2014 Ordening 1 hebben kennis genomen van het voorgehangen

Nadere informatie

Langzaam maar zeker zijn ook de gevolgen van de economische krimp voor de arbeidsmarkt zichtbaar

Langzaam maar zeker zijn ook de gevolgen van de economische krimp voor de arbeidsmarkt zichtbaar In de vorige nieuwsbrief in september is geprobeerd een antwoord te geven op de vraag: wat is de invloed van de economische situatie op de arbeidsmarkt? Het antwoord op deze vraag was niet geheel eenduidig.

Nadere informatie

CBS: Voorzichtig herstel arbeidsmarkt in het tweede kwartaal

CBS: Voorzichtig herstel arbeidsmarkt in het tweede kwartaal Persbericht PB14 56 11 9 214 15.3 uur CBS: Voorzichtig herstel arbeidsmarkt in het tweede kwartaal Meer werklozen aan de slag Geen verdere daling aantal banen, lichte groei aantal vacatures Aantal banen

Nadere informatie

Meldingenloket vliegverkeer GAE

Meldingenloket vliegverkeer GAE Meldingenloket vliegverkeer GAE Meldingenrapportage Tweede kwartaal 2016 Het Meldingenloket vliegverkeer GAE wordt mede mogelijk gemaakt door: Inleiding Het Meldingenloket vliegverkeer GAE (hierna: loket)

Nadere informatie

Werkgelegenheidsonderzoek

Werkgelegenheidsonderzoek Monitor Ruimtelijke Economie Uitkomsten Werkgelegenheidsonderzoek Provincie Utrecht 2011 (Voorlopig) Januari 2012 Afdeling Mobiliteit, Economie en Cultuur Inleiding In de periode april t/m september 2011

Nadere informatie

Analyse ontwikkeling leerlingaantallen

Analyse ontwikkeling leerlingaantallen Analyse ontwikkeling leerlingaantallen Naar aanleiding van de 1 oktobertelling 2014 heeft VGS Adivio weer een korte analyse uitgevoerd waarbij onderzocht is in hoeverre de leerlingaantallen onderhevig

Nadere informatie

Logistiek in Twente. Jaarbericht 2014 Over de sector Logistiek Publicatie op verzoek van het POWI Bijlage bij Arbeidsmarktmonitor augustus 2014

Logistiek in Twente. Jaarbericht 2014 Over de sector Logistiek Publicatie op verzoek van het POWI Bijlage bij Arbeidsmarktmonitor augustus 2014 Logistiek in Twente Jaarbericht 2014 Over de sector Logistiek Publicatie op verzoek van het POWI Bijlage bij Arbeidsmarktmonitor augustus 2014 Introductie Deze publicatie gaat over de sector Logistiek

Nadere informatie

Eindhoven Airport na Klaas Kopinga

Eindhoven Airport na Klaas Kopinga Eindhoven Airport na 2019 Klaas Kopinga 1 Luchtvaartterrein Eindhoven Is een militaire luchthaven met burgermedegebruik In elk geval t/m 2020 Tot 2014 één geluidsruimte, waarvan civiel een (klein) deel

Nadere informatie

POLICY RESEARCH CORPORATION

POLICY RESEARCH CORPORATION POLICY RESEARCH CORPORATION MANAGEMENT SOLUTIONS FOR COMPANIES AND GOVERNMENTS Update 206 veiligheidscluster HSD 3 februari 207 Policy Research Corporation Nederland B.V. Copyright 207 Parklaan 40 306

Nadere informatie

Mei Economische Barometer Weerterland en Cranendonck. Verwachting voor 2010 en 2011

Mei Economische Barometer Weerterland en Cranendonck. Verwachting voor 2010 en 2011 Verwachting voor 2010 en 2011 Mei 2010 CONCLUSIES Productiesectoren landbouw, industrie en bouw goed voor een derde van de werkgelegenheid in. Afname van de werkgelegenheid doet zich in 2010 vooral voor

Nadere informatie

Noord-Holland heeft hoogste startersquote

Noord-Holland heeft hoogste startersquote Vooruitzicht Starters Noord-Holland heeft hoogste startersquote Ontwikkeling aantal starters onzeker door nieuwe wetgeving Fors meer taxichauffeurs door nieuwe taxiwet en Uber Ontwikkeling aantal starters

Nadere informatie

In 2007 is onderzocht of deze route verder geoptimaliseerd kon worden. Het resultaat van die optimalisatie vindt u onderaan als route 2.

In 2007 is onderzocht of deze route verder geoptimaliseerd kon worden. Het resultaat van die optimalisatie vindt u onderaan als route 2. Toekomstige vliegroutes De nu geplande uitbreiding van Lelystad Airport is mogelijk geworden doordat in 2004 een Planologische Kernbeslissing van kracht werd. Hierin zijn mogelijke aan- en uitvliegroutes

Nadere informatie

Graydon Kwartaalmonitor. incl Kwartaal 4

Graydon Kwartaalmonitor. incl Kwartaal 4 Graydon kwartaal monitor incl Kwartaal 4 1 Inhoud Inleiding 3 Persbericht 4 Per branche Overzicht Q2, Q3 en Q4 6 Starters per branche 7 Opheffingen per branche 8 Faillissementen per branche 9 Netto-Groei

Nadere informatie

Werkgelegenheidsrapportage Haarlemmermeer Inleiding

Werkgelegenheidsrapportage Haarlemmermeer Inleiding Inleiding De werkgelegenheid in Haarlemmermeer is in 2016 aanzienlijk gestegen. Het aantal banen is toegenomen met 1% (1.500). Het totaal komt hiermee op 154.100 ( Bron CBS). Belangrijkste punten Nog nooit

Nadere informatie

Bijna 30% van de starters stopt na het eerste jaar Met name cafetaria s en restaurants worden na één jaar weer opgeheven

Bijna 30% van de starters stopt na het eerste jaar Met name cafetaria s en restaurants worden na één jaar weer opgeheven Kwartaalbericht Starters ING Economisch Bureau Bijna 30% van de starters stopt na het eerste jaar Met name cafetaria s en restaurants worden na één jaar weer opgeheven In het eerste kwartaal 2014 waren

Nadere informatie

Aantal huisartsen en aantal FTE van huisartsen vanaf 2007 tot en met 2016

Aantal huisartsen en aantal FTE van huisartsen vanaf 2007 tot en met 2016 Aantal huisartsen en aantal FTE van huisartsen vanaf 2007 tot en met 2016 Werken er nu meer of minder huisartsen dan 10 jaar geleden en werken zij nu meer of minder FTE? LF.J. van der Velden & R.S. Batenburg,

Nadere informatie

stad cijfers Inleiding Kerncijfers Werkgelegenheid Toename aantal banen Tabel 1: Banen en vestigingen

stad cijfers Inleiding Kerncijfers Werkgelegenheid Toename aantal banen Tabel 1: Banen en vestigingen stad cijfers Inleiding Deze aflevering van Stadcijfers presenteert de nieuwste informatie over de ontwikkeling van het aantal banen en het aantal vestigingen in de gemeente Groningen. Deze belangrijke

Nadere informatie

Eindhoven Airport na Klaas Kopinga

Eindhoven Airport na Klaas Kopinga Eindhoven Airport na 2019 Klaas Kopinga 1 Luchtvaartterrein Eindhoven Is een militaire luchthaven met burgermedegebruik In elk geval t/m 2020 Tot 2014 één geluidsruimte, waarvan civiel een (klein) deel

Nadere informatie

Kwartaalrapportage. Vliegtuigmeldingen rondom Rotterdam The Hague Airport

Kwartaalrapportage. Vliegtuigmeldingen rondom Rotterdam The Hague Airport Kwartaalrapportage Vliegtuigmeldingen rondom Rotterdam The Hague Airport Robin DR-00 2 e kwartaal 201 Datum : 15-09-201 Auteur : J.P. van Nieuwenhuizen Organisatie: DCMR Milieudienst Rijnmond Postbus 8,

Nadere informatie

Bijlage 4 Aan: portefeuillehoudersoverleg REO d.d Betreft: Aanalyse economische ontwikkelingen Voorne-Putten

Bijlage 4 Aan: portefeuillehoudersoverleg REO d.d Betreft: Aanalyse economische ontwikkelingen Voorne-Putten Bijlage 4 Aan: portefeuillehoudersoverleg REO d.d. 230114 Betreft: Aanalyse economische ontwikkelingen Voorne-Putten Sinds 2010 is de Economische Monitor Voorne-Putten een signalerend document inzake de

Nadere informatie

Beleidsregel ontheffing voor tijdelijk en uitzonderlijk gebruik van een terrein voor het opstijgen of landen van een luchtvaartuig

Beleidsregel ontheffing voor tijdelijk en uitzonderlijk gebruik van een terrein voor het opstijgen of landen van een luchtvaartuig CVDR Officiële uitgave van Overijssel. Nr. CVDR329333_2 29 november 2016 Beleidsregel ontheffing voor tijdelijk en uitzonderlijk gebruik van een terrein voor het opstijgen of landen van een luchtvaartuig

Nadere informatie

Stichting Fokker F27 Friendship

Stichting Fokker F27 Friendship Inhoud: 1. Doelstelling van de stichting Fokker F27 Friendship 2. Introductie 3. Operationele plannen Praktische invulling 4. Financieel 1. Doelstelling van de De doelstelling van de Stichting is het operationeel

Nadere informatie

Graydon Kwartaalmonitor. Kwartaal

Graydon Kwartaalmonitor. Kwartaal Graydon kwartaal monitor Kwartaal 3 216 1 Inhoud Inleiding 3 Persbericht 4 Overzicht per branche 6 Vergelijking Q1-216, Q2 216 en Starters per branche 7 Opheffingen per branche 8 Faillissementen per branche

Nadere informatie

Persbericht. Netto omzet van EUR 545 miljoen en nettoresultaat van EUR 69,2 miljoen. Business area Aviation lijdt een operationeel verlies o o

Persbericht. Netto omzet van EUR 545 miljoen en nettoresultaat van EUR 69,2 miljoen. Business area Aviation lijdt een operationeel verlies o o Halfjaarresultaten 2010 Schiphol, 30 augustus 2010 Persbericht Hoofdpunten Netto omzet van EUR 545 miljoen en nettoresultaat van EUR 69,2 miljoen. Business area Aviation lijdt een operationeel verlies

Nadere informatie

"Overheidsondersteuning van regionale vliegvelden"

Overheidsondersteuning van regionale vliegvelden Provinciale Staten renthe Dagdeelvraag "Overheidsondersteuning van regionale vliegvelden" Aan Leden van Provinciale Staten en bijzondere commissieleden, niet zijnde statenleden Fractiemedewerkers, college

Nadere informatie

Arbeidsmarktontwikkelingen 2016

Arbeidsmarktontwikkelingen 2016 - Arbeidsmarktontwikkelingen 2016 Factsheet maart 2017 Het aantal banen van werknemers en zelfstandigen in Amsterdam nam het afgelopen jaar toe met bijna 14.000 tot bijna 524.000 banen, een groei van bijna

Nadere informatie

Werkgelegenheidsrapportage Haarlemmermeer Inleiding

Werkgelegenheidsrapportage Haarlemmermeer Inleiding Inleiding De werkgelegenheid in Haarlemmermeer is in 2014 vrijwel gelijk gebleven. Het aantal werkzame personen nam af met 238; een daling van 0,2%. Het totaal komt hiermee op 117.550 full-time arbeidsplaatsen.

Nadere informatie

Minder faillissementen in 2016

Minder faillissementen in 2016 Vooruitzicht faillissementen Minder faillissementen in 2016 Faillissementen nog altijd boven pre-crisis niveau In 2016 voor derde jaar op rij minder faillissementen.maar nog altijd niet terug op pre-crisis

Nadere informatie

Economische monitor. Voorne PutteN 5 GEMEENTEN. 5 e editie. Opzet en inhoud. Deze factsheet is de vijfde editie van de

Economische monitor. Voorne PutteN 5 GEMEENTEN. 5 e editie. Opzet en inhoud. Deze factsheet is de vijfde editie van de 5 e editie Economische monitor Voorne PutteN Opzet en inhoud Deze factsheet is de vijfde editie van de Economische Monitor Voorne-Putten en presenteert recente economische ontwikkelingen van Voorne-Putten

Nadere informatie

Opvallend in deze figuur is het grote aantal bedrijven met een vergunning voor exact 340 stuks melkvee (200 melkkoeien en 140 stuks jongvee).

Opvallend in deze figuur is het grote aantal bedrijven met een vergunning voor exact 340 stuks melkvee (200 melkkoeien en 140 stuks jongvee). Ontwikkeling melkveebedrijven in Utrecht, Gelderland en Brabant Analyse van mogelijke groei van melkveebedrijven op basis van gegevens van CBS en provincies Het CBS inventariseert jaarlijks de feitelijk

Nadere informatie

Graydon Kwartaal Monitor. Kwartaal

Graydon Kwartaal Monitor. Kwartaal Graydon kwartaal monitor Kwartaal 1 216 1 Inhoud Inleiding 3 Persbericht 4 Overzicht per branche 5 Vergelijking Q4-214, Q1 215 en Q2 215 Starters per branche 5 Opheffingen per branche 6 Faillissementen

Nadere informatie

De arbeidsmarkt klimt uit het dal

De arbeidsmarkt klimt uit het dal Trends en ontwikkelingen arbeidsmarkt en onderwijs De arbeidsmarkt klimt uit het dal Het gaat weer beter met de arbeidsmarkt in, ofschoon de werkgelegenheid wederom flink daalde. De werkloosheid ligt nog

Nadere informatie

Conjunctuur enquête. Technologische Industrie Nederland

Conjunctuur enquête. Technologische Industrie Nederland Conjunctuur enquête Technologische Industrie Nederland Gunstig beeld met internationale onzekerheden Het CBS kopt donderdag 16 februari dat het ondernemersvertrouwen in Nederland nog nooit op zo n hoog

Nadere informatie

Oost-Nederland REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT. Marktstructuur. Vraag. Aanbod

Oost-Nederland REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT. Marktstructuur. Vraag. Aanbod REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT Oost-Nederland Marktstructuur Voorraad kantoorruimte in Oost-Nederland (*1. m²) 43.8 4.136 2.481 Overig Nederland In de oostelijke provincies is ruim 13% van

Nadere informatie

Fluchskrift Wurkgelegenheid

Fluchskrift Wurkgelegenheid Fluchskrift Wurkgelegenheid Werkgelegenheidsregister Provincie Fryslân Het betreft voorlopige uitkomsten van het werkgelegenheidsonderzoek 2013. In afwachting op de landelijke cijfers zijn eventuele correcties

Nadere informatie

6. Zee- en luchthavens: poorten op Europa en de wereld

6. Zee- en luchthavens: poorten op Europa en de wereld 6. Zee- en luchthavens: poorten op Europa en de wereld De totale toegevoegde waarde van de Vlaamse zeehavens en luchthavens nam in 2006 toe. De directe toegevoegde waarde van de zeehavens nam af, maar

Nadere informatie

Business case en ruimtelijk economische structuur Lelystad Airport

Business case en ruimtelijk economische structuur Lelystad Airport Business case en ruimtelijk economische structuur Lelystad Airport Uitgevoerd door Stratagem Strategic Research BV 7 september 2011 Inhoud 1 Inleiding... 4 2 Ontwikkeling, business case en effecten...

Nadere informatie

Vakantiewerk in het mkb 2004

Vakantiewerk in het mkb 2004 Vakantiewerk in het mkb 2004 Koninklijke Vereniging MKB-Nederland Delft, 3 augustus 2004 Contactpersoon: dhr. drs. A. van Delft : 015 21 91 255, e-mail: delft@mkb.nl Copyright Koninklijke Vereniging MKB-Nederland,

Nadere informatie

/ Memo. Marktkansen, werkgelegenheid en benodigde ruimte voor luchtvaartgerelateerde bedrijvigheid. De resultaten van een aantal recente marktstudies.

/ Memo. Marktkansen, werkgelegenheid en benodigde ruimte voor luchtvaartgerelateerde bedrijvigheid. De resultaten van een aantal recente marktstudies. / Memo Marktkansen, werkgelegenheid en benodigde ruimte voor luchtvaartgerelateerde bedrijvigheid De resultaten van een aantal recente marktstudies. Inleiding Op 30 oktober 2014 heeft de Commissie van

Nadere informatie

Handhavingsrapportage Rotterdam The Hague Airport 2014

Handhavingsrapportage Rotterdam The Hague Airport 2014 Handhavingsrapportage Rotterdam The Hague Airport 2014 Handhavingsrapportage Rotterdam The Hague Airport Gebruiksjaar 2014 Datum 9 januari 2015 Pagina 4 van 20 Colofon Uitgegeven door Inspectie Leefomgeving

Nadere informatie

Minder startende ondernemers

Minder startende ondernemers Starters ING Economisch Bureau Minder startende ondernemers in 2012 Aantal starters loopt in alle provincies terug Dit jaar zijn er tot en met september circa 95.000 mensen een onderneming gestart, ruim

Nadere informatie

Juni Economische Barometer Bollenstreek. Verwachting voor 2011 en 2012

Juni Economische Barometer Bollenstreek. Verwachting voor 2011 en 2012 Verwachting voor 2011 en 2012 Juni 2011 CONCLUSIES Geleidelijk herstel van Nederlandse economie in 2011 en 2012. Regionale groei van werkgelegenheid in zakelijke dienstverlening was in 2010 sterker dan

Nadere informatie

TRENDANALYSE EN METHODEVERANTWOORDING

TRENDANALYSE EN METHODEVERANTWOORDING TRENDANALYSE EN METHODEVERANTWOORDING Hotelgasten en overnachtingen Het aantal hotelovernachtingen blijft toenemen in Amsterdam: in de eerste tien maanden van is % meer overnachtingen geregistreerd dan

Nadere informatie

PROVINCIAAL BLAD. stellen de volgende beleidsregel vast voor het gebruik van de hiervoor genoemde bevoegdheden:

PROVINCIAAL BLAD. stellen de volgende beleidsregel vast voor het gebruik van de hiervoor genoemde bevoegdheden: PROVINCIAAL BLAD Officiële uitgave van provincie Overijssel. Nr. 7533 16 november 2015 Provincie Overijssel - Beleidsregel ontheffing voor tijdelijk en uitzonderlijk gebruik van terreinen voor het opstijgen

Nadere informatie

Resultaten Conjunctuurenquete 1e helft 2014

Resultaten Conjunctuurenquete 1e helft 2014 Resultaten Conjunctuurenquete 1e helft 214 Willemstad, Maart 214 Inleiding In juni 214 zijn in het kader van de conjunctuurenquête (CE) de bedrijven benaderd met vragenlijsten op Curaçao. Doel van deze

Nadere informatie

Vliegverkeer Eindhoven Noord

Vliegverkeer Eindhoven Noord Vliegverkeer Eindhoven Noord Toenemende overlast Eindhoven Airport Document voor Dorpsraad Acht Achtergrond, aanleiding, feiten, aanbevelingen Voorbereid: 9 juni 2016 Toenemende overlast Eindhoven Airport

Nadere informatie

Graydon Kwartaalmonitor. Kwartaal

Graydon Kwartaalmonitor. Kwartaal Graydon kwartaal monitor Kwartaal 1 1 Inhoud Inleiding 3 Persbericht 4 Per branche Overzicht Q3 216, Q4 216 en Q1 6 Starters per branche 7 Faillissementen per branche 8 Opheffingen per branche 9 Netto-groei

Nadere informatie

Graydon Kwartaalmonitor Q3 2017

Graydon Kwartaalmonitor Q3 2017 Graydon kwartaal monitor 1 Inhoud Inleiding 3 Persbericht 4 Per branche Overzicht t.o.v. voorgaande kwartalen 6 Starters per branche 7 Faillissementen per branche 8 Opheffingen per branche 9 Netto-groei

Nadere informatie

Procedures RTHA 2014

Procedures RTHA 2014 Procedures RTHA 2014 Steven van der Kleij Manager Informatie, Capaciteit en Beleid Procedures Bestemmingsplan Luchthavenbesluit Procedure bestemmingsplan Regelt de ontwikkeling van het terrein (ruimtelijke

Nadere informatie

Persbericht. Aantal vacatures onveranderd hoog. Centraal Bureau voor de Statistiek

Persbericht. Aantal vacatures onveranderd hoog. Centraal Bureau voor de Statistiek Centraal Bureau voor de Statistiek Persbericht PB01-005 11 januari 2001 9.30 uur Aantal vacatures onveranderd hoog Eind tember stonden er bij particuliere bedrijven 169 duizend vacatures open. Dat is 33

Nadere informatie

Factsheet aansluitroutes Lelystad Airport. Aansluitingen tussen de B+ vliegroutes en de snelwegen in het hogere luchtruim

Factsheet aansluitroutes Lelystad Airport. Aansluitingen tussen de B+ vliegroutes en de snelwegen in het hogere luchtruim Factsheet aansluitroutes Lelystad Airport Aansluitingen tussen de B+ vliegroutes en de snelwegen in het hogere luchtruim Lelystad Airport Schiphol Group ontwikkelt Lelystad Airport tot een luchthaven voor

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2012 2013 31 936 Luchtvaartbeleid Nr. 119 BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN INFRASTRUCTUUR EN MILIEU Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal

Nadere informatie

Colofon. Dit is een publicatie van: Rijksdienst voor Ondernemend Nederland NBSO Chengdu. Opgesteld door: Bertrille Snoeijer, NBSO Chengdu

Colofon. Dit is een publicatie van: Rijksdienst voor Ondernemend Nederland NBSO Chengdu. Opgesteld door: Bertrille Snoeijer, NBSO Chengdu Colofon Dit is een publicatie van: Rijksdienst voor Ondernemend Nederland NBSO Chengdu Opgesteld door: Bertrille Snoeijer, NBSO Chengdu Contactpersoon: NBSO Chengdu Chief Representative : Bertrille Snoeijer

Nadere informatie

LUCHTHAVEN TEUGE. Onderzoek naar economische effecten en ontwikkelingsrichtingen

LUCHTHAVEN TEUGE. Onderzoek naar economische effecten en ontwikkelingsrichtingen LUCHTHAVEN TEUGE Onderzoek naar economische effecten en ontwikkelingsrichtingen LUCHTHAVEN TEUGE Onderzoek naar economische effecten en ontwikkelingsrichtingen Projectnummer 923 Aangeboden aan: Stuurgroep

Nadere informatie