Amsterdammer worden. Migranten, hun organisaties en inburgering, Onder redactie van Leo Lucassen. ryossiuspers UvA

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Amsterdammer worden. Migranten, hun organisaties en inburgering, 1600-2000. Onder redactie van Leo Lucassen. ryossiuspers UvA"

Transcriptie

1 ryossiuspers UvA

2 I

3 I. Amsterdammer worden

4

5 Amsterdammer worden Migranten, hun organisaties en inburgering, Onder redactie van Leo Lucassen ryossiuspers UvA

6 Deze publicatie werd mede mogelijk gemaakt dankzij een financiële bijdrage van het College van Bestuur van de Universiteit van Amsterdam. Illustratie omslag: Kerkdienst van de Evangelische Broedergemeente in de voormalige lutherse kerk aan het Spui. Jan Everhard, Amsterdam. Ontwerp omslag: Sabine Mannel/NAP, Amsterdam Binnenwerk: PRografici, Goes ISBN NUR 696/763 Vossiuspers UvA, Amsterdam, 2004 Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Voorzover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16B Auteurswet 1912 jo het Besluit van 20 juni 1974, St.b. 351, zoals gewijzigd bij het Besluit van 23 augustus 1985, St.b. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 882, u80 AW Amstelveen). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) dient men zich tot de uitgever te wenden.

7 Inhoud Voorwoord 7 Leo Lucassen Migrantenorganisaties vroeger en nu: een inleiding 9 Nancy Foner Immigrants Past and Present in New Amsterdam 25 I: Religie & levensbeschouwing 37 Erika Kuijpers Een zeventiende-eeuwse migrantenkerk. De lutheranen in Amsterdam 39 Annemarie Cottaar Zendingsgebied Amsterdam. Surinamers en de Evangelische Broedergemeente Rijk van Dijk Transnationalisme en identiteit: de Ghanese gemeenschap in Den Haag 77 2: Politiek & cultuur 91 Johan Koppenol Een wereld apart? Zuid-Nederlandse rederijkerskamers in Holland 93 Jan Bank De Duitse herkomst van een katholieke elite in Amsterdam III Marlou Schrover De grenzen van het Deutschtum. Duitse immigranten in het negentiende-eeuwse Nederland 127 5

8 3: Economie & armenzorg 147 Bibi Panhuysen Gevestigden en buitenstaanders in de kledingsector. Het Amsterdamse kleermakersgilde, Oscar Gelderblom De economische en juridische positie van buitenlandse kooplieden in Amsterdam in de zestiende en zeventiende eeuw 167 Jan Rath en Judith Roosblad Beroepsgebonden belangenbehartiging van immigranten. De 'civïc community' benadering en de weerbarstige werkelijkheid 187 Richard Staring Tussen qat en thee. Informele ondersteuning van illegale vreemdelingen in Nederland 205 Over de auteurs 221 Index INHOUD

9 Voorwoord Deze bundel vloeit voort uit het lustrum ter gelegenheid van het 370-jarig bestaan van de Universiteit van Amsterdam. Een van de activiteiten was het lustrumcongres 'Allemaal Amsterdammers', dat plaatsvond op 20 november 2002 in de Lutherse kerk en de Universiteitsbibliotheek. Dit congres werd voorbereid door Piet de Rooy, Norbert van den Berg, Eline ten Broeke en ondergetekende. Mijn dank gaat verder uit naar Roger van Boxtel, Paul van der Heijden, Marco van Leeuwen, Henk van Nierop, Joke Spaans, Jean Tillie en de auteurs van deze bundel, die een belangrijke ondersteunende en inhoudelijke rol tijdens het congres hebben gespeeld. Het College van Bestuur van de Universiteit van Amsterdam heeft daarnaast financieel bijgedragen aan deze publicatie. Voorts ben ik het Centrum voor de Geschiedenis van Migranten (CGM) alsmede het Instituut voor Migratie en Etnische Studies (IMES) erkentelijk voor hun stimulerende rol bij het coördineren en entameren van interdisciplinair onderzoek op het onderhavige terrein. Tot slot heb ik bij de voorbereiding van deze bundel mogen profiteren van de ondersteuning en faciliteiten van het Netherlands Institute of Advanced Study in the Humanities and Social Sciences (NIAS) in Wassenaar. Leo Lucassen 7

10 Aankomst van een Italiaanse gastarbeider met zijn gezin op Amsterdanl CS in 196r. Bron: Spaarnestad Fotoarchief, Haarlem

11 Migrantenorganisaties vroeger en nu: een inleiding Leo Lucassen In 1633 werd de gloednieuwe lutherse kerk aan het Spui ingewijd door de uit Leipzig afkomstige predikant Casparus Pfeiffer. De aanleiding voor de bouw van deze kerk was de explosieve groei van het aantal gemeenteleden, in hoofdzaak bestaande uit immigranten uit het noordwesten van Duitsland en Scandinavië. I Daarmee werd deze kerk al snel een van de grootste migrantenorganisaties in de hoofdstad. Zonder slag of stoot verliep dit overigens niet. In het door calvinistische gereformeerden gedomineerde westen van de republiek vormden de lutheranen een religieuze minderheid die door de gereformeerde staatskerk om theologische en concurrentieredenen werd tegengewerkt en soms zelfs verboden. Door het grote aantal lutherse migranten in Amsterdam werd hun - anders dan in Enkhuizen waar het stadsbestuur jarenlang de Deense en Sleeswijkse lutheranen dwarszat - 2 na enige decennia toegestaan een eigen kerk te bouwen. In het licht van de tegenwoordige discussies over de bemoeienis van bijvoorbeeld de Turkse staat met de stichting van moskeeën in Nederland en Duitsland, is het interessant te vermelden dat een belangrijk deel van de bouwkosten werd opgebracht door Duitse steden en Scandinavische vorsten, die zo hun onderdanen in den vreemde bij wilden staan. Het voorbeeld van de lutherse kerk laat zien dat de behoefte van migranten om eigen organisaties op te richten, zich niet beperkt tot de huidige tijd. Bovendien dienen we ons te realiseren dat de functies van migrantenkerken in het verleden, zoals de lutherse kerk, maar ook de joodse synagogen in Amsterdam, opvallend veel overeenkomsten vertonen met die van hedendaagse kerken, of het nu gaat om moskeeën in Oost, Sikh tempels in de Pijp of Ghanese Pinkstergemeenten in de Bijlmer. 3 In alle gevallen voorzien ze in een spirituele en emotionele behoefte, terwijl ze daarnaast fungeren als een sociaal netwerk vooral voor de eerste generatie migranten. De organisatiekoorts onder migranten in uiteenlopende landen en tijden, ook al was vele organisaties maar een kort leven beschoren, is een terugkerend thema in de literatuur over migratie. Zo treffen we in een studie over Ierse migranten in het negentiendeeeuwse Liverpool de volgende anekdote aan: Vraag: wat gebeurt er wanneer drie Ieren elkaar in een Engels café tegenkomen? Antwoord: alvorens het op een drinken te zetten, kiezen ze eerst een voorzitter, secretaris en penningmeester. 4 Dergelijke anekdotes keren in tal van varianten steeds weer terug en laten zien hoezeer de drang tot zelforganisatie, die veel migranten door de eeuwen heen heeft bevangen, opzien heeft gebaard in ontvangende samenlevingen. Het constateren van parallellen tussen de huidige tijd en het verleden betekent evenwel niet dat integratieprocessen in de loop der tijd op min of meer identieke 9

12 wijze verlopen en er op dit punt eigenlijk weinig nieuws onder de zon is. Zo woedt er, met name in de Verenigde Staten, een fel en interessant debat over de vergelijkbaarheid van integratieprocessen van immigranten vroeger en nu. Op het lustrumcongres van de Universiteit van Amsterdam 'Allemaal Amsterdammers' (20 november 2002), waar deze bundel uit voortvloeit, werd deze discussie door een van de meest toonaangevende Amerikaanse migratiewetenschappers, de antropologe Nancy Foner, in diezelfde lutherse kerk voor het voetlicht gebracht. Is het waar, zo vroeg zij zich af, dat hedendaagse migranten anders (lees slechter) integreren dan vroeger? Veel gehoorde argumenten voor deze op zichzelf plausibele redenering zijn, dat de nieuwe migranten in cultureel opzicht veel meer verschillen van Nederlanders dan vroeger en dat ze zich als gevolg van de communicatie- en transportrevoluties veel gemakkelijker in hun eigen wereld kunnen terugtrekken. Anders gezegd: schotelantennes, volgepakte Ford Transit busjes in de zomervakantie, moskeeën, islamitische scholen en Surinaams-Hindoestaanse verenigingen vormen een bewijs van een defensieve reactie, waarbij migranten zich opsluiten in hun eigen kring. Volgens veel migratiewetenschappers is een dergelijke interpretatie echter te simplistisch en generaliserend, om niet te zeggen onjuist. Zij beklemtonen dat de houding en het gedrag van migranten en hun organisaties voortdurend veranderen, mede door de onvermijdelijke contacten met de ontvangende samenleving. Er mogen dan verschillen zijn in het tempo en de aard van de integratie wanneer we huidige en vroegere migranten met elkaar vergelijken, op de langere termijn bezien lijkt integratie in de regel een onstuitbare onrwikkeling.5 Zo benadrukt Foner dat het integratieproces van immigranten uit Latijns-Amerika, Azië en Afrika in het hedendaagse New York op veel punten verrassend veel overeenkomsten vertoont met dat van leren, Polen, Oost-Europese joden en Italianen een eeuw eerder. Twee andere Amerikaanse migratiewetenschappers, Roger Waldinger en Joel Perlmann, komen tot soortgelijke bevindingen en formuleerden recentelijk een pregnante kritiek op het 'nu is alles anders' -denken door te stellen dat, waar het gaat om integratie, we 'te optimistisch zijn over het verleden en te pessimistisch over het heden.'6 Bastion of bindmiddel De onderhavige bundel wil onder meer aan deze discussie een bijdrage leveren, en wel door migrantenorganisaties als invalshoek te nemen. De reden om juist dit thema bij de kop te pakken, is dat organisaties allerlei sporen hebben nagelaten, zowel in archieven als in de vorm van gebouwen en gedrukte werken. Zeker wanneer andere bronnen ontbreken, kunnen door de lens van organisaties belangwekkende aspecten van het integratieproces voor het voetlicht worden gebracht. De meningen over de functies van dit soort organisaties lopen nogal uiteen. Velen zijn geneigd te denken dat, wanneer migranten zich in eigen kring verenigen, dit juist een teken is van afsluiting en een gebrek aan integratie. Waarom zou je een eigen voetbalclub of zangvereniging oprichten als je je ook bij een bestaande autochtone 10 LEO LUCASSEN

13 organisatie kunt aansluiten? Illustreert dergelijk gedrag juist niet de onwil van immigranten om zich de nieuwe samenleving eigen te maken? Anderen betogen dat migrantenorganisaties niet zozeer als een bastion beschouwd moeten worden, maarzeker op de wat langere termijn - als een bruggenhoofd of bindmiddel fungeren, om de beeldspraak van Rinus Penninx en Marlou Schrover te lenen.? Nieuwkomers die in een voor hen geheel nieuwe samenleving arriveren, waar ze de weg nog niet kennen en de taal niet of nauwelijks spreken, hebben juist veel baat bij eigen organisaties en gebruiken deze (en de migrantengemeenschap meer in het algemeen) als uitvalsbasis of springplank om de ontvangende samenleving te verkennen. Hoewel migrantenorganisaties over het geheel genomen integratie in de hand lijken te werken, betoogt Rijk van Dijk in zijn bijdrage over de Ghanezen dat dit niet per se het geval hoeft te zijn. Het is daarom interessant om na te gaan in welke situatie het bindende dan wel het isolerende effect overheerst. Een andere belangrijke vraag in dit verband is, in hoeverre de opkomst van de tweede generatie de oriëntatie van migrantenorganisaties, zowel op de eigen gemeenschap als op de omringende samenleving, op de langere termijn verandert. Ontmoeting der disciplines Dat in deze bundel historische en hedendaagse voorbeelden zijn samengebracht, is een bewuste keuze. De voorbeelden uit het verleden moeten daarbij niet zozeer worden opgevat als leuke illustraties uit de goeie ouwe tijd, die in onze behoefte aan nostalgie voorzien. In plaats daarvan vat ik geschiedenis op als een wetenschap die zich specialiseert in het bestuderen van processen op de langere termijn, uiteraard rekening houdend met de historische context waarbinnen deze ontwikkelingen zich voltrekken. Voor het vraagstuk van migratie en integratie heeft een dergelijke benadering vele voordelen, met name omdat we door de bestudering van afgesloten processen in het verleden het verloop en de einduitkomst van bepaalde ontwikkelingen kunnen trachten, uiteraard voorwaardelijk, te voorspellen. Het is als het lezen van een boek. Waar sociologen en antropologen die zich bijvoorbeeld met Ghanezen of Turkse illegalen bezighouden pas een paar hoofdstukken hebben kunnen lezen en dus nog geen idee hebben hoe het verhaal afloopt, ligt bij historici het complete boek op tafel. Alleen hebben die weer het probleem dat de tekst op veel plaatsen nauwelijks nog te lezen is en dat soms allerlei bladzijden, of zelfs complete hoofdstukken ontbreken. Gelukkig is in de meeste gevallen de grote lijn niettemin duidelijk. Het bijeenbrengen van historici en sociale wetenschappers kan ertoe bijdragen dat zij hun onvolledige puzzels weer eens met een nieuwe blik tegemoet treden en wellicht door de inzichten uit andere tijdvakken nieuwe patronen ontwaren in hun eigen specifieke geval. MIGRANTENORGANISATIES VROEGER EN NU Il

14 Allemaal Amsterdammers Dat juist Amsterdam centraal staat, heeft niet alleen met het lustrum van de universiteit te maken, maar ook met het feit dat deze stad al eeuwenlang het belangrijkste centrum van de immigratie in Nederland vormt. Er is daarom getracht zoveel mogelijk Amsterdamse voorbeelden te vinden. Waar dat niet lukte, bijvoorbeeld door gebrek aan (recent) onderzoek, hebben we leentjebuur bij andere steden gespeeld, zoals in het geval van de Duitsers in Utrecht, Ghanezen in Den Haag en illegalen in Rotterdam. Aangezien Amsterdammers zich er echter op voorstaan de enige kosmopolieten in Nederland te zijn, mag dat de pret niet drukken. Door het 'Amsterdammer worden' in de laatste vier eeuwen centraal te stellen, kan tot slot de kortademigheid van de huidige discussie over integratie van nieuwkomers in Nederland van een noodzakelijk wetenschappelijk tegenwicht worden voorzien. Uitgaande van de centrale vraag van deze bundel, namelijk welke rol migrantenorganisaties spelen in het integratieproces van nieuwkomers en hoe eventuele verschillen tussen groepen en tijdvakken zijn te verklaren, hebben we de bijdragen gegroepeerd naar de hoofddoelstelling van de organisatie in kwestie: religie & levensbeschouwing, politiek & cultuur en economie & armenzorg. De schotten tussen deze drie soorten organisaties zijn overigens verre van waterdicht. Zuid-Nederlandse kooplieden, Duitse zangverenigingen en de door Surinamers gedomineerde Evangelische Broedergemeente hebben meer gemeen dan je op het eerste oog zou denken. Het primaire doel van hun associaties moge dan zeer verschillend zijn, in alle gevallen kunnen we constateren dat het sociale aspect minstens zo belangrijk was voor de migranten in kwestie als het handel drijven, zingen, discussiëren of bidden. Zoals gezegd vormen migranten en Amsterdam al eeuwen lang een onlosmakelijke eenheid. In de vroegmoderne periode kende de stad een ongekend hoog percentage inwoners dat in het buitenland was geboren, met pieken van bijna veertig procent van de bevolking. 8 En, voor alle duidelijkheid, dan hebben we het over de eerste generatie, dus mensen die buiten de huidige landsgrenzen waren geboren. Dat percentage liep in de negentiende eeuw weliswaar sterk terug, maar er bleef altijd een beduidend aantal vreemdelingen aanwezig. 9 Na de Eerste Wereldoorlog steeg het aandeel immigranten opnieuw. Aanvankelijk door de toestroom van arbeidsmigranten en vanaf de jaren dertig hoofdzakelijk door de binnenkomst van joodse en politieke vluchtelingen uit Duitsland. In de jaren vijftig nam de diversiteit toe met Indische repatrianten, Surinamers, Chinezen, vluchtelingen uit Oost-Europa en Latijns-Amerika, Turken, Marokkanen en in de laatste decennia migranten uit vrijwel alle landen van de wereld. Tussen de verschillende historische perioden bestaan uiteraard grote verschillen, zowel in de structuur van de ontvangende samenleving als in het profiel van de migranten. Toch is er ook een aantal parallellen aan te wijzen, zoals de wijze waarop uiteenlopende groepen migranten zich organiseren. Of het nu gaat om Zuid-Nederlanders, Scandinaviërs of Duitsers omstreeks 1900 of hedendaagse Turken en Ghanezen, migratie gaat vrijwel altijd gepaard met de oprichting van eigen organisaties en 12 LEO LUC ASSEN

15 de opbouw van gemeenschappelijke voorzieningen. Een andere parallel is dat de 'etnische infrastructuur' doorgaans beperkt blijft tot de eerste en tweede generatie. Latere nakomelingen, uitzonderingen daargelaten, profileren zich in de regel niet langer (primair) als migranten. De stedelijke 'gelegenheidsstructuur' In hun essay Bastion o/bindmiddel? geven Penninx en Schrover niet alleen een overzicht van soorten migrantenorganisaties in Nederland vanaf de zeventiende eeuw. Ook worden relaties gelegd met de vigerende lokale en nationale gelegenheidssrructuur van de Nederlandse samenleving, zowel sociaal, economisch, cultureel, politiek als ideologisch. Die exercitie heeft tot een aantal waardevolle conclusies geleid. Zo blijken migrantenorganisaties sterk afhankelijk te zijn van de mate waarin bestaande instituties - denk aan gilden, kerken, vakbonden, sportverenigingen en dergelijke - zich openstellen voor buitenstaanders. Verder zijn het (lokale en nationale) overheidsbeleid en de bestaande wetgeving, bijvoorbeeld in verband met de verzuiling, van belang voor het ontstaan en de aard van zulke organisaties. We moeten ons overigens niet blind staren op hun primaire doelstellingen, aangezien religieuze of economische organisaties vaak ook allerlei andere functies voor hun leden vervullen. Tot slot betekent de vorming van organisaties doorgaans niet dat migranten gekant zijn tegen integratie. Die organisaties kunnen tevens een teken zijn van integratie, al was het alleen maar omdat nieuwkomers gebruikmaken van dominante vormen van organisatie van de ontvangende samenleving. Langs die weg maken zij zich, al dan niet gedwongen, de spelregels van een nieuwe samenleving eigen. Dit is met name het geval wanneer de tweede, in Nederland geboren, generatie het roer overneemt. Deze gedachtegang wordt ondersteund door recent onderzoek naar uiteenlopende migrantenorganisaties in Amsterdam van de hand van Meindert Fennema en Jean Tillie. Zij hebben zich onder meer laten inspireren door ideeën over de 'civic society' die de Amerikaanse politicoloog Robert Putnam heeft uitgewerkt in zijn boek Making democracy work. IO Zijn stelling luidt dat, naarmate mensen zich meer in allerlei vormen van organisaties aaneensluiten, er een grotere mate van betrokkenheid met de maatschappij als geheel zal ontstaan, wat vervolgens leidt tot een groter vertrouwen in medeburgers en in overheden. Aldus, zo stellen Fennema en Tillie, kunnen migrantenorganisaties een bijdrage leveren aan de kwaliteit van de stedelijke democratie. Centrale vragen In de bijdragen aan deze bundel komen de volgende vragen in wisselende samenstelling aan de orde: 1) Onder welke voorwaarden organiseren migranten zich in eigen organisaties? 2) Welke rol spelen migrantenorganisaties in het integratieproces van nieuwkomers MIGRANTENORGANISATIES VROEGER EN NU 13

16 en hoe zijn eventuele verschillen tussen groepen en tussen tijdvakken te verklaren? 3) In hoeverre zijn de opkomst, de continuïteit en het verdwijnen van zulke organisaties te verklaren uit de vigerende politiek-institutionele gelegenheidsstrucruur van Amsterdam (en voor zover relevant die van de Republiek en later de Nederlandse staat), dan wel uit de omvang, samenstelling en duur van de migratie? 4) In welke mate zijn zulke organisaties gericht op de eerste generatie migranten? Verandert het karakter als leden van de tweede en derde generatie het roer overnemen? Voor een vruchtbare wetenschappelijke uitwisseling is het zaak deze vragen interdisciplinair en vanuit een langetermijnperspectief te benaderen. Vandaar dat de drie delen van het boek diachronisch zijn opgezet. Er is daarbij niet gestreefd naar een representatieve dekking van de belangrijkste perioden en groepen immigranten, maar er is primair uitgegaan van nieuw en waar mogelijk innovatief onderzoek. Die overweging verklaart onder meer waarom er geen aparte aandacht is voor organisaties van joodse nieuwkomers, zowel uit het zuiden als het oosten van Europa. Van alle migrantengroepen in Amsterdam (en Nederland) zijn joodse immigranten en hun nakomelingen verreweg het beste bestudeerd." Aangezien er de laatste jaren juist meer aandacht komt voor een aantal onderbelichte, maar getalsmatig veel belangrijkere groepen zoals de Duitsers, is de keuze onder meer op hen gevallen. Tot slot een korte karakterisering van de drie thema's. 1) Religie en levensbeschouwing Vanaf de zestiende eeuw zijn vervolgingen op grond van religie en levensbeschouwing voor diverse groepen een reden geweest om zich in Amsterdam te vestigen. Te denken valt aan joden van het Iberisch schiereiland en protestanten uit de Zuidelijke Nederlanden omstreeks 1600, Hugenoten een eeuw later, Askenazische joden in de zeventiende en achttiende eeuw, joodse Duitsers na 1933, en diverse groepen vluchtelingen na de Tweede Wereldoorlog. Ook hebben migranten die om andere redenen naar Amsterdam kwamen eigen kerken en genootschappen gesticht. De bekendste zijn de lutherse en Waalse kerken, Portugese en Hoogduitse synagogen - alle in de vroegmoderne periode - evangelische kerken in de negentiende en twintigste eeuw en recentelijk islamitische gebedshuizen, Ghanese kerkelijke organisaties enzovoort. Wanneer we de drie bijdragen over religie in deze bundel met elkaar vergelijken, dan vallen om te beginnen een aantal in het oog springende overeenkomsten op. Zo blijken de lutherse Duitsers en Scandinaviërs in de zeventiende eeuw nog sterk verbonden te zijn met kerkelijke en wereldlijke instituties uit de landen van herkomst. Dominees werden daar gerekruteerd en de kerkdiensten waren gedurende de eerste decennia in het Duits. Bovendien ontving de lutherse kerk in Amsterdam, die veruit de grootste in Nederland was, financiële steun van lutherse vorsten uit het buitenland, waarbij de internationaal georiënteerde lutherse koopmanselite een belangrijke rol speelde. De banden met de landen van herkomst, maar ook met geloofsgenoten 14 LEO LUCAS SEN

17 elders - door Van Dijk in zijn bijdrage over de Ghanese Pinkstergemeente in Den Haag als 'transnationalisme' aangeduid - is dus minder nieuw dan menigeen wellicht denkt. Na verloop van tijd echter veranderde de lutherse kerk in Amsterdam steeds meer van een migrantenkerk in een minderheidskerk. In het eerste geval richt de organisatie zich op (eerste generatie) migranten, in het rweede is de kerk een ontmoetingspunt van nakomelingen van migranten die zich als (kerkelijke) minderheid profileren, zoals in het geval van de joden en wellicht in de toekomst van islamitische Turken en Marokkanen. Bovendien zijn er veel aanwijzingen dat een deel van de rweede en derde generatie lutheranen de kerk de rug toekeerde en zich om uiteenlopende redenen aansloot bij de destijds dominante gereformeerde staatskerk. Of dit ook zal gebeuren met de meer recente christelijke stromingen onder Surinamers en Ghanezen, dan wel dat zich onder de laatsten een min of meer permanente transnationale geloofsgemeenschap ontwikkelt waarbij het nationale (Nederlandse) kader veel minder relevant is voor hun integratie, zal de toekomst moeten uirwijzen Een rweede overeenkomst tussen de migrantenkerken in de zeventiende en die in de twintigste eeuw is hun sociale functie. Zowel bij de Duitsers en de Surinamers als bij de Ghanezen fungeert de kerk als een nerwerk waaraan migranten emotionele en materiële steun ontlenen. Naast spiritualiteit en zingeving vervult de kerk een belangrijke functie bij het uitwisselen van nieuwtjes, het informeren naar mogelijkheden voor werk en huisvesting, kortom alles wat we tegenwoordig met de term 'netwerken' aanduiden. Tot slot ondersteunen kerken in heden en verleden hun armlastige leden, waarbij opvalt dat de mogelijkheden, zowel bij de lutheranen in de zeventiende eeuw als de recente migranten in de rwintigste eeuw, beperkt zijn en velen een beroep moeten doen op algemene instellingen, of dat nu het algemeen stedelijk armenbestuur of de sociale dienst is. 2) Politiek en cultuur Waar religie als brandpunt van organisatievorming onder migranten een constante factor vormt in de migratiegeschiedenis van Nederland en die van andere landen, lijkt dat voor cultuur minder het geval. Dat we hier een slag om de arm moeten houden, komt omdat in de zeventiende en achttiende eeuw veel culturele genootschappen en verenigingen op informele en strikt particuliere basis tot stand kwamen en we daarom weinig weten over hun samenstelling en doeleinden. 12 Een uitzondering vormen de rederijkerskamers in de zestiende en zeventiende eeuw, waarin Zuid-Nederlandse migranten een belangrijke rol speelden. Zoals uit de bijdrage van Johan Koppenol blijkt, richtten deze nieuwkomers echter slechts op kleine schaal eigen verenigingen op. En als ze dat al deden, oriënteerden ze zich maar zeer ten dele op de regio van herkomst. Nationalistische drijfveren, die na de Franse Revolutie zo prominent zouden worden, ontbreken zo goed als. De Zuid-Nederlandse rederijkerskamers waren een tijdelijk fenomeen en gingen al snel op in het algemene verenigingsleven. In dit opzicht zien we, anders dan bij de kerken, dus wel een duidelijke breuk met MIGRANTENORGANISATIES VROEGER EN NU 15

18 de moderne periode, toen culturele en ook politieke vormen van organisatie onder migranten opbloeiden. Gezien de opkomst van de natiestaten en de daarbij behorende nationalistische ideologie en de rol van politiek in het publieke leven, ligt die omslag voor de hand.'3 Niettemin treedt daarbinnen een interessante differentiatie op. Zo blijkt uit de bijdragen over de organisatievorming onder Duitse migranten van Jan Bank en Marlou Schrover dat er een groot verschil is tussen katholieken en protestanten. Waar de eersten zich eerder aansloten bij de bestaande (internationaal georiënteerde) katholieke kerk en zich ook op cultureel terrein nauwelijks apart opstelden, lag dat voor protestantse Duitsers anders. Om te beginnen identificeerden die zich veel meer met het Duitse keizerrijk en het daarbinnen gestimuleerde (antikatholieke) nationalisme, zeker toen de staat vanaf het einde van de negentiende eeuw het Deutschtum im AusLand middels consulaten en ambassades actief ging ondersteunen. Die nationalistische identificatie met het land van herkomst zou in de eerste helft van de twintigste eeuw alleen maar sterker worden, zoals blijkt uit de bemoeienis van de Italiaanse en Poolse staat met hun onderdanen in Nederland gedurende het Interbellum. De beïnvloeding door Turkse ministeries en ambassades van hun landgenoten in den vreemde op het terrein van religie en onderwijs en de ondersteuning van scholen en moskeeverenigingen, is dus minder nieuw dan menigeen denkt. Tezelfdertijd, zo laat Jan Bank zien, ontwikkelde zich onder de Duitse katholieke culturele elite een soort cultureel transnationalisme, met de grensoverschrijdende neogotiek als vlaggenschip. De proliferatie van verenigingen van (Duitse) migranten in de negentiende eeuw hangt niet alleen samen met de nieuwe nationalistische ideologie, maar ook met het toenemende publieke karakter van gezelligheidsverenigingen vanaf het midden van die eeuw, toen het verenigingsleven in Nederland (en daarbuiten) tot grote bloei kwam.'4 Nederland raakte bezaaid met zangverenigingen, leesmusea en later ook sportverenigingen. Immigranten voegden zich naadloos in deze nieuwe culturele gelegenheidsstructuur. Duitsers, als de grootste groep nieuwkomers, richtten vanaf de jaren zestig van de negentiende eeuw met name in Rotterdam en Amsterdam, maar later ook in andere steden, verenigingen op, uiteenlopend van sportclubs (Turn- en Rudervereine) tot associaties met (politiek-)culturele doelen (Sängvereine). Naast hun culturele activiteiten oefenden deze verenigingen soms ook andere functies uit, zoals de Amsterdamse zangvereniging Eintracht (circa 1867), die tevens diende als begrafenis- en ondersteuningsfonds. Overigens verenigden ook binnenlandse migranten, zoals de Friezen in Amsterdam, zich op een dergelijke wijze.'5 Een laatste variant, die in deze bundel niet aan bod komt, zijn politieke verenigingen die zich tegen het regime in het land van herkomst verzetten. Deze vorm van organisaties kennen we reeds vanaf de Franse Revolutie (van émigré's) en later, omstreeks 1830, in Frankrijk van Poolse vluchtelingen tegen de Russische bezetting. Voor Nederland kunnen we denken aan uitgeweken Duitse katholieken - met name kloosterlingen - die zich verzetten tegen de discriminerende maatregelen van Bismarck ten tijde van de Kulturkampf,'6 linkse politieke vluchtelingen uit Duitsland in 16 LEO LUCASSEN

19 de jaren dertig (met name in Amsterdam), via Hongaren in 1956, Tsjechen in 1968, Chilenen en Argentijnen in de jaren zeventig, tot en met Turkse, Koerdische en Marokkaanse linkse arbeidersverenigingen in de laatste decennia van de twintigste eeuw. 3) Economie en armenzorg Migrantenorganisaties vervulden naast religieuze, culturele en politieke functies ook sociaal- economische functies, zoals we reeds zagen bij de migrantenkerken. Zeker in de vroegmoderne periode vormden deze de toegangspoort tot de armenzorg. Met de opkomst van de nationale staat in de negentiende eeuw bleven kerken die rol vooralsnog vervullen. Voor de doorsnee migranten bleef het dus zaak bij een kerkgenootschap onderdak te vinden. In het laatste kwart van die eeuw ontstonden er in Amsterdam ook particuliere organisaties, zoals de neutrale Deutsche HüLfiverein (1883), die jaarlijks vele duizenden guldens spendeerde aan hulpbehoevende landgenoten. Zowel aan degenen die permanent in Amsterdam woonden als aan passanten. Pas na de Eerste Wereldoorlog ging de staat zich meer met de armenzorg bemoeien en werd een begin gemaakt met wat later de welvaartsstaat zou gaan heten. Tot in de jaren vijftig van de twintigste eeuw bleven vreemdelingen die ondersteuning nodig hadden door ziekte, ouderdom of werkeloosheid echter aangewezen op hun eigen netwerken of migrantenorganisaties. Uit de bijdrage van Richard Staring blijkt dat dit nog steeds geldt voor migranten die illegaal in Nederland verblijven en geen aanspraak kunnen maken op sociale voorzieningen. '7 Wanneer we ons richten op de mechanismen van in- en uitsluiting, dan dringen zich interessante vergelijkingen door de tijd op. Terwijl de staat vanaf de tweede helft van de twintigste eeuw de toegang tot de welvaartsstaat ging reguleren, werd die functie in de eeuwen daarvoor door kerkgenootschappen (al dan niet gedomineerd door migranten), gilden en stedelijke armbesturen vervuld. In de eerste twee gevallen was er bij tijd en wijle sprake van een restrictief beleid, zoals bij de Portugese joden die in de loop van de zeventiende eeuw de Askenazische joden buiten gingen sluiten. VOOrts weten we dat, zowel in kringen van in Nederland gevestigde Duitse migranten omstreeks 1900 als binnen de Turkse gemeenschap een eeuw later, nieuwe migranten niet automatisch met open armen worden ontvangen, aangezien zij vaak een beroep doen op steun en onderdak. In dat opzicht fungeren migrantengemeenschappen ook zelf vaak als poortwachters.'s Kerken mochten tot in de twintigste eeuw de armenzorg domineren, voor beroepsrisico's zoals werkloosheid, ziekte of dood (begrafeniskosten) zijn zowel migranten als autochtonen altijd aangewezen geweest op beroeps- of brancheorganisaties, zoals gilden. Alleen 'burgers' konden echter lid worden van een gilde en vreemdelingen moesten daarom eerst dat burgerrecht verwerven, hetzij door schenking (zoals bij veel Hugenoten), hetzij door koop. Was men aldus tot de gemeenschap van burgers (uitsluitend mannen) toegelaten, dan waren de zonen van immi- MIGRANTENORGANISATIES VROEGER EN NU

20 granten automatisch ook burger. Voorbeelden van uitsluiting op grond van andere criteria dan sekse zijn zeldzaam. Alleen joodse migranten en hun nageslacht, althans voor zover zij de joodse religie bleven aanhangen, werden tot het einde van de achttiende eeuw systematisch uitgesloten van de meeste gilden.19 Voor zover immigranten zich bij gilden aansloten, was dat altijd bij bestaande, algemene organisaties. Gilden die zich primair en exclusief als migrantenorganisatie profileerden, ontbreken. Sommige, zoals het door Bibi Panhuysen beschreven kleermakersgilde in Amsterdam, mochten dan veel vreemdelingen onder hun leden tellen, daarmee werd het nog geen migrantenorganisatie. De algemene economische belangenbehartiging bleef het primaire doel. Het ontbreken van organisatievorming op grond van herkomst gold ook voor de top van de beroepshiërarchie. De Zuid-Nederlandse kooplieden die Oscar Gelderblom heeft bestudeerd, vormden soms wel combines en werkten onderling samen, maar dat had eerder te maken met de reeds bestaande handelsnetwerken dan met een principiële keuze alleen met landgenoten om te gaan. Zodra het economisch voordelig was om zich met andere (Noord-Nederlandse) kooplieden te associëren, zoals bij de oprichting van de voc, gebeurde dat ook terstond. Van etnisch ondernemerschap of überhaupt organisatie op basis van herkomst was dan ook geen sprake. Voor zover er uitsluiting plaatsvond in de economische sfeer, was dat op grond van sekse (vrouwen) of geloof (joden). In de loop van de negentiende eeuw, met de opkomst van vakverenigingen, bleef de herkomst als toelatingscriterium voor beroepsorganisaties irrelevant, ondanks het feit dat nationaliteit als categorie op veel terreinen, zoals staatsburgerschap, steeds belangrijker werd. Hoewel vakbonden na de Eerste Wereldoorlog tegen de plaats van vreemdelingen op de arbeidsmarkt gingen protesteren, zijn er maar weinig gevallen bekend van vakbonden die vreemdelingen de toegang weigerden. 20 Zo telde de Nederlandsche Toonkunstenaarsbond in het Interbellum, die overigens fel ageerde tegen de komst van 'nieuwe' vreemde muzikanten, flink wat Duitsers en Belgen onder zijn leden. Sommige immigranten, met name zij die zich in bepaalde niches van de economie concentreerden, richtten wel eigen eigen organisaties op. Dat betrof zowelloonafhankelijken, zoals Duitse handelsbedienden en obers, als zelfstandigen, zoals Italiaanse ijsbereiders of terrazzowerkers in de twintigste eeuw. Naast de behartiging van belangen tegenover Nederlandse branchegenoten of de overheid, ging het ook om het in eigen hand houden van de arbeidsbemiddeling. De meeste migranten echter organiseerden zich niet of sloten zich aan bij bestaande organisaties, zoals de buitenlandse mijnwerkers die veelal opgingen in de reguliere mijnwerkersvakbonden. Dit patroon zien we tot op de dag van vandaag. Zo benadrukken Jan Rath en Judith Roosblad, die veel onderzoek hebben gedaan naar ondernemerschap van migranten in Amsterdam, in hun artikel dat veel migranten zich nauwelijks als zodanig organiseren, noch als loonarbeiders, noch als ondernemers. Blijkbaar is op dit terrein de structuur van de samenleving nog steeds open genoeg. 18 LEO LUCAS SEN

Understanding and being understood begins with speaking Dutch

Understanding and being understood begins with speaking Dutch Understanding and being understood begins with speaking Dutch Begrijpen en begrepen worden begint met het spreken van de Nederlandse taal The Dutch language links us all Wat leest u in deze folder? 1.

Nadere informatie

ANGSTSTOORNISSEN EN HYPOCHONDRIE: DIAGNOSTIEK EN BEHANDELING (DUTCH EDITION) FROM BOHN STAFLEU VAN LOGHUM

ANGSTSTOORNISSEN EN HYPOCHONDRIE: DIAGNOSTIEK EN BEHANDELING (DUTCH EDITION) FROM BOHN STAFLEU VAN LOGHUM Read Online and Download Ebook ANGSTSTOORNISSEN EN HYPOCHONDRIE: DIAGNOSTIEK EN BEHANDELING (DUTCH EDITION) FROM BOHN STAFLEU VAN LOGHUM DOWNLOAD EBOOK : ANGSTSTOORNISSEN EN HYPOCHONDRIE: DIAGNOSTIEK STAFLEU

Nadere informatie

1. In welk deel van de wereld ligt Nederland? 2. Wat betekent Nederland?

1. In welk deel van de wereld ligt Nederland? 2. Wat betekent Nederland? First part of the Inburgering examination - the KNS-test Of course, the questions in this exam you will hear in Dutch and you have to answer in Dutch. Solutions and English version on last page 1. In welk

Nadere informatie

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind.

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Bullying among Students with Autism Spectrum Disorders in Secondary

Nadere informatie

Academisch schrijven Inleiding

Academisch schrijven Inleiding - In dit essay/werkstuk/deze scriptie zal ik nagaan/onderzoeken/evalueren/analyseren Algemene inleiding van het werkstuk In this essay/paper/thesis I shall examine/investigate/evaluate/analyze Om deze

Nadere informatie

Ontpopping. ORGACOM Thuis in het Museum

Ontpopping. ORGACOM Thuis in het Museum Ontpopping Veel deelnemende bezoekers zijn dit jaar nog maar één keer in het Van Abbemuseum geweest. De vragenlijst van deze mensen hangt Orgacom in een honingraatpatroon. Bezoekers die vaker komen worden

Nadere informatie

Dutch survival kit. Vragen hoe het gaat en reactie Asking how it s going and reaction. Met elkaar kennismaken Getting to know each other

Dutch survival kit. Vragen hoe het gaat en reactie Asking how it s going and reaction. Met elkaar kennismaken Getting to know each other Dutch survival kit This Dutch survival kit contains phrases that can be helpful when living and working in the Netherlands. There is an overview of useful sentences and phrases in Dutch with an English

Nadere informatie

Reading comprehension: The Tropical Rainforest

Reading comprehension: The Tropical Rainforest Auteur Laatst gewijzigd Licentie Webadres Patricia Termeer 05 februari 2016 CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie https://maken.wikiwijs.nl/71971 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijs van Kennisnet.

Nadere informatie

Wij beloven je te motiveren en verbinden met andere studenten op de fiets, om zo leuk en veilig te fietsen. Benoit Dubois

Wij beloven je te motiveren en verbinden met andere studenten op de fiets, om zo leuk en veilig te fietsen. Benoit Dubois Wij beloven je te motiveren en verbinden met andere studenten op de fiets, om zo leuk en veilig te fietsen. Benoit Dubois Wat mij gelijk opviel is dat iedereen hier fietst. Ik vind het jammer dat iedereen

Nadere informatie

Het Effect van Verschil in Sociale Invloed van Ouders en Vrienden op het Alcoholgebruik van Adolescenten.

Het Effect van Verschil in Sociale Invloed van Ouders en Vrienden op het Alcoholgebruik van Adolescenten. Het Effect van Verschil in Sociale Invloed van Ouders en Vrienden op het Alcoholgebruik van Adolescenten. The Effect of Difference in Peer and Parent Social Influences on Adolescent Alcohol Use. Nadine

Nadere informatie

Een vrouw, een kind en azijn (Dutch Edition)

Een vrouw, een kind en azijn (Dutch Edition) Een vrouw, een kind en azijn (Dutch Edition) D.J. Peek Click here if your download doesn"t start automatically Een vrouw, een kind en azijn (Dutch Edition) D.J. Peek Een vrouw, een kind en azijn (Dutch

Nadere informatie

WIJZIGINGSBLAD A2. BORG 2005 versie 2 / A2 VEILIGHEID DOOR SAMENWERKING. Versie : 2.2. Publicatiedatum : 31 maart 2010. Ingangsdatum : 1 april 2010

WIJZIGINGSBLAD A2. BORG 2005 versie 2 / A2 VEILIGHEID DOOR SAMENWERKING. Versie : 2.2. Publicatiedatum : 31 maart 2010. Ingangsdatum : 1 april 2010 WIJZIGINGSBLAD A2 Nationale Beoordelingsrichtlijn BORG 2005 versie 2 Procescertificaat voor het ontwerp, de installatie en het onderhoud van inbraakbeveiliging BORG 2005 versie 2 / A2 Publicatiedatum :

Nadere informatie

UvA-DARE (Digital Academic Repository) : Peeters-Podgaevskaja, A.V. Link to publication

UvA-DARE (Digital Academic Repository) : Peeters-Podgaevskaja, A.V. Link to publication UvA-DARE (Digital Academic Repository) : Peeters-Podgaevskaja, A.V. Link to publication Citation for published version (APA): Peeters-Podgaevskaja, A. V. (2008). : Amsterdam: Pegasus General rights It

Nadere informatie

Teksten van de liederen die gospelkoor Inspiration tijdens deze Openluchtdienst zingt.

Teksten van de liederen die gospelkoor Inspiration tijdens deze Openluchtdienst zingt. Don t you worry There s an eternity behind us And many days are yet to come, This world will turn around without us Yes all the work will still be done. Look at ever thing God has made See the birds above

Nadere informatie

Maatschappelijk dienstverlenen in een veranderende omgeving

Maatschappelijk dienstverlenen in een veranderende omgeving Maatschappelijk dienstverlenen in een veranderende omgeving BSL - ACA_BK_1KZM - 0000 001 BSL - ACA_BK_1KZM - 0000 002 Maatschappelijk dienstverlenen in een veranderende omgeving Lia van Doorn Coreferaat:

Nadere informatie

Ius Commune Training Programme 2015-2016 Amsterdam Masterclass 16 June 2016

Ius Commune Training Programme 2015-2016 Amsterdam Masterclass 16 June 2016 www.iuscommune.eu Dear Ius Commune PhD researchers, You are kindly invited to attend the Ius Commune Amsterdam Masterclass for PhD researchers, which will take place on Thursday 16 June 2016. During this

Nadere informatie

Engels op Niveau A2 Workshops Woordkennis 1

Engels op Niveau A2 Workshops Woordkennis 1 A2 Workshops Woordkennis 1 A2 Workshops Woordkennis 1 A2 Woordkennis 1 Bestuderen Hoe leer je 2000 woorden? Als je een nieuwe taal wilt spreken en schrijven, heb je vooral veel nieuwe woorden nodig. Je

Nadere informatie

Davide's Crown Caps Forum

Davide's Crown Caps Forum pagina 1 van 6 Davide's Crown Caps Forum A Forum for Crown Cap Collectors Zoeken Uitgebreid zoeken Zoeken Forumindex Crown Caps Unknown Caps Lettergrootte veranderen vriend Afdrukweergave Gebruikerspaneel

Nadere informatie

20 twenty. test. This is a list of things that you can find in a house. Circle the things that you can find in the tree house in the text.

20 twenty. test. This is a list of things that you can find in a house. Circle the things that you can find in the tree house in the text. 9006625806_boek.indd 1 31/08/16 15:26 1 6 test This is a list of things that you can find in a house. Circle the things that you can find in the tree house in the text. living room kitchen bedroom toilet

Nadere informatie

Comics FILE 4 COMICS BK 2

Comics FILE 4 COMICS BK 2 Comics FILE 4 COMICS BK 2 The funny characters in comic books or animation films can put smiles on people s faces all over the world. Wouldn t it be great to create your own funny character that will give

Nadere informatie

VOORZETSELS. EXERCISE 1 Bestudeer de bovenstaande voorzetsels en zinnen goed!

VOORZETSELS. EXERCISE 1 Bestudeer de bovenstaande voorzetsels en zinnen goed! ENGLISH, WE WILL DO BETTER! LESSON EIGHT VOORZETSELS at three o'clock = om drie uur around three o'clock = rond drie uur by three o'clock = tegen drie uur before Saturday = voor zaterdag for a week = voor

Nadere informatie

My Inspiration I got my inspiration from a lamp that I already had made 2 years ago. The lamp is the you can see on the right.

My Inspiration I got my inspiration from a lamp that I already had made 2 years ago. The lamp is the you can see on the right. Mijn Inspiratie Ik kreeg het idee om een variant te maken van een lamp die ik al eerder had gemaakt. Bij de lamp die in de onderstaande foto s is afgebeeld kun je het licht dimmen door de lamellen open

Nadere informatie

Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt The role of mobility in higher education for future employability

Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt The role of mobility in higher education for future employability The role of mobility in higher education for future employability Jim Allen Overview Results of REFLEX/HEGESCO surveys, supplemented by Dutch HBO-Monitor Study migration Mobility during and after HE Effects

Nadere informatie

De Relatie tussen Voorschoolse Vorming en de Ontwikkeling van. Kinderen

De Relatie tussen Voorschoolse Vorming en de Ontwikkeling van. Kinderen Voorschoolse vorming en de ontwikkeling van kinderen 1 De Relatie tussen Voorschoolse Vorming en de Ontwikkeling van Kinderen The Relationship between Early Child Care, Preschool Education and Child Development

Nadere informatie

De grondbeginselen der Nederlandsche spelling / Regeling der spelling voor het woordenboek der Nederlandsche taal (Dutch Edition)

De grondbeginselen der Nederlandsche spelling / Regeling der spelling voor het woordenboek der Nederlandsche taal (Dutch Edition) De grondbeginselen der Nederlandsche spelling / Regeling der spelling voor het woordenboek der Nederlandsche taal (Dutch Edition) L. A. te Winkel Click here if your download doesn"t start automatically

Nadere informatie

The first line of the input contains an integer $t \in \mathbb{n}$. This is followed by $t$ lines of text. This text consists of:

The first line of the input contains an integer $t \in \mathbb{n}$. This is followed by $t$ lines of text. This text consists of: Document properties Most word processors show some properties of the text in a document, such as the number of words or the number of letters in that document. Write a program that can determine some of

Nadere informatie

Impact en disseminatie. Saskia Verhagen Franka vd Wijdeven

Impact en disseminatie. Saskia Verhagen Franka vd Wijdeven Impact en disseminatie Saskia Verhagen Franka vd Wijdeven Wie is wie? Voorstel rondje Wat hoop je te leren? Heb je iets te delen? Wat zegt de Programma Gids? WHAT DO IMPACT AND SUSTAINABILITY MEAN? Impact

Nadere informatie

AN URBAN PLAYGROUND AFSTUDEERPROJECT

AN URBAN PLAYGROUND AFSTUDEERPROJECT AN URBAN PLAYGROUND 2005 Het vraagstuk van de openbare ruimte in naoorlogse stadsuitbreidingen, in dit geval Van Eesteren s Amsterdam West, is speels benaderd door het opknippen van een traditioneel stadsplein

Nadere informatie

Basiscursus Nederlands voor buitenlanders Delftse methode. Oefenboek

Basiscursus Nederlands voor buitenlanders Delftse methode. Oefenboek Basiscursus Nederlands voor buitenlanders Delftse methode Oefenboek Beginners NT2-niveau 0 1 Delftse methode Basiscursus 1 Nederlands voor buitenlanders Oefenboek A.G. Sciarone P.J. Meijer Boom, Amsterdam

Nadere informatie

Gevaarlke kinderen - kinderen in gevaar: De justitiële kinderbescherming en de veranderende sociale positie van jongeren, Komen, M.M.

Gevaarlke kinderen - kinderen in gevaar: De justitiële kinderbescherming en de veranderende sociale positie van jongeren, Komen, M.M. UvA-DARE (Digital Academic Repository) Gevaarlke kinderen - kinderen in gevaar: De justitiële kinderbescherming en de veranderende sociale positie van jongeren, 1960-1995 Komen, M.M. Link to publication

Nadere informatie

Hou het eenvoudig Effectief communiceren in organisaties

Hou het eenvoudig Effectief communiceren in organisaties Hou het eenvoudig 30-09-2008 09:10 Pagina 1 Hou het eenvoudig Effectief communiceren in organisaties Hou het eenvoudig 30-09-2008 09:10 Pagina 2 Hou het eenvoudig 30-09-2008 09:10 Pagina 3 Arie Quik Hou

Nadere informatie

Archief Voor Kerkelijke Geschiedenis, Inzonderheid Van Nederland, Volume 8... (Romanian Edition)

Archief Voor Kerkelijke Geschiedenis, Inzonderheid Van Nederland, Volume 8... (Romanian Edition) Archief Voor Kerkelijke Geschiedenis, Inzonderheid Van Nederland, Volume 8... (Romanian Edition) Click here if your download doesn"t start automatically Archief Voor Kerkelijke Geschiedenis, Inzonderheid

Nadere informatie

UvA-DARE (Digital Academic Repository)

UvA-DARE (Digital Academic Repository) UvA-DARE (Digital Academic Repository) Een filosofie van behoorlijk bestuur : een verklaring voor de juridische en de maatschappelijke functie van de beginselen van behoorlijk bestuur van der Heijden,

Nadere informatie

Socio-economic situation of long-term flexworkers

Socio-economic situation of long-term flexworkers Socio-economic situation of long-term flexworkers CBS Microdatagebruikersmiddag The Hague, 16 May 2013 Siemen van der Werff www.seo.nl - secretariaat@seo.nl - +31 20 525 1630 Discussion topics and conclusions

Nadere informatie

SUPPORT A NOBLE PROJECT

SUPPORT A NOBLE PROJECT Ecumenical Patriarchate Orthodox Metropolis of Belgium Exarchate of The Netherlands and Luxemburg SUPPORT A NOBLE PROJECT it s a unique opportunity AN ORTHODOX CHURCH FOR AMSTERDAM The Orthodox Metropolis

Nadere informatie

Travel Survey Questionnaires

Travel Survey Questionnaires Travel Survey Questionnaires Prot of Rotterdam and TU Delft, 16 June, 2009 Introduction To improve the accessibility to the Rotterdam Port and the efficiency of the public transport systems at the Rotterdam

Nadere informatie

Update Empowermentproject Awasi Kenia september 2013

Update Empowermentproject Awasi Kenia september 2013 Update Empowermentproject Kenia september 2013 Het Empowerment-project in Kenia van de Rotaryclub Rhenen-Veendaal begint aan de derde fase: een derde en laatste bezoek, met een Empowerment workshop voor

Nadere informatie

Voorbij de Dreiging. Oude en nieuwe migranten vergeleken. Universiteit Leiden. Universiteit om te ontdekken.

Voorbij de Dreiging. Oude en nieuwe migranten vergeleken. Universiteit Leiden. Universiteit om te ontdekken. 2011 Voorbij de Dreiging Oude en nieuwe migranten vergeleken 1 Universiteit Leiden. Universiteit om te ontdekken. Campus Den Haag Sinds 1999 heeft de Universiteit Leiden een vestiging in Den Haag: Campus

Nadere informatie

Basiscursus 2 Nederlands voor buitenlanders. Tekstboek. DM-Basiscursus2-tekstboek_05.indd 1 07-09-15 12:34

Basiscursus 2 Nederlands voor buitenlanders. Tekstboek. DM-Basiscursus2-tekstboek_05.indd 1 07-09-15 12:34 Basiscursus 2 Nederlands voor buitenlanders Tekstboek DM-Basiscursus2-tekstboek_05.indd 1 07-09-15 12:34 Basiscursus 2 Nederlands voor buitenlanders P.J. Meijer A.G. Sciarone Tekstboek Herziene editie

Nadere informatie

WIJZIGINGSBLAD A2. Regeling Brandmeldinstallaties 2002 BMI 2002 / A2 VEILIGHEID DOOR SAMENWERKING. Versie : 1.0. Publicatiedatum : 1 april 2012

WIJZIGINGSBLAD A2. Regeling Brandmeldinstallaties 2002 BMI 2002 / A2 VEILIGHEID DOOR SAMENWERKING. Versie : 1.0. Publicatiedatum : 1 april 2012 WIJZIGINGSBLAD A2 Regeling Brandmeldinstallaties 2002 BMI 2002 / A2 Publicatiedatum : 1 april 2012 Ingangsdatum : 1 april 2012 VEILIGHEID DOOR SAMENWERKING VOORWOORD A2:2012/BMI 2002 Pagina 2/5 Dit wijzigingsblad

Nadere informatie

In the classroom. Who is it? Worksheet

In the classroom. Who is it? Worksheet In the classroom 1 Lees wat de meester doet als hij s morgens op school komt. Lees ook wat een leerling doet. Wie van de twee doet het meest voordat de les begint? First, I go to my desk and take out my

Nadere informatie

Immigratie Studeren. Studeren - Universiteit. Aangeven dat u zich wilt inschrijven. Verklaren dat u graag wilt inschrijven voor een cursus.

Immigratie Studeren. Studeren - Universiteit. Aangeven dat u zich wilt inschrijven. Verklaren dat u graag wilt inschrijven voor een cursus. - Universiteit I would like to enroll at a university. Aangeven dat u zich wilt inschrijven I would like to enroll at a university. I want to apply for course. Verklaren dat u graag wilt inschrijven voor

Nadere informatie

SHICO: SHIFTING CONCEPTS OVER TIME

SHICO: SHIFTING CONCEPTS OVER TIME SHICO: SHIFTING CONCEPTS OVER TIME Tracing Concepts in Dutch Newspaper Discourse using Sequential Word Vector Spaces Melvin Wevers Translantis Project Digital Humanities Approaches to Reference Cultures:

Nadere informatie

Privaatrechtelijke Bouwregelgeving Editie 2013

Privaatrechtelijke Bouwregelgeving Editie 2013 Privaatrechtelijke Bouwregelgeving Editie 2013 Privaatrechtelijke Bouwregelgeving Editie 2013 samengesteld door: prof. mr. dr. M.A.B. Chao-Duivis ISBN 978-90-78066-82-8 NUR 822 2013, Stichting Instituut

Nadere informatie

Ik ben 48 jaar oud, ben gehuwd en moeder van 5 kinderen. Vandaag ben ik Gemeente en OCMWraadslid.

Ik ben 48 jaar oud, ben gehuwd en moeder van 5 kinderen. Vandaag ben ik Gemeente en OCMWraadslid. Ik ben 48 jaar oud, ben gehuwd en moeder van 5 kinderen. Vandaag ben ik Gemeente en OCMWraadslid. Mijn hobby s zijn tennis en bridge. 48 jaar oud, licentiaat in de rechten, master in financiën, studies

Nadere informatie

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g S e v e n P h o t o s f o r O A S E K r i j n d e K o n i n g Even with the most fundamental of truths, we can have big questions. And especially truths that at first sight are concrete, tangible and proven

Nadere informatie

Inleiding Administratieve Organisatie. Opgavenboek

Inleiding Administratieve Organisatie. Opgavenboek Inleiding Administratieve Organisatie Opgavenboek Inleiding Administratieve Organisatie Opgavenboek drs. J.P.M. van der Hoeven Vierde druk Stenfert Kroese, Groningen/Houten Wolters-Noordhoff bv voert

Nadere informatie

B1 Woordkennis: Spelling

B1 Woordkennis: Spelling B1 Woordkennis: Spelling Bestuderen Inleiding Op B1 niveau gaan we wat meer aandacht schenken aan spelling. Je mag niet meer zoveel fouten maken als op A1 en A2 niveau. We bespreken een aantal belangrijke

Nadere informatie

een kopie van je paspoort, een kopie van je diploma voortgezet onderwijs (hoogst genoten opleiding), twee pasfoto s, naam op de achterkant

een kopie van je paspoort, een kopie van je diploma voortgezet onderwijs (hoogst genoten opleiding), twee pasfoto s, naam op de achterkant Vragenlijst in te vullen en op te sturen voor de meeloopochtend, KABK afdeling fotografie Questionnaire to be filled in and send in before the introduction morning, KABK department of Photography Stuur

Nadere informatie

1. will + hele werkwoord (Future Simple) 2. shall + hele werkwoord 3. to be (am/is/are) going to + hele werkwoord

1. will + hele werkwoord (Future Simple) 2. shall + hele werkwoord 3. to be (am/is/are) going to + hele werkwoord FUTURE TENSE ( TOEKOMENDE TIJD ) Hoe? 1. will + hele werkwoord (Future Simple) 2. shall + hele werkwoord 3. to be (am/is/are) going to + hele werkwoord Wanneer? Ad 1. Als iets in de toekomst zal gebeuren

Nadere informatie

Win a meet and greet with Adam Young from the band Owl City!

Win a meet and greet with Adam Young from the band Owl City! 1 Meet and greet read Lees de tekst. Wat is de prijs die je kunt winnen? early too late on time vroeg te laat op tijd Win a meet and greet with Adam Young from the band Owl City! Do you have a special

Nadere informatie

Woordenlijst Nederlands Engels

Woordenlijst Nederlands Engels Taaltalent deel 1 Methode Nederlands voor midden- en hoogopgeleide anderstaligen Woordenlijst Nederlands Engels Hoofdstuk 1 De cursus Henny Taks Katja Verbruggen u i t g e v e r ij coutinho c bussum 2014

Nadere informatie

Vergaderen in het Engels

Vergaderen in het Engels Vergaderen in het Engels In dit artikel beschrijven we verschillende situaties die zich kunnen voordoen tijdens een business meeting. Na het doorlopen van deze zinnen zal je genoeg kennis hebben om je

Nadere informatie

De hybride vraag van de opdrachtgever

De hybride vraag van de opdrachtgever De hybride vraag van de opdrachtgever Een onderzoek naar flexibele verdeling van ontwerptaken en -aansprakelijkheid in de relatie opdrachtgever-opdrachtnemer prof. mr. dr. M.A.B. Chao-Duivis ing. W.A.I.

Nadere informatie

Voorwoord 9. Inleiding 11

Voorwoord 9. Inleiding 11 inhoud Voorwoord 9 Inleiding 11 deel 1 theorie en geschiedenis 15 1. Een omstreden begrip 1.1 Inleiding 17 1.2 Het probleem van de definitie 18 1.3 Kenmerken van de representatieve democratie 20 1.4 Dilemma

Nadere informatie

News: Tours this season!

News: Tours this season! 1 Do you remember? Lees de zinnen en vul de juiste woorden in. Kies uit: like listen presenter too loud great show number next crowd singer. Let op: je houdt twee woorden over. Welcome back to the best

Nadere informatie

Leercoaching in het hbo. Leercoach

Leercoaching in het hbo. Leercoach Leercoaching in het hbo Leercoach Leercoaching in het hbo Een kapstok om studenten uit te dagen zelf de regie te nemen Jette van der Hoeven 2e druk Bohn Stafleu van Loghum Houten 2009 Ó 2009 Bohn Stafleu

Nadere informatie

General info on using shopping carts with Ingenico epayments

General info on using shopping carts with Ingenico epayments Inhoudsopgave 1. Disclaimer 2. What is a PSPID? 3. What is an API user? How is it different from other users? 4. What is an operation code? And should I choose "Authorisation" or "Sale"? 5. What is an

Nadere informatie

CHROMA STANDAARDREEKS

CHROMA STANDAARDREEKS CHROMA STANDAARDREEKS Chroma-onderzoeken Een chroma geeft een beeld over de kwaliteit van bijvoorbeeld een bodem of compost. Een chroma bestaat uit 4 zones. Uit elke zone is een bepaald kwaliteitsaspect

Nadere informatie

Beïnvloedt Gentle Teaching Vaardigheden van Begeleiders en Companionship en Angst bij Verstandelijk Beperkte Cliënten?

Beïnvloedt Gentle Teaching Vaardigheden van Begeleiders en Companionship en Angst bij Verstandelijk Beperkte Cliënten? Beïnvloedt Gentle Teaching Vaardigheden van Begeleiders en Companionship en Angst bij Verstandelijk Beperkte Cliënten? Does Gentle Teaching have Effect on Skills of Caregivers and Companionship and Anxiety

Nadere informatie

The relationship between social support and loneliness and depressive symptoms in Turkish elderly: the mediating role of the ability to cope

The relationship between social support and loneliness and depressive symptoms in Turkish elderly: the mediating role of the ability to cope The relationship between social support and loneliness and depressive symptoms in Turkish elderly: the mediating role of the ability to cope Een onderzoek naar de relatie tussen sociale steun en depressieve-

Nadere informatie

Multi-disciplinary workshop on Ageing and Wellbeing

Multi-disciplinary workshop on Ageing and Wellbeing Date 7-12-2011 1 Multi-disciplinary workshop on Ageing and Wellbeing Prof. Dr. Inge Hutter Demographer, anthropologist Coordinator Healthy Ageing Alpha Gamma RUG Dean Faculty Spatial Sciences Date 7-12-2011

Nadere informatie

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim The Relationship between Work Pressure, Mobbing at Work, Health Complaints and Absenteeism Agnes van der Schuur Eerste begeleider:

Nadere informatie

Voorbij de Dreiging. Oude en nieuwe migranten vergeleken. Universiteit Leiden. Universiteit om te ontdekken.

Voorbij de Dreiging. Oude en nieuwe migranten vergeleken. Universiteit Leiden. Universiteit om te ontdekken. 2009 Voorbij de Dreiging Oude en nieuwe migranten vergeleken 1 Universiteit Leiden. Universiteit om te ontdekken. Campus Den Haag Sinds 1999 heeft de Universiteit Leiden een vestiging in Den Haag: Campus

Nadere informatie

Zo werkt het in de apotheek (Basiswerk AG) (Dutch Edition)

Zo werkt het in de apotheek (Basiswerk AG) (Dutch Edition) Zo werkt het in de apotheek (Basiswerk AG) (Dutch Edition) C.R.C. Huizinga-Arp Click here if your download doesn"t start automatically Zo werkt het in de apotheek (Basiswerk AG) (Dutch Edition) C.R.C.

Nadere informatie

Main language Dit is de basiswoordenschat. Deze woorden moeten de leerlingen zowel passief als actief kennen.

Main language Dit is de basiswoordenschat. Deze woorden moeten de leerlingen zowel passief als actief kennen. Lesbrief Les 2.1: My family Main language Dit is de basiswoordenschat. Deze woorden moeten de leerlingen zowel passief als actief kennen. Nouns: brother, sister, cousin, mother, father, aunt, uncle, grandmother,

Nadere informatie

Karen J. Rosier - Brattinga. Eerste begeleider: dr. Arjan Bos Tweede begeleider: dr. Ellin Simon

Karen J. Rosier - Brattinga. Eerste begeleider: dr. Arjan Bos Tweede begeleider: dr. Ellin Simon Zelfwaardering en Angst bij Kinderen: Zijn Globale en Contingente Zelfwaardering Aanvullende Voorspellers van Angst bovenop Extraversie, Neuroticisme en Gedragsinhibitie? Self-Esteem and Fear or Anxiety

Nadere informatie

Immigratie Studeren. Studeren - Universiteit. Aangeven dat u zich wilt inschrijven. Verklaren dat u graag wilt inschrijven voor een cursus.

Immigratie Studeren. Studeren - Universiteit. Aangeven dat u zich wilt inschrijven. Verklaren dat u graag wilt inschrijven voor een cursus. - Universiteit Ik zou mij graag inschrijven in een universiteit. Aangeven dat u zich wilt inschrijven I would like to enroll at a university. Ik zou mij graag inschrijven voor. Verklaren dat u graag wilt

Nadere informatie

DANNY MATTHYS De wereld draait door - As the world turns around

DANNY MATTHYS De wereld draait door - As the world turns around DANNY MATTHYS De wereld draait door - As the world turns around title Danny Matthys De wereld draait door As the world turns around publisher Vision Publishers editor Danny Matthys design Lieven Herreman

Nadere informatie

Grammatica uitleg voor de toets van Hoofdstuk 1

Grammatica uitleg voor de toets van Hoofdstuk 1 Grammatica uitleg voor de toets van Hoofdstuk 1 Vraagzinnen: Je kunt in het Engels vraagzinnen maken door vaak het werkwoord vooraan de zin te zetten. Bijv. She is nice. Bijv. I am late. Bijv. They are

Nadere informatie

Educational Design as Conversation

Educational Design as Conversation 1 Educational Design as Conversation Inter-professional dialogue about the teaching of academic communications skills EATAW 2011 - Jacqueline van Kruiningen, University of Groningen Grading papers collaboratively

Nadere informatie

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur M. Zander MSc. Eerste begeleider: Tweede begeleider: dr. W. Waterink drs. J. Eshuis Oktober 2014 Faculteit Psychologie en Onderwijswetenschappen

Nadere informatie

Grammatica overzicht Theme 5+6

Grammatica overzicht Theme 5+6 Past simple vs. Present perfect simple Past simple: Ww + ed OF 2 e rijtje van onregelmatige ww. I walked I went Ontkenningen past simple: Did not + hele ww He did not walk. Present perfect: Have/has +

Nadere informatie

Leven met ongewenste kinderloosheid

Leven met ongewenste kinderloosheid nadia garnefski vivian kraaij maya schroevers Leven met ongewenste kinderloosheid Boom Hulpboek amsterdam mmxiii 2013 N. Garnefski, V. Kraaij & M. J. Schroevers p / a Uitgeverij Boom, Amsterdam Behoudens

Nadere informatie

DE VOLTOOID TEGENWOORDIGE TOEKOMENDE TIJD

DE VOLTOOID TEGENWOORDIGE TOEKOMENDE TIJD 1 Grammatica les 11 THE FUTURE PERFECT TENSE DE VOLTOOID TEGENWOORDIGE TOEKOMENDE TIJD 11.1 FUTURE PERFECT The Future Perfect oftewel de Voltooid Tegenwoordig Toekomende Tijd bestaat uit "will" of "shall"

Nadere informatie

Welke factoren beïnvloeden het gezamenlijk leren door leraren? Een systematische literatuurreview Thurlings, M.C.G.; den Brok, P.J.

Welke factoren beïnvloeden het gezamenlijk leren door leraren? Een systematische literatuurreview Thurlings, M.C.G.; den Brok, P.J. Welke factoren beïnvloeden het gezamenlijk leren door leraren? Een systematische literatuurreview Thurlings, M.C.G.; den Brok, P.J. Published in: Onderwijs Research Dagen(ORD), 11-12 Juni 2014, Groningen,

Nadere informatie

IDENTITEIT IN DE METHODE?

IDENTITEIT IN DE METHODE? 74 IDENTITEIT IN DE METHODE? ONDERZOEK DOOR EEN LERAAR IN OPLEIDING Bram de Muynck en Esther Langerak 75 Van lectoraten wordt gevraagd om ook studenten te betrekken bij onderzoek. Dit gebeurt bij het lectoraat

Nadere informatie

Ius Commune Training Programme Amsterdam Masterclass 22 June 2017

Ius Commune Training Programme Amsterdam Masterclass 22 June 2017 www.iuscommune.eu INVITATION Ius Commune Masterclass 22 June 2017 Amsterdam Dear Ius Commune PhD researchers, You are kindly invited to participate in the Ius Commune Amsterdam Masterclass for PhD researchers,

Nadere informatie

Daylight saving time. Assignment

Daylight saving time. Assignment Daylight saving time Daylight saving time (DST or summertime) is the arrangement by which clocks are advanced by one hour in spring and moved back in autumn to make the most of seasonal daylight Spring:

Nadere informatie

De wijk nemen. Een subtiel samenspel van burgers, maatschappelijke organisaties en overheid. Raad voor Maatschappelijke Ontwikkeling

De wijk nemen. Een subtiel samenspel van burgers, maatschappelijke organisaties en overheid. Raad voor Maatschappelijke Ontwikkeling De wijk nemen Een subtiel samenspel van burgers, maatschappelijke organisaties en overheid Raad voor Maatschappelijke Ontwikkeling De wijk nemen Een subtiel samenspel van burgers, maatschappelijke organisaties

Nadere informatie

Published by arrangement with Workman Publishing Company, New York

Published by arrangement with Workman Publishing Company, New York Oorspronkelijke titel The Crossroads of Should and Must Copyright 2015 Elle Luna Published by arrangement with Workman Publishing Company, New York Vertaling Switch Translations, Marijke van der Horst

Nadere informatie

RECEPTEERKUNDE: PRODUCTZORG EN BEREIDING VAN GENEESMIDDELEN (DUTCH EDITION) FROM BOHN STAFLEU VAN LOGHUM

RECEPTEERKUNDE: PRODUCTZORG EN BEREIDING VAN GENEESMIDDELEN (DUTCH EDITION) FROM BOHN STAFLEU VAN LOGHUM Read Online and Download Ebook RECEPTEERKUNDE: PRODUCTZORG EN BEREIDING VAN GENEESMIDDELEN (DUTCH EDITION) FROM BOHN STAFLEU VAN LOGHUM DOWNLOAD EBOOK : RECEPTEERKUNDE: PRODUCTZORG EN BEREIDING VAN STAFLEU

Nadere informatie

Duurzaam projectmanagement - De nieuwe realiteit van de projectmanager (Dutch Edition)

Duurzaam projectmanagement - De nieuwe realiteit van de projectmanager (Dutch Edition) Duurzaam projectmanagement - De nieuwe realiteit van de projectmanager (Dutch Edition) Ron Schipper Click here if your download doesn"t start automatically Duurzaam projectmanagement - De nieuwe realiteit

Nadere informatie

TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN. JAARGANG 1983 Nr. 100

TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN. JAARGANG 1983 Nr. 100 56 (1974) Nr. 3 TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN JAARGANG 1983 Nr. 100 A. TITEL Verdrag inzake een gedragscode voor lijnvaartconferences, met bijlage; Genève, 6 april 1974 B. TEKST De Engelse

Nadere informatie

De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en. Discrepantie

De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en. Discrepantie De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en Discrepantie The Relationship between Involvement in Bullying and Well-Being and the Influence of Social Support

Nadere informatie

Active or passive. Patricia Termeer. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. https://maken.wikiwijs.nl/66055

Active or passive. Patricia Termeer. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. https://maken.wikiwijs.nl/66055 Auteur Laatst gewijzigd Licentie Webadres Patricia Termeer 16 september 2015 CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie https://maken.wikiwijs.nl/66055 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijs van Kennisnet.

Nadere informatie

Hoe gaat het met de jeugd van tegenwoordig?

Hoe gaat het met de jeugd van tegenwoordig? Hoe gaat het met de jeugd van tegenwoordig? Hoe gaat het met de jeugd van tegenwoordig? Congresbundel pubertijd Rita Kohnstamm e.a Bohn Stafleu van Loghum Houten 2010 2010 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel

Nadere informatie

Consumer survey on personal savings accounts

Consumer survey on personal savings accounts Consumer survey on personal savings accounts April 04 GfK 04 Consumer survey on personal savings accounts April 04 Table of contents. Management Summary. Research design. Research findings GfK 04 Consumer

Nadere informatie

TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN. JAARGANG 1999 Nr. 27

TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN. JAARGANG 1999 Nr. 27 57 (1998) Nr. 1 TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN JAARGANG 1999 Nr. 27 A. TITEL Protocol tot wijziging van de Overeenkomst tussen het Koninkrijk der Nederlanden en de Republiek Zuid-Afrika

Nadere informatie

CSRQ Center Rapport over onderwijsondersteunende organisaties: Samenvatting voor onderwijsgevenden

CSRQ Center Rapport over onderwijsondersteunende organisaties: Samenvatting voor onderwijsgevenden CSRQ Center Rapport over onderwijsondersteunende organisaties: Samenvatting voor onderwijsgevenden Laatst bijgewerkt op 25 november 2008 Nederlandse samenvatting door TIER op 5 juli 2011 Onderwijsondersteunende

Nadere informatie

GROEPSTOEBEHOREN. Wat doen leden van een evangelische gemeente wanneer zij spanning ervaren tussen individualiteit en groepstoebehoren?

GROEPSTOEBEHOREN. Wat doen leden van een evangelische gemeente wanneer zij spanning ervaren tussen individualiteit en groepstoebehoren? INDIVIDUALITEIT EN GROEPSTOEBEHOREN Wat doen leden van een evangelische gemeente wanneer zij spanning ervaren tussen individualiteit en groepstoebehoren? Individuality and membership of a group What do

Nadere informatie

Sekseverschillen in Huilfrequentie en Psychosociale Problemen. bij Schoolgaande Kinderen van 6 tot 10 jaar

Sekseverschillen in Huilfrequentie en Psychosociale Problemen. bij Schoolgaande Kinderen van 6 tot 10 jaar Sekseverschillen in Huilfrequentie en Psychosociale Problemen bij Schoolgaande Kinderen van 6 tot 10 jaar Gender Differences in Crying Frequency and Psychosocial Problems in Schoolgoing Children aged 6

Nadere informatie

ZO GAAT DAT IN RUSLAND PDF

ZO GAAT DAT IN RUSLAND PDF ZO GAAT DAT IN RUSLAND PDF ==> Download: ZO GAAT DAT IN RUSLAND PDF ZO GAAT DAT IN RUSLAND PDF - Are you searching for Zo Gaat Dat In Rusland Books? Now, you will be happy that at this time Zo Gaat Dat

Nadere informatie

Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van. zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten

Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van. zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten met diabetes mellitus type 2 in de huisartsenpraktijk Thinking

Nadere informatie

Woordenlijst Nederlands Engels

Woordenlijst Nederlands Engels Taaltalent deel 1 Methode Nederlands voor midden- en hoogopgeleide anderstaligen Woordenlijst Nederlands Engels Hoofdstuk 2 Het feest Henny Taks Katja Verbruggen u i t g e v e r ij coutinho c bussum 2014

Nadere informatie

NUCHTER, EEN HELDERE KIJK EN NO-NONSENSE

NUCHTER, EEN HELDERE KIJK EN NO-NONSENSE NUCHTER, EEN HELDERE KIJK EN NO-NONSENSE NATUURLIJK SAMEN NATURALLY DUTCH. Koolhaas Natuurlijk is a typically Dutch company: Sober, with a clear vision and no-nonsense. That s what our customers may expect

Nadere informatie

Uitgifte nieuwe circulatie- en herdenkingsmunten

Uitgifte nieuwe circulatie- en herdenkingsmunten (Scroll down for the English version) Persbericht 2014-005 Uitgifte nieuwe circulatie- en herdenkingsmunten Willemstad - Ter gelegenheid van de eerste Koningsdag op 27 april 2014, wordt op vrijdag 25 april

Nadere informatie

UAV 2012 Toegelicht. Handleiding voor de praktijk. prof. mr. dr. M.A.B. Chao-Duivis. Eerste druk

UAV 2012 Toegelicht. Handleiding voor de praktijk. prof. mr. dr. M.A.B. Chao-Duivis. Eerste druk UAV 2012 Toegelicht Handleiding voor de praktijk prof. mr. dr. M.A.B. Chao-Duivis Eerste druk s-gravenhage - 2013 1 e druk ISBN 978-90-78066-67-5 NUR 822 2013, Stichting Instituut voor Bouwrecht, s-gravenhage

Nadere informatie

De Kern van Veranderen

De Kern van Veranderen De Kern van Veranderen #DKVV De kern van veranderen marco de witte en jan jonker Alle rechten voorbehouden: niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand,

Nadere informatie