DE HELD EN HET MAAIVELD. Kinderliteratuur tussen normaliserende technologie en subversieve kunst

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "DE HELD EN HET MAAIVELD. Kinderliteratuur tussen normaliserende technologie en subversieve kunst"

Transcriptie

1 DE HELD EN HET MAAIVELD Kinderliteratuur tussen normaliserende technologie en subversieve kunst Carijn Beumer, Maastricht University, August 2005 Faculty of Arts and Social Sciences Supervisor: Lies Wesseling 0

2 DE HELD EN HET MAAIVELD Kinderliteratuur tussen normaliserende technologie en subversieve kunst Carijn Beumer INLEIDING p.1 HOOFDSTUK I: I GOT MY RIT-LIN; YOU GOT YOUR DEX p.6 I.1 Het Andere p.6 I.2 Behandeling van het Anders Zijn p.11 I.2.1 Individualisering van sociale problemen? p.11 I.2.2 Medicalisering p.14 I.2.3 Psychologisering p.16 I.2.4 Disciplinering en normalisering p.19 I.3 Van rebelsperspectief tot levenskunst p.24 HOOFDSTUK II: DE HELD OP DE DIVAN p.33 II.1 De DSM-IV p.33 II.2 Fictieve personages in een wetenschappelijk kader? p.35 II.3 De Helden p.42 II.3.1 Pippi Langkous p.43 II.3.2 Peter Pan p.50 II.3.3 Alice p.56 HOOFDSTUK III: KINDERLITERATUUR: SOCIALISEREND WERKTUIG OF SUBVERSIEVE KUNST? III.1 Inleiding p.67 III.2 Leesbevordering p.68 III.3 Een pedagogische omwenteling in de kinderliteratuur? p.74 III.4 Kinderliteratuur: puur kind of pure culture? p.82 III.5 Gestandaardiseerde sprookjes en geïnstrumentaliseerde Verbeelding p.87 III.6 Kinderfictie als archaïsch perpetuum p.91 HOOFDSTUK IV: IDENTIFICATIE: THE USES OF ENCHANTMENT p.98 IV.1 Inleiding p.98 IV.2 Waarom Bettelheim? p.104 IV.3 Archaïsche verhalen voor een archaïsche psyche p.110 IV.4 Katharsis en projectie p.114 HOOFDSTUK V: IDENTIFICATIE, COGNITIE EN EMOTIE p.121 V.1 Cognitief onderzoek: emancipatie van de emoties? p.121 V.2 Emotie vanuit een getuigeperspectief p.124 V.3 De psyche en haar emoties: een neuro-mechanisch fenomeen? p.131 V.4 Keith Oatley: identificatie als mimesis en simulatie p.135 V.5 Het nut van identificatie p.144 CONCLUDERENDE REFLECTIE p.148 1

3 EPILOOG p.155 2

4 INLEIDING Een fascinatie Op de lagere school had ik een tijdje een heel leuk vriendinnetje, vond ik zelf. Ze kwam nieuw in de klas en leek op Pippi Langkous. Het meisje had weliswaar maar één kastanjebruine paardenstaart en flaporen in plaats van sproeten, maar ze was erg goed in tikkertje spelen tijdens de les met onze vreselijke invaljuf, die wel een beetje op de Bulstronk uit Matilda leek. Ook sprong ze graag en zeer goed van tafeltje naar tafeltje, trok ze hele grappige gezichten, en klom ze als ze de achtervolgingen zat was uit het raam naar buiten. Straffen liet ze zich niet: ze was of te snel om te pakken te krijgen, of ze hield niet op met het geven van haar weerwoord. Ze ging alleen alweer snel naar een andere school; een speciale school met meer persoonlijke aandacht voor haar, omdat ze anders is dan jullie, zeiden ze tegen mij en mijn klasgenootjes. Ik miste haar, want ze maakte school ontzettend leuk. Mijn vriendinnetje van toen zou je nu omschrijven als een Zeer Moeilijk Lerend en Opvoedbaar Kind. Ik was een enorme boekenwurm op die leeftijd, en nadat mijn vriendinnetje naar die speciale school vertrokken was, kwam ik haar geregeld nog tegen in de boeken die ik las: zij betekende avontuur, moed, heldhaftigheid, een nieuwe blik. Veel van die boeken, met hoofdpersonen zoals mijn vriendinnetje, vond ik ook in de bibliotheek op school. En dat ik zo graag las werd zeer gewaardeerd door de leraren en andere volwassenen om mij heen. Toen ik daar laatst eens aan terugdacht dacht ik: gek eigenlijk, dat kinderen terwijl ze lezen steeds in aanraking komen met personages die de meeste volwassenen in het werkelijke leven niet als de ideale vriendjes of vriendinnetjes zouden beschouwen. De helden die je in veel kinderliteratuur vindt zijn altijd Anders dan de rest en dat blijkt in de kinderboeken goed te kunnen en zelfs te getuigen van heldendom. Maar als er iemand in je eigen klas Anders is, en zich vergelijkbaar gedraagt als de helden uit de kinderliteratuur, dan is die kennelijk iets té speciaal en worden er maatregelen genomen. Meten we hier misschien met twee maten? Hoe kan het dat we heldendom aan de ene kant positief waarderen, en dat onze samenleving aan de andere kant alles dat afwijkt van de norm met het maaiveld gelijk tracht te maken? Mijn fascinatie voor deze discrepantie, met aan de ene kant de door veel kinderdeskundigen zo bejubelde kinderliteratuur die vol staat met personages die duidelijk Anders zijn, en aan de andere kant een samenleving die onder andere via (lees)onderwijs op school, (ontwikkelings)psychologie en (ortho)pedagogiek -- uit is op het normaliseren van alles wat Anders is en afwijkt van de Norm, vormt het uitgangspunt van dit 3

5 scriptieonderzoek. Zijn de helden uit kinderfictie wel zulke geschikte identificatiepersonen als je de kinderliteratuur bekijkt vanuit een normaliserend perspectief? Lijken de helden uit de kinderliteratuur niet een beetje veel op de zogenaamde probleemkinderen? Het is eigenlijk een common sense opvatting dat (kinder)literatuur invloed heeft op haar lezers. Vanaf de acttiende eeuw was het zeer gewoon om literatuur in te zetten als opvoedkundig middel. Ze was daar dan ook vaak specifiek op toegesneden. Moraliserende versjes en Brave Hendriken waren er sinds de Verlichting in overvloed. Dit idee dat kinderliteratuur ingezet kan worden als opvoedkundige technologie, lijkt tot nu toe overleefd te hebben. Het is niets nieuws onder de zon. Maar is de kinderliteratuur zelf niet in de loop van de eeuwen heel erg veranderd? Met Brave Hendriken moet je bij de jonge lezers van tegenwoordig niet aankomen. Subversieve, onconventionele en onorthodoxe protagonisten, die zich van regels niets aan lijken te trekken en overwoekerd zijn met rare, zeldzame neigingen en karaktertrekken (neem bijvoorbeeld de tovenaarsleerling Harry Potter) zijn zo n beetje de enigen die kinderen nog weten warm te maken om met een boek op de bank te gaan zitten. Past deze veranderde literatuur nog wel bij het eeuwenoude idee dat lezen goed is voor de normale ontwikkeling van kinderen? Of is er misschien niet zo veel veranderd als het op het eerste gezicht lijkt? Welke rol speelt de held in onze maaiveldcultuur? Probleemstelling De wijze waarop literatuur van invloed is, lijkt meestal te worden gezocht in de hoek van identificatieprocessen, waarbij de hoofdpersoon uit het verhaal een belangrijke rol speelt. De protagonisten laten hun lezers doorgaans niet onbewogen. Zij worden ons lief, ze worden onze vrienden. Zij zijn het bij uitstek, die bij het lezen de invloed lijken te bepalen. Maar is die wel zo positief voor een samenleving waarin de Norm hoog in het vaandel staat? De hoofdvraag van dit onderzoek luidt daarom: weten pedagogen, ontwikkelingspsychologen, of kinddeskundigen anderszins die doorgaans enthousiaste supporters zijn van het idee dat lezen goed is voor kinderen de subversieve karakters van de helden uit de kinderliteratuur te rijmen met de gestandaardiseerde en normaliserende interventies die hun disciplines kenmerken? Kunnen zij deze ogenschijnlijke tegenstrijdigheid rationeel beargumenteren, of is hier misschien eerder sprake van een anomalie? Interdisciplinariteit en opbouw 4

6 Deze scriptie is gebaseerd op literatuuronderzoek. De interdisciplinariteit van dit onderzoek binnen de Cultuur- en Wetenschapsstudies, zowel als het vallen ervan binnen het Tracé Mens en Natuur, zal gewaarborgd worden door een benadering van de probleemstelling op een grensgebied van wetenschapssociologie, psychologie en literatuurwetenschap. Mijn positie in het geheel zal er een zijn van maatschappijkritische reflectie. In het eerste Hoofdstuk zal de sociologische insteek centraal staan. Hier zal ik laten zien hoe de verwetenschappelijking en professionalisering van de geneeskunde en de (ontwikkelings)psychologie meehielpen het (probleem)kind op de plaats van de Ander te zetten. Hoofdstuk I laat zien dat ook nu nog gepoogd wordt alles wat niet binnen de wetenschappelijk bepaalde standaard past, te onderwerpen aan een beleid van aanpassing en normalisering. In Hoofdstuk II zullen een aantal helden uit de kinderliteratuur geanalyseerd worden, en zal bekeken worden hoe gek of afwijkend zij eigenlijk zijn als je ze benaderd vanuit een psychologisch/psychiatrisch (normaliserend) perspectief. Hoofdstuk III situeert de kinderliteratuur en haar helden in een literatuurhistorische context. In dit hoofdstuk zal blijken dat de gekke helden die zoveel in (hedendaagse) kinderklassiekers voorkomen, met name te vinden zijn in verhalen die gebaseerd zijn een eeuwenoude verhaalstructuur die we al terugvinden in de archaïsche mythologie, volksverhalen en sprookjes. De vraag die in dit hoofdstuk centraal staat is: Passen deze verhalen binnen een klimaat van disciplinering en maatschappijbevestiging of zitten ze toch vol met emancipatorische en revolutionaire potenties? Hoofdstuk IV is een casushoofdstuk. Het gaat in op de vraag hoe de psy-deskundige Bruno Bettelheim, die zich intensief met de invloed van sprookjesliteratuur op kinderen heeft beziggehouden, zich met zijn beweegt door het spanningsveld van opvoeding en subversieve literatuur. Laat zijn opvatting dat sprookjes een orde scheppend effect hebben ruimte voor een subversief potentieel? Waar Hoofdstuk IV het effect van identificatie vanuit een Freudiaans-psychoanalytische hoek zal benaderen, zal er in Hoofdstuk V met name aandacht zijn voor een aantal actuele cognitief psychologisch georiënteerde identificatietheorieën, ter aanvulling van de in Hoofdstuk IV aangevangen vraag wat er eigenlijk gebeurt als we ons als lezer identificeren met de hoofdpersoon van een verhaal. Kan identificatie met gekke helden vanuit een cognitief psychologisch perspectief gerijmd worden met het ideaal van normaal opgroeiende kinderen? In deze laatste twee hoofdstukken worden psychologische inzichten (zowel psychoanalytisch als cognitief) gekoppeld aan enkele visies uit de literatuurtheorie. 5

7 Met de beantwoording van de probleemstelling van dit onderzoek, beoog ik om het Andere in onze samenleving -- die gekenmerkt wordt door een maaiveldcultuur -- vanuit een ander perspectief te beschouwen. Ik wil laten zien dat (probleem)kinderen en helden veel overeenkomsten met elkaar hebben. Ze zijn allemaal Anders, speciaal, afwijkend van de rest. Ze vallen op in de grote massa en brengen leven in de brouwerij. Misschien kunnen we daar als op de norm gefixeerde samenleving nog iets van leren? Want willen we niet allemaal ergens speciaal zijn, Anders zijn, een held zijn? 6

8 HOOFDSTUK I I GOT MY RIT-LIN; YOU GOT YOUR DEX 1 I.1 Het Andere In het artikel Autisten voor de nieuwe eeuw uit De Groene Amsterdammer 2 wordt een beeld geschetst van de rol die lijders aan het Asperger-syndroom in de 21 e eeuw zouden kunnen gaan vervullen als wij als normale mens ze niet als afwijkend zouden etiketteren, maar ze zouden waarderen voor de vaak zeer specialistische kennis en talenten die ze hebben. Misschien zijn wij, de gewone niet Aspergers, in de ogen van de Aspergers wel de vreemde eend in de bijt? Wat is normaal en wat is afwijkend? De Aspergers hebben, volgens het artikel, daar hun eigen ideeën over: Ze [niet Aspergers] kunnen niet alleen zijn, ze zijn intolerant over minieme verschillen met anderen, ze gedragen zich in groepen conformistisch en rigide en ze houden er destructieve en zelfs onmogelijke rituelen op na om hoe dan ook de groepsidentiteit te handhaven. (...). Ze zij voortdurend bezig indruk op elkaar te maken en complimenten in de wacht te slepen, verwikkeld in een nooit eindigende panische zoektocht naar liefde en waardering. Hoe neurotisch is dat eigenlijk (De Hoog, 2004, p.23)? Al eeuwenlang koesteren mensen een fascinatie voor het Andere. Toen Europese ontdekkingsreizigers in de Middeleeuwen begonnen de wereld buiten de eigen leefgemeenschap te verkennen, ontdekten zij dat er veel dingen op de wereld waren die volkomen anders waren dan hun vertrouwde beeld, hun voorstellingsvermogen en hun verwachtingen hen konden ingeven. Kennis van de wereld en haar verschijnselen bleek in hun ogen uiteindelijk niet iets te zijn dat alleen met de filosofische rede en innerlijke zelfbeschouwing vergaard kon worden. Nee, kennis kon en moest gevonden worden in de wijde wereld, de natuur zelf, het universum buiten de mens. De mens ging zichzelf als het ware als het baken beschouwen van het weten over de natuur en de wereld. Als kennisbaken onderscheidde de Mens zich ook van al het Andere om zich heen. Voorheen was de kennis omtrent de wereld in de mens zelf te vinden; was hij één met de wereld en de wereld één met hem. De monsters, vreemde creaturen en de goden uit verhalen zoals de Odysseia en de reisverhalen van Sint Brandaan lijken te getuigen van de 1 Schrag & Divoky, 1975, p.72. Een Amerikaans schoolpleinliedje. Het vervolg is: slip us a pill; we won t be wrecks. 2 De Groene Amsterdammer, 28 Februari 2004, p

9 verwovenheid van de menselijke binnenwereld en wat hij in de wereld buiten zich beleefde. Bij het aanbreken van modernere tijden echter werd de mens een subject dat van de natuur zijn object maakte. De natuur werd het grote Andere. Men trok naar hartelust de wereld in en ontleedde haar; men verzamelde kennis, ordende en classificeerde de opgedane indrukken en bouwde zo langzamerhand een groot, relatief samenhangend kennissysteem op. Hiervoor gebruikte men de vertrouwde, bekende wereld, en daarmee met name zichzelf als uitgangspunt en referentiekader. Het kennisvergarende zelf was bovenal een Europees, blank, mannelijk en beschaafd zelf. Alles wat niet bij dit referentiekader in de buurt kwam belandde in de classificatiehoek van het exotische, vreemde, wilde, ongetemde, ongeciviliseerde, kortom: het Andere (Hall, 1997, p ;Van Reybroeck in: Nys, 2002, p ). In de 17 e en 18 e eeuw werd onder anderen door de Verlichtingsfilosofen John Locke ( ) en Jean Jaques Rousseau ( ) beaccentueerd dat ook kinderen op de plaats van het Andere staan. Volgens Locke werden het disciplineren van hun wildheid, het toedienen van kennis en de noodzaak van het beschaven van kinderen, belangrijke handelingen om van kinderen ook deugdelijke volwassenen te maken die iets bij te dragen konden hebben aan de Verlichte maatschappij. Rousseau daarentegen beklemtoonde de goedheid van de natuurlijke hoedanigheid van het kind en de corrumperende invloed van de geciviliseerde wereld op de kinderlijke onschuld. Desalniettemin benadrukte ook Rousseau op deze wijze het Anders Zijn van het kind ten opzichte van de beschaafde mens (Depaepe, 1998; Koops, 2000). Dankzij de vele navolgers van Locke en Rousseau is de gedachte dat kinderen anders zijn dan volwassenen en een aparte antropologische categorie vormen, zodanig ingeburgerd geraakt dat we er haast nooit meer bij stil staan: kinderen zijn kinderen en ja, ze zijn natuurlijk anders dan volwassenen, ze zijn kleiner, kwetsbaar, hebben andere behoeften en belangen en eisen een andere benaderingswijze. We doen als beschaafde volwassenen ook ons best om aan de kinderbehoeften te voldoen. Het is vanuit ons volwassenenperspectief vast heerlijk om gewoon een onbezorgd kind te zijn 4. Vaak denken we (als we een goede jeugd gehad hebben) met veel nostalgie terug aan die goeie ouwe tijd. De common sense, maar ook de toegepaste menswetenschappen als de pedagogiek, de (ontwikkelings)psychologie en de geneeskunde (kinderpsychiatrie) tornen niet aan het 3 Hoofdstuk 6 uit: Hall, Zie hiervoor ook de discussie over The Century of the Child, (1900), Ellen Key en onder andere de kritiek van Willem Koops, (2000; 2002) hierop. 8

10 bestaan van een kind-concept; voor hen is het noodzakelijk het kind in stand te houden en te reproduceren zodat hun professie niet in het geding hoeft te komen 5. Als er geen aparte kindercategorie zou zijn, dan zou hun werk nergens op gebaseerd zijn. Het idee dat kinderen essentieel anders zijn dan volwassen mensen, is mede dankzij deze professies zo gewoon geworden dat het ons niet meer opvalt. Wat echter des te meer opvalt is het afwijkende gedrag dat sommige kinderen worden het er steeds meer? De media, de explosie van boeken en tijdschrift artikelen over vermeende nieuwetijdskinderen suggereren in elk geval van wel. vertonen. Veel kinderen gedragen zich niet als een gewoon onbezorgd en blij kind. Wij kwalificeren hen dan vaak als autist, ADHD-er, of als anderszins Zeer Moelijk Lerend en/of Opvoedbaar Kind, en benadrukken hun Anders Zijn hier extra mee. Denkend in dualismen, zoals we al eeuwenlang doen, kan het ook eigenlijk niet anders; het gewone kind moet een tegenhanger hebben in het afwijkende kind, het makkelijke kind moet gespiegeld kunnen worden aan het probleemkind. Zonder afwijkende counterpart kan het gewone kind eigenlijk helemaal niet bestaan. De genoemde menswetenschappen en psy-deskundigen leveren de kennis en de technieken om dit onderscheid te maken en het te legitimeren, en ze leveren de methoden om de afwijking te behandelen. In dit hoofdstuk wil ik aan de hand van medicaliserings-, normaliserings- en psychologiseringstheorieën uit de sociologie laten zien dat we ook nu nog -- zelfs na een periode van felle sociologische kritiek -- in een samenleving leven die geregeerd wordt door de norm en de standaard. Zijdelings wil ik daarbij de vraag stellen of anno 2005 het probleemkind wel zoveel verschilt van het gewone kind, waarbij ik de grenzen tussen normaliteit en abnormaliteit, het Zelf en de Ander, ter discussie stel. Is een zogenaamd probleemkind niet gewoon een kind dat alleen maar niet helemaal voldoet aan de sociaalculturele vooronderstellingen en beelden die wij als westerse volwassenen hebben van wat een normaal kind zou moeten zijn? Wat is een normaal kind? Voldoet het normale kind misschien aan het beeld dat wij hebben van de ideale mens? Gelukkig, onbezorgd, speels, creatief en leergierig? Hoort het opstandige, het complexe, het ongrijpbare en het wringende niet ook wezenlijk bij het menselijke bestaan? Zou je het probleemkind misschien als een construct kunnen zien waarop wij al onze lastige menselijke bestaanselementen 5 Over professionalisering van de opvoedkunde en de demarcatiestrijd tussen verschillende wetenschapsdisciplines om het kind, zie o.a.: Depaepe, 1998; Bakker, 1995; Dieleman & Span,

11 projecteren, zodat de gezonde volwassene daar zover mogelijk vandaan kan blijven in zijn ideaal gewenste leven? 6 Het bestaan van een probleemkind tegenover een normaal kind, en het idee van een kind als tegengestelde van een volwassene, lijkt te laten zien dat idealen en praktijk wat betreft mensbeeld een discrepantie met elkaar kunnen vormen. Als een kind, dat als de Ander gezien wordt, eigenlijk voldoet aan een ideaal mensbeeld -- om nog maar eens een paar ideale eigenschappen te noemen: spontaniteit, creativiteit, puurheid, onschuld, vrolijkheid waarom voeden wij kinderen dan op en laten we hen massaal inburgeren in onze samenleving met door volwassenen bepaalde maatstaven en sociale structuren? Zijn wij in de ogen van kinderen --vergelijkbaar als in het perspectief van de Aspergers -- niet juist vaak de onmogelijke grote mensen die denken dat ze alles zo goed weten, maar er ondertussen een potje van maken (echtscheiding, oorlog, milieuvervuiling, criminaliteit)? En lijkt een probleemkind -- een kind dat niet voldoet aan alle onbezorgdheid en geluk dat een normaal en gezond kind wordt toegeschreven, maar vaak juist complex en dubbelzinnig in elkaar blijkt te zitten -- in dit opzicht niet meer op een opgevoede volwassene dan volwassenen graag zouden willen? Dit onderzoek gaat echter niet alleen over kinderen, maar ook over helden uit de kinderliteratuur. En door deze scriptie heen zal steeds meer blijken op welke wijze (probleem)kinderen en helden veel met elkaar gemeen hebben. Ook de held is in eerste instantie in de ogen van de gewone mens een Ander. Vaak is de held een onbereikbaar en larger than life figuur het Griekse woord heros betekent halfgod -- die merkwaardige karaktereigenschappen heeft en dingen doet die een gewone sterveling niet zo snel zou kunnen of durven verrichten: Andere eigenschappen; Ander gedrag. Hoewel helden hiermee een bepaalde sociale status hebben als dapper persoon ze zijn niet voor niets held heeft hun heldendom vaak ook een problematisch karakter. De etymologische afstamming van het Nederlandse woord held, verklapt daar al een gedeelte van. In het Middelnederlands betekent helet namelijk gewapende. Ons idee van wat een held is, heeft al snel op zijn minst een gewelddadige connotatie. In de literatuur, in films en ook in de kinderliteratuur komen we vaak helden tegen die hun naam in deze etymologische zin waar maken. Peter Pan bijvoorbeeld houdt wel van 6 Dit alles zou natuurlijk ook ten aanzien van criminelen of volwassen psychiatrische patiënten gevraagd kunnen worden. Dit doe ik hier echter niet omdat deze groepen meestal serieuzere problemen voor de samenleving met zich meebrengen dan kinderen dat doorgaans met hun probleemgedrag doen, en omdat dit af zou leiden van de kern van dit onderzoek. 10

12 een goed zwaardgevecht, Bastiaan en Atréjoe uit het Oneindige Verhaal van Michael Ende schuwen geen geweld om hun doelen te bereiken, Mathilda uit Roald Dahl s boek met dezelfde naam pleegt een aanslag op de Bulstronk met haar magische mentale kracht, Harry Potter zoekt in elk deel de harde confrontatie op met het kwaad en gebruikt zijn toverstaf geregeld als wapen, Max uit Where the Wild Things Are van Maurice Sendak gebruikt (weliswaar vreedzame maar toch) machtstechnieken om koning van de monsters te worden en Pippi Langkous weet ook wat van manipulatie, sluwe truukjes en spierbundeltechnieken. En dan hebben we het nog niet gehad over de Superhelden zoals Batman, Superman en Spiderman of de Incredibles familie, die in hun heldengedaante zelfs onder maskers verborgen gaan zodat hun alledaagse alterego gevrijwaard kan blijven van alle gewelddadige commotie die om hun heldenego heen bestaat. Zij zijn op deze wijze zelfs voor zichzelf Zelf én Ander in één. Al deze helden en met hen vele andere (fictieve) kinderhelden, wijken af van de norm en zijn daarbij echt geen lieverdjes. Kortom: dit hoofdstuk vormt op basis van een aantal sociologische- en filosofischtheoretische kritieken op de alledaagse noties van Anders-zijn, afwijking, deviant gedrag, gezondheid en ziekte, een wetenschapssociologisch georiënteerde opstap naar het kernthema van dit onderzoek: de vraag waarom afwijkend gedrag van een kind niet getolereerd wordt in de samenleving, maar waarom datzelfde kind wél door allerhande opvoedings- en psy-deskundigen al van jongs af aan gestimuleerd wordt om boeken te lezen, waarbij het in verhalen terecht kan komen waarin de held of heldin het hoofdpersonage waarmee een lezer zich identificeert -- gedrag en karakter-eigenschappen vertoont die vaak veel overeenkomsten vertonen met behandelingswaardig gedrag van de zogenaamde probleemkinderen van onze samenleving. Is leesbevordering een anomalie in een normaliserend opvoedingssysteem of past het er toch bij? Of is onze samenleving misschien wel stiekem niet zo normaliserend ingesteld als het lijkt? I.2 Behandeling van het Anders Zijn I.2.1 Individualisering van sociale problemen In 1975 publiceerden de sociologen Peter Schrag en Diane Divoky een boek met de titel: The Myth of the Hyperactive Child and Other Means of Child Control. 7 Het is een kritiek op de manier waarop in de Verenigde Staten steeds matelozer gebruik wordt gemaakt van zowel 7 Schrag en Divoky (1975). 11

13 verschillende screening methoden om mentale, sociale en cognitieve problemen bij kinderen te ontdekken, als van psychoactieve medicatie om dergelijke afwijkende kinderen preventief en curatief op het rechte pad te houden. Hun houding tegenover de door hen geconstateerde gang van zaken is uitermate kritisch, zoniet veroordelend. Een korte bespreking van hun boek zal als casus dienen om de relatief abstracte medicaliserings-, psychologiserings- en normaliseringstheorieën uit de sociologie, die hierna besproken zullen worden, van een iets concreter gezicht te voorzien. Wel is hierbij van belang te noteren dat deze verschijnselen geenszins typisch Amerikaans zijn. Op het maatschappelijke vlak is er in de gehele westerse wereld een tendens om lastige kinderen te behandelen, dit in nauwe samenhang en wisselwerking met de wetenschappen die daar de technieken voor leveren. Tegelijkertijd is deze behandelingstendens ook in alle westerse landen, met name vanuit de sociologie en vanuit maatschappij-kritische filosofische hoek, geanalyseerd en bekritiseerd. De jaren tachtig van de 20 e eeuw vormden met de normaliserings- en medicaliseringssociologen zoals Illich en Foucault, het hoogtepunt hiervan. Volgens Schrag en Divoky worden er nieuwe ziekten geconstrueerd om de produktie en verstrekking van psychoactieve medicijnen te legitimeren. Bij het ontwikkelen en op de markt brengen van psychopharmaca (wat in de VS overigens met veel publieke reclamecampagnes gepaard gaat) spelen volgens de auteurs niet alleen kindvriendelijke ideeën een rol, maar zijn er ook economische belangen bij het helpen van kinderen. De auteurs laten in het geval van het geneesmiddel Ritalin zien dat de kwalen die het moest gaan bestrijden -- indertijd Minimal Brain Damage 8 (MBD) en Learning Disability (LD) genoemd, waaronder met name hyperactief gedrag en een verscheidenheid aan leerproblemen geschaard werd -- pas later dan het medicijn zelf werden uitgevonden. Klinische praktijk en wetenschappelijke experimenten lieten namelijk een paradoxaal effect van de in eerste instantie als psychische stimuli bedoelde middelen zien. Drukke kinderen werden er rustiger van. Schrag en Divoky gaan verder: 8 De term MBD was als aandoening afgeleid van specifiek (met name hyperactiviteit en concentratieproblemen) gedrag dat mensen/kinderen vertoonden die door trauma een lichte hersenbeschadiging hadden opgelopen. Men concludeerde dat kinderen, die weliswaar geen aantoonbare hersenbeschadiging hadden, maar wel hetzelfde soort gedrag vertoonden, dan toch ook wel ergens een hersenbeschadiging zouden moeten hebben. MBD werd zo de algemene diagnostische term voor afwijkend gedrag. Later werd ADHD (Attention Deficit Hyperactive Disorder) de algemene benaming voor dezelfde diffuse verschijnselen. 12

14 That thesis, carried another step, brought some researchers and most practitioners to the tautological and politically satisfactory conclusion that the drugs themselves could be used to diagnose hyperkinesis or MBD: if a child responded appropriately to the drug, he had such an ailment; if he did not, then he was not afflicted (Schrag & Divoky, 1975, p.83). Een onvoorzien gegeven hierbij was echter dat alle kinderen die op het medicijn getest werden er op reageerden. De constructie van hyperactiviteit, MBD, en LD als aandoening hielp zo een mooie duit in de zakken van pharmaceutische bedrijven te brengen, want wie wil een ziek kind nou niet helpen? Hoewel economische belangen volgens Schrag en Divoky een grote rol speelden bij het op de markt brengen van medicinale behandelingswijzen van afwijkende kinderen, was er nog een andere, misschien wel belangrijkere sociaal- maatschappelijke en historisch gewortelde voedingsbodem voor het aanvaarden van dergelijke hulpverlening, met name in de VS. De auteurs noemen deze voedingsbodem de Amerikaanse Ideologie. De American Dream had in de jaren 1960 verscheidene deuken opgelopen, maar dat nam niet weg dat men bleef vertrouwen in de staat, die men zo moeizaam had opgebouwd, voor oplossingen van economische en sociale problemen: The national faith has always rested on the creation of a new man, a creature free from the tragedy and frailties which plagued the Old World; inevitably that produced a belief that any disease or malfunction could and should be cured, and that anything substantially short of physical (and social) perfection was not altogether American. The development of a relatively sophisticated medical technology (...) converted the faith into compulsion (...) The compulsion, in turn, generated a view of man as something not quite human, a mechanistic organism subject to constant technological manipulation, something that could almost always be repaired, adjusted and improved. Adults might be beyond help, but the young the new models could be tuned and modified indefinitely (Schrag & Divoky, 1975, p.76/77). De auteurs laten zien dat de consequenties van deze maatschappij-ideologie op individueel niveau niet gering zijn. Het is politiek-, economisch- en wellicht ook wetenschappelijk gezien namelijk gemakkelijker om sociaal-maatschappelijke problemen op individueel niveau aan te pakken dan om te kijken wat er wellicht aan de samenleving schort en daar verandering in aan te brengen. En omdat gezondheid ook een diep geworteld concept van de Amerikaanse Ideologie, -- met name voor het individu een groot goed is, was het niet zo moeilijk te accepteren dat sociale problemen wellicht geïndividualiseerd en medisch opgelost zouden kunnen worden, ja, wellicht eerder medische problemen zouden kunnen zijn dan sociale: 13

15 With the exhaustion of faith in the New Frontier, the Great Society and the social and institutional reform they promised, the focus shifted to the management, adjustment and treatment of individuals (Schrag & Divoky, 1975, p.17.) But now it was the system that was given, legitimate and permanent, and the individual who had to be transformed if he was unable to live within it (Schrag & Divoky, 1975, p.17.) Naar mijn mening is dit fenomeen van de individualisering van sociale problematiek minder Amerikaans dan Schrag en Divoky veronderstellen. Ik denk dat het over de gehele Westerse Wereld verspreid is: de nog steeds vrij algemeen aanwezige mechanistisch Newtoniaans georiënteerde opvattingen over hoe de mens en de wereld in elkaar zitten, maken voor een groot deel het idee mogelijk dat de wereld en de mens maakbaar zijn. Dit maakbaarheidsprincipe lijkt aan de basis te liggen van alle ideeën betreffende sociaal beheer, opvoeding en gezondheidszorg. De wereld is (nog steeds) een uurwerk waar alle radertjes in moeten passen en op elkaar aan moeten sluiten. Kritiek op de structurering van Het Systeem is vaak tegelijkertijd een kritiek op het idee dat de mens maakbaar is. Maar geven de kritici ook een alternatief op de maakbare mens? Het boek van Schrag en Divoky -- met haar kritiek op de conceptie van opvoedkundige problemen en op het idee van het in het algemeen van de volwassene afwijkende kind is goed te plaatsen binnen het kader van een drietal soorten met elkaar samenhangende kritische sociologische theorieën die in de jaren 1970 en 1980 zowel in de VS als in Europa populair werden: de medicaliserings-, de psychologiserings- en de normaliserings-theorie. I.2.2 Medicalisering In 1951 publiceerde de socioloog Talcott Parsons een werk over de manier waarop de stabiliteit van een samenleving gehandhaafd wordt 9. Zijn werk stond in de traditie van de sociologie van het afwijkende gedrag, ofwel de deviantiesociologie 10 en werd een vruchtbare bron voor de medische sociologie. Voor zijn analyse van de samenleving maakte hij gebuik van een term uit de biologie system en paste deze toe op sociale afhankelijkheidsrelaties. De stabiliteit van een samenleving beschouwde hij als het gevolg van de structuur van een sociaal systeem. Hij 9 Zie Talcott Parsons, (1951), The Social System. Of (1964), The Social System (New Edition), New York, Free Press. 10 Zie voor bronnen van deviantiesociologie het werk van Emile Durkheim en van Robert King Merton. 14

16 illustreerde zijn principe aan de hand van voorbeelden in relatie tot ziekte en geneeskunde. Hij beschreef ziekte als een potentiële verstoring van het sociale systeem. Om te zorgen dat ziekte niet daadwerkelijk de samenleving ontwricht, is er in het sociale systeem een mechanisme ingebouwd dat er voor zorgt dat zieke mensen tijdelijk buiten het sociale systeem kunnen verblijven: ze hoeven niet te werken, kunnen van belangrijke afspraken afzien, hoeven zich even niet druk te maken om alledaagse verantwoordelijkheden. Bovendien kan de zieke er zelf niets aan doen dat hij ziek is. Deze kanten van het ziek zijn, kunnen eigenlijk best aantrekkelijk zijn. Daarom is er nog een belangrijkere bescherming ingebouwd binnen het sociale systeem, zodat niet iedereen vlucht in ziekte. De zieke heeft namelijk één verplichting: hij moet het vervelend en ongewenst vinden om ziek te zijn en hij moet bereid zijn mee te werken aan zijn genezing, waarvoor hij geacht wordt professionele hulp te zoeken. Deze nieuwe sociale rol, waar een ziek mens in terecht komt, noemt Parsons de ziekterol (sickrole). Artsen bepalen of iemand gelegitimeerd is om in de ziekterol te verblijven dan wel weer gezond is en zich weer in het grote sociale systeem kan begeven. De ziekte van een zieke wordt gezien als een (tijdelijke) anomalie, en het systeem waarin de patiënt is ontstaan, blijft zoals het is. Geneeskundigen zijn zo volgens Parsons de beschermers van het sociale systeem ze zorgen ervoor dat niet iedereen in een ziekterol terechtkomt -- en oefenen met hun op wetenschappelijke inzichten gebaseerde werk een zekere sociale controle uit. Parsons ziet dit positief. Met zijn structureel-functionalistische theorie, waarbij de aandacht vooral gericht is op de vraag of bepaalde menselijke handelingen -- die vaak onbedoelde, maar causale gevolgen hebben functioneel of juist disfunctioneel zijn voor het in stand houden van specifieke maatschappelijke systemen, en zijn uitwerking daarvan op het gebied van gezondheid en ziekte, is Parsons als het ware de grondlegger geweest van de medische sociologie. Latere sociologen, zoals Irving Kenneth Zola en Eliot Freidson 11, nemen veel van Parsons gedachtegoed over, maar vinden zijn opvattingen over de positieve, beschermende en neutraal-wetenschappelijke sociale controle die artsen in en voor de maatschappij uitoefenen nogal naïef. Zij zien de geneeskunde inderdaad uitgegroeid tot een grote maatschappelijke institutie met het monopolie op medische diensten maar ook op de 11 Zie: Zola, Irving Kenneth, (1973), De medische macht: invloed van de gezondheidszorg op de maatschappij. Freidson, Eliot, (1975), Doctoring together: a study of professional social control. Freidson, Eliot, (1986), Professional powers: a study of the institutionalization of formal knowledge. 15

17 concepten gezondheid en ziekte -- geenszins als een moreel neutrale institutie. Net zoals de kerk en de juridische macht onderscheid maakten tussen goed en zondig, onschuldig of crimineel is de geneeskunde volgens hen een institutie geworden die vergelijkbare maatschappelijke macht heeft en vergelijkbare oordelen velt, maar dan in het jasje van medisch feitelijke gezondheid of ziekte. Roken, alcoholisme, diefstal, een kind dat niet aan z n schoolbank vast te plakken is, zouden zij zeggen, waren vroeger onfatsoenlijk, zondig, crimineel of rebels; nu, waar de medische macht volgens Zola en Freidson een van de belangrijkste sociale instanties geworden is, worden zulke verschijnselen ongezond, een verslaving, kleptomanie en hyperactiviteit genoemd. De kritiek van sociologen als Freidson en Zola op het structureel-functionalisme richt zich voornamelijk tegen het determinisme dat mensen als Parsons zien in menselijk gedrag dat door rolvoorschriften bepaald wordt. Het aannemen van een rol is volgens de critici geen automatisch door het systeem bepaald proces, maar vindt plaats in een context van interactie en betekenisgeving. Deze kritiek wordt symbolisch-interactionisme genoemd, of ook wel de etiketteringtheorie, aangezien bepaald gedrag door mensen de betekenis wordt gegeven van afwijkend, ziek of abnormaal (Keulartz, 1987). Iets ziek-, of een biologische afwijking-, of een medische aandoening noemen is onder de dekmantel van objectiviteit ook een manier om iets sociaal gezien af te wijzen. Ziekte is als het ware verkapte schuld ; een arts is een oordeelveller. Dit proces, waar oude normatieve oordelen vervangen lijken te worden door zogenaamd objectief wetenschappelijk-medische oordelen, en waarbij alledaagse verschijnselen onder medisch toezicht komen te staan, wordt enigszins negatief medicalisering genoemd. In plaats van Parsons wijze om de sociale controle die het medische systeem oplevert positief te beoordelen, maken de symbolisch-interactionistische medicaliseringtheoretici zich ongerust over de listige wijze waarop de ogenschijnlijk vrije samenleving tegenwoordig via de constructie van etiketten gecontroleerd wordt zonder dat er gebruik wordt gemaakt van zichtbare autonome macht zoals die van de oude instituties zoals de staat en de kerk (Mol& Lieshout, 1989; Keulartz, 1987; Conrad & Schneider, 1992; De Swaan, 1985; Illich, 1975). I.2.3 Psychologisering Nauw verbonden met het proces van medicalisering van de samenleving, is een ontwikkeling waarin de psychologische benadering van de mens, en ook van het kind, steeds meer centraal komt te staan. Zowel de oorzaken van medicalisering, als die van de psychologisering van de samenleving kunnen worden gezien in het licht van de grote 16

18 maatschappelijke veranderingen die vanaf het begin van de 19 e eeuw plaatsvonden. De Industriële Revolutie zorgde ervoor dat steeds meer mensen aan het werk gingen in productiefabrieken, waardoor het leven routine en regelmaat kreeg. Maar mensen moesten zich ook steeds verder aanpassen aan de gestandaardiseerde, manier van werken met machines en productietechnieken. Om de bevolking hierbij te ondersteunen en deze verandering van manier van leven in de goede banen te leiden, vond er een boom plaats in de ontwikkeling en verfijning van sociale interventietechnieken. Veel terreinen van de samenleving in de 19 e eeuw kwamen bijvoorbeeld onder medisch-psychologisch toezicht, dat zich aanvankelijk richtte op behandeling, maar ook steeds meer een preventieve richting insloeg. Marc Depaepe beschrijft in dit verband bijvoorbeeld de opkomst van schoolartsen in die tijd (Depaepe, 1989;1990). In het kader van preventie vond er in Europa een groot hygiënisch offensief plaats. Hygiënische maatregelen moesten er voor helpen zorgen dat ziekte zo veel mogelijk uit de samenleving verdween. De aanleg van rioleringen, gezondheidsvoorlichting, de ontwikkeling van vaccinaties, schoolhygiëne, aandacht voor huiselijke orde en hygiëne ook in de manier waarop woningen gebouwd werden -- namen een grote vlucht. Het onderwijs richtte zich op de ontwikkeling van geschikte werknemers, verarmde gezinnen kwamen onder toezicht van de staat of onder de hoede van de filantropen. Ook het geestelijk welzijn geestelijke hygiëne genoemd en het gedrag van mensen werd bestudeerd en in kaart gebracht: een gelukkige, een slimme werknemer was van belang voor het productieproces. Wetenschappelijke disciplines zoals de geneeskunde, de psychiatrie en de psychologie waren zo beschouwd van groot nut en belang om het nieuwe leven in banen te leiden. Zij konden de kennis over de mens leveren die men goed kon gebruiken in de praktijk van het werkende leven. Zowel de geneeskunde als de opkomende psychologische disciplines waren in die tijd in een strijd verwikkeld geraakt, zowel intern als ter demarcatie tegenover elkaar, waarin ze poogden hun professionaliteit en wetenschappelijkheid te bewijzen. De richting die beide disciplines opgingen werd sterk beïnvloed door het klimaat van standaardisering en experiment. De academische psychologie was aanvankelijk nog ofwel zeer filosofisch (geesteswetenschappelijk), of zeer experimenteel van aard (experimentele psychologie). Onder invloed van de verwetenschappelijkingspogingen van de psychologie echter, begon met name in de Verenigde Staten en in Engeland de experimentele psychologie terrein te winnen van de geesteswetenschappelijke psychologie, die uiteindelijk alleen nog in Duitsland als bloeiende tak overbleef. De experimentele psychologie vond plaats in 17

19 laboratoria, gebaseerd op het eerste psychologische lab van Wilhelm Wundt. Het idee dat de psychologische kennis in de samenleving in praktijk gebracht kon worden, bezigde men aanvankelijk slechts zeer voorzichtig. Dat kwam onder meer omdat men de psychologie daar nog niet klaar voor vond. Er moest eerst meer kennis vergaard worden. In de loop van de tijd groeide dit idee echter steeds verder. Met name onder invloed van het behaviorisme werd de psychologie steeds meer gezien als een interventiewetenschap en werden de al bestaande interventiepraktijken toenemend door de psychologie beïnvloed. Er vond een explosie plaats in de vorm van de ontwikkeling van allerhande psychologische tests, die op allerlei maatschappelijke terreinen ingezet konden worden. Met name in de Verenigde Staten ontstond er een heuse testcultuur, waarbij kaders en richtlijnen en uitkomsten van tests gingen bepalen wat normaal en abnormaal was en welke menselijke afwijkingen behandeling behoefden. Ook de latere psychoanalyse liet weliswaar op een andere wijze -- zien dat een praktische psychologische behandeling van mensen zijn vruchten af kon werpen. De psychologie ging zich langzamerhand met steeds meer terreinen van de samenleving bemoeien: niet alleen met waanzin, maar tevens met werknemers en criminaliteit. Ook opvoeding en onderwijs van kinderen nu ook steeds meer onder invloed van de ontwikkelingspsychologie -- kregen steeds meer psychologische aandacht bijvoorbeeld in de vorm van nursery schools en child guidance clinics in de Verenigde Staten, en in de consultatiebureaus, de Medisch Opvoedkundige Bureaus (MOB s) en projecten als dat voor vroegtijdige onderkenning van ontwikkelingsstoornissen (VTO) in Nederland. Deze ontwikkeling laat tevens zien dat de opvoeding zich mede door de (ontwikkelings) psychologie steeds meer professionaliseerde. Ouders werden afhankelijker van wat de wetenschap over hun kroost te melden had. Maar hiermee zijn we al in de 20 e eeuw beland. Van dé psychologie is nu geenszins meer sprake. Het proces van professionalisering en verwetenschappelijking en de uitbreiding van de psychologische discipline over een breed maatschappelijk terrein, heeft ertoe bijgedragen dat er heden een heel spectrum aan psychologieën bestaat, in de woorden van Robert Castel en Jean-François le Cerf: le phénomène psy ook wel het psy-complex genoemd. Zowel de op geneeskunde gebaseerde psychiatrie, de experimentele psychologie (nu in de vorm van cognitieve psychologie), ontwikkelingspsychologie, psychoanalyse en vele ander psychologische onderzoeks- en praktijkvormen bestaan nu naast elkaar en dragen allemaal hun steentje bij aan wat je in de woorden van Jeroen Jansz sociaal beheer zou 18

20 kunnen noemen (Castel& Le Cerf, 1982; Lieshout, Maas & Mol, 1983; Jansz, 2001; Depaepe, 1989, 1990) 12. Deze geschiedenis laat zien dat het proces van psychologisering, nauw verbonden aan het medicaliseringsproces, tot het eind van de vorige eeuw, en zelfs nu nog (steeds meer drukke kinderen krijgen medicijnen als Ritalin voorgeschreven door hun huisarts of psychiater) zichtbaar is in de samenleving. Aan een sociologische kritiek van het psychologiseringsproces zou je dezelfde theorieën kunnen koppelen als aan die van de medicalisering van de samenleving. Voor psychische gezondheid geldt namelijk hetzelfde als voor lichamelijke gezondheid. Met Parsons betekent het dat iemand met psychologischeen/of gedragsproblemen ook in een soort van sick role kan belanden. De arts, psychiater of psycholoog constateert dat er iets aan de hand is, waardoor de patiënt ofwel naast zijn gewone dagelijkse leven in behandeling gaat, of ook tijdelijk (of permanent in geval van ongeneeslijkheid/onbehandelbaarheid) vrijaf gaat. De patiënt is verplicht te willen werken aan zijn of haar herstel om weer te kunnen reïntegreren in de samenleving. De sociale controle die psychologen en psychiaters op deze wijze net als artsen hebben, kun je net als Parsons zien als een beschermingsmechanisme van het sociale systeem. Ook kun je er net als Freidson en Zola een meer negatieve kijk op hebben en het zien als bewuste machtsuitoefening van de machthebbers in de samenleving, waarin artsen/psychologen samenspannen met politieke en economische machten. Welk van deze gezichtspunten je ook inneemt, het blijft een gegeven dat de psychologisering van de samenleving een sterke bijdrage heeft geleverd aan de splitsing van de mens in concepten van aan de ene kant de normaal en aan de andere kant het afwijkende. Met name de ontwikkelingspsychologie hielp dit onderscheid ten aanzien van kinderen te construeren. I.2.4 Disciplinering en normalisering De medicaliserings- en psychologiseringsbeweging vallen in de sociologische theorieën veelal onder een gemeenschappelijke derde noemer: een maatschappelijk, sociaal en cultureel proces dat normalisering genoemd zou kunnen worden. Disciplinering van groepen mensen en individuen (op scholen, in gevangenissen, in psychiatrische inrichtingen) speelt hierbij een aanzienlijke rol. En om mensen effectief te kunnen disciplineren, is het handig als hun gedrag zo veel mogelijk en zo duidelijk mogelijk in kaart gebracht wordt en 12 Een uitvoerige beschrijving van hoe experimentele psychologie, ontwikkelingspsychologie en pedagogiek historisch en disciplinair met elkaar verknoopt zijn, heb ik in mijn pré-scriptie gegeven. Dat is de reden waarom ik dat hier niet doe. 19

Dit proefschrift betoogt dat een veel ruimere blik nodig is op de historische ontwikkeling van de Verenigde Staten om te begrijpen waarom het testen

Dit proefschrift betoogt dat een veel ruimere blik nodig is op de historische ontwikkeling van de Verenigde Staten om te begrijpen waarom het testen Samenvatting In dit proefschrift staat de vraag centraal waarom de gestandaardiseerde intelligentiemeting in Amerika zo'n hoge vlucht heeft genomen en tot zulke felle debatten leidt. Over dit onderwerp

Nadere informatie

Is een klas een veilige omgeving?

Is een klas een veilige omgeving? Is een klas een veilige omgeving? De klas als een vreemde sociale structuur Binnen de discussie dat een school een sociaal veilige omgeving en klimaat voor leerlingen moet bieden, zouden we eerst de vraag

Nadere informatie

N. Buitelaar, psychiater en V. Yildirim, psycholoog. Beiden werkzaam bij Altrecht Centrum ADHD Volwassenen.

N. Buitelaar, psychiater en V. Yildirim, psycholoog. Beiden werkzaam bij Altrecht Centrum ADHD Volwassenen. ADHD Wachtkamerspecial Onderbehandeling van ADHD bij allochtonen: kinderen en volwassenen N. Buitelaar, psychiater en V. Yildirim, psycholoog. Beiden werkzaam bij Altrecht Centrum ADHD Volwassenen. Inleiding

Nadere informatie

Voorwoord 9. Inleiding 11

Voorwoord 9. Inleiding 11 inhoud Voorwoord 9 Inleiding 11 deel 1 theorie en geschiedenis 15 1. Een omstreden begrip 1.1 Inleiding 17 1.2 Het probleem van de definitie 18 1.3 Kenmerken van de representatieve democratie 20 1.4 Dilemma

Nadere informatie

De machinemens in de medische geschiedenis en in de huidige medische praktijk

De machinemens in de medische geschiedenis en in de huidige medische praktijk De machinemens in de medische geschiedenis en in de huidige medische praktijk Nel van den Haak Filosofisch Café Zwolle 19 januari 2015 Aandachtspunten: Wat zijn metaforen? De machinemens in de historische

Nadere informatie

Universiteit Opleiding Cursus Beschrijving Link. Vaardigheidsonderwijs 2e jaar

Universiteit Opleiding Cursus Beschrijving Link. Vaardigheidsonderwijs 2e jaar Overzicht bachelorcursussen Dit overzicht geeft een groot aantal bachelorcursussen weer die aandacht besteden cultuur en/of gender op het gebied van gezondheidszorg. Het overzicht betreft cursussen uit

Nadere informatie

Studiekeuze: Een ontwikkelingspsychologisch perspectief

Studiekeuze: Een ontwikkelingspsychologisch perspectief 11-2-2015 1 Studiekeuze: Een ontwikkelingspsychologisch perspectief Facta, 12-02-2015 Saskia Kunnen Afdeling Ontwikkelingspsychologie Rijksuniversiteit Groningen 11-2-20152 Programma Studiekeuze als ontwikkelingsproces:

Nadere informatie

De Jefferson Bijbel. Thomas Jefferson

De Jefferson Bijbel. Thomas Jefferson De Jefferson Bijbel Thomas Jefferson Vertaald en ingeleid door: Sadije Bunjaku & Thomas Heij Inhoud Inleiding 1. De geheime Bijbel van Thomas Jefferson 2. De filosofische president Het leven van Thomas

Nadere informatie

Het onderwijsprogramma van de opleidingen Pedagogiek mei 2013

Het onderwijsprogramma van de opleidingen Pedagogiek mei 2013 Bijlage 7: Het onderwijsprogramma van de opleidingen Pedagogiek mei 2013 Visie opleidingen Pedagogiek Hogeschool van Amsterdam Wij dragen als gemeenschap en daarom ieder van ons als individu, gezamenlijk

Nadere informatie

Examen VWO. Nederlands. tijdvak 1 woensdag 16 mei 9.00-12.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage.

Examen VWO. Nederlands. tijdvak 1 woensdag 16 mei 9.00-12.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage. Examen VWO 2007 tijdvak 1 woensdag 16 mei 9.00-12.00 uur Nederlands Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 20 vragen en een samenvattingsopdracht. Voor dit examen zijn maximaal 50 punten

Nadere informatie

Het toepassen van theorieën: een stappenplan

Het toepassen van theorieën: een stappenplan Het toepassen van theorieën: een stappenplan Samenvatting Om maximaal effectief te zijn, moet de aanpak van sociale en maatschappelijke problemen idealiter gebaseerd zijn op gedegen theorie en onderzoek

Nadere informatie

Woord vooraf Opbouw van deze studie

Woord vooraf Opbouw van deze studie Woord vooraf Opbouw van deze studie XIII XVI DEEL I: PROBLEEMSTELLING 1 HOOFDSTUK I ONTWIKKELING EN STAGNATIE IN DE PSYCHIATRIE 2 Inleiding 2 1. 1 Psychiatrie en geestelijke gezondheidszorg - stand van

Nadere informatie

Verbeelding van de samenleving

Verbeelding van de samenleving Verbeelding van de samenleving denken, dromen en doen na de verzorgingsstaat 11. extra bijeenkomst: vragen & discussie http://zorgenparticipatie.wordpress.com/ Verbeelding van de samenleving in 10 colleges

Nadere informatie

Tijd van pruiken en revoluties 1700 1800

Tijd van pruiken en revoluties 1700 1800 Onderzoeksvraag: Op welke gebieden wilden de Verlichtingsfilosofen de bestaande maatschappij veranderen? Rationalisme = het gebruiken van gezond verstand (rede/ratio) waarbij kennis gaat boven tradities

Nadere informatie

Vraag Antwoord Scores

Vraag Antwoord Scores Opgave 2 Waanzin 6 maximumscore 2 een weergave van de overeenkomst tussen Descartes benadering van emoties en de beschreven opvatting over melancholie in de Oudheid: een fysiologische benadering 1 een

Nadere informatie

Eindexamen filosofie vwo 2011 - I

Eindexamen filosofie vwo 2011 - I Beoordelingsmodel Opgave 1 Het bestaan van God en het voortbestaan van religie 1 maximumscore 3 een uitleg hoe het volgens Anselmus mogelijk is dat Pauw en Witteman het bestaan van God ontkennen: het zijn

Nadere informatie

Wat je zaait is wat je oogst

Wat je zaait is wat je oogst opvoeden & persoonlijke ontwikkeling Wat je zaait is wat je oogst In de vorige Spiegelbeeld stond een artikel over een nieuwe, integrale visie op kinderen, opvoeden en persoonlijke ontwikkeling. U hebt

Nadere informatie

DE PROFESSIONALITEIT VAN MAATSCHAPPELIJK WERK

DE PROFESSIONALITEIT VAN MAATSCHAPPELIJK WERK DE PROFESSIONALITEIT VAN MAATSCHAPPELIJK WERK Over de morele identiteit van het beroep en het belang van morele oordeelsvorming Jaarcongres NVMW (10-11-2011) Ed de Jonge INTRODUCTIE: thematiek en spreker

Nadere informatie

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g S e v e n P h o t o s f o r O A S E K r i j n d e K o n i n g Even with the most fundamental of truths, we can have big questions. And especially truths that at first sight are concrete, tangible and proven

Nadere informatie

Samenvatting Dit proefschrift is een verzameling van zeven onafhankelijke historische en conceptuele studies naar het begrip autisme. In al deze studies gebruik ik autisme als centrale casus om inzicht

Nadere informatie

Eric Schneider LEZINGEN TER BEWUSTWORDING. Denken en intuïtie

Eric Schneider LEZINGEN TER BEWUSTWORDING. Denken en intuïtie Denken en intuïtie Eric Schneider LEZINGEN TER BEWUSTWORDING Denken en intuïtie Den Haag, 2015 Eerste druk, november 2015 Vormgeving: Ron Goos Omslagontwerp: Ron Goos Eindredactie: Frank Janse Copyright

Nadere informatie

Paranormaal of psychisch gestoord? Wat te doen als er problemen zijn?

Paranormaal of psychisch gestoord? Wat te doen als er problemen zijn? Paranormaal of psychisch gestoord? Wat te doen als er problemen zijn? door Kees Aaldijk transpersoonlijk coach en therapeut 06-142 742 93 www.transpersoonlijk.nl gepubliceerd in Spiegelbeeld januari 2010

Nadere informatie

Eindexamen filosofie vwo 2009 - I

Eindexamen filosofie vwo 2009 - I Beoordelingsmodel Opgave 1 Religieuze ervaring 1 maximumscore 5 een bruikbare definitie van religie 1 drie problemen die zich kunnen voordoen bij het definiëren van religie 3 meerdere religieuze tradities;

Nadere informatie

Kennis, hoe te benaderen en hoe te funderen..? Violette van Zandbeek Social research Datum: 15 april 2011

Kennis, hoe te benaderen en hoe te funderen..? Violette van Zandbeek Social research Datum: 15 april 2011 Kennis, hoe te benaderen en hoe te funderen..? Naam: Violette van Zandbeek Vak: Social research Datum: 15 april 2011 1 Kennis, hoe te benaderen en hoe te funderen..? Als onderdeel van het vak social research

Nadere informatie

Verstandelijke beperkingen

Verstandelijke beperkingen 11 2 Verstandelijke beperkingen 2.1 Definitie 12 2.1.1 Denken 12 2.1.2 Vaardigheden 12 2.1.3 Vroegtijdig en levenslang aanwezig 13 2.2 Enkele belangrijke overwegingen 13 2.3 Ernst van verstandelijke beperking

Nadere informatie

Geachte lezer, Voor meer uitleg over mijn presentatie Ga kathedralen bouwen! verwijs ik u graag naar de website http://www.quakernaat.nl.

Geachte lezer, Voor meer uitleg over mijn presentatie Ga kathedralen bouwen! verwijs ik u graag naar de website http://www.quakernaat.nl. Geachte lezer, Voor meer uitleg over mijn presentatie Ga kathedralen bouwen! verwijs ik u graag naar de website http://www.quakernaat.nl. Deze presentatie is bedoeld als naslagwerkje voor aanwezigen. Daan

Nadere informatie

Transactionele Analyse. Begrijpen en beïnvloeden. Nederlandse Vereniging voor Transactionele Analyse

Transactionele Analyse. Begrijpen en beïnvloeden. Nederlandse Vereniging voor Transactionele Analyse Nederlandse Vereniging voor Transactionele Analyse Transactionele Analyse Begrijpen en beïnvloeden De Transactionele Analyse biedt een praktische, heldere theorie die door iedereen te begrijpen is. Het

Nadere informatie

Nederlands (nieuwe stijl) en Nederlands, leesvaardigheid (oude stijl)

Nederlands (nieuwe stijl) en Nederlands, leesvaardigheid (oude stijl) Nederlands (nieuwe stijl) en Nederlands, leesvaardigheid (oude stijl) Examen VWO Vragenboekje Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 1 Maandag 19 mei 9.00 12.00 uur 20 03 Voor dit examen zijn

Nadere informatie

ecourse Moeiteloos leren leidinggeven

ecourse Moeiteloos leren leidinggeven ecourse Moeiteloos leren leidinggeven Leer hoe je met minder moeite en tijd uitmuntende prestaties met je team bereikt 2012 Marjan Haselhoff Ik zou het waarderen als je niets van de inhoud overneemt zonder

Nadere informatie

Christina van der Feltz-Cornelis en Willem van Tilburg

Christina van der Feltz-Cornelis en Willem van Tilburg De revanche van het systeemdenken: wat is de waarde voor de sociale psychiatrie? Christina van der Feltz-Cornelis en Willem van Tilburg SYMPOSIUM SOCIALE PSYCHIATRIE: REVANCHE VAN HET SYSTEEMDENKEN 6 november

Nadere informatie

Stipendium. Anne Vaandrager

Stipendium. Anne Vaandrager Stipendium Anne Vaandrager Introductie Afwijken van de norm Tegenwoordig kunnen we door middel van technologie radicaal ingrijpen op het ontwerp van ons lichaam. De centrale positie van de mens als maatstaaf

Nadere informatie

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS Gezondheidsgedrag als compensatie voor de schadelijke gevolgen van roken COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS Health behaviour as compensation for the harmful effects of smoking

Nadere informatie

Inhoud. Woord vooraf 11. 1. Inleiding Kennismaking met de psychologie 13. 2. Biologie en gedrag De hardware van het psychisch functioneren 51

Inhoud. Woord vooraf 11. 1. Inleiding Kennismaking met de psychologie 13. 2. Biologie en gedrag De hardware van het psychisch functioneren 51 Inhoud Woord vooraf 11 1. Inleiding Kennismaking met de psychologie 13 1.1 Een definitie van de psychologie 14 1.2 Wetenschappelijke psychologie en intuïtieve mensenkennis 16 1.2.1 Verschillen in het verzamelen

Nadere informatie

De psychiatrische cliënt in beeld Terugkeer in de maatschappij Psychiatrisch stigma bekeken vanuit client, familie en samenleving Job van t Veer Wat is het psychiatrisch stigma? Psychiatrisch stigma Kennis

Nadere informatie

Waarom stigma rondom AD(H)D bestaat

Waarom stigma rondom AD(H)D bestaat Waarom stigma rondom AD(H)D bestaat N.B.: de inhoud van dit programma is slechts van adviserende aard en dient niet als vervanging voor professioneel en/of medisch advies. Als u verdere consultatie wenst,

Nadere informatie

Inhoud. Inleiding 7. Deel 1

Inhoud. Inleiding 7. Deel 1 Inhoud Inleiding 7 Deel 1 1 Niet-functionerende ouders 15 2 Het ongewenste kind 21 3 Dominante ouders 27 4 Parentificatie 35 5 Symbiotische ouders 41 6 Emotionele mishandeling 49 7 Lichamelijke mishandeling

Nadere informatie

Hoe voorkomen we eergerelateerd geweld?

Hoe voorkomen we eergerelateerd geweld? Hoe voorkomen we eergerelateerd geweld? ARTIKEL - 30 OKTOBER 2015 Het Platform Eer en Vrijheid organiseerde op 8 oktober een landelijke bijeenkomst over eergerelateerd geweld. Hilde Bakker (Kennisplatform

Nadere informatie

Waarom welzijn? Over de ethiek van diergebruik en de waarde van welzijn

Waarom welzijn? Over de ethiek van diergebruik en de waarde van welzijn Waarom welzijn? Over de ethiek van diergebruik en de waarde van welzijn Dr. Franck L.B. Meijboom Ethiek Instituut & Faculteit Diergeneeskunde Universiteit Utrecht Welzijn We zijn niet de eerste! Welzijn

Nadere informatie

x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x

x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x Jaarplan GESCHIEDENIS Algemene doelstellingen Eerder gericht op kennis en inzicht 6 A1 A2 A3 A4 A5 Kunnen hanteren van een vakspecifiek begrippenkader en concepten, nodig om zich van het verleden een wetenschappelijk

Nadere informatie

Mediaopvoeding. workshop 2015. Mediaopvoeding

Mediaopvoeding. workshop 2015. Mediaopvoeding Mediaopvoeding workshop 2015 Mediaopvoeding Contents Wat is mediaopvoeding?... 2 De jeugd van tegenwoordig... 3 Kinderen overzien niet alle gevaren van de media... 3 Opvoedingsstijlen... 4 Opvoedingscompetenties...

Nadere informatie

Technologie als nieuwe wetenschap Lezing voor KIVI-NIRIA sectie Filosofie en technologie

Technologie als nieuwe wetenschap Lezing voor KIVI-NIRIA sectie Filosofie en technologie Technologie als nieuwe wetenschap Lezing voor KIVI-NIRIA sectie Filosofie en technologie Barend van van der der Meulen 11 KiviNiria Rathenaulezingen Rathenau Institute: Introductie Missie Improve public

Nadere informatie

INLEIDING. Inleiding

INLEIDING. Inleiding INLEIDING 13 Inleiding Je hebt besloten dit boek te lezen. Waarschijnlijk heb je op dit moment een relatie. En waarschijnlijk ben je benieuwd hoe je je relatie kunt verbeteren: je begrijpt je partner niet

Nadere informatie

Herstel bij verslaving

Herstel bij verslaving 13-11- 12 Herstel bij verslaving Op de voordeur staat geschreven: hier werken wij samen aan herstel Visie op moderne verslavingszorg Jaap van der Stel Lector Geestelijke Gezondheidszorg Hogeschool Leiden

Nadere informatie

Overzicht lezingen & workshops

Overzicht lezingen & workshops Overzicht lezingen & workshops Door Sander Videler Lezingen spiritualiteit ~ De ziel en het ego: Belle & het Beest ~ De ziel: Sneeuwwitje, Doornroosje, Belle & Assepoester tegelijk ~ Het pad van je hart

Nadere informatie

Alleen als uw kind zich veilig voelt, kan het worden wie het is

Alleen als uw kind zich veilig voelt, kan het worden wie het is Beste ouders en verzorgers. Voor de vakantie zijn we begonnen met een aanpak om het op en rond onze school voor kinderen nog veiliger te maken. Nu, na de vakantie, pakken we de draad met veel élan weer

Nadere informatie

Psychiatrisering en de terreur van het perfecte kind. Prof. Dr. Stijn Vanheule Faculteit Psychologie en Pedagogische Wetenschappen

Psychiatrisering en de terreur van het perfecte kind. Prof. Dr. Stijn Vanheule Faculteit Psychologie en Pedagogische Wetenschappen Psychiatrisering en de terreur van het perfecte kind Psychiatriseren = Het moeilijke kind stelt de volwassene vragen: Wie is de volwassene is die hem of haar zo moeilijk vindt? Met welke ver(w)achtingen

Nadere informatie

Meer informatie MRS 0610-2

Meer informatie MRS 0610-2 Meer informatie Bij de VGCt zijn meer brochures verkrijgbaar, voor volwassenen bijvoorbeeld over depressie en angststoornissen. Speciaal voor kinderen zijn er brochures over veel piekeren, verlatingsangst,

Nadere informatie

Opleiding ouderbegeleiding

Opleiding ouderbegeleiding Opleiding ouderbegeleiding me nse nkennis vanuit een visie op ouderschap in ontwikkeling Als je krachtgericht werken met het netwerk rond het kind wilt invullen, dan zit hier alles in. Vanuit een betere

Nadere informatie

Disease mongering: ziekte gezocht voor nieuwe pil

Disease mongering: ziekte gezocht voor nieuwe pil huisartsgeneeskunde & ouderengeneeskunde Disease mongering: ziekte gezocht voor nieuwe pil Henriëtte van der Horst, huisarts Hoofd afdeling huisartsgeneeskunde & ouderengeneeskunde VUmc LOVAH congres 23

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Voorwoord 7 Inleiding 11

Inhoudsopgave. Voorwoord 7 Inleiding 11 Inhoudsopgave Voorwoord 7 Inleiding 11 1 Gevoel en verstand in de liefde 15 2 De partnerkeuze 21 3 Mythes over de liefde 29 4 De liefde ontraadseld 35 5 Verbetering begint bij jezelf 43 6 De vaardigheden

Nadere informatie

Er zijn vele definities of visies van opvoeding. Een hele neutrale visie is van Malschaert en Traas uit het Basisboek opvoeden:

Er zijn vele definities of visies van opvoeding. Een hele neutrale visie is van Malschaert en Traas uit het Basisboek opvoeden: Hoorcollege 2 Jeugdparticipatie Pedagogische visies Er zijn vele definities of visies van opvoeding. Een hele neutrale visie is van Malschaert en Traas uit het Basisboek opvoeden: Opvoeding is een bepaalde

Nadere informatie

Het laboratorium in je hoofd. Pim Lemmens

Het laboratorium in je hoofd. Pim Lemmens Het laboratorium in je hoofd Pim Lemmens Oefening 1 Stel, het is mogelijk om mensen vrijwel instantaan te beamen van de ene plaats naar de andere (vgl. Star Trek) We vormen samen een ministerraad die wetgeving

Nadere informatie

Algemene inleiding Reclame is vandaag de dag niet meer weg te denken uit onze maatschappij. Bekende producenten brengen hun producten en diensten onder de aandacht van het grote publiek via verschillende

Nadere informatie

Ontspanning en Sociale Contacten Groeien in de Buurtmoestuin

Ontspanning en Sociale Contacten Groeien in de Buurtmoestuin Ontspanning en Sociale Contacten Groeien in de Buurtmoestuin Een kwalitatief onderzoek naar de gepercipieerde (gezondheids)effecten van gezamenlijk tuinieren Ontspanning en Sociale Contacten Groeien in

Nadere informatie

HRM = HUMAN RESOURCE MANAGEMENT

HRM = HUMAN RESOURCE MANAGEMENT HRM = HUMAN RESOURCE MANAGEMENT Human Resource human = resource Human de mens uit de humanistische psychologie cf. piramide Maslow typisch menselijke: Self mens=self Self = verlangen om te groeien, om

Nadere informatie

Najaarscongres VMP/VHMZ. Nijkerk, 19 november 2015 Dr. Wilma van der Scheer

Najaarscongres VMP/VHMZ. Nijkerk, 19 november 2015 Dr. Wilma van der Scheer Najaarscongres VMP/VHMZ Nijkerk, 19 november 2015 Dr. Wilma van der Scheer Thema s 1. Setting of the scene: veranderende visie op zorg enzo... 2. Consequenties voor beroepsbeoefenaren (vier trends) 3.

Nadere informatie

5 Samenvatting en conclusies

5 Samenvatting en conclusies 5 Samenvatting en conclusies In 2008 werden in Nederland bijna 5,2 miljoen mensen het slachtoffer van criminaliteit (cbs 2008). De meeste van deze slachtoffers kregen te maken met diefstal of vernieling,

Nadere informatie

Filosofie en ethiek van de techniek Steven Dorrestijn

Filosofie en ethiek van de techniek Steven Dorrestijn Filosofie en ethiek van de techniek Steven Dorrestijn Saxion Hogeschool & Universiteit Twente Deventer/Enschede, NL Techniek, gedrag en milieu Moralisering van apparaten Hans Achterhuis Daadkracht der

Nadere informatie

Voorwoord. IJsselmuiden, 16 juni 1999. Jan Haveman

Voorwoord. IJsselmuiden, 16 juni 1999. Jan Haveman Voorwoord Het is maar goed dat het maken van een doctoraalscriptie gebonden is aan een bepaalde hoeveelheid weken. Dat zet tenminste wat druk op de ketel om op een gegeven moment toch maar te beginnen

Nadere informatie

Rijksuniversiteit Groningen

Rijksuniversiteit Groningen De adolescentiefase: over puberen, hersenontwikkeling, studiekeuze, risicogedrag en de relatie met ouders. Dr. Saskia Kunnen i.s.m. Dr. Anna Lichtwarck-Aschoff Afdeling Ontwikkelingspsychologie Rijksuniversiteit

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis n.s.havo 2007-II

Eindexamen geschiedenis n.s.havo 2007-II Prehistorie en Oudheid In Drenthe zijn veel prehistorische vuurstenen werktuigen gevonden. Het vuursteen van deze werktuigen is afkomstig uit de ondergrondse vuursteenmijnen bij Ryckholt in Zuid-Limburg

Nadere informatie

Leren van je eigen mores Spreken over waarden en normen met verpleegkundigen

Leren van je eigen mores Spreken over waarden en normen met verpleegkundigen Nurse Academy lustrumcongres 2014 Leren van je eigen mores Spreken over waarden en normen met verpleegkundigen Amersfoort, 17 november 2014 Jos de Munnink, gespreksleider moreel beraad GGNet Contact: j.demunnink@ggnet.nl

Nadere informatie

Verslag workshop Curaçao çao Discussiepunten ura op C ork ag w Versl

Verslag workshop Curaçao  çao Discussiepunten ura op C ork ag w Versl Symposium Koninkrijkskinderen Verslag workshop Curaçao 23 mei 2013 Voorzitter: Francis de Lanoy Columnist: Tamara Salsbach Aantal deelnemers: Circa 40 Onder leiding van de voorzitter rector magnificus

Nadere informatie

IOD Crayenestersingel 59, 2101 AP Heemstede Tel: 023 5283678 Fax: 023 5474115 info@iod.nl www.iod.nl. Leiding geven aan verandering

IOD Crayenestersingel 59, 2101 AP Heemstede Tel: 023 5283678 Fax: 023 5474115 info@iod.nl www.iod.nl. Leiding geven aan verandering Leiding geven aan verandering Mijn moeder is 85 en rijdt nog auto. Afgelopen jaar kwam ze enkele keren om assistentie vragen, omdat haar auto in het verkeer wat krassen en deuken had opgelopen. Ik besefte

Nadere informatie

WAAR KAN IK HULP VINDEN? Informatie over geestelijke gezondheidsproblemen

WAAR KAN IK HULP VINDEN? Informatie over geestelijke gezondheidsproblemen WAAR KAN IK HULP VINDEN? Informatie over geestelijke gezondheidsproblemen Tekst: Aziza Sbiti & Cha-Hsuan Liu Colofon: Deze brochure is totstandgekomen met hulp van het Inspraak Orgaan Chinezen. De inhoud

Nadere informatie

Het huis met de zeven kamers

Het huis met de zeven kamers Het huis met de zeven kamers Hans van Ewijk Hans.vanewijk@uvh.nl www.hansvanewijk.nl Zeven ramen van sociaal werk Domein Theorieën Ethiek Disciplines Beleid en organisatie Methodes Professionalisering

Nadere informatie

Maagdenhuisbezetting 2015

Maagdenhuisbezetting 2015 Maagdenhuisbezetting 2015 Genoeg van de marktwerking en bureaucratisering in de publieke sector Tegen het universitaire rendementsdenken, dwz. eenzijdige focus op kwantiteit (veel publicaties, veel studenten,

Nadere informatie

SWPBS: meer dan behaviorisme? W i n d e s h e i m z e t k e n n i s i n w e r k i n g

SWPBS: meer dan behaviorisme? W i n d e s h e i m z e t k e n n i s i n w e r k i n g SWPBS: meer dan behaviorisme? Programma Welkom & intro: de kern Pedagogische kwaliteit: de opdracht & keuzes in de uitvoering Theoretische kaders De functie & kwaliteit van feedback Belonen/ erkennen/

Nadere informatie

Deel 1: Positieve psychologie

Deel 1: Positieve psychologie Deel 1: Positieve psychologie Welkom bij: Positieve gezondheid. Jan Auke Walburg 2 Carla Leurs 3 4 Bloei Bloei is de ontwikkeling van het fysieke en mentaal vermogen. Welbevinden en gezondheid Verschillende

Nadere informatie

Samenvatting. Hieronder zullen de belangrijkste resultaten en conclusies per thema besproken worden. Zelfbeeld

Samenvatting. Hieronder zullen de belangrijkste resultaten en conclusies per thema besproken worden. Zelfbeeld Samenvatting Dit onderzoek is opgesteld om inzicht te krijgen in de gedachten en gevoelens van de jongeren ten opzichte van hun eigen identiteit, de toekomst, school, hun vrienden, hun rolmodel en risico

Nadere informatie

geloof en wetenschap Prof.dr. Cees Dekker Kavli Institute of NanoScience Delft http://www.mb.tn.tudelft.nl

geloof en wetenschap Prof.dr. Cees Dekker Kavli Institute of NanoScience Delft http://www.mb.tn.tudelft.nl geloof en wetenschap Prof.dr. Cees Dekker Kavli Institute of NanoScience Delft http://www.mb.tn.tudelft.nl Utrecht, 16-6-2006 1. Is het waar, dat recente vondsten in de wetenschap Godsgeloof verzwakken?

Nadere informatie

De terugkeer naar het ware zelf! Leven en werken vanuit innerlijke kracht en verantwoordelijkheid!

De terugkeer naar het ware zelf! Leven en werken vanuit innerlijke kracht en verantwoordelijkheid! De terugkeer naar het ware zelf! Leven en werken vanuit innerlijke kracht en verantwoordelijkheid! Door: Nathalie van Spall De onzichtbare werkelijkheid wacht om door onze geest binnengelaten te worden.

Nadere informatie

Minor Ethiek en sociale filosofie Vrije Universiteit Amsterdam - Onderwijscentrum VU - Minoren - 2012-2013

Minor Ethiek en sociale filosofie Vrije Universiteit Amsterdam - Onderwijscentrum VU - Minoren - 2012-2013 Minor Ethiek en sociale filosofie Vrije Universiteit Amsterdam - Onderwijscentrum VU - Minoren - 2012-2013 Vrije Universiteit Amsterdam - Onderwijscentrum VU - Minoren - 2012-2013 I Inhoudsopgave Vak:

Nadere informatie

Eindexamen filosofie vwo 2010 - II

Eindexamen filosofie vwo 2010 - II Opgave 2 Religie in een wetenschappelijk universum 6 maximumscore 4 twee redenen om gevoel niet te volgen met betrekking tot ethiek voor Kant: a) rationaliteit van de categorische imperatief en b) afzien

Nadere informatie

1 Pedagogiek en onderwijs

1 Pedagogiek en onderwijs 1 Pedagogiek en onderwijs Ruud Klarus en Wim Wardekker In dit deel van de serie over Wat is goed onderwijs? stellen we deze vraag vanuit een pedagogische optiek. Dat blijkt niet eenvoudig, want over het

Nadere informatie

De diep verstandelijk gehandicapte medemens

De diep verstandelijk gehandicapte medemens De diep verstandelijk gehandicapte medemens Eerste druk, mei 2012 2012 Wilte van Houten isbn: 978-90-484-2352-1 nur: 895 Uitgever: Free Musketeers, Zoetermeer www.freemusketeers.nl Hoewel aan de totstandkoming

Nadere informatie

www.annamarievanderkwast.nl 2015 A.M.I. Van der Kwast

www.annamarievanderkwast.nl 2015 A.M.I. Van der Kwast www.annamarievanderkwast.nl 2015 A.M.I. Van der Kwast Inhoudsopgave 1. Intro: succesvol met heel je hart 5 2. Weg van gezondheid, vervulling en vreugde 7 2.1 Kracht van intentie 7 2.2 Leren en helen door

Nadere informatie

Opgave 1 Heeft het vrijwilligerswerk toekomst?

Opgave 1 Heeft het vrijwilligerswerk toekomst? Opgave 1 Heeft het vrijwilligerswerk toekomst? Bij deze opgave horen tekst 1 en 2 en de tabellen 1 tot en met 3 uit het bronnenboekje. Inleiding In Nederland zijn ruim 4 miljoen mensen actief in het vrijwilligerswerk.

Nadere informatie

Juist in het openbaar onderwijs

Juist in het openbaar onderwijs Juist in het openbaar onderwijs Over de aandacht voor levensbeschouwing op de openbare school Legitimatie MARLEEN LAMMERS Wie denkt dat het openbaar onderwijs geen aandacht mag besteden aan levensbeschouwing,

Nadere informatie

ROMANTIEK. het tijdperk van de. De Verlichting ontspoord

ROMANTIEK. het tijdperk van de. De Verlichting ontspoord ROMANTIEK het tijdperk van de De Verlichting ontspoord Edmund Burke 1729-1797 De geschiedenis bestaat voor het grootste deel uit de ellende, over de wereld gebracht door trots, eerzucht, hebzucht, wraak,

Nadere informatie

Leerplanschema Minor Psychologie

Leerplanschema Minor Psychologie Minor Psychologie 1 Inleiding Waarom houden mensen zich niet aan dieetvoorschriften? Hoe kan ik ze dan stimuleren om dat wel te doen? Hoe kan ik teamsporters leren om beter om te gaan met zelfkritiek?

Nadere informatie

1 Een kind was niet altijd een kind

1 Een kind was niet altijd een kind 1 Een kind was niet altijd een kind Kind zijn? Levensgevaarlijk! Er is nog nooit zo veel aandacht voor kinderen geweest als in de afgelopen vijftig jaar. Al die aandacht is nieuw, want vroeger deden kinderen

Nadere informatie

Inleiding geschiedenis Griekenland

Inleiding geschiedenis Griekenland Europa rond de Middellandse Zee rond 500 v. Chr. Sint-Janslyceum s-hertogenbosch, Theo Manders Inleiding geschiedenis Griekenland Rond 2000 v. Chr. Stedelijke centra: Op Kreta, Minoische cultuur Op Griekse

Nadere informatie

Samen met de kinderartsen

Samen met de kinderartsen Samen met de kinderartsen L.H.M. Berg, kinder- en jeugdpsychiater GGNet Jeugd Indeling Visie beroepsvereniging (NVvP) op plaatsbepaling van psychiatrie Aanvulling afdeling Kinder en Jeugd Casus 5-jarige

Nadere informatie

Inleiding geschiedenis Griekenland

Inleiding geschiedenis Griekenland Europa rond de Middellandse Zee rond 500 v. Chr. Sint-Janslyceum s-hertogenbosch, Theo Manders Inleiding geschiedenis Griekenland Rond 2000 v. Chr. Stedelijke centra: Op Kreta, Minoische cultuur Op Griekse

Nadere informatie

Pedagogisch beleidsplan

Pedagogisch beleidsplan Pedagogisch beleidsplan Auteur: Ingeborg van der Zanden Bartels Datum: 05 januari 2015 Plaats: Kerkdriel Versie: 0.1 Pedagogisch beleidsplan BSO VillaDriel 12 april 2015 1 Inhoudsopgave 1. Inleiding...

Nadere informatie

Latijn: iets voor jou?

Latijn: iets voor jou? : n j i t a L r o o v s iet jou? De Romeinen en wij Waar komen onze letters vandaan? Hoe komen we aan de namen van de maanden? De antwoorden op vele van deze vragen vind je vaak in het verleden bij de

Nadere informatie

Samen eenzaam. Frida den Hollander

Samen eenzaam. Frida den Hollander Samen eenzaam Samen eenzaam Frida den Hollander Tweede editie Schrijver: Frida den Hollander Coverontwerp: Koos den Hollander Correctie: Koos den Hollander ISBN:9789402122442 Inhoud Inleiding 1 Ik ben

Nadere informatie

1+1=3. Veranderingen in het leven van een derde-cultuur-kind. Anna-Carina Walraven Klas H1C

1+1=3. Veranderingen in het leven van een derde-cultuur-kind. Anna-Carina Walraven Klas H1C 1+1=3 Veranderingen in het leven van een derde-cultuur-kind Anna-Carina Walraven Klas H1C Figuur 1. [Wereld in gezicht] (z. j.) Auteursrechthebbende onbekend. Overgenomen van http://expatwithkids.blogspot.nl/2011/09/you-know-youre-third-culture-kids-when.html

Nadere informatie

STRIJD OM JE IDENTITEIT

STRIJD OM JE IDENTITEIT STRIJD OM JE IDENTITEIT BIJBELSTUDIE VGSU BLOK 4 2010-2011 INHOUD Inleiding... 5 Avond 1... 6 Avond 2... 8 Avond 3... 10 Avond 4... 11 3 4 INLEIDING We zijn snel geneigd om onze identiteit te halen uit

Nadere informatie

VALT HIER NOG WAT TE LEREN? EEN EDUCATIEF PERSPECTIEF OP DUURZAAMHEID Gert Biesta Universiteit Luxemburg. een populair recept

VALT HIER NOG WAT TE LEREN? EEN EDUCATIEF PERSPECTIEF OP DUURZAAMHEID Gert Biesta Universiteit Luxemburg. een populair recept VALT HIER NOG WAT TE LEREN? EEN EDUCATIEF PERSPECTIEF OP DUURZAAMHEID Gert Biesta Universiteit Luxemburg een populair recept een maatschappelijk probleem add some learning opgelost! deze bijdrage een perspectief

Nadere informatie

Werkgeversvereniging Oost - Regio IJssel/Vecht

Werkgeversvereniging Oost - Regio IJssel/Vecht Werkgeversvereniging Oost - Regio IJssel/Vecht 1. Welke associaties heeft u bij het begrip Autisme? Contactgestoord, nemen geen initiatief. Beperkt in het sociaal wenselijk gedrag, grotere behoefte aan

Nadere informatie

EMOTIONELE INTELLIGENTIE

EMOTIONELE INTELLIGENTIE EMOTIONELE INTELLIGENTIE drs. S. van den Eshof 1 SITUATIE Wat zijn emoties en welke invloed hebben ze op ons leven? Sommige mensen worden bestempeld als over-emotioneel, terwijl anderen van zichzelf vinden

Nadere informatie

Bron 1: Nederlands oorlogspamflet uit de periode 1940-1945 om vrouwen op te waarschuwen tegen omgang met Duitsers.

Bron 1: Nederlands oorlogspamflet uit de periode 1940-1945 om vrouwen op te waarschuwen tegen omgang met Duitsers. Reader Bron 1: Nederlands oorlogspamflet uit de periode 1940-1945 om vrouwen op te waarschuwen tegen omgang met Duitsers. Bron 2 Oorlogsaffiche (1945) afkomstig uit Ouderkerk a.d. Amstel om bekend te maken

Nadere informatie

Over een relatie met een (ex-)zorgvrager. Aanvulling bij Omgaan met aspecten van seksualiteit tijdens de beroepsuitoefening

Over een relatie met een (ex-)zorgvrager. Aanvulling bij Omgaan met aspecten van seksualiteit tijdens de beroepsuitoefening Over een relatie met een (ex-)zorgvrager Aanvulling bij Omgaan met aspecten van seksualiteit tijdens de beroepsuitoefening 1 Inleiding In 2011 heeft de V&VN Commissie Ethiek de notitie Omgaan met aspecten

Nadere informatie

Brijder Verslavingszorg Hoofddorp

Brijder Verslavingszorg Hoofddorp Ons Team Ons team is zeer divers. We bestaan uit het secretariaat, psychologen, maatschappelijk werkers, sociaal psychiatrisch verpleegkundigen, cognitief gedragstherapeutisch werkers, ervaringsdeskundigen,

Nadere informatie

Als de opdracht is gemaakt, kun je, door middel van het aanklikken van onderstaande knop, nog een aantal voorbeelden lezen.

Als de opdracht is gemaakt, kun je, door middel van het aanklikken van onderstaande knop, nog een aantal voorbeelden lezen. Opdrachten bij hoofdstuk 1 Opdracht 1 (verwerken en ervaren) Het doel van deze opdracht is dat de speciale positie die de psychologie binnen de wetenschappen inneemt duidelijker wordt. Na het maken van

Nadere informatie

Wat is realiteit? (interactie: vraagstelling wie er niet gelooft en wie wel)

Wat is realiteit? (interactie: vraagstelling wie er niet gelooft en wie wel) Wat is realiteit? De realiteit is de wereld waarin we verblijven met alles wat er is. Deze realiteit is perfect. Iedere mogelijkheid die we als mens hebben wordt door de realiteit bepaald. Is het er, dan

Nadere informatie

1 Ben of word jij weleens gepest?

1 Ben of word jij weleens gepest? Onderzoeksresultaten TipHorstaandeMaas.nl Pesten Pesten is van alle generaties. Het kan bijna overal plaatsvinden en is daarom dichterbij dan mensen soms denken 8 1 Ben of word jij weleens gepest? 7 6

Nadere informatie