Voorwoord (een brief)

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Voorwoord (een brief)"

Transcriptie

1 Voorwoord (een brief) 1 Ik voel mij vereerd een verslag aan u te richten, geachte consument, daar u enorm populair bent. Het zal u vast niet ontgaan zijn dat de media veel energie in u steken. Misschien is het niet altijd zo persoonlijk aan u gericht, omdat u met zo velen bent, maar u heeft aan aandacht niet te klagen. Binnen of buiten de deur, de media volgen u overal. Misschien zal u er soms even geen zin in hebben. Is er wel eens iemand naar de dokter gegaan omdat deze het gevoel had achtervolgd te worden door de media? Wie zijn de media eigenlijk? media mv organen als pers en radio en tv ter verspreiding van informatie en kennis prisma woordenboek Nederlands, 2004, uitgeverij Het Spectrum Een tijd terug ging ik voor een schooluitwisseling vijf maanden naar Praag. In het huis waar ik verbleef was geen tv. Wanneer ik na een lange dag s avonds thuis was en (nog) geen zin had om creatief te werken, maar me juist op iets buiten mezelf wilde richten, kon ik intens gaan verlangen naar een toneelvoorstelling in de woonkamer. Ik stelde me voor hoe een cabaretier mijn gedachten af zou leiden. Of hoe ik lekker op de bank zou kunnen kruipen om naar een mooie film op televisie te kijken. Ik ervoer een sterke balans en harmonie zonder tv en tegelijkertijd begon ik het als medium te waarderen. Toen ik halverwege mijn uitwisseling in een luxe shoppingmall een cappuccino dronk, waren er in een videoclip op een groot beeldscherm voor mijn neus vijf meiden geil aan het dansen met een gangster. Goh, voor wie dansen zij? dacht ik bij mezelf ga in je eigen koffiepauze dansen. Ik heb in Praag wel een paar keer bij vrienden tv gekeken, dus kwam ik geheel conform de sociale normen niet zogenaamd wereldvreemd terug in Nederland. Afgelopen week in de trein rond zessen, deed ik mijn ogen dicht en mijn oren open. Om mij heen hoorde ik wat telefoongesprekken, korte dialogen en ontzettend veel geritsel van magazines en kranten. Men zou een muziekstuk van pagina s kunnen maken; omgeslagen, overgeslagen, dichtgeklapt, uitgelezen, dubbelgevouwen, enzovoorts. Gefascineerd door de literaire kakofonie opende ik mijn ogen, en inderdaad; minstens tweederde van de reizigers zat te bladeren en/of te lezen. Ik besefte hoe open wij mensen staan voor informatie en kennis. De maatschappij omarmt diverse (journalistieke, maar ook commerciële) media die dit kostbare goed verspreiden. Anders zou het leven nogal kaal worden, zoals een boom die al zijn blaadjes verloren heeft. Maar stelt u zich nu eens voor dat u er zelf achter zou moeten komen hoe ernstig die hongersnood in Niger is, hoe snel de ijskappen smelten of hoe gezond chocola voor u schijnt te zijn? Wilt u dat wérkelijk weten? En heeft u daar tijd voor over? Wie bent u zonder de Groene Amsterdammer, De Don, NOVA of Loretta Schrijver? Ik ben zo benieuwd naar u zonder blaadjes, zoals de bomen in de winter. Al vind ik sommige blaadjes heel goed bij u passen; zij klikken met uw stijl. Maar ik zie u liever (metaforisch) naakt dan gehuld in blaadjes uit het Fabeltjesbos*. Om jezelf te vinden moet je voor jezelf denken Socrates 1

2 Inleiding 2 Er was een nacht dat ik met een vriendin een berg in Egypte beklommen had. De berg was niet érg hoog (een paar uur lopen), maar wel prachtig, met een deken van fonkelende sterren om ons heen. Op de top kwam ik in gesprek met een bedoeïenjongen. Hij vertelde me met stralende ogen over zijn vrouw, het mediteren en bidden in de grotten, zijn leven op de berg en de ontmoetingen met reizigers. Er was duidelijk een klik tussen ons zomaar en we wisselden muziek, een shawl, snacks en een brief ter plaatse uit. Ik kan u niet in het kort vertellen hoe zuiver deze jongen was, maar het maakte een diepe indruk op mij. Het effect was eenvoudig: ik werd zeer rustig van binnen, voelde een vrede in mijn hart ontwaken en opeens wist ik wat ik al die jaren wilde: journalist worden én/of kunstenaar. Om al die andere realiteiten, uit andere continenten weer te geven. Fotografie was in die tijd voor mij nog een hobby, en ik besloot hier werk van te maken, dus ging ik fotografie studeren. Er is nóg een herinnering, een persoonlijke, die mij regelmatig bijstaat. Deze gaat ongeveer zo (juist na afloop van het acht uur journaal, was het mijn bedtijd en ging ik slapen): Het journaal is net geweest en daar zag ik allemaal ondervoede en zieke kinderen... in Afrika. Droog en met uitpuilende botten en grote ogen. Die kinderen waren net als ik, even oud. Maar waarom war-en zij ziek en werd daar niets aan gedaan? Was dat AIDS? Ik snapte niet waarom zij pijn moesten lijden, vond het vreemd en zielig en moest huilen. Wat was dat, dáár? Hadden zij honger? Ik niet, en ik wilde dat zij ook geen honger hadden. Het verdriet zat diep in mij. Ik wilde getroost worden. Mama kom nou, hoor je mij niet huilen? Nee, mama zat nog in de woonkamer. Dus ging ik haar ophalen. Zij bracht mij weer gerust stellend naar bed. Ze zei dat ik het fijn had, hier in Nederland, met papa, mama en mijn broers en ik daar blij mee kon zijn. Dat ik er verder ook niets aan kon doen en er maar niet meer aan moest denken. Mama was lief maar toen zij wegging, zaten het verdriet en het niet-begrijpen nog steeds in mij. Afrika, hoe zat dat? Het huilen ging verder maar wist eigenlijk niet precies wáárom. Gelukkig heb ik later wél meer (genuanceerder en positiever) inzicht kunnen krijgen, in Afrika als continent, al zorgt ieder antwoord weer voor nieuwe vragen. Die vragen heb ik van het sociaalpolitieke vlak naar een (meer creatief) vlak willen tillen, waar zowel illusie als werkelijkheid centraal staan. Hebben die kinderen echt honger? Wat zie ik in Nederland op mijn televisie en hoe draagt dit bij aan mijn wereldbeeldvorming in het algemeen? Onderzoeksvragen Vooral tijdens reizen die ik heb gemaakt, ben ik concreet gaan zien dat de media beperkt of gekleurd over een land of situatie informeren en dat dit voor een vertekend beeld in je hoofd kan zorgen. Ik denk dat mensen aan de hand van journalistieke fragmenten hun eigen beelden, voorstellingen en fantasieën over dingen kunnen vormen, die misschien wel niet zo realistisch zijn. 2

3 Wat is dan mijn taak als beeldmaker, als mens en fotograaf? Tegenwoordig zijn zowel terrorisme (en het Midden Oosten) en armoede (in Afrika) actueel. Ik voel me betrokken bij deze onderwerpen, maar wil een totaal ander geluid laten horen. Een geluid waarin mogelijkheden liggen en geen beperkingen. Ik zou graag bijdragen aan het scheppen van een positiever klimaat, waarin eventuele problemen gerichter of sneller opgelost kunnen worden. In de westerse samenleving presenteren (journalistieke) media diverse actualiteiten, welke een idee van de realiteit kunnen vormen. Ik vraag me af hoe en met welke belangen deze actuele onderwerpen precies tot stand komen. Waar haalt de journalistiek haar informatie vandaan en in hoeverre is deze informatie objectief en belangrijk? Kan het zijn dat bepaalde onderwerpen zó gebracht worden, dat de oorspronkelijke context vertekend wordt of zelfs verdwijnt? Deze vragen interesseren mij, doordat de journalistiek veel invloed heeft op het collectieve gedachtegoed van een maatschappij. Aangezien ook kunstenaars** vaak reageren op onderwerpen die er in de publieke opinie toe doen, denk ik dat de manier waaróp zij dat doen een belangrijke rol speelt. Wanneer de journalistiek bepaalde vertekende realiteiten (of illusies) presenteert aan mensen, is kunst dan in staat om beelden te representeren die díchter bij de realiteit staan? Hiervoor ga ik video- (, multimedia-) en fotokunstenaars bespreken, die ingaan op de journalistieke wereld of actuele onderwerpen. En daarbij zoeken naar hún waarheden, die misschien ook wel voor een groter publiek een rol kunnen spelen. Zijn hun werken in staat om de grens tussen illusie en realiteit begrijpelijker te maken of weg te nemen? Of is kunst (fotografie en film) in staat om nieuwe realiteiten te scheppen, die mensen misschien kunnen inspireren om deze werkelijk vorm te geven? Aangezien het Midden Oosten, Afrika - en de internationale wereld in het algemeen - in dit verslag steeds terug zullen keren, ga ik kijken naar de invloed die (journalistieke) media hebben op de westerse (publieke) beeldvorming op deze gebieden. Ik vraag me af of kunst in staat is om deze beeldvorming aan te vullen, vanuit een meer waarheidsgetrouwe werkwijze. Zodat het denken over de wereld, en het leven ín de wereld, misschien wel rijker wordt. Doordat moderne ontwikkelingen invloed hebben op de mediamaatschappij, wil ik ook terloops kijken naar de veranderende rol van kunst in de maatschappij. Bieden grensvervagingen en moderne (communicatie) middelen nieuwe perspectieven, om te reflecteren óp en te functioneren vanuít die mediamaatschappij? Om deze vragen te beantwoorden zal ik ook filosofen en critici behandelen die zich hebben gericht op het begrijpen van illusies, werkelijkheden, kunst en/of media. Welkom in deze reis, waarin we hopelijk op weg naar de verbeelding van nieuwe realiteiten niet verdwalen! Mathilde Jansen April 2006 Amsterdam 3 3

4 4 (eigen werk, Iran, collage) 4

5 * De Fabeltjeskrant (1968) was een dagelijkse korte uitzending vlak voor kinderbedtijd op de Nederlandse (en buitenlandse) televisie over de gebeurtenissen in het Fabeltjesbos. Het nieuws werd voorgelezen door Meneer de Uil (Jacob). De fabels en personages waren geïnspireerd op de verhalen van Jean de La Fontaine ( ). Ogenschijnlijk was het programma bedoeld voor kleuters, maar door allerlei toespelingen op de landelijke politiek was het ook voor veel volwassenen een leuk programma. Zo werkte bijvoorbeeld in een periode dat Joop den Uyl ministerpresident was van Nederland, een Meneer de Uil die uit de Fabeltjeskrant voorlas op vele lachspieren. Na vier jaar en 1041 afleveringen kwam er een einde aan de Fabeltjeskrant. In 2005 werd het programma in Nederland verkozen tot beste kinderprogramma ooit. Enkele voorbeelden van de fabels van Jean de La Fontaine: - De raaf en de vos, waarin een sluwe vos een raaf op een slimme manier een stuk kaas ontfutselt. - De wolf en het lam gaat over een wolf die een lam verscheurt, omdat het hem bij het drinken stoort. Hier geldt het recht van de sterkste. - In De haan en de vos wil een sluwe vos zich met een haan verbroederen, maar deze is hem op zijn beurt te slim af. De bedrieger wordt bedrogen. - De haas en de schildpad leert de wijze les dat haastige spoed zelden goed is. Jacob de Uil is een van de weinige personages in het dierenbos die niet bij naam worden genoemd. Hij moet de oude wijze uil voorstellen, maar weet vaak niet wat hij met bepaalde situaties aan moet. Zijn zinnen onderbreekt hij voortdurend met eh en raakt ook dikwijls de draad kwijt van zijn betoog. De Fabeltjeskrant wordt door hem voorgelezen, op een wat ouderwetse en afstandelijke manier. Ondanks zijn hoge positie in het Grote Dierenbos is hij niet de leider. Wel staat hij boven alle partijen. Bewerkt overgenomen uit: en 5 ** In dit verslag gebruik ik regelmatig de term kunstenaar. De discussie wat nu wel of niet als kunst te definiëren is, heb ik inmiddels gelukkig achter me gelaten. Er zijn belangrijker zaken om je druk over te maken, zoals kunst maken. Iets is gewoon, een kip is net zoals een kunstwerk is. Voor mij is een kunstenaar grofweg iemand die hiervoor opgeleid is en/of relevante werkervaring heeft, of in een bijzonder geval een onontdekt amateurtalent is. Iemand die ervoor gekozen heeft om een creatief en open werkproces te laten versmelten met gerichte ideeёn, doelen en technieken. En in staat is om bij wijze van spreken kippenvel aan een ei te geven en dit te laten zien. In dit verslag ligt meer het accent op een ideale versmelting tussen journalistiek en kunst, als op de vraag wat kunst in kwestie is. Het gaat mij er om dat creativiteit een grotere rol in het dagelijkse leven kan spelen, zodat de kloof die tussen kunst en commercie aan het ontstaan is, geen gezwel wordt. Hiervoor benader ik zowel meer documentaire als de autonoom-kunstzinnige kant van fotografie en film. 5

6 Journalistieke media 6 Het is belangrijk dat mensen ervan doordrongen raken dat wat ze op tv en in de krant zien, niet de ware werkelijkheid is, maar een bepaald imago van de werkelijkheid, een gemanipuleerd beeld. Dit imago is gemasseerd door allerlei belanghebbende partijen. Mensen zijn zich veel te weinig bewust van het feit dat ze leven in een wereld van illusies, en dat er beroepsgroepen zijn, wier dagelijks werk het is die imago s te manipuleren. Jaap van Ginneken in een interview met Marina Groen, in Ravage Intro Media, en dan met name de journalistieke media, hebben een impact op de denkwereld van mensen. Zij biedt houvast en referentiekaders, om de complexe wereld volgens bepaalde objectieve vormen en afspraken waar te nemen. Actualiteiten komen via kranten, tijdschriften, radio en televisie de levens van mensen binnen. De objectieve vorm waarin de journalistieke media haar boodschappen giet, geniet het vertrouwen van een breed publiek. Echter, ik denk dat alle verslaggeving is gebaseerd op een sterke selectie (zoals terrorisme in het Midden Oosten) en weergave vanuit een bepaald gezichtspunt. Dit is menselijkerwijs onontkoombaar. Hierbij zal de formele journalistieke wereld zich echter nooit enigszins (emotioneel) geraakt of (openlijk) subjectief tonen. Ik geloof dat de journalistiek een essentiële steunpilaar is, voor het collectieve denken over de maatschappij, de wereld en de realiteit. Deze beeldvormingen beïnvloeden het menselijk handelen in het dagelijkse leven. Maar hoe realistisch is het om te denken dat journalistieke informatie objectief, belangrijk, officieel of echt is? Is objectiviteit een modern sprookje om het hoofd koel te houden, in deze complex georganiseerde wereld, die de menselijke geest kan overspoelen? In dit hoofdstuk wil ik dieper ingaan op de werkwijze, de invloed en de rol van de journalistieke media in de wereld. Dit doe ik in een analyse, aan de hand van wetenschappelijke onderzoeken en artikelen van deskundigen (of geleerden) die ik gelezen heb. Hierbij zal ik her en der wat eigen ervaringen en gedachten uiteenzetten. Dit is de basis van het verslag, waarin ik verderop linken ga leggen met filosofie en kunst. Maar eerst wil ik kijken naar o.a. het wie, wat, waar, wanneer, hoe en waarom van de journalistiek in een gemediatiseerde wereld. Ofwel: de bron onderzoeken die de kolkende massa van het collectieve gedachtegoed laat stromen. Door nader in te gaan op hoe zij de journalistiek - zélf op het menselijk handelen en ontwikkelingen in de wereld reageert. 6

7 7 Een analyse van de journalistiek Wie maken het nieuws? Volgens mij Hoe ziet dé journalist eruit? Ik stel me een representatief, redelijk intelligent, voorspelbaar, maar wel communicatief vaardig persoon voor. Deze persoon houdt van herfstkleuren in zijn kleding. Hij draagt nauwelijks sieraden of shawls, hij is soms depressief, een matige drinker, rookt weinig of niet, werkt en denkt veel, spreekt niet altijd zijn ware gevoelens uit (heeft hierdoor regelmatig kleine relatieproblemen). Hij is bijna 36, kalend, heeft een vriendin en is OK om toevallig te ontmoeten in de trein. Hij heeft altijd wel een verhaal te vertellen, ook al zijn het vaak dezelfde, houdt van drama s (als verslaggever) en J.M. Coetzee, citytrips en cultuur. In de kroeg zou ik hem mijden, omdat hij na een uur waarschijnlijk al verveelt (op wat uitzonderingen na). Volgens Mark Deuze Mark Deuze is een communicatiewetenschapper. Hij heeft een onderzoek onder 1039 Nederlandse journalisten gedaan (radio, tv, kranten, tijdschriften, internet, etc.). De resultaten leidden tot een profielschets van de Nederlandse journalist, beschreven in het boek Journalists in the Netherlands, An analysis of the people, the issues and the (inter)national environment (Askant). In dit boek komt het (gemiddelde) beeld naar voren van een blanke man van veertig jaar of ouder, die niet religieus is en zichzelf kritisch vind. Zijn politieke voorkeur ligt ergens links van het midden. Hij houdt ervan om verklarende analyses te maken en in vergelijking tot journalisten elders is hij pretentieuzer en hoger opgeleid. Hedendaagse maatschappelijke ontwikkelingen neemt hij vaak (nog) niet serieus. Daarentegen denken bijvoorbeeld webredacteuren, roddeljournalisten en multiculturele experts wel dat deze ontwikkelingen een sterke invloed hebben op de journalistiek (en haar rol in de samenleving). 7

8 De doorsnee journalist brengt de meeste tijd door op de redactie, achter de computer. Hij heeft weinig tot geen contact met het publiek, maar hij waardeert het wel wanneer er reacties komen van lezers of kijkers (wat weinig voorkomt). Deuze is van mening dat de journalistiek een gewone bureaubaan genoemd kan worden. Volgens Jaap van Ginneken 8 In het boek van Jaap van Ginneken De schepping van de wereld in het nieuws (1996) wordt een analyse gemaakt van de (inter)nationale nieuwsmedia. Bij zijn zoektocht naar wie journalisten zijn, vergelijkt hij o.a. verschillende onderzoeken van de afgelopen 30 jaar die naar - met name westerse - journalisten zijn gedaan. Journalisten zijn in hun vorming, net als ieder ander mens, mede beïnvloed door hun sociale klasse, sekse, taal, opvoeding, cultuur, land, opleiding, etc. Veel journalisten denken (net als wetenschappers en kunstenaars) van zichzelf dat zij niet beïnvloed zijn door deze factoren en stellen zichzelf voor als een boven- of buitencultureel persoon, met een redelijk objectief wereldbeeld. Ook veel anderen zien hem ertoe in staat om goed over (en voor) andere culturen en groepen te berichten. Wetenschappers en journalisten hebben in de samenleving een status van objectieve kennisverzamelaars en nieuwsgaarders. De doorsnee journalist maakt deel uit van een bepaalde journalistengemeenschap, met bepaalde kenmerken, die leiden naar een soort beroepsideologie. In Nederland hebben bijna alle journalisten een journalistieke opleiding genoten. Iedereen die bij een legitieme media-organisatie werkt, krijgt van de Nederlandse Vereniging van Journalisten een perskaart, waar bepaalde privileges aan verbonden zijn. Deze vereniging zet zich in voor de belangen van de beroepsgroep. Omdat journalisten een soort maatschappelijke dienst verlenen, moeten hun gezichtspunten voor het algemeen belang vaak door een groot deel van de gemeenschap of haar elites - aanvaard kunnen worden. 8

9 In veel westerse landen wordt de vrijheid van meningsuiting gezien als een belangrijke factor voor de journalistiek, waardoor klachten over journalisten beperkt blijven. Toch worden er in onze maatschappij bepaalde denkbeelden méér en andere minder geaccepteerd. Voor journalisten zijn bepaalde ideeën hierdoor vaak gemakkelijker te uiten dan andere. Er is dus geen censuurcommissie, maar er zijn wel gevoelige kwesties. Ondanks dat veel journalisten zichzelf als autonoom en vrij zien, werken de meeste voor hiërarchische organisaties met bepaalde doelen. Tegenwoordig worden de meeste westerse media- en nieuwsgaringsorganisaties geëxploiteerd als commerciële bedrijven. Daarbij willen de eigenaren met hun bezit winst maken; het inkomen moet groeien en de kosten moeten laag blijven. Dus moeten de adverteerders tevreden zijn, de bronnen beschikbaar blijven en rechtzaken gewonnen worden, e.d. Het is belangrijk dat een journalist professioneel en organisatorisch is gesocialiseerd en de normen en waarden van de media-organisatie waarvoor hij werkt internaliseert (zich eigen maakt). Omdat hij vaak zelfstandig aan de telefoon of buiten de redactie werkt, zonder supervisie van een chefredacteur. Wanneer zich een ramp heeft voltrokken komen de journalisten vaak in dezelfde stad, dorp of hotel te zitten. Zij kunnen aan de bar napraten of samen het rampgebied bezoeken. Bij een langdurige aanwezigheid in een crisisgebied (zoals Jeruzalem) komen zij elkaar vaak op persconferenties tegen of gaan zij deel uitmaken van eenzelfde expatgroep. In ieder geval ontstaan er vaak vormen van alledaagse interactie tussen journalisten die eenzelfde onderwerp of regio moeten coveren, zodat er tijdelijke kliekjes kunnen ontstaan. Enerzijds kunnen de journalisten aanknopingspunten en gegevens uitwisselen, dezelfde bron ondervragen en/of samen een frame creëren. Anderzijds is het contact onderhevig aan competitie, omdat zij nét iets meer willen weten dan de ander of nét dat ene andere betere - standpunt willen laten zien. Journalisten beweren vaak dat het publiek hun belangrijkste referentiegroep is, zij doen iets omdat het publiek dat zou willen. In werkelijkheid hebben zij vaak nauwelijks contact met het publiek (maar wel met buren, vrienden en familie), en is de erkenning die zij in het dagelijkse contact met collega s ervaren veel belangrijker. Ondanks dat er sprake van een zekere wedijver in de journalistiek kan zijn, kan zij net als andere professies (artsen, juristen) de belangen van de eigen groep zo centraal stellen, dat kritische studies en boeken over de beroepsgroep zonder pardon weggewuifd worden. Hierbij speelt het natuurlijk een rol dat de journalistiek via de massamedia een zekere controle over de publieke opinie kan uitoefenen (in tegenstelling tot andere beroepsgroepen, zoals artsen). Veel media zullen het eigen redactiebeleid in de eigen zendtijd of kolommen nooit ter discussie stellen. 9 9

10 10 De persbureaus Momenteel zijn er drie grote persagentschapen in de wereld (Reuters, AP en het AFP). Daarnaast zijn er veel andere (kleinere) bureaus. Reuters (wereldwijd ca mensen in dienst, waarvan 2000 journalisten, fotografen en cameramensen) werd in 1851 in Londen opgericht, welke zich in eerste instantie richtte op financiële berichtgeving. Inmiddels verspreidt Reuters ook niet-economisch nieuws en heeft het bureaus over de gehele wereld. AFP (Agence France Presse, ongeveer 4000 werknemers) werd in 1835 hoofdzakelijk opgericht voor de bevolking van Frankrijk en haar koloniën. AFP is uitgegroeid tot een wereldwijde en divers georiënteerde nieuwsservice. AP (Associated Press, ongeveer 3700 werknemers) zag (aanvankelijk onder een andere noemer) in 1848 het levenslicht in New York. Spoedig richtte het Amerikaanse persbureau zich ook op Canada en Latijns-Amerika en later op de gehele wereld. In de VS ontvangen ongeveer 5000 radio- en televisiestations en ruim 1700 kranten nieuws van dit bedrijf, en overzee bedient het zo n andere media. UPI (United Press International) werd in 1907 gestart door een Amerikaanse krantenmagnaat en fuseerde in 1958 met een andere nieuwsservice. Het bureau ging meermalen bijna failliet en werd uiteindelijk verkocht aan een Saoedische mediagroep. IPS (Inter Press Service, ongeveer 250 werknemers) werd in 1964 in Rome opgericht, met medewerking van een groep journalisten, ngo s en ontwikkelingswerkers. Dit relatief kleine (en als enige non-profit) persbureau wil(de) nieuws, vooral dóór en vóór Azie, Afrika en Latijns-Amerika verspreiden, zodat het internationale nieuws diverser zou worden. (Zo richtten zij ook een bureau op in New York, dat de betreffende landen over voor hen relevante besluitvormingen van de VN zou berichten.) Het wereldwijde nieuwsnet bestaat uit tienduizenden journalisten, met een zeer ongelijke spreiding. In metropolen zoals New York, Washington, Londen en Parijs is de dichtheid het hoogst. In de binnenlanden van de Zuidelijke of Oostelijke continenten, in de Sahel of vér in het Amazonegebied zijn zeer weinig journalisten te vinden. De meeste grote internationale nieuwsagentschappen hadden als streven om ongeveer één derde van de correspondenten in Noord-Amerika, één derde in West-Europa en één derde in de rest van de wereld gesitueerd te hebben. Toch hebben de meeste media nog maar één correspondent in hele of halve continenten in de tweede of derde wereld zitten. Uiteraard is het lastig voor deze journalisten om ergens snel bij te zijn, laat staan als ooggetuige. Momenteel komen er steeds meer journalisten naar Oost-Azië, omdat dit gebied een economische groei doormaakt. 10

11 11 Wat is nieuws(waardig)? Een verslag ter plaatse Het is nu zondag 19 februari en ik luister naar het NOS journaal van 20 uur en vat hieronder een aantal hoofditems samen. Minister Zalm roept huiseigenaren op om de verhoogde ozb (onroerende-zaak-belasting) van 62 gemeenten níet te betalen, omdat de verhoging (meer dan 2%) wettelijk ongeldig zou zijn. De betreffende gemeenten reageren boos omdat Zalm een rekenfout heeft gemaakt en diverse politieke partijen vinden de oproep voor burgerlijke ongehoorzaamheid ongepast. Ook vermoedt men dat de oproep van Zalm een verkiezingsstunt is, door de naderende gemeenteraadsverkiezingen. Meer doden door geweld tijdens demonstraties in de cartoonrel. Een Pakistaanse Moslimleider zegt; Wij willen vrede in de wereld. De cartoonisten zijn terroristen. Groenlinks daalt in de peilingen voor de Gemeenteraadsverkiezingen doordat deze partij geen harde taal aanslaat in reactie op de cartoonrel. Groenlinks wil trouw blijven aan haar eigen idealen en Marokkanen open blijven benaderen. Het valt op dat politiek grotendeels ín de media bedreven wordt. Waarom heeft Zalm na zijn rekensom, niet eerst contact met de betreffende gemeenten opgenomen om zijn beklag te doen of hen te informeren? Zijn de cartoonisten misschien terroristen, omdat een Moslimleider in een Pakistaanse demonstratie welke in het nieuws gebracht is het zegt? Stijgt Groenlinks weer in de peilingen na het item positief met Marokkanen? 11

12 12 Welke zaken bepalen of iets nieuwswaardig is? Er is vuistregel die journalisten kunnen hanteren bij het aandacht besteden aan sterfgevallen; tienduizend doden in een ander land staat gelijk aan duizend doden in een ander land staat gelijk aan honderd doden in een buitenplaats staat gelijk aan tien doden in de hoofdstad staat gelijk aan een beroemdheid. Bij het maken van nieuws spelen meerdere factoren een rol. Zoals de tijdspanne (die een gebeurtenis nodig heeft om betekenis te krijgen), de schaal en intensiteit, duidelijkheid, betekenisvolheid, overeenstemming (met bepaalde verwachtingen), onverwachtheid, continuïteit (nieuws dat eenmaal de koppen heeft gehaald, zal een tijd als nieuws gedefinieerd blijven, ook al neemt de omvang af), samenstelling en diversiteit, verwijzingen naar bekende elite landen en elite personen (omdat hun handelen naar verwachting meer invloed zullen hebben dan dat van bijv. gewone mensen), personifiëring (nieuwsberichten over personen of groepen omdat men zich hier makkelijker mee kan identificeren) en negativiteit (slecht nieuws is goed nieuws voor de media). Hoe meer een onderwerp zich laat kenmerken door bovenstaand genoemde criteria, hoe meer nieuwswaarde het krijgt en hoe groter de kans wordt dat het geselecteerd zal worden. Vervolgens worden de factoren die het nieuwsitem zijn waarde geven, geaccentueerd, waardoor er een vertekening ontstaat. 11 September 2001 was een ultiem nieuwsitem. Deze ramp werd niet verwacht, had een duidelijke betekenis, een grote omvang en een zeer korte tijdspanne. Men werd door deze gebeurtenis overdonderd. O.a. de brandweermannen die omkwamen waren aanleiding tot populaire human interest verhalen. Montages van beelden van instortende gebouwen die werden opgevolgd door beelden van juichende Palestijnen, droegen bij aan een dramatisch effect en een idee van oorlog. Het is echter de vraag of het gebruikte materiaal altijd vers is, of dat het soms uit het archief komt. Ook de Tsunami tijdens kerst 2004 had veel nieuwswaarde. Ook dit was een gebeurtenis met een grote omvang, welke men niet had verwacht. Tevens kwamen er ook Westerse toeristen om en waren er live (amateur) video-opnamen van de ramp gemaakt. Daarentegen zijn berichten over complexe onderwerpen zoals langslepende oorlogen - minder populair. Er is immers maar een beperkte uitzendtijd of schrijfruimte beschikbaar. Dit draagt vaak bij aan de versimpeling van onderwerpen (soms door het schetsen van een goede en slechte partij in een conflict, zonder al te veel achtergrondinformatie te bespreken) of het belichten van het meeste spectaculaire deel (zoals geweld tijdens een demonstratie). Zo kan de realiteit eenzijdig belicht worden. 12

13 13 De selectie Van al het nieuws dat op een dag door internationale persbureaus op de wereld vergaard wordt, komt slechts ca. 1% in een landelijk of regionaal dagblad terecht. Meer dan driekwart van de informatie die in lokale of landelijke dagbladen wordt gepubliceerd of op tv wordt vertoond, is afkomstig van grote internationale persagentschappen. Internationale grote persbureaus zoals het AP geven gemiddeld 20% van het ontvangen nieuws op de buitenlandredacties door aan abonnees, zoals het ANP. Kleinere nationale persbureaus (zoals het ANP) geven dagelijks 50% van het ontvangen internationale nieuws (van de grote internationale persbureaus) door, met name aan de redacties van Nederlandse dagbladen. Een gemiddelde journalist (van een nationaal dagblad) gebruikt van deze informatie zo n 10%. Het selectieproces wordt in verschillende fasen door diverse betrokkenen herhaald, waarbij onderwerpen bijgewerkt en -geschaafd kunnen worden. Allereerst zijn er getuigenissen in persberichten vaak door de zeef van (een of meer) ooggetuigen gegaan, daarna door de zeef (één of meer) autoriteiten, daarna door die van stringer(s) of freelancer(s), een regionale vestiging van een groter persbureau, het internationale hoofdkwartier, een nationale doorgever en door de zeef van een nieuwsredacteur van een krant of omroep, etc. Daarna spelen een eindredacteur, een koppenmaker en een beeldenmaker nog een rol. Het is uit onderzoek gebleken dat nieuwsredacteuren (van regionale of landelijke dagbladen) onbewust die accenten en proporties tussen de categorieën nieuw over kan nemen, die de grote internationale persbureaus gegeven hebben. Vaak nemen media ook op een andere wijzen elkaars informatie over. Ideeën voor onderwerpen in talkshows, actualiteitenrubrieken en of het journaal op de televisie komen vrijwel altijd uit de krant, zo borduurt de ochtendkrant weer verder op onderwerpen die in het late avondjournaal een rol speelden, etc. Wanneer een bepaalde (spraakmakende) media-organisatie een onderwerp opblaast, zullen andere media deze zet vaak volgen. Zo kan een zeer kleine groep van bladen en programma s een directe invloed op de nationale media-agenda hebben. In elk land zijn slechts een beperkt aantal dag- en weekbladen en radio- en televisieprogramma s - die door journalisten gevolgd worden - de trendsetters en nieuwsmakers. Wanneer zij een onderwerp duidelijk accentueren, dan wórdt die ook belangrijk. Zo werd de populariteit van de mediamieke Pim Fortuyn, door veel politici en critici als een hype omschreven; hij kreeg veel aandacht van de media (waar politici in andere media weer op reageerden) en zijn zetelwinst steeg. Aangezien de (meeste) grote internationale persbureaus Europees of Amerikaans zijn, komen de belangrijke onderwerpen dus ook voort vanuit een Westerse belevingswereld. Nu ben ik absoluut niet vies van mijn eigen cultuur, maar ik zou het wel leuk en zinvol vinden wanneer de kijker ook nieuws, vergaard buiten dit vertrouwde bronnennetwerk, zou krijgen. 13

14 14 Tijdens een lezing hoorde ik van Joanne Tucker (die bij CNN én Al Jazeera als verslaggever werkzaam is geweest), dat de studio van Al Jazeera vlak na 11 september 2001 op zijn kop stond en journalisten onderzoeksgericht heen en weer renden met steeds weer nieuwer en diepgravender materiaal. Daarentegen verkeerden de journalisten bij CNN in een shock en reageerden zij niet onderzoekend maar meer gesloten en gericht op het behouden van de controle. (In een angstreactie als: We re under attack, let s not discuss anything, we ll find the enemy, etc.) Ik kan mij deze emotionele reactie goed voorstellen en dit is dan ook precies het punt waar ik persoonlijk - meer transparantie van nieuwsmedia wens. De subjectiviteit die een rol speelt bij het selecteren (en weergeven) van onderwerpen, benadrukte Joanne Tucker tijdens de lezing ook. Ik zou het enorm interessant, prikkelend en gewaagd vinden wanneer het RTL of NOSjournaal bij een ingrijpende gebeurtenis/ramp als 11-9 beelden van zowel de Amerikaanse kant als de Arabische kant dóór, achter of naast elkaar zou vertonen. Ongeknipt, niet streng geselecteerd, live, met ondertitels of zo mogelijk mondeling vertaald, zodat er een zekere levendigheid ontstaat, waarin de realiteit het brave en gecontroleerde format van nieuwsmedia kan overstijgen. Waarin tevens clichématige montages van instortende gebouwen en juichende Palestijnen overstegen worden. Wie heeft er baat bij nieuws? Is de klant koning? De belangrijkste inkomsten halen alle bureaus uit groepen klanten uit de Westerse (financiële) zakenwereld. (Veel bureaus zijn door invloedrijke zakenlui opgericht voor financiële berichten, waarna er pas later werd samengewerkt met kranten.) Daarna zijn de (inter)nationale mediabedrijven en landelijke persbureaus in het Westen de belangrijkste klanten. Ondanks hun eigen journalisten gebruiken de dagbladen, tv- en radiostations vooral informatie van de internationale persagentschappen. Deze klanten laten in het openbare leven en de publieke opinie de meeste sporen na. Als laatste zijn de nationale regeringen van rijke en ontwikkelde landen een niet onbelangrijke - en nauwelijks zichtbare - klant van de grote agentschappen. Zij hebben namelijk belang bij het snel verzamelen en verspreiden van informatie in de wereld. (Vooral bij de 1 e en 2 e WO is er sprake van Europese propaganda geweest, waar de Amerikanen zich aan ergerden.) Daarnaast zorgen adverteerders (met bepaalde belangen) ook voor inkomsten. (Het televisiejournaal sluit doorgaans niet met een gruwelijk of naar item af, omdat de kijker dan niet open genoeg zou staan voor het opvolgende reclameblok.) 14

15 15 Machtverdeling Rond 1970 ontstond er binnen de UNESCO een discussie over een Nieuwe Internationale Wereld Communicatie Orde (NWICO), waarbij ontwikkelingslanden de rijke westerse landen vroegen om hen te helpen bij het financieren van persbureaus voor de Derde Wereld. Dit kon volgens de landen bijdragen aan diverser en objectiever nieuws over die gebieden en zou de invloed die Westerse bedrijven hadden op het Internationale nieuws verminderen. Vooral de VS en Engeland waren fel tegen dit idee omdat het de vrije pers schade zou kunnen berokkenen. Zij trokken zich terug uit het debat, en de NWICO werd niet gerealiseerd. N.a.v. megafusies in de mediawereld zoals Time Warner (eigenaar van o.a. CNN) en America On Line (Amerika s grootste internetprovider), kwam er in de jaren 90 weer een discussie op gang. Men vreesde dat dergelijke megabedrijven de onafhankelijkheid van journalisten en de pluriformiteit in de berichtgevingen aan zouden tasten. De marktgerichtheid van grote mediabedrijven kan ook zorgen voor het negeren van bepaalde minderheidsgroepen, zoals consumentenbewegingen, feministen of christenfundamentalisten. Omdat dit niet voor een groot publiek interessant zou zijn en er zo weinig aan te verdienen valt. Internet is een wereldwijd (particulier) toegankelijk medium. Er zijn diverse gevestigde-, alternatieve (zoals Indymedia) én amateuristische (vloggers) nieuwsmedia te vinden. Onder de vloggers bevinden zich overigens ook veel professionele journalisten. Internet is (voor particulieren) wereldwijd bereikbaar. Waar komt het objectiviteitsideaal vandaan? Objectief: onbevooroordeeld, onbevangen: een zaak objectief beschouwen zonder zich door eigen gevoel of voorkeur te laten beïnvloeden; (tegenst subjectief) Wolters Woordenboek Nederlands Koenen, Wolters-Noordhoff, 1993 Er ligt een geschiedenis ten grondslag aan het objectiviteitsideaal van de journalistiek, die anderhalve eeuw geleden met name in Amerika en Groot-Brittannië ontstond. Nieuwsagentschappen als AP en dagbladen als de New York Times ontstonden en werden groter, doordat zij verschillende groepen klanten tegelijk van nieuws voorzagen. Om uitbereidingen te kunnen bereiken, moest een bepaalde stijl van berichtgeving ontwikkeld worden. Die nieuwsberichten richtten zich slechts op díe aspecten van de waargenomen realiteit, waarover de verschillende groepen klanten (met verschillende achtergronden en overtuigingen) het gemakkelijk eens konden worden. De aspecten waarvoor dit niet zou gelden, zonderden zij af voor latere meningvorming. Het objectieve nieuws diende dus efficiënt het economische doel van de bureaus. Ook in de wereld van wetenschap, onderwijs en media hebben de begrippen objectief en subjectief een zelfde soort oorsprong. In feite staat objectiviteit voor díe aspecten van een observatieverslag waarover de relevante groepen het in ieder geval eens kunnen worden, dus staan die gegevens in de eerste instantie vast. De aspecten waarover men het minder 15

16 gemakkelijk eens kan worden, zet men apart en worden bewaard voor een soort debat. Gegevens die door verschillende betrokkenen op een andere manier uitgelegd of geïnterpreteerd kunnen worden, noemt men dus subjectief. Ondanks dat het begrip objectiviteit met een vriendelijk doel verzonnen is, waarbij men met verschillende partijen rekening probeert te houden, is het wel de vraag welke partijen juist wel of niet relevantie hebben, met een bepaalde kwestie. Wie bepaalt dat? Men kan nooit in de schoenen van alle partijen gaan staan. Voor internationale westerse mediaorganisaties is als eerste het westerse media publiek relevant, daarna kan men eventueel een andere rijke partij selecteren (zoals Japan). Tweede- en derdewereld landen tellen in de beschouwing nauwelijks mee. Objectiviteit en bronnen Leon Sigal heeft een onderzoek gedaan over bronnengebruik. Hij zegt hierover: Objectiviteit in de journalistiek verwijst naar een stel retorische middelen en werkwijzen, die worden gebruikt om een nieuwsbericht samen te stellen. In deze zin heeft objectiviteit niets te maken met de waarheid of geldigheid van een bericht. En evenmin betekent het dat er geen interpretatie en vertekening aan het verhaal te pas komt. Geen enkele werkwijze kan de waarheid of geldigheid, of het vermijden van interpretatie en vertekening garanderen. Objectieve verslaggeving betekent (alleen) dat het openlijk binnendringen van de persoonlijke waarden van de reporter in het nieuwsbericht zoveel mogelijk vermeden wordt, en dat expliciete interpretatie bij het opschrijven van het verhaal tot een minimum wordt teruggebracht. Reporters doen dit door zich te onthouden van waardebeladen vocabulair, en door in de onpersoonlijke derde persoon te schrijven in plaats van in de persoonlijke eerste persoon. Bovenal proberen zij het verhaal en vooral enigerlei interpretatie van wat het betekent toe te schrijven aan bronnen Overgenomen uit De schepping van de wereld in het nieuws, pagina 87 In de jaren 70 is er veel ophef ontstaan doordat de CIA jarenlang een directe invloed had gehad op bepaalde berichtgevingen van grote Amerikaanse persagentschappen. Ook daarna zijn er door journalisten andere onthullingen gedaan over manipulaties en subsidies. Wereldmedia lijken soms zo blind te vertrouwen op bepaalde vaste bronnen, dat het soms lastig is en blijft om een objectieve relatie met die bron te onderhouden

17 17 (eigen werk, Iran ) 17

18 18 Beeldvorming Politiek en media Maurits Barendrecht In de Elsevier van 21 januari 2006 (nr. 3) staat een interview met Maurits Barendrecht, een hoogleraar in privaatrecht. Hij vindt dat enerzijds de normen van de media uitgehold zijn, en dat aan de andere kant een muur van voorlichters de toegang tot informatie en kennis over politici en hun activiteiten in Den Haag ontneemt. Doordat de pers ongestraft uitspraken van politici uit de context mogen halen, privézaken aan mogen halen en misleidende krantenkoppen mogen maken, verliezen politici het vertrouwen in de pers en durven zij minder snel openhartig met media in dialoog te gaan. Barendrecht zegt dat autodealers (bij het op de markt brengen van een nieuwe auto) aan strengere reclame-eisen zijn onderworpen dan media, die in krantenkoppen onjuiste suggesties mogen wekken. Is zo n wervende kop niet reclame voor het product krant? Daarbij schiet de informatie te kort, vindt hij: Wat weten we van een minister? Wat weten we over de leiderskwaliteiten van Wim Kok of Jan Peter Balkenende?...Van de mensen die in Den Haag aan het roer staan, weten we niets Als we onze politici beter zouden kennen, zouden we ze ook meer waarderen. Elsevier, 21 jan 2006 Aan de ene kant zou de pers dus zorgvuldiger en respectvoller met (heikele) informatie om moeten gaan, anderzijds zouden zij meer toegang moeten krijgen tot Den Haag, waardoor deze dubbele wist uiteindelijk vooral voor de burger goed uitpakt, omdat zij zo (inhoudelijk) beter geïnformeerd kunnen worden. Barendrecht vertelt dat hij schrok toen hij hoorde dat elke kabinetsvergadering begint met een rondje actualiteit. Dat wil zeggen; even doorpraten wat er in de media leeft. Ook van justitie weet ik dat de media een groot deel van de agenda van de top in beslag nemen. Dat lijkt me de wereld op zijn kop. Elesevier, 21 jan 2006 Ik denk dat een politicus die populariteit wil verwerven, vaak in zal gaan op kwesties die in de media een belangrijke rol spelen, om aan te sluiten bij de verwachtingen van het publiek. Zijn overtuigingen moeten in een mooi jasje gegoten worden, om de strijd met allerlei andere politici aan te kunnen gaan. (Ik vraag mij af of de realiteit iets is waarover verbaal gevochten zou moeten worden.) Uitspraken van politici moeten in ruime mate mediamiek zijn; fouten kunnen in een montage ernstiger overkomen. (Spontaniteit in de politiek kan voor ongewenste uitflappers zorgen, waar vervolgens een verontwaardigd debat aan kan worden gewijd.) Politici communiceren zelfs vaak via de krant en televisie met elkaar, reagerend op elkaars optreden of uitspraken. Het publiek is hier live aanwezig in de politiek, welke zich op het scherm afspeelt. Dit is de ultieme vorm van democratie. De kijker zapt of koopt en direct regeert het kijk- of winstcijfer over de populariteit van de politicus. Hierbij krijgt het officiële stemmen de nostalgische lading van een toeristisch uitstapje; men kan in het stemlokaal de sfeer van een formele democratie nog even op snuiven. 18

19 19 Psychologische invloed van media en terrorisme Verdachte tassen In verbleef ik een tijdje in Israël (vlak na de tweede intifada). Vooral in Jeruzalem was de angst voor zelfmoordaanslagen in het dagelijkse leven voelbaar, en overigens niet zonder reden. Het is normaal wanneer militairen een straat af aan het zetten waren om een verlaten tas nader te inspecteren. Ook ik was een keer een plastic tas in een bus vergeten en dit heeft waarschijnlijk tot veel toestanden geleid. Over het algemeen meden Palestijnen en Israëli s elkaar. Toen ik na een bezoek aan Jordanië terug ging naar Israël, via de Westelijke Jordaanoever (Westbank), vroegen Israëlische militairen bij de grensovergang mij of ik contact had gehad met Arabieren (lees: of iemand misschien een bom in mijn tas had gedaan). Het was een tragikomische vraag, na een reis in een Arabisch land Ik was trots op mijn multiculturele Nederland. En ik hoopte met heel mijn hart dat we nooit op Israël zouden gaan lijken, wat dergelijke geschetste situaties betreft. Inmiddels heb ik het al vaker in Nederland meegemaakt dat een tram- of metrotunnel werd afgesloten, om een verlaten tas te controleren. En ik denk dat wanneer een dergelijk (anti-) terrorismeproces eenmaal op gang is gekomen, het steeds heftiger vormen aan zal nemen. Voor zowel potentiële daders als slachtoffers zal het onderwerp meer tot leven komen. Vanaf 27 februari 2006 zal de landelijke campagne tegen terrorisme beginnen, middels spotjes, folders, advertenties, e.d. Zonder moslimextremisme, geweld en problemen goed te willen praten, denk ik wel dat media een essentiële rol spelen in discussies (integratie, Islam, criminaliteit, terrorisme), die op de lange termijn schadelijk kunnen zijn voor het imago van de Arabische (Marokkaanse), religieuze en/of gemengde gemeenschap in Nederland. Dit kan segregatie stimuleren. (eigen werk, Amsterdam) 19

20 20 Negatief virus In december 2005 stond ik in Den Haag bij een tramhalte naast de hofvijver vlakbij het binnenhof - te wachten. Het was een frisse middag en rustig op straat. Opeens draaide een auto die zojuist op de weg achter het tramhokje reed, via de trambaan met vlotte vaart om en reed weer naar achteren. De auto stopte abrupt achter het tramhokje. Nieuwsgierig keek ik naar de auto. Wie had daar zo n haast? Een Arabische man van ergens in de dertig stapte vanaf de bestuurdersstoel uit en ging met grote passen naar de achterbak. Daar pakte hij een gevulde weekend tas en liep hiermee snel naar de tramhalte. Hij zette de tas naast me neer en liep weer naar de auto die nog met ronkende motor op de weg stond. Ik stond even verbaasd te kijken omdat ik dacht dat hij weer weg wilde rijden. Ik fantaseerde - tegen mijn goede wil in - dat er iets heel engs in die tas zou kunnen zitten. Even wist ik niet wat ik moest doen. Ik ben een type van adequaat en snel handelen in bedreigende situaties, maar ik besefte dat mijn angstgedachte heel goed ongegrond kon zijn Opeens haalde de man een kind van de achterbank en kwam met hem weer naar de halte toe gelopen. Samen bleven ze daar staan wachten. Ik ontspande weer. Een andere volwassene zal van de achterbank af zijn gekomen en de auto verder hebben gereden, of iets dergelijks, maar dat heb ik niet eens meer gezien. Ik was geschrokken van de confrontatie met mijn eigen (in dit geval ongegronde) angstreflex. Blijkbaar ben ik ondanks mijn open instelling naar diverse culturen en Arabische mensen toch onbewust beïnvloed door negatieve berichten uit de media. En ik zeg u dat ik niet blij ben met dit negatieve virus in mijn hersens, dat mijn positieve gemoed beschadigt. Ik wil een deel van het geld terug dat ik aan kranten heb betaald én een uitleg over de publicaties van de uitgevers. Psychologisch onderzoek Er is onderzocht dat 51 procent van de Nederlanders moslims schijnt te wantrouwen. In de VS is dit 22 procent en in Frankrijk 34 procent. 40 procent van de Nederlanders meent dat de laatste jaren de relatie met Turken en Marokkanen is verslechterd. Blijkbaar hebben de moord op Theo van Gogh, 11 september en andere aanslagen veel mensen bang(er) gemaakt voor de islam. Daarbij is er gebleken dat mensen banger zijn voor vreemde gezichten dan voor gezichten van mensen uit de eigen groep. Hier is een evolutionaire theorie voor: dat wat u eerder heeft meegemaakt was kennelijk niet slecht, want u heeft het in ieder geval overleefd. En met een onbekend gezicht moet u dat nog maar afwachten. Vaak wanneer terrorisme in de media wordt belicht, wordt dit gekoppeld aan de Islam of de Arabische wereld, en zo aan Marokkanen. Ik heb bekeken hoe media een rol kunnen spelen bij het tot leven wekken van terrorisme, wanneer zij vaak (en negatief) hier op ingaan. 20

;k;lk. Les 2 Journalistieke regels

;k;lk. Les 2 Journalistieke regels Les 2 Journalistieke regels Organisatie Dit heeft u nodig: Digibord (hyperlink Nieuwsmediaportal) Pennen NieuwsMakers Toolkit Werkblad Journalistieke regels Landelijke- en regionale dagbladen via de Nieuwsservice

Nadere informatie

Een Berbers dorp. Mijn zussen en ik mochten van mijn vader naar school. Meestal mochten alleen jongens naar school.

Een Berbers dorp. Mijn zussen en ik mochten van mijn vader naar school. Meestal mochten alleen jongens naar school. Een Berbers dorp Ik ben geboren en opgegroeid in het noorden van Marokko. In een buitenwijk van de stad Nador. Iedereen kent elkaar en altijd kun je bij de mensen binnenlopen. Als er feest is, viert het

Nadere informatie

Theorieboek. leeftijd, dezelfde hobby, of ze houden van hetzelfde. Een vriend heeft iets voor je over,

Theorieboek. leeftijd, dezelfde hobby, of ze houden van hetzelfde. Een vriend heeft iets voor je over, 3F Wat is vriendschap? 1 Iedereen heeft vrienden, iedereen vindt het hebben van vrienden van groot belang. Maar als we proberen uit te leggen wat vriendschap precies is staan we al snel met de mond vol

Nadere informatie

Reality Reeks Verwerkingsopdrachten. Mooi meisje Verliefd op een loverboy

Reality Reeks Verwerkingsopdrachten. Mooi meisje Verliefd op een loverboy Reality Reeks Verwerkingsopdrachten Mooi meisje Verliefd op een loverboy Lees blz. 3. Woont Laura in de stad of op het platteland? Hoe weet je dat? Lees blz. 5 en 7. Woont Laura s oma al lang op de boerderij?

Nadere informatie

1 Keynote Guido van Nispen 29/01/2015 Partner in nieuws

1 Keynote Guido van Nispen 29/01/2015 Partner in nieuws 1 Keynote Guido van Nispen 29/01/2015 Partner in nieuws Beste relatie, Namens directie, Commissarissen en Aandeelhouder van het ANP willen wij u hierbij een digitale herinnering aanbieden van de lunch

Nadere informatie

Kan ik het wel of kan ik het niet?

Kan ik het wel of kan ik het niet? 1 Kan ik het wel of kan ik het niet? Hieronder staan een aantal zogenaamde kan ik het wel, kan ik het niet-schalen. Deze hebben betrekking op uw taalvaardigheid in zowel het Nederlands als het Engels.

Nadere informatie

Met gegrauw en gesnauw bereik je niks

Met gegrauw en gesnauw bereik je niks 81 Weike Medendorp, PvdA Met gegrauw en gesnauw bereik je niks Ik denk dat we een aantal resultaten hebben bereikt waar we trots op mogen zijn. Neem bijvoorbeeld het plan van transformatie voor de Enci,

Nadere informatie

Hanneke van Herk. 1. Beschrijvingsopdracht: Uitgewerkt persoonlijke reactie:

Hanneke van Herk. 1. Beschrijvingsopdracht: Uitgewerkt persoonlijke reactie: 1. Beschrijvingsopdracht: Motivatie: Ik heb dit boek gelezen, omdat ik een deel van de film had gezien en nieuwsgierig was naar de rest van het verhaal. Ik was eerst begonnen aan het boek Karakter van

Nadere informatie

www.rkdiaconie.nl/ er zijn/ specifieke activiteit uitvoeren

www.rkdiaconie.nl/ er zijn/ specifieke activiteit uitvoeren BEGRIJP JE WAT IK ZEG? Over communicatie, luisteren en vooroordelen Situering Om op een zinvolle manier met elkaar te communiceren, heb je veel vaardigheden nodig. De doelstellingen van deze trainingsachtige

Nadere informatie

De twee zaken waarover je in dit boek kunt lezen, zijn de meest vreemde zaken die Sherlock Holmes ooit heeft opgelost.

De twee zaken waarover je in dit boek kunt lezen, zijn de meest vreemde zaken die Sherlock Holmes ooit heeft opgelost. Sherlock Holmes was een beroemde Engelse privédetective. Hij heeft niet echt bestaan. Maar de schrijver Arthur Conan Doyle kon zo goed schrijven, dat veel mensen dachten dat hij wél echt bestond. Sherlock

Nadere informatie

Minder nieuws voor hetzelfde geld?

Minder nieuws voor hetzelfde geld? www.nieuwsmonitor.net Minder nieuws voor hetzelfde geld? Van broadsheet naar tabloid Meer weten? Onderzoekers Nieuwsmonitor Carina Jacobi Joep Schaper Kasper Welbers Kim Janssen Maurits Denekamp Nel Ruigrok

Nadere informatie

Koningspaard Polle en de magische kamers van paleis Kasagrande

Koningspaard Polle en de magische kamers van paleis Kasagrande Koningspaard Polle en de magische kamers van paleis Kasagrande Eerste druk 2015 R.R. Koning Foto/Afbeelding cover: Antoinette Martens Illustaties door: Antoinette Martens ISBN: 978-94-022-2192-3 Productie

Nadere informatie

Terrorisme en dan verder Wat te doen na een aanslag?

Terrorisme en dan verder Wat te doen na een aanslag? Terrorisme en dan verder Wat te doen na een aanslag? Publieksversie Ga zo veel mogelijk door met uw normale dagelijkse activiteiten. Dat geeft u het gevoel dat u de baas bent over de situatie. Dit is ook

Nadere informatie

Een interpretatie van communicatie Rumi Knoppel

Een interpretatie van communicatie Rumi Knoppel Deel 1 Een interpretatie van communicatie Rumi Knoppel Voorwoord Om te beginnen met het uiteenzetten van een interpretatie van communicatie en de daarbij behorende analyse ben ik gehouden om aan te geven

Nadere informatie

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info. Racisme

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info. Racisme Racisme Ik heb een onderwerp gekozen dat jullie misschien een beetje vreemd zullen vinden, namelijk het thema 'racisme'. Als je dat woord opzoekt dan staat er: Racisme: racisme is het discrimineren van

Nadere informatie

22 januari 2015. Onderzoek: Jouw vrijheid, mijn vrijheid

22 januari 2015. Onderzoek: Jouw vrijheid, mijn vrijheid 22 januari 2015 Onderzoek: Jouw vrijheid, mijn vrijheid 1 Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 45.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van een online

Nadere informatie

ARMOEDE. Schriftelijke Bezinning. Anoniem

ARMOEDE. Schriftelijke Bezinning. Anoniem ARMOEDE Schriftelijke Bezinning Anoniem INHOUDSOPGAVE INTRODUCTIE... 3 Levensvragen... 3 Stelling... 3 Antwoorden op levensvragen... 4 Mijn standpunt... 4 INTERVIEWS... 5 Derde generatie.... 5 Tweede generatie....

Nadere informatie

De PAAZ, wat is dat? Informatie voor kinderen van 8 tot 12 jaar

De PAAZ, wat is dat? Informatie voor kinderen van 8 tot 12 jaar De PAAZ, wat is dat? Informatie voor kinderen van 8 tot 12 jaar De afgelopen weken was het niet zo leuk bij Pim thuis. Zijn moeder lag de hele dag in bed. Ze stond niet meer op, deed geen boodschappen

Nadere informatie

Ellen Schild. Tineke Groen

Ellen Schild. Tineke Groen Ellen Schild Tineke Groen Jaar in jaar uit besteden we in Mebest aandacht aan fraaie afbouwprojecten. Achter elk van die projecten zitten vakmensen. Vakmensen die het bedenken, vakmensen die het maken.

Nadere informatie

Wat is realiteit? (interactie: vraagstelling wie er niet gelooft en wie wel)

Wat is realiteit? (interactie: vraagstelling wie er niet gelooft en wie wel) Wat is realiteit? De realiteit is de wereld waarin we verblijven met alles wat er is. Deze realiteit is perfect. Iedere mogelijkheid die we als mens hebben wordt door de realiteit bepaald. Is het er, dan

Nadere informatie

Leven vanuit Overvloed of Tekort?

Leven vanuit Overvloed of Tekort? Leven vanuit Overvloed of Tekort? Dank allereerst aan de Dijken van Wijven. Zonder jullie vrouwenhadden we hier nu niet met elkaar gestaan. Wat een prachtige traditie: om in het Zeeuwse landschap natuur

Nadere informatie

Een dag uit het leven van een au pair Doëlla Kroll

Een dag uit het leven van een au pair Doëlla Kroll Een dag uit het leven van een au pair Doëlla Kroll Weer een dag dat ik vroeg moet op staan, de ellende weer begint. De dagen worden steeds langer en vermoeiender. De dingen waaraan ik gedacht heb om het

Nadere informatie

Copyright Marlou en Anja Alle rechten voorbehouden Opeenrijtje.com info@opeenrijtje.com 3.0 [2]

Copyright Marlou en Anja Alle rechten voorbehouden Opeenrijtje.com info@opeenrijtje.com 3.0 [2] Copyright Marlou en Anja Alle rechten voorbehouden Opeenrijtje.com info@opeenrijtje.com 3.0 [2] Voorwoord Voor je ligt het e-book: Praktisch en Positief Opvoeden met structuur van de PEPmethode. Op basis

Nadere informatie

Met NLP de kredietcrisis te lijf Duurzaam winst behalen door compassie

Met NLP de kredietcrisis te lijf Duurzaam winst behalen door compassie Steven Smit Voor de mens in organisaties Met NLP de kredietcrisis te lijf Duurzaam winst behalen door compassie Door Steven Smit 2008 Steven Smit BV voor de mens in organisaties Chopinstraat 148 1817 GD

Nadere informatie

Niveaubepaling Nederlandse taal

Niveaubepaling Nederlandse taal Niveaubepaling Nederlandse taal Voor een globale niveaubepaling kunt u de niveaubeschrijvingen A1 t/m C1 doornemen en vaststellen welk niveau het beste bij u past. Niveaubeschrijving A0 Ik heb op alle

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Voorwoord 5. Inleiding 11

Inhoudsopgave. Voorwoord 5. Inleiding 11 Inhoudsopgave Voorwoord 5 Inleiding 11 1 Eerste verkenning 15 1.1 Waarom is kennis van religie belangrijk voor journalisten? 16 1.2 Wat is religie eigenlijk? 18 1.2.1 Substantieel en functioneel 18 1.2.2

Nadere informatie

Niveaus van het Europees Referentiekader (ERK)

Niveaus van het Europees Referentiekader (ERK) A Beginnend taalgebruiker B Onafhankelijk taalgebruiker C Vaardig taalgebruiker A1 A2 B1 B2 C1 C2 LUISTEREN Ik kan vertrouwde woorden en basiszinnen begrijpen die mezelf, mijn familie en directe concrete

Nadere informatie

Bert staat op een ladder. En trekt aan de planten die groeien in de dakgoot. Hij verstopt de luidspreker en het stopcontact achter de planten.

Bert staat op een ladder. En trekt aan de planten die groeien in de dakgoot. Hij verstopt de luidspreker en het stopcontact achter de planten. Helaas Wanneer besloot Bert om Lizzy te vermoorden? Vreemd. Hij herinnert zich het niet precies. Het was in ieder geval toen Lizzy dat wijf leerde kennen. Dat idiote wijf met haar rare verhalen. Bert staat

Nadere informatie

Wat het effect van een vraag is, hangt sterk af van het soort vraag. Hieronder volgen enkele soorten vragen, geïllustreerd met voorbeelden.

Wat het effect van een vraag is, hangt sterk af van het soort vraag. Hieronder volgen enkele soorten vragen, geïllustreerd met voorbeelden. Actief luisteren Om effectief te kunnen communiceren en de boodschap van een ander goed te begrijpen, is het belangrijk om de essentie te achterhalen. Je bent geneigd te denken dat je een ander wel begrijpt,

Nadere informatie

6 In Beeld. Bieke Depoorter

6 In Beeld. Bieke Depoorter 6 In Beeld Bieke Depoorter De 25-jarige fotografe Bieke Depoorter uit Ingooigem besloot pas in het laatste jaar middelbaar, tot verrassing van velen, om fotografie te gaan studeren. Ze trok naar het Kask

Nadere informatie

Bijna niet te geloven, maar iedereen leest. Uniek in Nederland!

Bijna niet te geloven, maar iedereen leest. Uniek in Nederland! Bijna niet te geloven, maar iedereen leest Uniek in Nederland! Het is bijna niet te geloven, maar iedereen leest Brabants Centrum! Brabants Centrum is al 70 jaar dé krant van Boxtel met een bereik van

Nadere informatie

Noach bouwt een ark Genesis 6-8

Noach bouwt een ark Genesis 6-8 2 Noach bouwt een ark Genesis 6-8 Het is niet fijn meer op de aarde. De mensen maken ruzie, ze vechten en ze zijn God vergeten. Maar er is één man die anders is. Dat is Noach. Op een dag praat God met

Nadere informatie

Mijn laatste nieuwsbrief

Mijn laatste nieuwsbrief Mijn laatste nieuwsbrief Lieve familie, vrienden en sponsors! Mijn laatste nieuwsbrief schrijf ik vanuit het prachtige en kleurrijke Sri Lanka! Hier vierde ik Kerst en Oud en Nieuw met de bemanning van

Nadere informatie

Er was eens een heel groot bos. Met bomen en bloemen. En heel veel verschillende dieren. Aan de rand van dat bos woonde, in een grot, een draakje. Dat draakje had de mooiste grot van iedereen. Lekker vochtig

Nadere informatie

AMIGA4LIFE. Hooggevoelig, wat is dat? WWW.AMIGA4LIFE.NL T. 06-424 99985 @AMIGA4LIFECOACH VLAARDINGEN

AMIGA4LIFE. Hooggevoelig, wat is dat? WWW.AMIGA4LIFE.NL T. 06-424 99985 @AMIGA4LIFECOACH VLAARDINGEN AMIGA4LIFE Hooggevoelig, wat is dat? 7-10 jaar WWW.AMIGA4LIFE.NL T. 06-424 99985 @AMIGA4LIFECOACH VLAARDINGEN 1 voorlichtingsbrochure hooggevoeligheid - www.amiga4life.nl Ik heb een talent! Ik kan goed

Nadere informatie

zondagmorgen 14 november 2010 Welkomkerk ds. W.H. Hendriks-Vogelaar

zondagmorgen 14 november 2010 Welkomkerk ds. W.H. Hendriks-Vogelaar Gemeente van de Heer Jezus Christus, Jongeren, ouderen, kinderen van God, Zoals ik voor de lezing al gezegd heb; het gaat vanmorgen niet over trouwen of getrouwd zijn, dat is alleen een voorbeeld verhaal.

Nadere informatie

MEE Nederland. Raad en daad voor iedereen met een beperking. Moeilijk lerend. Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind

MEE Nederland. Raad en daad voor iedereen met een beperking. Moeilijk lerend. Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind MEE Nederland Raad en daad voor iedereen met een beperking Moeilijk lerend Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind Moeilijk lerend Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind Inhoudsopgave

Nadere informatie

Eindexamen maatschappijwetenschappen havo 2010 - I

Eindexamen maatschappijwetenschappen havo 2010 - I Opgave 1 Massamedia: Hoe maken we jongeren meer mediawijs? Bij deze opgave horen de teksten 1 tot en met 3 uit het bronnenboekje. Inleiding Door de komst van nieuwe media zoals internet en mobiele telefonie

Nadere informatie

Common European Framework of Reference (CEFR)

Common European Framework of Reference (CEFR) Common European Framework of Reference (CEFR) Niveaus van taalvaardigheid volgens de Raad van Europa De doelstellingen van de algemene taaltrainingen omschrijven we volgens het Europese gemeenschappelijke

Nadere informatie

Reflecteren met kinderen; leren door vragen Yvonne Kleefkens en José van Loo

Reflecteren met kinderen; leren door vragen Yvonne Kleefkens en José van Loo Reflecteren met kinderen; leren door vragen Yvonne Kleefkens en José van Loo Jonge kinderen denken graag na over de wereld. Dat uit zich al heel vroeg in bijvoorbeeld de vragen die ze stellen: waarom,

Nadere informatie

In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen

In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen 14 In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen einde, alleen een voortdurende kringloop van materie

Nadere informatie

Elke miskraam is anders (deel 2)

Elke miskraam is anders (deel 2) Elke miskraam is anders (deel 2) Eindelijk zijn we twee weken verder en heb ik inmiddels de ingreep gehad waar ik op zat te wachten. In de tussen tijd dacht ik eerst dat ik nu wel schoon zou zijn, maar

Nadere informatie

Hij had dezelfde soort helm op als in het beeld vooraf...2 Mijn vader was verbaasd dat ik alles wist...3 Ik zat recht overeind in mijn bed te

Hij had dezelfde soort helm op als in het beeld vooraf...2 Mijn vader was verbaasd dat ik alles wist...3 Ik zat recht overeind in mijn bed te Hij had dezelfde soort helm op als in het beeld vooraf...2 Mijn vader was verbaasd dat ik alles wist...3 Ik zat recht overeind in mijn bed te kijken...4 De mensenmenigte opende zich in het midden...5 Toen

Nadere informatie

Koos van Dam: 'Rusland is het enige land dat gewoon met Syrië communiceert'

Koos van Dam: 'Rusland is het enige land dat gewoon met Syrië communiceert' DOSSIER 4 UUR NIEUWSBREAK Koos van Dam: 'Rusland is het enige land dat gewoon met Syrië communiceert' Door: Irene de Zwaan 05/09/13, 16:07 YOUTUBE. Koos van Dam tijdens een optreden in Pauw&Witteman. NIEUWSBREAK

Nadere informatie

Suzanne Peters. Blijf bij me! liefdesroman

Suzanne Peters. Blijf bij me! liefdesroman Suzanne Peters Blijf bij me! liefdesroman Hoofdstuk 1 Katja belde aan bij het huis. Ze vond het toch wel erg spannend. Het was de tweede keer dat ze op visite ging bij de hondenfokker en deze keer zou

Nadere informatie

Kinderen met slaapproblemen

Kinderen met slaapproblemen Kinderen met slaapproblemen Een werkboek voor ouders Ruttien Schregardus BOOM Inhoud Voorwoord 7 1 Inleiding 11 Hoe kan dit werkboek gebruikt worden? 12 Tellen 1 14 2 Adviezen voor de eerste week overdag

Nadere informatie

Hij ontmoette twee dove meisjes en hij leerde hen een gebarentaal.

Hij ontmoette twee dove meisjes en hij leerde hen een gebarentaal. Fragment 2 Gebarentaal TWEEDE GRAAD Lichaamstaal is niet weg te denken als we spreken. Onze mimiek, onze handen vertellen vaak meer dan woorden. Maar als je alleen je handen en je mimiek hebt om je uit

Nadere informatie

de aanbieding reclame, korting De appels zijn in de a Ze zijn vandaag extra goedkoop.

de aanbieding reclame, korting De appels zijn in de a Ze zijn vandaag extra goedkoop. Woordenlijst bij hoofdstuk 4 de aanbieding reclame, korting De appels zijn in de a Ze zijn vandaag extra goedkoop. alleen zonder andere mensen Hij is niet getrouwd. Hij woont helemaal a, zonder familie.

Nadere informatie

Ben je slachtoffer? Folder voor jongeren

Ben je slachtoffer? Folder voor jongeren Ben je slachtoffer? Folder voor jongeren Mijn leven veranderde zo n drie jaar geleden. Juist de dag voor mijn mama s verjaardag kreeg ze van mijn vader een kogel door het hoofd. Wonder boven wonder overleefde

Nadere informatie

Hartstocht voor je financiën

Hartstocht voor je financiën INHOUDSOPGAVE 1. Hartstocht voor je financiën................................ 5 2. Geld!...................................................... 7 3. De wet van de geleidelijke groei............................

Nadere informatie

Jouw reis door de Bijbel. Uitgeverij Jes! Zoetermeer

Jouw reis door de Bijbel. Uitgeverij Jes! Zoetermeer Nieske Selles-ten Brinke Jouw reis door de Bijbel Dagboek voor kinderen Uitgeverij Jes! Zoetermeer Onder de naam Jes! Junior verschijnen boeken voor kinderen tot twaalf jaar. Jes! Junior is een imprint

Nadere informatie

Onderzoek: Jouw vrijheid, mijn vrijheid

Onderzoek: Jouw vrijheid, mijn vrijheid Onderzoek: Jouw vrijheid, mijn vrijheid Publicatiedatum: 22-01-2015 Over dit onderzoek Het 1V Jongerenpanel, onderdeel van EenVandaag, bestaat uit ruim 3000 jongeren van 12 t/m 24 jaar. Aan dit online

Nadere informatie

Er zijn 2 redenen om te hollaback-en : voor jezelf en voor de wereld..

Er zijn 2 redenen om te hollaback-en : voor jezelf en voor de wereld.. Hollaback! (= Roep terug) betekent : Reageren Tegen straatintimidatie, op jouw manier. Of je nu iemand vertelt wat je overkwam, je verhaal deelt online, het in kaart brengt via de Hollaback app, op het

Nadere informatie

2011-2015. Beleidsplan Stichting De Upside van Down

2011-2015. Beleidsplan Stichting De Upside van Down 2011-2015 Beleidsplan Stichting De Upside van Down Caroline Belle 2011-2015 Inhoud Inleiding. pagina 03 Hoofdstuk 1, Uitgangspunten. pagina 05 Hoofdstuk 2, Visie pagina 06 Hoofdstuk 3, Doelstellingen.

Nadere informatie

Politiek en politici in het nieuws in vijf landelijke dagbladen Samenvatting

Politiek en politici in het nieuws in vijf landelijke dagbladen Samenvatting Politiek en politici in het nieuws in vijf landelijke dagbladen Samenvatting Otto Scholten & Nel Ruigrok Stichting Het Persinstituut De Nederlandse Nieuwsmonitor Amsterdam, april 06 1 Inleiding Puntsgewijs

Nadere informatie

Pizza Verdi. Opdrachtenblad. Regie: Gary Nadeau Jaar: 2011 Duur: 8 minuten

Pizza Verdi. Opdrachtenblad. Regie: Gary Nadeau Jaar: 2011 Duur: 8 minuten Pizza Verdi Regie: Gary Nadeau Jaar: 2011 Duur: 8 minuten Opdrachtenblad Lesuurpakket Pizza Verdi (thema s: sociale verschillen, stereotyperingen/vooroordelen; verdiepingsopdracht Amerikaanse burgerrechten)

Nadere informatie

Ben jij een kind van gescheiden ouders? Dit werkboekje is speciaal voor jou!

Ben jij een kind van gescheiden ouders? Dit werkboekje is speciaal voor jou! Hallo Ben jij een kind van gescheiden ouders? Dit werkboekje is speciaal voor jou Als je ouders uit elkaar zijn kan dat lastig en verdrietig zijn. Misschien ben je er boos over of denk je dat het jouw

Nadere informatie

De logo s heb ik zelf gemaakt.

De logo s heb ik zelf gemaakt. Voorwoord: Mijn tijdschrift gaat vooral over YouTube, want dat is een van mijn grootste hobby s. Ook zit er veel van mijn persoonlijkheid in. Voor deze opdracht heb ik vooral naar mezelf gekeken en het

Nadere informatie

8 MEDIA EN SOCIALE MEDIA

8 MEDIA EN SOCIALE MEDIA 53 8 MEDIA EN SOCIALE MEDIA Media Afhankelijk van de omstandigheden kan het verstandig zijn om de media proactief te benaderen op het moment dat een afdeling van de school zwak of zeer zwak wordt. Bij

Nadere informatie

Kwaliteit van leven Een hulpmiddel bij de voorbereiding van een zorgplan

Kwaliteit van leven Een hulpmiddel bij de voorbereiding van een zorgplan Kwaliteit van leven Een hulpmiddel bij de voorbereiding van een zorgplan De zorg en begeleiding van mensen met een verstandelijke beperking moet erop gericht zijn dat de persoon een optimale kwaliteit

Nadere informatie

Verhaal: Jozef en Maria

Verhaal: Jozef en Maria Verhaal: Jozef en Maria Er was eens een vrouw, Maria. Maria was een heel gewone jonge vrouw, net zo gewoon als jij en ik. Toch had God haar uitgekozen om iets heel belangrijks te doen. Iets wat de hele

Nadere informatie

Hoe gelukkig ben je? Opdracht 1

Hoe gelukkig ben je? Opdracht 1 Hoe gelukkig ben je? Geluk is een veranderlijk iets. Het ene moment kun je jezelf diep gelukkig voelen, maar het andere moment lijkt het leven soms maar een zware last. Toch is voor geluk ook een soort

Nadere informatie

Handboek Politiek. Derde Kamer der Staten-Generaal

Handboek Politiek. Derde Kamer der Staten-Generaal Handboek Politiek Derde Kamer der Staten-Generaal Hallo Kamerlid van de Derde Kamer der Staten-Generaal, Gefeliciteerd! Deze week ben jij een politicus. Je gaat samen met je klasgenoten discussiëren over

Nadere informatie

KIDmail 25. www.kidpartners.nl. Januari 2013

KIDmail 25. www.kidpartners.nl. Januari 2013 www.kidpartners.nl KIDmail 25 Januari 2013 Allereerst willen wij jou een stralend 2013 wensen met de onderstaande doodle. Je kunt zelf invullen waar jouw ster het komend jaar gaat stralen. We hebben het

Nadere informatie

IP72 Brabants Dagblad. Analyse

IP72 Brabants Dagblad. Analyse IP72 Brabants Dagblad Analyse 01 Organisatie Bij Brabants Dagblad BV werken ongeveer 400 personen, waarvan bijna de helft bij de redactie, 100 bij advertentie-exploitatie, 70 bij oplage en 30 bij overige

Nadere informatie

narratieve zorg Elder empowering the elderly

narratieve zorg Elder empowering the elderly narratieve zorg Elder empowering the elderly huisbezoek 1: KENNISMAKING - 2 - KENNISMAKING - huisbezoek 1- a kennismaking huisbezoek 1: KENNISMAKING a vertrouwelijkheid individueel in teamverband naar

Nadere informatie

Deze handreiking is van:

Deze handreiking is van: 9 lessen over het volgen van Jezus Deze handreiking is van: Deze cursus is geschreven Beryl Voorhoeve en opgemaakt door Judith Maarsen. Ten behoeve van de kinderstudiegroepen voor de bovenbouw Gebruikte

Nadere informatie

Sterdienst 8 februari 2015 Oosterkerk: Thema: Mag ik mij even voorstellen, n.a.v. Lukas 19, 1 10 Jezus en Zacheus. Ds.

Sterdienst 8 februari 2015 Oosterkerk: Thema: Mag ik mij even voorstellen, n.a.v. Lukas 19, 1 10 Jezus en Zacheus. Ds. Sterdienst 8 februari 2015 Oosterkerk: Thema: Mag ik mij even voorstellen, n.a.v. Lukas 19, 1 10 Jezus en Zacheus. Ds. Evert Jan Hefting Mag ik me even voorstellen? Mijn naam is Zacheüs, oppertollenaar

Nadere informatie

FOTOREGELS. Uitleg en regels rondom het gebruik van foto s. Het auteursrecht. Als ik een foto koop, krijg ik dan ook de rechten op de foto?

FOTOREGELS. Uitleg en regels rondom het gebruik van foto s. Het auteursrecht. Als ik een foto koop, krijg ik dan ook de rechten op de foto? FOTOREGELS Uitleg en regels rondom het gebruik van foto s Over auteursrecht op foto s is bij consumenten wel eens onduidelijkheid. Soms kan dat tot vervelende situaties leiden voor zowel klant als fotograaf.

Nadere informatie

Luisteren is: erkenning geven

Luisteren is: erkenning geven enuit nuit Luisteren is: erkenning geven it Luisteren is: erkenning geven Onze dagen zitten vol prikkels. Waar vinden we de ruimte om stil te zijn en rustig te luisteren naar wat er in ons omgaat? En als

Nadere informatie

Copyright Marlou en Anja Alle rechten voorbehouden Opeenrijtje.com info@opeenrijtje.com 3.0

Copyright Marlou en Anja Alle rechten voorbehouden Opeenrijtje.com info@opeenrijtje.com 3.0 2 Deel 1 Beïnvloeden van gedrag - Zeg wat je doet en doe wat je zegt - 3 Interactie Het gedrag van kinderen is grofweg in te delen in gewenst gedrag en ongewenst gedrag. Gewenst gedrag is gedrag dat we

Nadere informatie

DE GROTE LERAREN ALS SPIEGEL VOOR ZELFREFLECTIE?.

DE GROTE LERAREN ALS SPIEGEL VOOR ZELFREFLECTIE?. DE GROTE LERAREN ALS SPIEGEL VOOR ZELFREFLECTIE?. Amersfoort, 21 augustus 2007 John van den Hout Geachte aanwezigen, Toen ik me voorbereidde om voor u dit verhaal te houden, was mijn eerste gedachte: Wat

Nadere informatie

Vertrouwen na hersenletsel, hoe zit dat?

Vertrouwen na hersenletsel, hoe zit dat? Vertrouwen na hersenletsel, hoe zit dat? Hersenen een populair item Hersenen een populair item Hersenen een populair item Hersenen een populair item Hersenen een populair item Hersenen een populair item

Nadere informatie

Samenvatting. Clay Shirky Iedereen Hoofdstuk 4 Eerst publiceren, dan filteren. Esther Wieringa - 0817367 Kelly van de Sande 0817383 CMD2B

Samenvatting. Clay Shirky Iedereen Hoofdstuk 4 Eerst publiceren, dan filteren. Esther Wieringa - 0817367 Kelly van de Sande 0817383 CMD2B Samenvatting Clay Shirky Iedereen Hoofdstuk 4 Eerst publiceren, dan filteren Esther Wieringa - 0817367 Kelly van de Sande 0817383 CMD2B Deze samenvatting gaat over hoofdstuk 4; eerst publiceren dan filteren,

Nadere informatie

Resultaten & conclusies onderzoek:

Resultaten & conclusies onderzoek: Resultaten & conclusies onderzoek: Kinderen over armoede en vluchtelingen door Kinderen Goedgekeurd! Er hebben in totaal 50 scholen deelgenomen aan deze enquête. Dit gaat om een 3000-tal leerlingen. 1.

Nadere informatie

Wat is PDD-nos? VOORBEELDPAGINA S. Wat heb je dan? PDD-nos is net als Tourette een neurologische stoornis. Een stoornis in je hersenen.

Wat is PDD-nos? VOORBEELDPAGINA S. Wat heb je dan? PDD-nos is net als Tourette een neurologische stoornis. Een stoornis in je hersenen. Wat is PDD-nos? 4 PDD-nos is net als Tourette een neurologische stoornis. Een stoornis in je hersenen. Eigenlijk vind ik stoornis een heel naar woord. Want zo lijkt het net of er iets niet goed aan me

Nadere informatie

September 2008 Door: Charlotte Storm van s Gravesande. Bijbehorende foto's: zie onderaan de tekst. Hallo mede dierenvrienden,

September 2008 Door: Charlotte Storm van s Gravesande. Bijbehorende foto's: zie onderaan de tekst. Hallo mede dierenvrienden, September 2008 Door: Charlotte Storm van s Gravesande Bijbehorende foto's: zie onderaan de tekst Hallo mede dierenvrienden, Na mijn indrukwekkende reis naar India, is mij gevraagd om een kort verhaaltje

Nadere informatie

Secundaire traumatisering

Secundaire traumatisering SECTORFONDSEN ZORG EN WELZIJN Secundaire traumatisering In de welzijnssector Informatie voor werknemers Weer een verhaal over incest: ik kan er niet meer tegen Als ik zo n lieve vader op de crèche zie,

Nadere informatie

Hoe lang duurt geluk?

Hoe lang duurt geluk? Hoe lang duurt geluk? Op dit moment ben ik gelukkig. Na veel pech ben ik dan eindelijk een vrolijke schrijver. Mijn roman is goed gelukt. En ik verdien er veel geld mee. En ik heb ook nog eens een mooie,

Nadere informatie

Kijktip: terrorismedeskundigen aan het woord

Kijktip: terrorismedeskundigen aan het woord Kijktip: terrorismedeskundigen aan het woord Korte omschrijving werkvorm U bekijkt met de leerlingen een fragment van De Wereld Draait Door en van EenVandaag. Beatrice de Graaf en Robbert McFadden proberen

Nadere informatie

ESSAY. Hoe kan Oxford House efficiënter online communiceren naar zijn potentiele opdrachtgevers? Essay. Lexington Baly 1592180

ESSAY. Hoe kan Oxford House efficiënter online communiceren naar zijn potentiele opdrachtgevers? Essay. Lexington Baly 1592180 ESSAY Hoe kan Oxford House efficiënter online communiceren naar zijn potentiele opdrachtgevers? Essay Lexington Baly 1592180 Seminar: Dream Discover Do Essay Docent: Rob van den Idsert Effectief gebruik

Nadere informatie

gedragen. Een belangrijke factor daarbij is de functie van ons verstand.

gedragen. Een belangrijke factor daarbij is de functie van ons verstand. inleiding Soms zijn we als mensen zo sterk met onze gedachten bezig,dat we bijna vergeten om in het hier en nu te leven.als ik op een stralendedagdoorde stad loop zie ik toch veel mensen in gedachten eigenlijk

Nadere informatie

Tot een geloofsgesprek komen. I Ontmoeten

Tot een geloofsgesprek komen. I Ontmoeten Tot een geloofsgesprek komen I Ontmoeten Het geloofsgesprek vindt plaats in een ontmoeting. Allerlei soorten ontmoetingen. Soms kort en eenmalig, soms met mensen met wie je meer omgaat. Bij de ontmoeting

Nadere informatie

Activiteit 01: Je gedachten en gevoelens 7. Activiteit 02: De scheiding van je ouders overleven 11. Activiteit 03: Acting out 16

Activiteit 01: Je gedachten en gevoelens 7. Activiteit 02: De scheiding van je ouders overleven 11. Activiteit 03: Acting out 16 Inhoud Activiteit 01: Je gedachten en gevoelens 7 Activiteit 02: De scheiding van je ouders overleven 11 Activiteit 03: Acting out 16 Activiteit 04: Schuld 22 Activiteit 05: Angst 26 Activiteit 06: Verdriet

Nadere informatie

Compassie leven. 52 wekelijkse inspiraties vanuit Geweldloze Communicatie. PuddleDancer Press Samengesteld door Monie Doodeman

Compassie leven. 52 wekelijkse inspiraties vanuit Geweldloze Communicatie. PuddleDancer Press Samengesteld door Monie Doodeman Compassie leven 52 wekelijkse inspiraties vanuit Geweldloze Communicatie PuddleDancer Press Samengesteld door Monie Doodeman Inhoudsopgave Voorwoord Wekelijkse inspiraties 01 Geweld in de taal? Wie, ik?

Nadere informatie

Informatie over het examen Nederlands als Tweede Taal, niveau 3+4

Informatie over het examen Nederlands als Tweede Taal, niveau 3+4 Informatie over het examen Nederlands als Tweede Taal, niveau 3+4 Dit examen doen deelnemers aan de taalcursus Nederlands Niveau 3+4 aan de Universiteit Leiden. Deze cursus bestaat uit 120 contacturen.

Nadere informatie

Projectlijn A Meelopen met de Meute? Hellig Hart

Projectlijn A Meelopen met de Meute? Hellig Hart Les 4A Titel Thema Benodigdheden Doelstelling Net even iets anders Betrouwbaarheid: geloofwaardigheid Computer, printer, DVD fragment 2 en 3, werkblad 4A.1 en informatieblad 4A.1, achtergrondinformatie

Nadere informatie

De Cues Filtered Out Theorie

De Cues Filtered Out Theorie De Cues Filtered Out Theorie Sommige mensen zien Computer mediated communication als een mindere vorm van communicatie, ook volgens de Cues Filtered Out theorie ontbreekt er veel aan deze communicatievorm.

Nadere informatie

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE . > Retouradres Postbus 90801 2509 LV Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE 2513AA22XA Postbus 90801 2509 LV Den Haag Anna van Hannoverstraat

Nadere informatie

U leert in deze les om een mening vragen. U wilt dan weten wat iemand vindt.

U leert in deze les om een mening vragen. U wilt dan weten wat iemand vindt. UW MENING GEVEN spreken inleiding en doel Een mening is wat iemand denkt of vindt. U leert in deze les om een mening vragen. U wilt dan weten wat iemand vindt. U leert ook uw mening geven. Uw mening geven

Nadere informatie

Een mysterieuze uitnodiging

Een mysterieuze uitnodiging Een mysterieuze uitnodiging Het begon allemaal op een avond in september. Ik had net een nieuw artikel ingeleverd bij De Wakkere Muis, de krant van mijn broer, Geronimo Stilton. Het was een nogal eenvoudig

Nadere informatie

Na de schok... Informatie voor ouders

Na de schok... Informatie voor ouders Na de schok... Informatie voor ouders Niemand is echt voorbereid op een schokkende gebeurtenis en als het gebeurt heeft dat voor iedereen ingrijpende gevolgen. Als kinderen samen met hun ouders een aangrijpende

Nadere informatie

Help Mij, Jezus R. Brinkman, Stg. BTO Yarah/EBG Noordhoorn 2015

Help Mij, Jezus R. Brinkman, Stg. BTO Yarah/EBG Noordhoorn 2015 Help Mij, Jezus R. Brinkman, Stg. BTO Yarah/EBG Noordhoorn 2015 Eén van de weinige liedjes met een prachtige, diepe, geestelijke betekenis die ooit in de Top40 heeft gestaan in Nederland is van de componist

Nadere informatie

Methoden van het Wetenschappelijk Onderzoek: Deel II Vertaling pagina 83 97

Methoden van het Wetenschappelijk Onderzoek: Deel II Vertaling pagina 83 97 Wanneer gebruiken we kwalitatieve interviews? Kwalitatief interview = mogelijke methode om gegevens te verzamelen voor een reeks soorten van kwalitatief onderzoek Kwalitatief interview versus natuurlijk

Nadere informatie

Openingsgebeden INHOUD

Openingsgebeden INHOUD Openingsgebeden De schuldbelijdenis herzien Openingsgebeden algemeen Openingsgebeden voor kinderen Openingsgebeden voor jongeren INHOUD De schuldbelijdenis herzien De schuldbelijdenis heeft in de openingsritus

Nadere informatie

21 Niveaus van interveniëren in groepen 22

21 Niveaus van interveniëren in groepen 22 21 Niveaus van interveniëren in groepen 22 ASPECTEN VAN COMMUNICATIE IN GROEPEN In iedere relatie en in elk relatienetwerk waar mensen net elkaar communiceren zijn er vier aspecten te onderscheiden. De

Nadere informatie

Iris marrink Klas 3A.

Iris marrink Klas 3A. Iris marrink Klas 3A. 1 Inhoud. 1- Voorpagina 2- Inhoud, inleiding & mijn mening 3- Dag 1 4- Dag 2 5- Dag 3 6- Dag 4 7- Dag 5 Inleiding. Ik kreeg als opdracht om een dagverslag te maken over Polen. 15

Nadere informatie

Resultaten en conclusies Israël onderzoek (uitgebreid)

Resultaten en conclusies Israël onderzoek (uitgebreid) Resultaten en conclusies Israël onderzoek (uitgebreid) Hieronder volgen de resultaten van het Israël onderzoek wat de EO in de afgelopen weken heeft laten uitvoeren. Veel stellingen zijn in een 5- puntsschaal

Nadere informatie

Enkele vragen aan Kristin Harmel

Enkele vragen aan Kristin Harmel Enkele vragen aan Kristin Harmel Waar gaat Zolang er sterren aan de hemel staan over? Zolang er sterren aan de hemel staan gaat over Hope McKenna- Smith, eigenaresse van een bakkerij in Cape Cod. Ze komt

Nadere informatie