Amsterdammer worden. Migranten, hun organisaties en inburgering, Onder redactie van Leo Lucassen. ryossiuspers UvA

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Amsterdammer worden. Migranten, hun organisaties en inburgering, 1600-2000. Onder redactie van Leo Lucassen. ryossiuspers UvA"

Transcriptie

1 ryossiuspers UvA

2 I

3 I. Amsterdammer worden

4

5 Amsterdammer worden Migranten, hun organisaties en inburgering, Onder redactie van Leo Lucassen ryossiuspers UvA

6 Deze publicatie werd mede mogelijk gemaakt dankzij een financiële bijdrage van het College van Bestuur van de Universiteit van Amsterdam. Illustratie omslag: Kerkdienst van de Evangelische Broedergemeente in de voormalige lutherse kerk aan het Spui. Jan Everhard, Amsterdam. Ontwerp omslag: Sabine Mannel/NAP, Amsterdam Binnenwerk: PRografici, Goes ISBN NUR 696/763 Vossiuspers UvA, Amsterdam, 2004 Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Voorzover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16B Auteurswet 1912 jo het Besluit van 20 juni 1974, St.b. 351, zoals gewijzigd bij het Besluit van 23 augustus 1985, St.b. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 882, u80 AW Amstelveen). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) dient men zich tot de uitgever te wenden.

7 Inhoud Voorwoord 7 Leo Lucassen Migrantenorganisaties vroeger en nu: een inleiding 9 Nancy Foner Immigrants Past and Present in New Amsterdam 25 I: Religie & levensbeschouwing 37 Erika Kuijpers Een zeventiende-eeuwse migrantenkerk. De lutheranen in Amsterdam 39 Annemarie Cottaar Zendingsgebied Amsterdam. Surinamers en de Evangelische Broedergemeente Rijk van Dijk Transnationalisme en identiteit: de Ghanese gemeenschap in Den Haag 77 2: Politiek & cultuur 91 Johan Koppenol Een wereld apart? Zuid-Nederlandse rederijkerskamers in Holland 93 Jan Bank De Duitse herkomst van een katholieke elite in Amsterdam III Marlou Schrover De grenzen van het Deutschtum. Duitse immigranten in het negentiende-eeuwse Nederland 127 5

8 3: Economie & armenzorg 147 Bibi Panhuysen Gevestigden en buitenstaanders in de kledingsector. Het Amsterdamse kleermakersgilde, Oscar Gelderblom De economische en juridische positie van buitenlandse kooplieden in Amsterdam in de zestiende en zeventiende eeuw 167 Jan Rath en Judith Roosblad Beroepsgebonden belangenbehartiging van immigranten. De 'civïc community' benadering en de weerbarstige werkelijkheid 187 Richard Staring Tussen qat en thee. Informele ondersteuning van illegale vreemdelingen in Nederland 205 Over de auteurs 221 Index INHOUD

9 Voorwoord Deze bundel vloeit voort uit het lustrum ter gelegenheid van het 370-jarig bestaan van de Universiteit van Amsterdam. Een van de activiteiten was het lustrumcongres 'Allemaal Amsterdammers', dat plaatsvond op 20 november 2002 in de Lutherse kerk en de Universiteitsbibliotheek. Dit congres werd voorbereid door Piet de Rooy, Norbert van den Berg, Eline ten Broeke en ondergetekende. Mijn dank gaat verder uit naar Roger van Boxtel, Paul van der Heijden, Marco van Leeuwen, Henk van Nierop, Joke Spaans, Jean Tillie en de auteurs van deze bundel, die een belangrijke ondersteunende en inhoudelijke rol tijdens het congres hebben gespeeld. Het College van Bestuur van de Universiteit van Amsterdam heeft daarnaast financieel bijgedragen aan deze publicatie. Voorts ben ik het Centrum voor de Geschiedenis van Migranten (CGM) alsmede het Instituut voor Migratie en Etnische Studies (IMES) erkentelijk voor hun stimulerende rol bij het coördineren en entameren van interdisciplinair onderzoek op het onderhavige terrein. Tot slot heb ik bij de voorbereiding van deze bundel mogen profiteren van de ondersteuning en faciliteiten van het Netherlands Institute of Advanced Study in the Humanities and Social Sciences (NIAS) in Wassenaar. Leo Lucassen 7

10 Aankomst van een Italiaanse gastarbeider met zijn gezin op Amsterdanl CS in 196r. Bron: Spaarnestad Fotoarchief, Haarlem

11 Migrantenorganisaties vroeger en nu: een inleiding Leo Lucassen In 1633 werd de gloednieuwe lutherse kerk aan het Spui ingewijd door de uit Leipzig afkomstige predikant Casparus Pfeiffer. De aanleiding voor de bouw van deze kerk was de explosieve groei van het aantal gemeenteleden, in hoofdzaak bestaande uit immigranten uit het noordwesten van Duitsland en Scandinavië. I Daarmee werd deze kerk al snel een van de grootste migrantenorganisaties in de hoofdstad. Zonder slag of stoot verliep dit overigens niet. In het door calvinistische gereformeerden gedomineerde westen van de republiek vormden de lutheranen een religieuze minderheid die door de gereformeerde staatskerk om theologische en concurrentieredenen werd tegengewerkt en soms zelfs verboden. Door het grote aantal lutherse migranten in Amsterdam werd hun - anders dan in Enkhuizen waar het stadsbestuur jarenlang de Deense en Sleeswijkse lutheranen dwarszat - 2 na enige decennia toegestaan een eigen kerk te bouwen. In het licht van de tegenwoordige discussies over de bemoeienis van bijvoorbeeld de Turkse staat met de stichting van moskeeën in Nederland en Duitsland, is het interessant te vermelden dat een belangrijk deel van de bouwkosten werd opgebracht door Duitse steden en Scandinavische vorsten, die zo hun onderdanen in den vreemde bij wilden staan. Het voorbeeld van de lutherse kerk laat zien dat de behoefte van migranten om eigen organisaties op te richten, zich niet beperkt tot de huidige tijd. Bovendien dienen we ons te realiseren dat de functies van migrantenkerken in het verleden, zoals de lutherse kerk, maar ook de joodse synagogen in Amsterdam, opvallend veel overeenkomsten vertonen met die van hedendaagse kerken, of het nu gaat om moskeeën in Oost, Sikh tempels in de Pijp of Ghanese Pinkstergemeenten in de Bijlmer. 3 In alle gevallen voorzien ze in een spirituele en emotionele behoefte, terwijl ze daarnaast fungeren als een sociaal netwerk vooral voor de eerste generatie migranten. De organisatiekoorts onder migranten in uiteenlopende landen en tijden, ook al was vele organisaties maar een kort leven beschoren, is een terugkerend thema in de literatuur over migratie. Zo treffen we in een studie over Ierse migranten in het negentiendeeeuwse Liverpool de volgende anekdote aan: Vraag: wat gebeurt er wanneer drie Ieren elkaar in een Engels café tegenkomen? Antwoord: alvorens het op een drinken te zetten, kiezen ze eerst een voorzitter, secretaris en penningmeester. 4 Dergelijke anekdotes keren in tal van varianten steeds weer terug en laten zien hoezeer de drang tot zelforganisatie, die veel migranten door de eeuwen heen heeft bevangen, opzien heeft gebaard in ontvangende samenlevingen. Het constateren van parallellen tussen de huidige tijd en het verleden betekent evenwel niet dat integratieprocessen in de loop der tijd op min of meer identieke 9

12 wijze verlopen en er op dit punt eigenlijk weinig nieuws onder de zon is. Zo woedt er, met name in de Verenigde Staten, een fel en interessant debat over de vergelijkbaarheid van integratieprocessen van immigranten vroeger en nu. Op het lustrumcongres van de Universiteit van Amsterdam 'Allemaal Amsterdammers' (20 november 2002), waar deze bundel uit voortvloeit, werd deze discussie door een van de meest toonaangevende Amerikaanse migratiewetenschappers, de antropologe Nancy Foner, in diezelfde lutherse kerk voor het voetlicht gebracht. Is het waar, zo vroeg zij zich af, dat hedendaagse migranten anders (lees slechter) integreren dan vroeger? Veel gehoorde argumenten voor deze op zichzelf plausibele redenering zijn, dat de nieuwe migranten in cultureel opzicht veel meer verschillen van Nederlanders dan vroeger en dat ze zich als gevolg van de communicatie- en transportrevoluties veel gemakkelijker in hun eigen wereld kunnen terugtrekken. Anders gezegd: schotelantennes, volgepakte Ford Transit busjes in de zomervakantie, moskeeën, islamitische scholen en Surinaams-Hindoestaanse verenigingen vormen een bewijs van een defensieve reactie, waarbij migranten zich opsluiten in hun eigen kring. Volgens veel migratiewetenschappers is een dergelijke interpretatie echter te simplistisch en generaliserend, om niet te zeggen onjuist. Zij beklemtonen dat de houding en het gedrag van migranten en hun organisaties voortdurend veranderen, mede door de onvermijdelijke contacten met de ontvangende samenleving. Er mogen dan verschillen zijn in het tempo en de aard van de integratie wanneer we huidige en vroegere migranten met elkaar vergelijken, op de langere termijn bezien lijkt integratie in de regel een onstuitbare onrwikkeling.5 Zo benadrukt Foner dat het integratieproces van immigranten uit Latijns-Amerika, Azië en Afrika in het hedendaagse New York op veel punten verrassend veel overeenkomsten vertoont met dat van leren, Polen, Oost-Europese joden en Italianen een eeuw eerder. Twee andere Amerikaanse migratiewetenschappers, Roger Waldinger en Joel Perlmann, komen tot soortgelijke bevindingen en formuleerden recentelijk een pregnante kritiek op het 'nu is alles anders' -denken door te stellen dat, waar het gaat om integratie, we 'te optimistisch zijn over het verleden en te pessimistisch over het heden.'6 Bastion of bindmiddel De onderhavige bundel wil onder meer aan deze discussie een bijdrage leveren, en wel door migrantenorganisaties als invalshoek te nemen. De reden om juist dit thema bij de kop te pakken, is dat organisaties allerlei sporen hebben nagelaten, zowel in archieven als in de vorm van gebouwen en gedrukte werken. Zeker wanneer andere bronnen ontbreken, kunnen door de lens van organisaties belangwekkende aspecten van het integratieproces voor het voetlicht worden gebracht. De meningen over de functies van dit soort organisaties lopen nogal uiteen. Velen zijn geneigd te denken dat, wanneer migranten zich in eigen kring verenigen, dit juist een teken is van afsluiting en een gebrek aan integratie. Waarom zou je een eigen voetbalclub of zangvereniging oprichten als je je ook bij een bestaande autochtone 10 LEO LUCASSEN

13 organisatie kunt aansluiten? Illustreert dergelijk gedrag juist niet de onwil van immigranten om zich de nieuwe samenleving eigen te maken? Anderen betogen dat migrantenorganisaties niet zozeer als een bastion beschouwd moeten worden, maarzeker op de wat langere termijn - als een bruggenhoofd of bindmiddel fungeren, om de beeldspraak van Rinus Penninx en Marlou Schrover te lenen.? Nieuwkomers die in een voor hen geheel nieuwe samenleving arriveren, waar ze de weg nog niet kennen en de taal niet of nauwelijks spreken, hebben juist veel baat bij eigen organisaties en gebruiken deze (en de migrantengemeenschap meer in het algemeen) als uitvalsbasis of springplank om de ontvangende samenleving te verkennen. Hoewel migrantenorganisaties over het geheel genomen integratie in de hand lijken te werken, betoogt Rijk van Dijk in zijn bijdrage over de Ghanezen dat dit niet per se het geval hoeft te zijn. Het is daarom interessant om na te gaan in welke situatie het bindende dan wel het isolerende effect overheerst. Een andere belangrijke vraag in dit verband is, in hoeverre de opkomst van de tweede generatie de oriëntatie van migrantenorganisaties, zowel op de eigen gemeenschap als op de omringende samenleving, op de langere termijn verandert. Ontmoeting der disciplines Dat in deze bundel historische en hedendaagse voorbeelden zijn samengebracht, is een bewuste keuze. De voorbeelden uit het verleden moeten daarbij niet zozeer worden opgevat als leuke illustraties uit de goeie ouwe tijd, die in onze behoefte aan nostalgie voorzien. In plaats daarvan vat ik geschiedenis op als een wetenschap die zich specialiseert in het bestuderen van processen op de langere termijn, uiteraard rekening houdend met de historische context waarbinnen deze ontwikkelingen zich voltrekken. Voor het vraagstuk van migratie en integratie heeft een dergelijke benadering vele voordelen, met name omdat we door de bestudering van afgesloten processen in het verleden het verloop en de einduitkomst van bepaalde ontwikkelingen kunnen trachten, uiteraard voorwaardelijk, te voorspellen. Het is als het lezen van een boek. Waar sociologen en antropologen die zich bijvoorbeeld met Ghanezen of Turkse illegalen bezighouden pas een paar hoofdstukken hebben kunnen lezen en dus nog geen idee hebben hoe het verhaal afloopt, ligt bij historici het complete boek op tafel. Alleen hebben die weer het probleem dat de tekst op veel plaatsen nauwelijks nog te lezen is en dat soms allerlei bladzijden, of zelfs complete hoofdstukken ontbreken. Gelukkig is in de meeste gevallen de grote lijn niettemin duidelijk. Het bijeenbrengen van historici en sociale wetenschappers kan ertoe bijdragen dat zij hun onvolledige puzzels weer eens met een nieuwe blik tegemoet treden en wellicht door de inzichten uit andere tijdvakken nieuwe patronen ontwaren in hun eigen specifieke geval. MIGRANTENORGANISATIES VROEGER EN NU Il

14 Allemaal Amsterdammers Dat juist Amsterdam centraal staat, heeft niet alleen met het lustrum van de universiteit te maken, maar ook met het feit dat deze stad al eeuwenlang het belangrijkste centrum van de immigratie in Nederland vormt. Er is daarom getracht zoveel mogelijk Amsterdamse voorbeelden te vinden. Waar dat niet lukte, bijvoorbeeld door gebrek aan (recent) onderzoek, hebben we leentjebuur bij andere steden gespeeld, zoals in het geval van de Duitsers in Utrecht, Ghanezen in Den Haag en illegalen in Rotterdam. Aangezien Amsterdammers zich er echter op voorstaan de enige kosmopolieten in Nederland te zijn, mag dat de pret niet drukken. Door het 'Amsterdammer worden' in de laatste vier eeuwen centraal te stellen, kan tot slot de kortademigheid van de huidige discussie over integratie van nieuwkomers in Nederland van een noodzakelijk wetenschappelijk tegenwicht worden voorzien. Uitgaande van de centrale vraag van deze bundel, namelijk welke rol migrantenorganisaties spelen in het integratieproces van nieuwkomers en hoe eventuele verschillen tussen groepen en tijdvakken zijn te verklaren, hebben we de bijdragen gegroepeerd naar de hoofddoelstelling van de organisatie in kwestie: religie & levensbeschouwing, politiek & cultuur en economie & armenzorg. De schotten tussen deze drie soorten organisaties zijn overigens verre van waterdicht. Zuid-Nederlandse kooplieden, Duitse zangverenigingen en de door Surinamers gedomineerde Evangelische Broedergemeente hebben meer gemeen dan je op het eerste oog zou denken. Het primaire doel van hun associaties moge dan zeer verschillend zijn, in alle gevallen kunnen we constateren dat het sociale aspect minstens zo belangrijk was voor de migranten in kwestie als het handel drijven, zingen, discussiëren of bidden. Zoals gezegd vormen migranten en Amsterdam al eeuwen lang een onlosmakelijke eenheid. In de vroegmoderne periode kende de stad een ongekend hoog percentage inwoners dat in het buitenland was geboren, met pieken van bijna veertig procent van de bevolking. 8 En, voor alle duidelijkheid, dan hebben we het over de eerste generatie, dus mensen die buiten de huidige landsgrenzen waren geboren. Dat percentage liep in de negentiende eeuw weliswaar sterk terug, maar er bleef altijd een beduidend aantal vreemdelingen aanwezig. 9 Na de Eerste Wereldoorlog steeg het aandeel immigranten opnieuw. Aanvankelijk door de toestroom van arbeidsmigranten en vanaf de jaren dertig hoofdzakelijk door de binnenkomst van joodse en politieke vluchtelingen uit Duitsland. In de jaren vijftig nam de diversiteit toe met Indische repatrianten, Surinamers, Chinezen, vluchtelingen uit Oost-Europa en Latijns-Amerika, Turken, Marokkanen en in de laatste decennia migranten uit vrijwel alle landen van de wereld. Tussen de verschillende historische perioden bestaan uiteraard grote verschillen, zowel in de structuur van de ontvangende samenleving als in het profiel van de migranten. Toch is er ook een aantal parallellen aan te wijzen, zoals de wijze waarop uiteenlopende groepen migranten zich organiseren. Of het nu gaat om Zuid-Nederlanders, Scandinaviërs of Duitsers omstreeks 1900 of hedendaagse Turken en Ghanezen, migratie gaat vrijwel altijd gepaard met de oprichting van eigen organisaties en 12 LEO LUC ASSEN

15 de opbouw van gemeenschappelijke voorzieningen. Een andere parallel is dat de 'etnische infrastructuur' doorgaans beperkt blijft tot de eerste en tweede generatie. Latere nakomelingen, uitzonderingen daargelaten, profileren zich in de regel niet langer (primair) als migranten. De stedelijke 'gelegenheidsstructuur' In hun essay Bastion o/bindmiddel? geven Penninx en Schrover niet alleen een overzicht van soorten migrantenorganisaties in Nederland vanaf de zeventiende eeuw. Ook worden relaties gelegd met de vigerende lokale en nationale gelegenheidssrructuur van de Nederlandse samenleving, zowel sociaal, economisch, cultureel, politiek als ideologisch. Die exercitie heeft tot een aantal waardevolle conclusies geleid. Zo blijken migrantenorganisaties sterk afhankelijk te zijn van de mate waarin bestaande instituties - denk aan gilden, kerken, vakbonden, sportverenigingen en dergelijke - zich openstellen voor buitenstaanders. Verder zijn het (lokale en nationale) overheidsbeleid en de bestaande wetgeving, bijvoorbeeld in verband met de verzuiling, van belang voor het ontstaan en de aard van zulke organisaties. We moeten ons overigens niet blind staren op hun primaire doelstellingen, aangezien religieuze of economische organisaties vaak ook allerlei andere functies voor hun leden vervullen. Tot slot betekent de vorming van organisaties doorgaans niet dat migranten gekant zijn tegen integratie. Die organisaties kunnen tevens een teken zijn van integratie, al was het alleen maar omdat nieuwkomers gebruikmaken van dominante vormen van organisatie van de ontvangende samenleving. Langs die weg maken zij zich, al dan niet gedwongen, de spelregels van een nieuwe samenleving eigen. Dit is met name het geval wanneer de tweede, in Nederland geboren, generatie het roer overneemt. Deze gedachtegang wordt ondersteund door recent onderzoek naar uiteenlopende migrantenorganisaties in Amsterdam van de hand van Meindert Fennema en Jean Tillie. Zij hebben zich onder meer laten inspireren door ideeën over de 'civic society' die de Amerikaanse politicoloog Robert Putnam heeft uitgewerkt in zijn boek Making democracy work. IO Zijn stelling luidt dat, naarmate mensen zich meer in allerlei vormen van organisaties aaneensluiten, er een grotere mate van betrokkenheid met de maatschappij als geheel zal ontstaan, wat vervolgens leidt tot een groter vertrouwen in medeburgers en in overheden. Aldus, zo stellen Fennema en Tillie, kunnen migrantenorganisaties een bijdrage leveren aan de kwaliteit van de stedelijke democratie. Centrale vragen In de bijdragen aan deze bundel komen de volgende vragen in wisselende samenstelling aan de orde: 1) Onder welke voorwaarden organiseren migranten zich in eigen organisaties? 2) Welke rol spelen migrantenorganisaties in het integratieproces van nieuwkomers MIGRANTENORGANISATIES VROEGER EN NU 13

16 en hoe zijn eventuele verschillen tussen groepen en tussen tijdvakken te verklaren? 3) In hoeverre zijn de opkomst, de continuïteit en het verdwijnen van zulke organisaties te verklaren uit de vigerende politiek-institutionele gelegenheidsstrucruur van Amsterdam (en voor zover relevant die van de Republiek en later de Nederlandse staat), dan wel uit de omvang, samenstelling en duur van de migratie? 4) In welke mate zijn zulke organisaties gericht op de eerste generatie migranten? Verandert het karakter als leden van de tweede en derde generatie het roer overnemen? Voor een vruchtbare wetenschappelijke uitwisseling is het zaak deze vragen interdisciplinair en vanuit een langetermijnperspectief te benaderen. Vandaar dat de drie delen van het boek diachronisch zijn opgezet. Er is daarbij niet gestreefd naar een representatieve dekking van de belangrijkste perioden en groepen immigranten, maar er is primair uitgegaan van nieuw en waar mogelijk innovatief onderzoek. Die overweging verklaart onder meer waarom er geen aparte aandacht is voor organisaties van joodse nieuwkomers, zowel uit het zuiden als het oosten van Europa. Van alle migrantengroepen in Amsterdam (en Nederland) zijn joodse immigranten en hun nakomelingen verreweg het beste bestudeerd." Aangezien er de laatste jaren juist meer aandacht komt voor een aantal onderbelichte, maar getalsmatig veel belangrijkere groepen zoals de Duitsers, is de keuze onder meer op hen gevallen. Tot slot een korte karakterisering van de drie thema's. 1) Religie en levensbeschouwing Vanaf de zestiende eeuw zijn vervolgingen op grond van religie en levensbeschouwing voor diverse groepen een reden geweest om zich in Amsterdam te vestigen. Te denken valt aan joden van het Iberisch schiereiland en protestanten uit de Zuidelijke Nederlanden omstreeks 1600, Hugenoten een eeuw later, Askenazische joden in de zeventiende en achttiende eeuw, joodse Duitsers na 1933, en diverse groepen vluchtelingen na de Tweede Wereldoorlog. Ook hebben migranten die om andere redenen naar Amsterdam kwamen eigen kerken en genootschappen gesticht. De bekendste zijn de lutherse en Waalse kerken, Portugese en Hoogduitse synagogen - alle in de vroegmoderne periode - evangelische kerken in de negentiende en twintigste eeuw en recentelijk islamitische gebedshuizen, Ghanese kerkelijke organisaties enzovoort. Wanneer we de drie bijdragen over religie in deze bundel met elkaar vergelijken, dan vallen om te beginnen een aantal in het oog springende overeenkomsten op. Zo blijken de lutherse Duitsers en Scandinaviërs in de zeventiende eeuw nog sterk verbonden te zijn met kerkelijke en wereldlijke instituties uit de landen van herkomst. Dominees werden daar gerekruteerd en de kerkdiensten waren gedurende de eerste decennia in het Duits. Bovendien ontving de lutherse kerk in Amsterdam, die veruit de grootste in Nederland was, financiële steun van lutherse vorsten uit het buitenland, waarbij de internationaal georiënteerde lutherse koopmanselite een belangrijke rol speelde. De banden met de landen van herkomst, maar ook met geloofsgenoten 14 LEO LUCAS SEN

17 elders - door Van Dijk in zijn bijdrage over de Ghanese Pinkstergemeente in Den Haag als 'transnationalisme' aangeduid - is dus minder nieuw dan menigeen wellicht denkt. Na verloop van tijd echter veranderde de lutherse kerk in Amsterdam steeds meer van een migrantenkerk in een minderheidskerk. In het eerste geval richt de organisatie zich op (eerste generatie) migranten, in het rweede is de kerk een ontmoetingspunt van nakomelingen van migranten die zich als (kerkelijke) minderheid profileren, zoals in het geval van de joden en wellicht in de toekomst van islamitische Turken en Marokkanen. Bovendien zijn er veel aanwijzingen dat een deel van de rweede en derde generatie lutheranen de kerk de rug toekeerde en zich om uiteenlopende redenen aansloot bij de destijds dominante gereformeerde staatskerk. Of dit ook zal gebeuren met de meer recente christelijke stromingen onder Surinamers en Ghanezen, dan wel dat zich onder de laatsten een min of meer permanente transnationale geloofsgemeenschap ontwikkelt waarbij het nationale (Nederlandse) kader veel minder relevant is voor hun integratie, zal de toekomst moeten uirwijzen Een rweede overeenkomst tussen de migrantenkerken in de zeventiende en die in de twintigste eeuw is hun sociale functie. Zowel bij de Duitsers en de Surinamers als bij de Ghanezen fungeert de kerk als een nerwerk waaraan migranten emotionele en materiële steun ontlenen. Naast spiritualiteit en zingeving vervult de kerk een belangrijke functie bij het uitwisselen van nieuwtjes, het informeren naar mogelijkheden voor werk en huisvesting, kortom alles wat we tegenwoordig met de term 'netwerken' aanduiden. Tot slot ondersteunen kerken in heden en verleden hun armlastige leden, waarbij opvalt dat de mogelijkheden, zowel bij de lutheranen in de zeventiende eeuw als de recente migranten in de rwintigste eeuw, beperkt zijn en velen een beroep moeten doen op algemene instellingen, of dat nu het algemeen stedelijk armenbestuur of de sociale dienst is. 2) Politiek en cultuur Waar religie als brandpunt van organisatievorming onder migranten een constante factor vormt in de migratiegeschiedenis van Nederland en die van andere landen, lijkt dat voor cultuur minder het geval. Dat we hier een slag om de arm moeten houden, komt omdat in de zeventiende en achttiende eeuw veel culturele genootschappen en verenigingen op informele en strikt particuliere basis tot stand kwamen en we daarom weinig weten over hun samenstelling en doeleinden. 12 Een uitzondering vormen de rederijkerskamers in de zestiende en zeventiende eeuw, waarin Zuid-Nederlandse migranten een belangrijke rol speelden. Zoals uit de bijdrage van Johan Koppenol blijkt, richtten deze nieuwkomers echter slechts op kleine schaal eigen verenigingen op. En als ze dat al deden, oriënteerden ze zich maar zeer ten dele op de regio van herkomst. Nationalistische drijfveren, die na de Franse Revolutie zo prominent zouden worden, ontbreken zo goed als. De Zuid-Nederlandse rederijkerskamers waren een tijdelijk fenomeen en gingen al snel op in het algemene verenigingsleven. In dit opzicht zien we, anders dan bij de kerken, dus wel een duidelijke breuk met MIGRANTENORGANISATIES VROEGER EN NU 15

18 de moderne periode, toen culturele en ook politieke vormen van organisatie onder migranten opbloeiden. Gezien de opkomst van de natiestaten en de daarbij behorende nationalistische ideologie en de rol van politiek in het publieke leven, ligt die omslag voor de hand.'3 Niettemin treedt daarbinnen een interessante differentiatie op. Zo blijkt uit de bijdragen over de organisatievorming onder Duitse migranten van Jan Bank en Marlou Schrover dat er een groot verschil is tussen katholieken en protestanten. Waar de eersten zich eerder aansloten bij de bestaande (internationaal georiënteerde) katholieke kerk en zich ook op cultureel terrein nauwelijks apart opstelden, lag dat voor protestantse Duitsers anders. Om te beginnen identificeerden die zich veel meer met het Duitse keizerrijk en het daarbinnen gestimuleerde (antikatholieke) nationalisme, zeker toen de staat vanaf het einde van de negentiende eeuw het Deutschtum im AusLand middels consulaten en ambassades actief ging ondersteunen. Die nationalistische identificatie met het land van herkomst zou in de eerste helft van de twintigste eeuw alleen maar sterker worden, zoals blijkt uit de bemoeienis van de Italiaanse en Poolse staat met hun onderdanen in Nederland gedurende het Interbellum. De beïnvloeding door Turkse ministeries en ambassades van hun landgenoten in den vreemde op het terrein van religie en onderwijs en de ondersteuning van scholen en moskeeverenigingen, is dus minder nieuw dan menigeen denkt. Tezelfdertijd, zo laat Jan Bank zien, ontwikkelde zich onder de Duitse katholieke culturele elite een soort cultureel transnationalisme, met de grensoverschrijdende neogotiek als vlaggenschip. De proliferatie van verenigingen van (Duitse) migranten in de negentiende eeuw hangt niet alleen samen met de nieuwe nationalistische ideologie, maar ook met het toenemende publieke karakter van gezelligheidsverenigingen vanaf het midden van die eeuw, toen het verenigingsleven in Nederland (en daarbuiten) tot grote bloei kwam.'4 Nederland raakte bezaaid met zangverenigingen, leesmusea en later ook sportverenigingen. Immigranten voegden zich naadloos in deze nieuwe culturele gelegenheidsstructuur. Duitsers, als de grootste groep nieuwkomers, richtten vanaf de jaren zestig van de negentiende eeuw met name in Rotterdam en Amsterdam, maar later ook in andere steden, verenigingen op, uiteenlopend van sportclubs (Turn- en Rudervereine) tot associaties met (politiek-)culturele doelen (Sängvereine). Naast hun culturele activiteiten oefenden deze verenigingen soms ook andere functies uit, zoals de Amsterdamse zangvereniging Eintracht (circa 1867), die tevens diende als begrafenis- en ondersteuningsfonds. Overigens verenigden ook binnenlandse migranten, zoals de Friezen in Amsterdam, zich op een dergelijke wijze.'5 Een laatste variant, die in deze bundel niet aan bod komt, zijn politieke verenigingen die zich tegen het regime in het land van herkomst verzetten. Deze vorm van organisaties kennen we reeds vanaf de Franse Revolutie (van émigré's) en later, omstreeks 1830, in Frankrijk van Poolse vluchtelingen tegen de Russische bezetting. Voor Nederland kunnen we denken aan uitgeweken Duitse katholieken - met name kloosterlingen - die zich verzetten tegen de discriminerende maatregelen van Bismarck ten tijde van de Kulturkampf,'6 linkse politieke vluchtelingen uit Duitsland in 16 LEO LUCASSEN

19 de jaren dertig (met name in Amsterdam), via Hongaren in 1956, Tsjechen in 1968, Chilenen en Argentijnen in de jaren zeventig, tot en met Turkse, Koerdische en Marokkaanse linkse arbeidersverenigingen in de laatste decennia van de twintigste eeuw. 3) Economie en armenzorg Migrantenorganisaties vervulden naast religieuze, culturele en politieke functies ook sociaal- economische functies, zoals we reeds zagen bij de migrantenkerken. Zeker in de vroegmoderne periode vormden deze de toegangspoort tot de armenzorg. Met de opkomst van de nationale staat in de negentiende eeuw bleven kerken die rol vooralsnog vervullen. Voor de doorsnee migranten bleef het dus zaak bij een kerkgenootschap onderdak te vinden. In het laatste kwart van die eeuw ontstonden er in Amsterdam ook particuliere organisaties, zoals de neutrale Deutsche HüLfiverein (1883), die jaarlijks vele duizenden guldens spendeerde aan hulpbehoevende landgenoten. Zowel aan degenen die permanent in Amsterdam woonden als aan passanten. Pas na de Eerste Wereldoorlog ging de staat zich meer met de armenzorg bemoeien en werd een begin gemaakt met wat later de welvaartsstaat zou gaan heten. Tot in de jaren vijftig van de twintigste eeuw bleven vreemdelingen die ondersteuning nodig hadden door ziekte, ouderdom of werkeloosheid echter aangewezen op hun eigen netwerken of migrantenorganisaties. Uit de bijdrage van Richard Staring blijkt dat dit nog steeds geldt voor migranten die illegaal in Nederland verblijven en geen aanspraak kunnen maken op sociale voorzieningen. '7 Wanneer we ons richten op de mechanismen van in- en uitsluiting, dan dringen zich interessante vergelijkingen door de tijd op. Terwijl de staat vanaf de tweede helft van de twintigste eeuw de toegang tot de welvaartsstaat ging reguleren, werd die functie in de eeuwen daarvoor door kerkgenootschappen (al dan niet gedomineerd door migranten), gilden en stedelijke armbesturen vervuld. In de eerste twee gevallen was er bij tijd en wijle sprake van een restrictief beleid, zoals bij de Portugese joden die in de loop van de zeventiende eeuw de Askenazische joden buiten gingen sluiten. VOOrts weten we dat, zowel in kringen van in Nederland gevestigde Duitse migranten omstreeks 1900 als binnen de Turkse gemeenschap een eeuw later, nieuwe migranten niet automatisch met open armen worden ontvangen, aangezien zij vaak een beroep doen op steun en onderdak. In dat opzicht fungeren migrantengemeenschappen ook zelf vaak als poortwachters.'s Kerken mochten tot in de twintigste eeuw de armenzorg domineren, voor beroepsrisico's zoals werkloosheid, ziekte of dood (begrafeniskosten) zijn zowel migranten als autochtonen altijd aangewezen geweest op beroeps- of brancheorganisaties, zoals gilden. Alleen 'burgers' konden echter lid worden van een gilde en vreemdelingen moesten daarom eerst dat burgerrecht verwerven, hetzij door schenking (zoals bij veel Hugenoten), hetzij door koop. Was men aldus tot de gemeenschap van burgers (uitsluitend mannen) toegelaten, dan waren de zonen van immi- MIGRANTENORGANISATIES VROEGER EN NU

20 granten automatisch ook burger. Voorbeelden van uitsluiting op grond van andere criteria dan sekse zijn zeldzaam. Alleen joodse migranten en hun nageslacht, althans voor zover zij de joodse religie bleven aanhangen, werden tot het einde van de achttiende eeuw systematisch uitgesloten van de meeste gilden.19 Voor zover immigranten zich bij gilden aansloten, was dat altijd bij bestaande, algemene organisaties. Gilden die zich primair en exclusief als migrantenorganisatie profileerden, ontbreken. Sommige, zoals het door Bibi Panhuysen beschreven kleermakersgilde in Amsterdam, mochten dan veel vreemdelingen onder hun leden tellen, daarmee werd het nog geen migrantenorganisatie. De algemene economische belangenbehartiging bleef het primaire doel. Het ontbreken van organisatievorming op grond van herkomst gold ook voor de top van de beroepshiërarchie. De Zuid-Nederlandse kooplieden die Oscar Gelderblom heeft bestudeerd, vormden soms wel combines en werkten onderling samen, maar dat had eerder te maken met de reeds bestaande handelsnetwerken dan met een principiële keuze alleen met landgenoten om te gaan. Zodra het economisch voordelig was om zich met andere (Noord-Nederlandse) kooplieden te associëren, zoals bij de oprichting van de voc, gebeurde dat ook terstond. Van etnisch ondernemerschap of überhaupt organisatie op basis van herkomst was dan ook geen sprake. Voor zover er uitsluiting plaatsvond in de economische sfeer, was dat op grond van sekse (vrouwen) of geloof (joden). In de loop van de negentiende eeuw, met de opkomst van vakverenigingen, bleef de herkomst als toelatingscriterium voor beroepsorganisaties irrelevant, ondanks het feit dat nationaliteit als categorie op veel terreinen, zoals staatsburgerschap, steeds belangrijker werd. Hoewel vakbonden na de Eerste Wereldoorlog tegen de plaats van vreemdelingen op de arbeidsmarkt gingen protesteren, zijn er maar weinig gevallen bekend van vakbonden die vreemdelingen de toegang weigerden. 20 Zo telde de Nederlandsche Toonkunstenaarsbond in het Interbellum, die overigens fel ageerde tegen de komst van 'nieuwe' vreemde muzikanten, flink wat Duitsers en Belgen onder zijn leden. Sommige immigranten, met name zij die zich in bepaalde niches van de economie concentreerden, richtten wel eigen eigen organisaties op. Dat betrof zowelloonafhankelijken, zoals Duitse handelsbedienden en obers, als zelfstandigen, zoals Italiaanse ijsbereiders of terrazzowerkers in de twintigste eeuw. Naast de behartiging van belangen tegenover Nederlandse branchegenoten of de overheid, ging het ook om het in eigen hand houden van de arbeidsbemiddeling. De meeste migranten echter organiseerden zich niet of sloten zich aan bij bestaande organisaties, zoals de buitenlandse mijnwerkers die veelal opgingen in de reguliere mijnwerkersvakbonden. Dit patroon zien we tot op de dag van vandaag. Zo benadrukken Jan Rath en Judith Roosblad, die veel onderzoek hebben gedaan naar ondernemerschap van migranten in Amsterdam, in hun artikel dat veel migranten zich nauwelijks als zodanig organiseren, noch als loonarbeiders, noch als ondernemers. Blijkbaar is op dit terrein de structuur van de samenleving nog steeds open genoeg. 18 LEO LUCAS SEN

Understanding and being understood begins with speaking Dutch

Understanding and being understood begins with speaking Dutch Understanding and being understood begins with speaking Dutch Begrijpen en begrepen worden begint met het spreken van de Nederlandse taal The Dutch language links us all Wat leest u in deze folder? 1.

Nadere informatie

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind.

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Bullying among Students with Autism Spectrum Disorders in Secondary

Nadere informatie

Dutch survival kit. Vragen hoe het gaat en reactie Asking how it s going and reaction. Met elkaar kennismaken Getting to know each other

Dutch survival kit. Vragen hoe het gaat en reactie Asking how it s going and reaction. Met elkaar kennismaken Getting to know each other Dutch survival kit This Dutch survival kit contains phrases that can be helpful when living and working in the Netherlands. There is an overview of useful sentences and phrases in Dutch with an English

Nadere informatie

Ontpopping. ORGACOM Thuis in het Museum

Ontpopping. ORGACOM Thuis in het Museum Ontpopping Veel deelnemende bezoekers zijn dit jaar nog maar één keer in het Van Abbemuseum geweest. De vragenlijst van deze mensen hangt Orgacom in een honingraatpatroon. Bezoekers die vaker komen worden

Nadere informatie

1. In welk deel van de wereld ligt Nederland? 2. Wat betekent Nederland?

1. In welk deel van de wereld ligt Nederland? 2. Wat betekent Nederland? First part of the Inburgering examination - the KNS-test Of course, the questions in this exam you will hear in Dutch and you have to answer in Dutch. Solutions and English version on last page 1. In welk

Nadere informatie

WIJZIGINGSBLAD A2. BORG 2005 versie 2 / A2 VEILIGHEID DOOR SAMENWERKING. Versie : 2.2. Publicatiedatum : 31 maart 2010. Ingangsdatum : 1 april 2010

WIJZIGINGSBLAD A2. BORG 2005 versie 2 / A2 VEILIGHEID DOOR SAMENWERKING. Versie : 2.2. Publicatiedatum : 31 maart 2010. Ingangsdatum : 1 april 2010 WIJZIGINGSBLAD A2 Nationale Beoordelingsrichtlijn BORG 2005 versie 2 Procescertificaat voor het ontwerp, de installatie en het onderhoud van inbraakbeveiliging BORG 2005 versie 2 / A2 Publicatiedatum :

Nadere informatie

Ius Commune Training Programme 2015-2016 Amsterdam Masterclass 16 June 2016

Ius Commune Training Programme 2015-2016 Amsterdam Masterclass 16 June 2016 www.iuscommune.eu Dear Ius Commune PhD researchers, You are kindly invited to attend the Ius Commune Amsterdam Masterclass for PhD researchers, which will take place on Thursday 16 June 2016. During this

Nadere informatie

Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt The role of mobility in higher education for future employability

Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt The role of mobility in higher education for future employability The role of mobility in higher education for future employability Jim Allen Overview Results of REFLEX/HEGESCO surveys, supplemented by Dutch HBO-Monitor Study migration Mobility during and after HE Effects

Nadere informatie

Comics FILE 4 COMICS BK 2

Comics FILE 4 COMICS BK 2 Comics FILE 4 COMICS BK 2 The funny characters in comic books or animation films can put smiles on people s faces all over the world. Wouldn t it be great to create your own funny character that will give

Nadere informatie

Basiscursus 2 Nederlands voor buitenlanders. Tekstboek. DM-Basiscursus2-tekstboek_05.indd 1 07-09-15 12:34

Basiscursus 2 Nederlands voor buitenlanders. Tekstboek. DM-Basiscursus2-tekstboek_05.indd 1 07-09-15 12:34 Basiscursus 2 Nederlands voor buitenlanders Tekstboek DM-Basiscursus2-tekstboek_05.indd 1 07-09-15 12:34 Basiscursus 2 Nederlands voor buitenlanders P.J. Meijer A.G. Sciarone Tekstboek Herziene editie

Nadere informatie

Socio-economic situation of long-term flexworkers

Socio-economic situation of long-term flexworkers Socio-economic situation of long-term flexworkers CBS Microdatagebruikersmiddag The Hague, 16 May 2013 Siemen van der Werff www.seo.nl - secretariaat@seo.nl - +31 20 525 1630 Discussion topics and conclusions

Nadere informatie

Update Empowermentproject Awasi Kenia september 2013

Update Empowermentproject Awasi Kenia september 2013 Update Empowermentproject Kenia september 2013 Het Empowerment-project in Kenia van de Rotaryclub Rhenen-Veendaal begint aan de derde fase: een derde en laatste bezoek, met een Empowerment workshop voor

Nadere informatie

WIJZIGINGSBLAD A2. Regeling Brandmeldinstallaties 2002 BMI 2002 / A2 VEILIGHEID DOOR SAMENWERKING. Versie : 1.0. Publicatiedatum : 1 april 2012

WIJZIGINGSBLAD A2. Regeling Brandmeldinstallaties 2002 BMI 2002 / A2 VEILIGHEID DOOR SAMENWERKING. Versie : 1.0. Publicatiedatum : 1 april 2012 WIJZIGINGSBLAD A2 Regeling Brandmeldinstallaties 2002 BMI 2002 / A2 Publicatiedatum : 1 april 2012 Ingangsdatum : 1 april 2012 VEILIGHEID DOOR SAMENWERKING VOORWOORD A2:2012/BMI 2002 Pagina 2/5 Dit wijzigingsblad

Nadere informatie

Voorbij de Dreiging. Oude en nieuwe migranten vergeleken. Universiteit Leiden. Universiteit om te ontdekken.

Voorbij de Dreiging. Oude en nieuwe migranten vergeleken. Universiteit Leiden. Universiteit om te ontdekken. 2011 Voorbij de Dreiging Oude en nieuwe migranten vergeleken 1 Universiteit Leiden. Universiteit om te ontdekken. Campus Den Haag Sinds 1999 heeft de Universiteit Leiden een vestiging in Den Haag: Campus

Nadere informatie

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g S e v e n P h o t o s f o r O A S E K r i j n d e K o n i n g Even with the most fundamental of truths, we can have big questions. And especially truths that at first sight are concrete, tangible and proven

Nadere informatie

Grammatica uitleg voor de toets van Hoofdstuk 1

Grammatica uitleg voor de toets van Hoofdstuk 1 Grammatica uitleg voor de toets van Hoofdstuk 1 Vraagzinnen: Je kunt in het Engels vraagzinnen maken door vaak het werkwoord vooraan de zin te zetten. Bijv. She is nice. Bijv. I am late. Bijv. They are

Nadere informatie

een kopie van je paspoort, een kopie van je diploma voortgezet onderwijs (hoogst genoten opleiding), twee pasfoto s, naam op de achterkant

een kopie van je paspoort, een kopie van je diploma voortgezet onderwijs (hoogst genoten opleiding), twee pasfoto s, naam op de achterkant Vragenlijst in te vullen en op te sturen voor de meeloopochtend, KABK afdeling fotografie Questionnaire to be filled in and send in before the introduction morning, KABK department of Photography Stuur

Nadere informatie

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim The Relationship between Work Pressure, Mobbing at Work, Health Complaints and Absenteeism Agnes van der Schuur Eerste begeleider:

Nadere informatie

Woordenlijst Nederlands Engels

Woordenlijst Nederlands Engels Taaltalent deel 1 Methode Nederlands voor midden- en hoogopgeleide anderstaligen Woordenlijst Nederlands Engels Hoofdstuk 1 De cursus Henny Taks Katja Verbruggen u i t g e v e r ij coutinho c bussum 2014

Nadere informatie

CHROMA STANDAARDREEKS

CHROMA STANDAARDREEKS CHROMA STANDAARDREEKS Chroma-onderzoeken Een chroma geeft een beeld over de kwaliteit van bijvoorbeeld een bodem of compost. Een chroma bestaat uit 4 zones. Uit elke zone is een bepaald kwaliteitsaspect

Nadere informatie

Inleiding Administratieve Organisatie. Opgavenboek

Inleiding Administratieve Organisatie. Opgavenboek Inleiding Administratieve Organisatie Opgavenboek Inleiding Administratieve Organisatie Opgavenboek drs. J.P.M. van der Hoeven Vierde druk Stenfert Kroese, Groningen/Houten Wolters-Noordhoff bv voert

Nadere informatie

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur M. Zander MSc. Eerste begeleider: Tweede begeleider: dr. W. Waterink drs. J. Eshuis Oktober 2014 Faculteit Psychologie en Onderwijswetenschappen

Nadere informatie

IDENTITEIT IN DE METHODE?

IDENTITEIT IN DE METHODE? 74 IDENTITEIT IN DE METHODE? ONDERZOEK DOOR EEN LERAAR IN OPLEIDING Bram de Muynck en Esther Langerak 75 Van lectoraten wordt gevraagd om ook studenten te betrekken bij onderzoek. Dit gebeurt bij het lectoraat

Nadere informatie

Multi-disciplinary workshop on Ageing and Wellbeing

Multi-disciplinary workshop on Ageing and Wellbeing Date 7-12-2011 1 Multi-disciplinary workshop on Ageing and Wellbeing Prof. Dr. Inge Hutter Demographer, anthropologist Coordinator Healthy Ageing Alpha Gamma RUG Dean Faculty Spatial Sciences Date 7-12-2011

Nadere informatie

Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van. zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten

Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van. zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten met diabetes mellitus type 2 in de huisartsenpraktijk Thinking

Nadere informatie

Educational Design as Conversation

Educational Design as Conversation 1 Educational Design as Conversation Inter-professional dialogue about the teaching of academic communications skills EATAW 2011 - Jacqueline van Kruiningen, University of Groningen Grading papers collaboratively

Nadere informatie

Ik ben 48 jaar oud, ben gehuwd en moeder van 5 kinderen. Vandaag ben ik Gemeente en OCMWraadslid.

Ik ben 48 jaar oud, ben gehuwd en moeder van 5 kinderen. Vandaag ben ik Gemeente en OCMWraadslid. Ik ben 48 jaar oud, ben gehuwd en moeder van 5 kinderen. Vandaag ben ik Gemeente en OCMWraadslid. Mijn hobby s zijn tennis en bridge. 48 jaar oud, licentiaat in de rechten, master in financiën, studies

Nadere informatie

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa Physical factors as predictors of psychological and physical recovery of anorexia nervosa Liesbeth Libbers

Nadere informatie

Uitgifte nieuwe circulatie- en herdenkingsmunten

Uitgifte nieuwe circulatie- en herdenkingsmunten (Scroll down for the English version) Persbericht 2014-005 Uitgifte nieuwe circulatie- en herdenkingsmunten Willemstad - Ter gelegenheid van de eerste Koningsdag op 27 april 2014, wordt op vrijdag 25 april

Nadere informatie

Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2

Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2 167 Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2 Task clarity 1. I understand exactly what the task is 2. I understand exactly what is required of

Nadere informatie

TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN. JAARGANG 1983 Nr. 100

TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN. JAARGANG 1983 Nr. 100 56 (1974) Nr. 3 TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN JAARGANG 1983 Nr. 100 A. TITEL Verdrag inzake een gedragscode voor lijnvaartconferences, met bijlage; Genève, 6 april 1974 B. TEKST De Engelse

Nadere informatie

Creating a marketplace where expertise is made available through videoconferencing. Roland Staring Community Support Manager roland.staring@surfnet.

Creating a marketplace where expertise is made available through videoconferencing. Roland Staring Community Support Manager roland.staring@surfnet. Expert at a distance Creating a marketplace where expertise is made available through videoconferencing Roland Staring Community Support Manager roland.staring@surfnet.nl Working together for education

Nadere informatie

Sekseverschillen in Huilfrequentie en Psychosociale Problemen. bij Schoolgaande Kinderen van 6 tot 10 jaar

Sekseverschillen in Huilfrequentie en Psychosociale Problemen. bij Schoolgaande Kinderen van 6 tot 10 jaar Sekseverschillen in Huilfrequentie en Psychosociale Problemen bij Schoolgaande Kinderen van 6 tot 10 jaar Gender Differences in Crying Frequency and Psychosocial Problems in Schoolgoing Children aged 6

Nadere informatie

CSRQ Center Rapport over onderwijsondersteunende organisaties: Samenvatting voor onderwijsgevenden

CSRQ Center Rapport over onderwijsondersteunende organisaties: Samenvatting voor onderwijsgevenden CSRQ Center Rapport over onderwijsondersteunende organisaties: Samenvatting voor onderwijsgevenden Laatst bijgewerkt op 25 november 2008 Nederlandse samenvatting door TIER op 5 juli 2011 Onderwijsondersteunende

Nadere informatie

World Class Aviation Academy

World Class Aviation Academy World Class Aviation Academy Opleidingen voor luchtvaarttechnici moeten voorop lopen Hoogwaardig vliegtuigonderhoud is een onmisbare randvoorwaarde voor het leveren van topprestaties van de luchtvaartsector.

Nadere informatie

De Kern van Veranderen

De Kern van Veranderen De Kern van Veranderen #DKVV De kern van veranderen marco de witte en jan jonker Alle rechten voorbehouden: niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand,

Nadere informatie

De hybride vraag van de opdrachtgever

De hybride vraag van de opdrachtgever De hybride vraag van de opdrachtgever Een onderzoek naar flexibele verdeling van ontwerptaken en -aansprakelijkheid in de relatie opdrachtgever-opdrachtnemer prof. mr. dr. M.A.B. Chao-Duivis ing. W.A.I.

Nadere informatie

Profile visitors NRC Q

Profile visitors NRC Q NRC Media presents About NRC Q A unique concept Business news platform for ambitious people on the go Short, sharp articles with professional infographics Daily newsletter at 5.30am News updates via WhatsApp

Nadere informatie

Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland

Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland 1. Londen In Londen kunnen gebruikers van een scootmobiel contact opnemen met een dienst

Nadere informatie

Voorwoord. Erik Sterk Guido Walraven

Voorwoord. Erik Sterk Guido Walraven Voorwoord Erik Sterk Guido Walraven Ondernemende burgers in lokale gemeenschappen kunnen sociale, economische en ecologische impact hebben, zo is de laatste jaren steeds duidelijker geworden. De verschillende

Nadere informatie

TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN. JAARGANG 1951 No. 16 Overgelegd aan de Staten-Generaal door de Minister van Buitenlandse Zaken

TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN. JAARGANG 1951 No. 16 Overgelegd aan de Staten-Generaal door de Minister van Buitenlandse Zaken 1 (1951) No. 1 TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN JAARGANG 1951 No. 16 Overgelegd aan de Staten-Generaal door de Minister van Buitenlandse Zaken A. TITEL Notawisseling houdende een aanvullende

Nadere informatie

Afstudeerproduct Spelen in een band

Afstudeerproduct Spelen in een band Afstudeerproduct Spelenineenband PhilippeThijs DoMuIV 2009 2010 Inhoudsopgave Inleiding 3 Les1:Gewenning 6 Les2:Stopsencues 9 Les3:EenstapjeverderI 11 Les4:EenstapjeverderII 15 Les5:Uptempo 17 Les6:Fade

Nadere informatie

Eindexamen aardrijkskunde havo 2002-i

Eindexamen aardrijkskunde havo 2002-i LET OP: Je kunt dit examen maken met de 51e druk of met de 52e druk van de atlas. Schrijf op de eerste regel van je antwoordblad welke druk je gebruikt, de 51e of de 52e. Bij elke vraag is aangegeven welke

Nadere informatie

TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN. JAARGANG 1996 Nr. 209

TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN. JAARGANG 1996 Nr. 209 25 (1996) Nr. 1 TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN JAARGANG 1996 Nr. 209 A. TITEL Protocol tussen het Koninkrijk der Nederlanden en de Tsjechische Republiek tot wijziging van de Overeenkomst

Nadere informatie

The role of local municipalities and labor market regions in adult education: monitoring quality

The role of local municipalities and labor market regions in adult education: monitoring quality Deze dia-indeling is zo gemaakt dat zelf een afbeelding kan worden geplaatst. Klik met de rechtermuisknop in de achtergrond en kies Achtergrond opmaken. Klik op Opvulling met figuur of bitmappatroon en

Nadere informatie

Het project en de doelstellingen:

Het project en de doelstellingen: Het project en de doelstellingen: Wit.h heeft al heel wat ervaring met sociaal artistieke projecten als deze. De Erasmus studenten daarentegen hebben elk een andere achtergrond en voor sommige onder hen

Nadere informatie

De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en. Discrepantie

De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en. Discrepantie De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en Discrepantie The Relationship between Involvement in Bullying and Well-Being and the Influence of Social Support

Nadere informatie

Quality requirements concerning the packaging of oak lumber of Houthandel Wijers vof (09.09.14)

Quality requirements concerning the packaging of oak lumber of Houthandel Wijers vof (09.09.14) Quality requirements concerning the packaging of oak lumber of (09.09.14) Content: 1. Requirements on sticks 2. Requirements on placing sticks 3. Requirements on construction pallets 4. Stick length and

Nadere informatie

Mentaal Weerbaar Blauw

Mentaal Weerbaar Blauw Mentaal Weerbaar Blauw de invloed van stereotypen over etnische minderheden cynisme en negatieve emoties op de mentale weerbaarheid van politieagenten begeleiders: dr. Anita Eerland & dr. Arjan Bos dr.

Nadere informatie

Factsheet Demografische ontwikkelingen

Factsheet Demografische ontwikkelingen Factsheet Demografische ontwikkelingen 1. Inleiding In deze factsheet van ACB Kenniscentrum aandacht voor de demografische ontwikkelingen in Nederland en in het bijzonder in de provincie Noord-Holland.

Nadere informatie

WIE IS DE NIET-WESTERSE ALLOCHTONE GEVER?

WIE IS DE NIET-WESTERSE ALLOCHTONE GEVER? WIE IS DE NIET-WESTERSE ALLOCHTONE GEVER? Amsterdam, november 2011 Auteur: Dr. Christine L. Carabain NCDO Telefoon (020) 5688 8764 Fax (020) 568 8787 E-mail: c.carabain@ncdo.nl 1 2 INHOUDSOPGAVE Samenvatting

Nadere informatie

04/11/2013. Sluitersnelheid: 1/50 sec = 0.02 sec. Frameduur= 2 x sluitersnelheid= 2/50 = 1/25 = 0.04 sec. Framerate= 1/0.

04/11/2013. Sluitersnelheid: 1/50 sec = 0.02 sec. Frameduur= 2 x sluitersnelheid= 2/50 = 1/25 = 0.04 sec. Framerate= 1/0. Onderwerpen: Scherpstelling - Focusering Sluitersnelheid en framerate Sluitersnelheid en belichting Driedimensionale Arthrokinematische Mobilisatie Cursus Klinische Video/Foto-Analyse Avond 3: Scherpte

Nadere informatie

TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN. JAARGANG 1987 Nr. 158

TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN. JAARGANG 1987 Nr. 158 14 (1987) Nr. 1 TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN JAARGANG 1987 Nr. 158 A. TITEL Notawisseling tussen de Regering van het Koninkrijk der Nederlanden en de Regering van de Bondsrepubliek

Nadere informatie

Mondeling tentamen Havo - ERK niveau B1 / B1 +

Mondeling tentamen Havo - ERK niveau B1 / B1 + Mondeling tentamen Havo - ERK niveau B / B + Het mondeling voor Engels Havo duurt 5 minuten en bestaat uit een gesprek met je docent waarin de volgende onderdelen aan de orde komen: *Je moet een stukje

Nadere informatie

Voorwoord 9. Inleiding 11

Voorwoord 9. Inleiding 11 inhoud Voorwoord 9 Inleiding 11 deel 1 theorie en geschiedenis 15 1. Een omstreden begrip 1.1 Inleiding 17 1.2 Het probleem van de definitie 18 1.3 Kenmerken van de representatieve democratie 20 1.4 Dilemma

Nadere informatie

DE VERLEDEN TOEKOMENDE TIJD

DE VERLEDEN TOEKOMENDE TIJD 1 Grammatica les 12 THE FUTURE PAST TENSE DE VERLEDEN TOEKOMENDE TIJD 12.1 FUTURE PAST Als je over het verleden praat, maar iets wilt vertellen over wat toen in de toekomst was, gebruik je ook de Future,

Nadere informatie

INSPECTIE BOUWKUNDIGE BRAND- VEILIGHEID Specifieke normen en verwijzingen

INSPECTIE BOUWKUNDIGE BRAND- VEILIGHEID Specifieke normen en verwijzingen INSPECTIE BOUWKUNDIGE BRAND- VEILIGHEID Specifieke normen en verwijzingen Publicatiedatum : 1 augustus 2014 Ingangsdatum : 1 augustus 2014 VOORWOORD Pagina 2/5 De Vereniging van Inspectie-instellingen

Nadere informatie

Memo Academic Skills; the basis for better writers

Memo Academic Skills; the basis for better writers Memo Academic Skills; the basis for better writers With the rise of broader bachelor degrees and the University College, Dutch universities are paying more attention to essays and other written assignments.

Nadere informatie

EP-Nuffic Jaarcongres 2015 Doorlopende leerlijn: Internationale Competenties in het hoger onderwijs. Jos Walenkamp Lector Internationale Samenwerking

EP-Nuffic Jaarcongres 2015 Doorlopende leerlijn: Internationale Competenties in het hoger onderwijs. Jos Walenkamp Lector Internationale Samenwerking EP-Nuffic Jaarcongres 2015 Doorlopende leerlijn: Internationale Competenties in het hoger onderwijs Jos Walenkamp Lector Internationale Samenwerking Samenvatting Wereldburgers, in de 21 ste eeuw, benodigde

Nadere informatie

Night news. Fact sheets. Worksheet

Night news. Fact sheets. Worksheet 1 Night news read Het liedje van Caro Emerald speelt zich s nachts af. Lees twee nieuwsberichten die met nacht te maken hebben. Nieuwsbericht 1 Nieuwsbericht 2 Clouds block view for meteor watchers Do

Nadere informatie

Leven met ongewenste kinderloosheid

Leven met ongewenste kinderloosheid nadia garnefski vivian kraaij maya schroevers Leven met ongewenste kinderloosheid Boom Hulpboek amsterdam mmxiii 2013 N. Garnefski, V. Kraaij & M. J. Schroevers p / a Uitgeverij Boom, Amsterdam Behoudens

Nadere informatie

Who s that? Luister naar het verhaaltje. Kruis het juiste antwoord aan.

Who s that? Luister naar het verhaaltje. Kruis het juiste antwoord aan. two Wo s tat? Test Luister naar et veraaltje. Kruis et juiste antwoord aan. Wat zegt Racel? a I m Britis. b I m Iris. Wat zegt Mitcell? a I m from Sweden. b I m from America. Jerry is... a Mitcell s friend.

Nadere informatie

Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet.

Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet. Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet. General: Please use the latest firmware for the router. The firmware is available on http://www.conceptronic.net! Use Firmware version

Nadere informatie

Dokters voor de rechter

Dokters voor de rechter Dokters voor de rechter Tien jaar tuchtuitspraken in Medisch Contact Paul Rijksen Reed Business, Amsterdam Medisch Contact, Utrecht Inleiding.indd 1 Reed Business, Amsterdam 2011 Medisch Contact, Utrecht

Nadere informatie

Management Development Next Level

Management Development Next Level Management Development Next Level NFMD congres 27 januari 2015 Marcel Knotter 1. Hoezo MD? 1. Hoezo MD? 1. Hoezo MD? Quiz Vraag 1 Wat is ca. de omvang van management- en A. $50-60 miljoen B. $500-600 miljoen

Nadere informatie

Oud worden met de oorlog

Oud worden met de oorlog 1555#Opmaak Oud w m d Oorlog 03-04-2001 15:07 Pagina 3 F.A. Begemann Oud worden met de oorlog 1555#Opmaak Oud w m d Oorlog 03-04-2001 15:07 Pagina 4 Elsevier, Maarssen 2001 Omslagontwerp en lay-out: Henri

Nadere informatie

EU keurt nieuw Programma veiliger internet goed: 55 miljoen euro om het internet veiliger te maken voor kinderen

EU keurt nieuw Programma veiliger internet goed: 55 miljoen euro om het internet veiliger te maken voor kinderen IP/8/899 Brussel, 9 december 8 EU keurt nieuw Programma veiliger internet goed: miljoen euro om het internet veiliger te maken voor kinderen Vanaf januari 9 zal de EU een nieuw programma voor een veiliger

Nadere informatie

TRC Newsletter Tentoonstelling/Exhibition Special 2013. MEER DAN DE CHADOR. Kleding uit de bergen en woestijnen van Iran

TRC Newsletter Tentoonstelling/Exhibition Special 2013. MEER DAN DE CHADOR. Kleding uit de bergen en woestijnen van Iran TRC Newsletter Tentoonstelling/Exhibition Special 2013 MEER DAN DE CHADOR. Kleding uit de bergen en woestijnen van Iran Van 23 januari tot en met 30 mei 2013 presenteert het TRC een spectaculaire tentoonstelling

Nadere informatie

Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit

Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit 1 Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit 2 Structure of the presentation - What is intercultural mediation through the internet? - Why

Nadere informatie

HOTEL HALLO. , Amsterdam. Werkboek. Nederlandse woordenschat voor anderstalige kinderen Kim Koelewijn

HOTEL HALLO. , Amsterdam. Werkboek. Nederlandse woordenschat voor anderstalige kinderen Kim Koelewijn HOTEL HALLO Werkboek Nederlandse woordenschat voor anderstalige kinderen Kim Koelewijn, Amsterdam 2014, Uitgeverij Boom, Amsterdam, Kim Koelewijn Behoudens de in of krachtens de Auteurswet van 1912 gestelde

Nadere informatie

Vragenlijsten kwaliteit van leven

Vragenlijsten kwaliteit van leven Click for the English version Vragenlijsten kwaliteit van leven TNO heeft een aantal vragenlijsten ontwikkeld om de gezondheidsrelateerde kwaliteit van leven te meten van kinderen, jongeren en jong-volwassenen.

Nadere informatie

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS Gezondheidsgedrag als compensatie voor de schadelijke gevolgen van roken COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS Health behaviour as compensation for the harmful effects of smoking

Nadere informatie

Buy Me! FILE 5 BUY ME KGT 2

Buy Me! FILE 5 BUY ME KGT 2 Buy Me! FILE 5 BUY ME KGT 2 Every day we see them during the commercial break: the best products in the world. Whether they are a pair of sneakers, new mascara or the latest smartphone, they all seem to

Nadere informatie

Interaction Design for the Semantic Web

Interaction Design for the Semantic Web Interaction Design for the Semantic Web Lynda Hardman http://www.cwi.nl/~lynda/courses/usi08/ CWI, Semantic Media Interfaces Presentation of Google results: text 2 1 Presentation of Google results: image

Nadere informatie

Honderd jaar kinderbescherming

Honderd jaar kinderbescherming Honderd jaar kinderbescherming Uitgave ter gelegenheid van het jubileum van de Raad voor de Kinderbescherming en de Kinderwetten (1905-2005) Onderzoek en samenstelling Ingrid van der Bij Thom Willemse

Nadere informatie

Welkom in het nieuwe academische jaar! We hopen dat iedereen een goede zomerperiode heeft gehad.

Welkom in het nieuwe academische jaar! We hopen dat iedereen een goede zomerperiode heeft gehad. DATUM: 22-09-2009 (You will find the English version below) Beste allen, Welkom in het nieuwe academische jaar! We hopen dat iedereen een goede zomerperiode heeft gehad. NIEUWSBRIEF No. 1 Dit is de eerste

Nadere informatie

LinkedIn Profiles and personality

LinkedIn Profiles and personality LinkedInprofielen en Persoonlijkheid LinkedIn Profiles and personality Lonneke Akkerman Open Universiteit Naam student: Lonneke Akkerman Studentnummer: 850455126 Cursusnaam en code: S57337 Empirisch afstudeeronderzoek:

Nadere informatie

De Cambridge English presentatie voor de leerlingen. Jane West & Fokke de Jong (docenten Engels)

De Cambridge English presentatie voor de leerlingen. Jane West & Fokke de Jong (docenten Engels) De Cambridge English presentatie voor de leerlingen Jane West & Fokke de Jong (docenten Engels) CAMBRIDGE CERTIFICATE Da Vinci 2015-2016 WHO IS IT FOR? -- IT IS FOR YOU! - Do this programme if you are

Nadere informatie

VRAGENKAARTJES THE ISLAND OF ALL TOGETHER

VRAGENKAARTJES THE ISLAND OF ALL TOGETHER VRAGENKAARTJES THE ISLAND OF ALL TOGETHER Dank je wel voor het downloaden van de vragenkaartjes. Graag delen we vrijblijvend een paar van onze ervaringen: 1. Wij lieten mensen eerst een minuut of tien

Nadere informatie

The downside up? A study of factors associated with a successful course of treatment for adolescents in secure residential care

The downside up? A study of factors associated with a successful course of treatment for adolescents in secure residential care The downside up? A study of factors associated with a successful course of treatment for adolescents in secure residential care Annemiek T. Harder Studies presented in this thesis and the printing of this

Nadere informatie

Mediation als alternatief

Mediation als alternatief Mediation als alternatief Mediation als alternatief Bemiddeling door hulp- en dienstverleners Bert la Poutré Michael Boelrijk Bohn Stafleu van Loghum Houten 2010 2010 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel

Nadere informatie

Steden vroeger en nu Vragen bij het boek

Steden vroeger en nu Vragen bij het boek Steden vroeger en nu Vragen bij het boek Marlite Halbertsma Patricia van Ulzen 8 Deze vragen horen bij de tweede, herziene uitgave van Steden vroeger en nu van Marlite Halbertsma en Patricia van Ulzen.

Nadere informatie

Seminar How to engage the diaspora for the development of Suriname. A Roadmap for Diaspora Engagement

Seminar How to engage the diaspora for the development of Suriname. A Roadmap for Diaspora Engagement Seminar How to engage the diaspora for the development of Suriname. A Roadmap for Diaspora Engagement Mevr. Lucretia Redan Msc,MPA. Tijdelijk zaakgelastigde Ambassade van de Republiek Suriname, Den Haag.

Nadere informatie

UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education

UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education *7261263430* DUTCH 0515/03 Paper 3 Speaking Role Play Card One 1 March 30 April 2011 No Additional

Nadere informatie

Helder rapporteren. BRING ME NO MORE REPORTS (Macbeth, Act V)

Helder rapporteren. BRING ME NO MORE REPORTS (Macbeth, Act V) Helder rapporteren BRING ME NO MORE REPORTS (Macbeth, Act V) Helder rapporteren Een handleiding voor het opzetten en schrijven van rapporten, scripties, nota s en artikelen Peter Nederhoed Tiende, herziene

Nadere informatie

Vier eeuwen immigratie in Nederland

Vier eeuwen immigratie in Nederland Vier eeuwen immigratie in Nederland Textielarbeiders werden met open armen binnengehaald, maar Duitse lutheranen mochten hun klokken niet luiden en joden werden zelfs stelselmatig gediscrimineerd. Miljoenen

Nadere informatie

Next Generation Poultry Health Redt Innovatie de Vleeskuikenhouder?

Next Generation Poultry Health Redt Innovatie de Vleeskuikenhouder? Next Generation Poultry Health Redt Innovatie de Vleeskuikenhouder? Paul Louis Iske Professor Open Innovation & Business Venturing, Maastricht University De wereld wordt steeds complexer Dit vraagt om

Nadere informatie

Handboek scheiden en de kinderen

Handboek scheiden en de kinderen Handboek scheiden en de kinderen Handboek scheiden en de kinderen Voor de beroepskracht die met scheidingskinderen te maken heeft Ed Spruijt Helga Kormos Houten 2010 2010 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel

Nadere informatie

Psychological Determinants of Absenteeism at Work by Pregnant Women. Psychologische determinanten van uitval uit het arbeidsproces door zwangere

Psychological Determinants of Absenteeism at Work by Pregnant Women. Psychologische determinanten van uitval uit het arbeidsproces door zwangere Psychological Determinants of Absenteeism at Work by Pregnant Women Psychologische determinanten van uitval uit het arbeidsproces door zwangere vrouwen: Onderzoek naar de relatie tussen angst, depressieve

Nadere informatie

LAPP-Top pogramma Italiaanse taal en cultuur. Academisch Jaar 2015-2016

LAPP-Top pogramma Italiaanse taal en cultuur. Academisch Jaar 2015-2016 LAPP-Top pogramma Italiaanse taal en cultuur Academisch Jaar 2015-2016 Deze cursus biedt een intensieve maar gevarieerde inleiding tot een aantal belangrijke aspecten van de Italiaanse taal en cultuur.

Nadere informatie

Sportopleidingen in Internationaal perspectief

Sportopleidingen in Internationaal perspectief Sportopleidingen in Internationaal perspectief Platform kader Den Haag, 29 maart 2010 Danny Meuken Jan Minkhorst 967 LONDEN DAGEN Het internationale Speelveld GAISF IOC VN (UNESCO) Internationale Sportfederaties

Nadere informatie

Consumer survey on personal current accounts

Consumer survey on personal current accounts Consumer survey on personal current accounts April 24 GfK 24 Consumer survey on personal current accounts April 24 Table of contents. Management Summary 2. Research design. Research findings GfK 24 Consumer

Nadere informatie

Tweetalig basisonderwijs in het Gooi. Learning Beyond Boundaries

Tweetalig basisonderwijs in het Gooi. Learning Beyond Boundaries Tweetalig basisonderwijs in het Gooi Learning Beyond Boundaries Tweetalig basisonderwijs in het Gooi Bent u op zoek naar een basisschool die tweetalig onderwijs in een internationale omgeving aanbiedt

Nadere informatie

9 daagse Mindful-leSs 3 stappen plan training

9 daagse Mindful-leSs 3 stappen plan training 9 daagse Mindful-leSs 3 stappen plan training In 9 dagen jezelf volledig op de kaart zetten Je energie aangevuld en in staat om die batterij op peil te houden. Aan het eind heb jij Een goed gevoel in je

Nadere informatie

Leercoaching in het hbo. Student

Leercoaching in het hbo. Student Leercoaching in het hbo Student Leercoaching in het hbo Student Een kapstok om jezelf uit te dagen de regie over je leren te nemen Jette van der Hoeven 2e druk Bohn Stafleu van Loghum Houten 2009 Ó 2009

Nadere informatie

Leuke wetenswaardigheden over taal

Leuke wetenswaardigheden over taal Prisma Taalbeheersing Leuke wetenswaardigheden over taal Jenny van der Toorn-Schutte Uitgeverij Unieboek Het Spectrum bv, Houten - Antwerpen Uitgeverij Unieboek Het Spectrum bv, Houten - Antwerpen Auteur:

Nadere informatie

Assistent en maatschappij

Assistent en maatschappij Assistent en maatschappij Assistent en maatschappij Burgerschap voor AG B. van Abshoven W. van Grootheest T. Verhoeven Bohn Stafleu van Loghum Houten 2008 2008 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer

Nadere informatie

i Bij die wereld wil ik horen!

i Bij die wereld wil ik horen! Henk Procee, Herman Meijer, Peter Timmerman ir Renzo Tuinsma (redactie) i Bij die wereld wil ik horen! Zesendertig columns éf drie essays over de vorming tot academicus Boom Amsterdam 2004 Henk Procee,

Nadere informatie

AF-61 transformatie van een bedrijfsverzamelgebouw interieur ontwerp opgeleverd december 2013

AF-61 transformatie van een bedrijfsverzamelgebouw interieur ontwerp opgeleverd december 2013 AF-61 transformatie van een bedrijfsverzamelgebouw interieur ontwerp opgeleverd december 2013 Een bestaand kantoorgebouw op het Schinkel terrein In Amsterdam wordt nieuw leven ingeblazen als bedrijfsverzamelgebouw.

Nadere informatie