MEDIA. BOEKRECENSIES Heel grote getallen. Spel over relaties en seksualiteit. Hormonen

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "MEDIA. BOEKRECENSIES Heel grote getallen. Spel over relaties en seksualiteit. Hormonen"

Transcriptie

1 BOEKRECENSIES Heel grote getallen John Gribbin. Galaxies. A Very Short Introduction. Oxford: Oxford University Press, p., 20 z/w illustraties. ISBN Als het gaat over melkwegstelsels, dan kun je grote tot zeer grote getallen verwachten. De ouderdom van het Heelal, om te beginnen, 13,6 miljard jaar. Heelal (Universe), met een hoofdletter, dit, zoals het glossary herhaalt, in onderscheiding van het heelal, (universe) met kleine letter, een term gebruikt om te verwijzen naar een theoretisch model, gebaseerd op berekeningen en/of waarnemingen van hoe de wereld waarin we wonen er zou kunnen uitzien. Daarmee is al wel duidelijk dat deze inleiding weliswaar heel kort is, maar wel degelijk flink wat denkwerk met zich meebrengt. Zoals gezegd: de getallen vliegen je om de oren. Er zijn op zijn minst driehonderd miljoen sterren in onze Melkweg, die lichtjaren groot is) een lichtjaar is de afstand die licht in één jaar aflegt). Maar de Amerikaanse astronoom Hubble ontdekte dat er andere eilanden in de ruimte buiten de melkweg bestaan, en dat de roodverschuiving laat zien dat het Heelal uitdijend is. M31, de Andromeda-melkweg, een stelsel dat op ramkoers met onze Melkweg ligt, heeft een zwart gat van 30 miljoen zonnemassa s. Bij de huidige naderingssnelheid van enkele honderden km per seconde zullen ze over 10 miljard jaar zijn samengesmolten. Er is tijd genoeg over: het heelal zal over jaar zijn omgezet in energie en losse elektronen, protonen en neutronen. Als er tenminste niet na de big bang een big crunch zal optreden. U ziet: heel wat lezenswaards in deze VSI. Verleden, heden en toekomst, dichtbij en veraf, Gribbin laat je de betrekkelijkheid ervan zien. Zoals gezegd, wel stevige kost. Hans Bouma Hormonen Vivienne Parry. De waarheid over hormonen. Wat gebeurt er met ons als we verliefd, huilerig, prikkelbaar of ronduit onuitstaanbaar zijn? Amsterdam: Sirene. 368 p. ISBN: ,95. De dochter van een van mijn vriendinnen, in die tijd een jaar of elf, was een keer knap lastig. Toen haar moeder er iets van zei, antwoordde dochterlief: Ik kan er niks aan doen, het is hormonaal. Daar had mams niet van terug. Uit dit boek blijkt, dat het kind mogelijk niet eens helemaal ongelijk had. (Volgens mij was ze gewoon met haar verkeerde been uit bed gestapt, maar ook dat kan hormonaal zijn.) In dit boek wordt uitgelegd hoe de hormonen werken. Het is een kennismaking met de wonderbaarlijke elegantie van het endocriene systeem in de verschillende levensfasen en het geeft een beschrijving van diverse ziektebeelden ten gevolge van een tekort of van een overschot aan bepaalde hormonen (zoals diabetes en schildklieraandoeningen). De hormonen zijn de slaafjes van de twee interne communicatiesystemen waarover het lichaam beschikt. Het zenuwstelsel vervoert boodschappen van de hersenen die door middel van elektrische prikkels naar alle delen van het lichaam worden overgebracht. Het hormoonsysteem ( ) is veel langzamer en gebruikt het bloed als communicatiemiddel en chemische stoffen hormonen als boodschappers. Verder gaat de auteur onder meer in op de invloed van milieufactoren op onze hormoonhuishouding. Het uitgebreide gebruik van metaforen en voorbeelden uit de wetenschapspraktijk maken het boek goed leesbaar, ook voor mensen die van hormonen niet veel meer weten dan het dochtertje van die vriendin van mij. De endocrinologie als wetenschappelijk vakgebied staat nog min of meer in de kinderschoenen, het is pas sinds de jaren twintig van de vorige eeuw geaccepteerd. En er is nog heel veel te onderzoeken op dat gebied, want wat de waarheid precies is, moet nog ontdekt worden (p.122). Vivienne Parry concludeert dat hormonen van grote invloed zijn op ons gedrag, maar dat ons gedrag uiteindelijk de invloed van de hormonen bepaalt. Het boek is voorzien van een literatuurlijst, per hoofdstuk gerangschikt, en een uitgebreide verklarende woordenlijst. Spel over relaties en seksualiteit Rutgers Nisso Groep. Girls choice. Wensen en grenzen in intimiteit. Bordspel. 35,00 excl. handling- en verzendkosten. Rutgers Nisso Groep. Boys R Us. Jongens, relaties en seksualiteit. Bordspel. 35,00 excl. handling- en verzendkosten. Een paar weken geleden kreeg ik het persbericht van het spel Boys R Us doorgestuurd met de vraag of het iets voor een recensie zou zijn. Nieuwsgierig als ik ben, keek ik meteen op de website: Daar zag ik dat er niet alleen een spel voor jongens was, maar ook een voor meisjes. Meteen sloeg bij mij de hebzucht toe. Eigenlijk vind ik als moeder van twee prachtige, gelukkig nu volwassen, dochters dat de meiden niet weerbaar genoeg gemaakt kunnen worden, zeker op het gebied van seksualiteit en intimiteit. Bovendien heb ik ieder jaar weer van die prachtige 271 juni 2008 NVOX

2 272 dochters van anderen in de klas, die ik ook zo sterk wil hebben als die twee van mijzelf. Dezelfde dag nog heb ik gebeld en de volgende dag had ik spellen in huis. De spellen zijn min of meer volgens hetzelfde patroon opgebouwd. Er is een basisspel voor kinderen tussen 10 en 13 en een spel voor meisjes en jongens vanaf 13 jaar. Bij de meisjes wordt het ronde speelbord aan de ene kant gebruikt voor het basisspel, met daarop: Praten; Uitbeelden; Weet jij het?; Wat vind jij?; Toneelspelen; en aan de andere kant voor het spel voor de ouderen, met daarop onderwerpen als Seks en relaties; Zwangerschap en moederschap; Weerbaarheid; Veilig vrijen; Jongens. Bij de jongens is het bord aan één kant bedrukt; daar staan op het bord in concentrische cirkels de woorden: Ik; Vrienden; Meisjes; Omgeving. Uit onderzoek is gebleken dat van meisjes en jongens verschillende vaardigheden worden gevraagd om gezond seksueel gedrag te realiseren. Dit geldt voor het gebruik van pil en condoom, maar vooral ook voor hun competentie op gebieden als assertiviteit, empathie, communicatie en onderhandeling. Seksueel gezond gedrag blijkt vooral sterk samen te hangen met opvattingen, emoties en sociale normen, en deze blijken voor meisjes en jongens (sterk) te verschillen. Meiden hebben vooral behoefte aan seksuele empowerment. Dit geldt in het bijzonder voor meisjes uit (sommige) allochtone bevolkingsgroepen. Voor de jongens geldt dat ze vaak minder kennis hebben en minder goed voorgelicht zijn op het gebied van seksualiteit en relaties dan meisjes. De focus ligt veelal op jongens die geen condooms gebruiken, jongens die in het contact met meisjes vooral gericht zijn op seks of jongens die geneigd zijn grenzen van de ander te overschrijden. Het ontbreekt aan een meer positieve benadering waarbij de boodschappen aansluiten bij de vragen, onzekerheden en behoeften die jongens hebben. Daarnaast komen bij seksuele voorlichting in gemengde groepen vragen van jongens te weinig aan bod. Jongens laten hun kwetsbaarheden niet snel zien en ze laten zich vaak ondersneeuwen door meisjes die in de puberteit vaak verbaal sterker zijn en beter in staat te reflecteren op hun gevoelens en ervaringen. Jongens proberen vooral uit te stralen dat zij alles al weten. Het bovenstaande is de reden waarom ik erg blij ben dat er twee verschillende spellen zijn. In mijn klas (meiden van 17 tot 21) heb ik Girls choice uitgeprobeerd. De meiden waren zeer enthousiast. Een aantal van hen heeft nauwe banden met een buurthuis en die zeiden dat ze zeker gaan vragen of het spel kan worden aangeschaft. Beide spellen zijn zeer zorgvuldig van opzet en voorzien van drie boekjes; met spelregels, een handleiding; vragen en antwoorden. Naar aanleiding van de kaartjes die de spelers trekken, wordt een opdracht uitgevoerd of een vraag beantwoord, waarbij van de spelers op momenten bijvoorbeeld ook gevraagd kan worden zich in de positie van andere sekse te verplaatsen. Zeer bruikbaar bij biologie en bij verzorging of op alle plaatsen waar pubers worden opgevoed of opgeleid. Chemie in de figuurlijke zin Ton van Helvoort. De chemie van de universitaire wetenschapsbeoefening. Een halve eeuw scheikunde in Groningen, Hilversum: Verloren, p., 28 z/w foto s. ISBN Toen ik het boek aanvroeg meende ik zoiets te krijgen als Nel Velthorst s geschiedenis van de Faculteit Scheikunde aan de VU. Maar dit boek is een wetenschapshistorische benadering van dit thema. De Groninger chemici hingen Amerikaanse idealen aan. waarbij het onderzoek de industrie ten goede zou moeten komen. Dat stond op gespannen voet met de Nederlandse kaders en algemene ontwikkelingen als het toenemend aantal studenten en de democratisering. Het succes in de jaren tachtig was het resultaat van een chemie onder universitaire wetenschappers die niet Amerikaans maar Gronings was, aldus de uitgever. Ja, die chemie tussen aanhalingstekens geeft al aan dat het in dit doorwrochte boek gaat over contact en verstandhouding, over idealen en wat ervan terecht kwam. Hoofdstuk 13 bijvoorbeeld heeft als titel Interdisciplinariteit als cohesie in wetenschappelijk onderzoek. Zo n boek dus. Best een mooi boek, maar scheikunde (zonder aanhalingstekens) komt er nauwelijks in voor. Wel veel chemici, vaak compleet met voornaam aangeduid. En een katern met fraaie foto s van laboratoria en werkkamers. Hans Bouma Wat iedereen moet weten van de natuurweten schappen Robbert Dijkgraaf e.a. De bètacanon. Wat iedereen moet weten van de natuurwetenschappen. Amsterdam: de Volkskrant en Meulenhoff, p., paperback, ill. zw/wit en kleur. ISBN ,-. Zaterdag 6 januari 2007 verscheen in de Kennisbijlage van de Volkskrant de eerste aflevering van een vijftigtal opstellen die samengevoegd zouden leiden tot de Bètacanon. In deze krant werd tevens de bètacanoncommissie of wel de commissie-dijkgraaf geïntroduceerd. Dit artikel besprak de motieven die ten grondslag lagen aan deze bijdragen aangaande natuurwetenschappelijke kennis. De natuurwetenschappen geven inzichten die bepalend zijn voor wereldbeelden. Ja, de natuurwetenschappelijke kennis is een onderdeel van onze cultuur en niet alleen bedoeld voor de expert maar NVOX juni 2008

3 voor iedere burger. Net zoals in de Canon van Nederland van de commissie- Van Oostrom wordt gebruik gemaakt van vensters, doorkijkjes, waarin verschillende aspecten van één onderwerp zichtbaar zijn. De vijftig kernbegrippen in de bètacanon zijn geschreven door jonge onderzoekers. Zij geven daarbij aan wat de lezer van het onderwerp moet onthouden en waarom. Beginnend met het getal nul komen we via onder andere de transistor, de atoombom, enzymen, het klimaat, de Pavlovreactie, DNA, het zonnestelsel uit bij de nanotechnologie. Ten tijde van de verschijning van de opstellen in de Volkskrant bestond de mogelijkheid om op de bètacanonsite kennis te nemen van elke aflevering, het archief en de achtergronden, plus om via internet actief aan de canon te bouwen met een wikisysteem. De bundeling van de vijftig opstellen onder eindredactie van Van Calmthout en Gualthérie van Weezel vindt haar bekroning in de thans verschenen Bètacanon: gescheiden onderwerpen met hun eigen wetmatigheden. Al met al een boek dat uitnodigt tot lezen en kijken. De diversiteit van de onderwerpen geeft een goed beeld van de natuurwetenschappen. Het is geen dorre opsomming geworden van biografische gegevens van beroemde natuurwetenschappers, maar het geeft een goede kijk op de dingen die die wetenschappers bezighouden en het is voor een ieder van ons, wel of geen Bèta, leerzaam. NVON-leden kunnen deze canon aanschaffen door gebruik te maken van de kortingsbon die in het meinummer op pagina 205 is opgenomen. Zij genieten een korting van 2,50. Willem Vis Je kunt het! Louise Hay. Jongerenkaarten. 50 kaarten in cassette. Groningen: De Zaak. ISBN ,95. Louise Hay. Je kunt het! 58 kaarten in cassette. Groningen: De Zaak. ISBN ,95. Alweer iets dat niets met natuurwetenschap te maken heeft, maar wel heel geschikt is voor de begeleiding van de leerlingen. En, u weet, dat betekent competentie 1, interpersoonlijk competent en competentie 2, pedagogisch competent. Te gebruiken om elkaar te leren kennen, om een gesprek te beginnen of om een vastlopend gesprek vlot te trekken. Ook voor ons zijn ze interessant: mijn leraren zijn perfect voor mij en op de achterkant: ik leer iets van elke leraar die ik tegenkom, ook hoe het niet moet. Het is maar dat we het dus weten Vooral voor het openen van een gesprek met leerlingen die een neiging hebben tot faalangst kan het goed werken. Aan het begin een kaart laten trekken en daar vervolgens op ingaan. Ik heb ze uitgeprobeerd en de resultaten kunnen zeer verrassend zijn. Ik heb het hier niet over de Affirmatiekaarten, de Deugdenkaarten en alle andere bruikbare kaarten; er is uiteindelijk ook een website: Paardengedrag Daniel Mills en Kathryn Nankervis. Gedrag van het paard. Oorsprong, principes en praktijk. Baarn: Tirion Natuur. 224 p., ill. ISBN ,95. Eigenlijk zou mijn oudste dochter deze recensie moeten schrijven. Zij weet véél meer van paarden dan ik. Maar zij is veel te druk met haar werk en haar paarden, dus u zult het met mijn mening over dit boek moeten doen. Waren de paarden enkele decennia geleden bijna overal uit het beeld verdwenen, tegenwoordig is het aantal paarden in Nederland enorm. Veel boeren schakelen zelfs over naar de paardenhouderij omdat die lucratiever is. Dit boek over het gedrag van de paarden is opgebouwd uit drie delen. In deel een wordt beschreven wat de mogelijkheden en onmogelijkheden zijn in het gedrag van paarden, onder meer bekeken vanuit de evolutie. Deel twee is gewijd aan de gedragsprocessen van de paarden; hoe komen ze aan hun informatie en hoe verwerken ze die, hoe communiceren ze? Hoe is hun reproductief gedrag? In deel drie gaat het om de flexibiliteit van het paardengedrag, hoe train je ze en hoe ga je met het gedrag van de paarden om. Daarbij wordt onder meer ook kritisch gekeken naar de huidige en de nieuwste trainingstechnieken. Het ziet er echt heel goed uit, met tekeningen die de tekst verduidelijken en alles geschreven in gewone-mensen-taal. Het boek is voorzien van een voorwoord door dr. Machteld van Dierendonck, gedragsdeskundige (klinische ethologie) aan de faculteit Diergeneeskunde in Utrecht. Zij schrijft: Er komen steeds meer paarden in Nederland en dus ook steeds meer mensen met paarden. Maar om een bekende wijsheid nog maar eens te herhalen, er komen steeds minder paardenmensen. Raad het dus vooral uw paardrijdende leerlingen aan. En als u zelf ook wel eens op een paard zit: kopen! Ik heb er een gekregen om te recenseren, ik zal er nog eentje moeten kopen Ik heb twee dochters met paarden. 273 juni 2008 NVOX

4 BOEKAANKONDIGINGEN 274 Duurzaam Anne-Marie Rakhorst. Duurzaam ontwikkelen.. een wereldkans. Schiedam: Scriptum, p., ill. ISBN ,95. De auteur van dit fraai verzorgde boek, is directeur/eigenaar van Search, een internationaal opererend advies- en ingenieursbureau, laboratorium en opleidingsinstituut. Ze maakt, aan de hand van voorbeelden en praktijksituaties, duidelijk dat inzetten op duurzame ontwikkeling een overlevingskans voor de mensheid is, die we niet mogen laten schieten. Zeer de moeite waard! Steenuilen Peter en Wies Beersma en Arnold van den Burg. Steenuilen. Zutphen: Roodbont Uitgeverij, p. ISBN ,95. Een paar jaar geleden was ik in de Achterhoek bij mijn dochter. Daar zag ik hoe een paartje steenuilen werd uitgezet. Het zijn zulke interessante vogels, daarom is het van groot belang dat ze worden beschermd. Het leefgebied van de steenuil is in gevaar door de veranderingen in het landschap. Naast informatie over zijn waarde en zijn leefwijze, staan in dit boek praktische tips en adviezen voor wie wil bijdragen aan het behoud. Reisgids D.Hilbers / Crosbill Guides Foundation. The nature guide to the Hortobágy and Tisza river floodplain Hungary. Utrecht: KNNV Uitgeverij, p., full colour. ISBN: ,95. Dit boek is onderdeel van de Nature Guides reeks. Voor wie die een reis plant in de richting van Oost-Europa is dit een absolute aanrader. Tenminste als u wilt genieten van dit schitterende stuk Hongaarse natuur. De Hortobágy is de meest uitgestrekte puszta van Hongarije, een vlakte waarin steppen en ondiepe moerassen elkaar afwisselen, hier en daar doorsneden door beboste rivierdalen. Een eldorado voor vogelaars, met indrukwekkende aantallen watervogels en diverse soorten die typisch zijn voor de Oost-Europese steppe. In de herfst strijken er duizenden kraanvogels neer, en zorgen daar voor een schouwspel dat één van de meest spectaculaire van Europa moet zijn. Natuurlijk bevat het boek uitgebreide beschrijvingen van de flora, fauna, habitats en ecosystemen. Daarnaast een geografisch overzicht en een beschrijving van de geschiedenis van het gebied. Achterin het boek staan negen routes meestal te voet of met de fiets, een enkele per auto en beschrijvingen van wat je er zoal kunt tegenkomen. Ik dacht dat er ook wel een route te paard zou zijn, maar die was er niet. Marijke Domis Geloof en natuurwetenschap Hans Küng. Der Anfang aller Dinge. Naturwissenschaft und Religion. München-Zürich: Piper Verlag, p. paperback. ISBN ,95. De ondertitel van dit boekje maakt duidelijk waarom ik dit boek in NVOX aankondig. Hans Küng, theoloog die door Rome van zijn leerambt is ontheven, doet een eerlijke poging de resultaten van het natuurwetenschappelijk en het bijbelskritisch onderzoek recht te doen en (toch?) te blijven geloven. Hij neemt de evolutie volstrekt serieus en betoogt glashelder hoe naar zijn idee de mens uit de voorouders is ontstaan. Het boek bestaat uit vijf delen en een epiloog. Titels: A. Eine einheitliche Theorie für alles? B. Gott als Anfang? C. Weltschöpfung oder Evolution? D. Leben im Kosmos? en E. Der Anfang der Menschheit. De epiloog draagt de titel Das Ende aller Dinge. Natuurlijk, Küng is geen natuurwetenschapper (bijvoorbeeld als hij het heeft over de 92 elementen van het periodiek systeem). Maar hij heeft zich goed ingelezen en met collega-hoogleraren in Tübingen diepe gesprekken gevoerd om het naadje van de kous te weten te komen. Wie zich zo breed oriënteert als hij kan er gemakkelijk toe komen alle religiositeit onder één noemer te vatten, en dat is het enige wat ik minder aantrekkelijk vind. Maar hij neemt me dan meteen weer mee als hij het door de wetenschap voorziene einde vergelijkt met de beelden in het laatste bijbelboek Openbaring en dan uitlegt dat dit beelden zijn, en dat niemand hiervan ervaringskennis heeft, evenmin als van de schepping. Een rijk boek, dat ik iedereen aanraad die wel eens nadenkt over de vragen van geloof en natuurwetenschap. Hans Bouma Tijdbeheer Ineke Kievit-Broeze. Effectief Tijdbeheer. Zin geven aan de tijd van je leven. Den Haag Academic Service. 172 p. ISBN ,95. Het is al weer even geleden dat van dit boek de eerste druk verscheen. Ik heb het al aan veel mensen aangeraden. Nu is er de tweede herziene druk. In deze druk is allereerst aandacht voor de rechtstreekse tips om beter om te gaan met je tijd, bijvoorbeeld op vaste momenten je mail lezen en verder niet, prioriteiten stellen, een waarschuwing voor tijdverslinders. Daarnaast heeft de auteur het over onthaasten, de psychologie van geluk, authentiek individualisme, waarbij de dialoog met anderen een belangrijke rol speelt. Zeer de moeite waard, zeker voor ieder die aan het eind van iedere dag weer een halve dag tekort gekomen is. Eens iets anders Linda Kavelin Popov. Adempauze. Amsterdam: De Boekerij. 380 p. ISBN/EAN: ,95 Onze rol verandert hoe langer hoe meer van de prekende leraar die frontaal lesgeeft naar de coach die zijn/haar pupillen begeleidt bij het eigen leerproces. Daarvoor zijn andere vaardigheden nodig. Het vak van leraar wordt hoe langer hoe ingewikkelder, want onze rol zie boven. En aan het eind van de schoolperiode ben je vaak al ver voorbij het einde van je energie. In dit boek wordt aangegeven hoe de auteur, mede dankzij de deugden van het door haar in Amerika geïnitieerde Virtues Project Deugdenproject herstelde van een burnout. Wij hoeven het niet zover te laten komen, maar voor degene die toch vindt dat het leven wel erg zwaar wordt, kan het zin hebben het eens door te bladeren of er hier en daar wat uit op te pikken. NVOX juni 2008

5 DIGITAAL Backerfilmwedstrijd: films te zien op site Maak een internetfilm over aspirine, zeep, plastic, nanomoleculen, parfum of over een ander organisch molecuul. Dat was de uitdaging voor leerlingen van vmbo tot vwo. Elke inzender heeft 250,= gekregen voor vergoeding van de camera. De wedstrijd leverde totaal 6 films op. Ze zijn te bekijken op Backer.htm. De jury heeft de films beoordeeld op moleculair thema, op chemische inhoud, kwaliteit van de montage en de inhoud, het niveau van de chemie, de opbouw van het verhaal, boeiende en verrassende beelden en de nieuwswaarde voor leerlingen van het voortgezet onderwijs en geïnteresseerde leken. De jury was enigszins teleurgesteld over het aantal inzendingen en kan slechts gissen naar de reden van het lage aantal inzendingen. Niettemin heeft de jury een prijswinnaar kunnen selecteren. In twee films wordt de organische chemie op een inzichtelijke en hedendaagse manier naar voren gebracht. Prof. Ben Feringa maakte deel uit van de jury. Deze creatieve chemicus heeft op verschillende terreinen van de chemie doorbraken weten te bewerkstelligen, zoals bij de organische synthese, de katalyse, de supramoleculaire chemie en de nanotechnologie. In de hoofdrollen de pijnstiller en ontstekingsremmer aspirine en koolzaadolie als vertegenwoordiger van triglyceriden. De eerste prijs, 500,= ging naar de film Aspirine, gemaakt door Elske de Graaf, Natasja van der Heide en Lianne Bron, havo-leerlingen van O.S.G. Sevenwolden in Heerenveen. Deze film start met een toepasselijke historische intro met leerlingen en de ontdekking van acetylsalicylzuur. De tweede prijs ging naar de film over koolzaadolie van Meike Japenga en Daphne Binkhorst, vwo-leerlingen van het O.S.G. Ommelander College in Appingedam. Ze gebruikten de film als profielwerkstuk. Verder zijn twee films ingezonden door het Assink Lyceum in Eibergen (Vitamine C en Suiker). Ook het Wessel Gansfort College te Groningen stuurde twee flims in (Geurstoffen en Keukenchemie). De jury meent dat het potentieel onder leerlingen te weinig is benut. Multimedia zijn uitstekend geschikt om tieners op een hedendaagse manier actief te betrekken bij de (organische) chemie. Naast inhoudelijke chemie kunnen leerlingen zich ook uitleven op creatieve vormgeving; dat vult elkaar prima aan. Organische chemie is een tak van natuurwetenschappen waar creativiteit maximaal tot ontplooiing kan komen. De jury van de Backerfilm - wedstrijd bestond uit: prof. Ben Feringa, hoogleraar Organische Scheikunde aan de RuG, Dieuwke Krijthe, geïnteresseerde leek en ook fysiotherapeut en moeder van drie schoolgaande kinderen, en Sanne Steenbrink, leraar schei- en natuurkunde. Gerard Stout, Site over rubber en kunststof voor het vmbo Wat is rubber eigenlijk? En kunststof? Welke eigenschappen hebben ze? Welke soorten zijn er en wat kun je ermee? En hoe worden frisdrankflessen en autobanden gemaakt? Leerlingen vinden antwoorden op al deze vragen op de nieuwe educatieve website De website is bedoeld om leerlingen uit vmbo-2 bewust te maken van het belang van rubber en kunststof in de wereld om hen heen en hen iets te leren over beroepen in de rubber- en kunststofindustrie. Rubber en kunststof zijn immers overal om ons heen: in onze mobieltjes, in de auto, in onze kleding, in huishoudelijke apparaten, frisdrankflessen, verpakkingen, in cd s en ga zo maar door. Door de opdrachten op de website te maken leren scholieren al doende meer over dit onderwerp. Alle informatie die zij nodig hebben om de opdrachten te maken vinden zij op de website zelf. De website is geïllustreerd met plaatjes van aansprekende toepassingen van rubber en kunststof en filmpjes over de industrie. De website bevat materiaal voor twee lessen van 50 minuten. Voor docenten staan er tips op de website om deze in de les te gebruiken, opzetjes voor twee voorbeeldlessen en instructies voor spectaculaire practica en demonstratieproeven. Wanneer de scholieren alle opdrachten hebben uitgevoerd, kunnen zij testen of ze een rubber- en kunststofexpert zijn door een interactieve quiz uit te voeren. De website overal.nl werd ontwikkeld door Stichting C3 in samenwerking met de NRK, verschillende vmbo-scholen en diverse kunststof- en rubberverwerkende bedrijven. Determineer gevonden botten op www. natuurinformatie.nl Heeft u een bot in de Nederlandse bodem gevonden? En bent u benieuwd van welk dier het afkomstig is? Vanaf nu kan elk bot dat in de Nederlandse bodem gevonden wordt heel gemakkelijk geïdentificeerd worden. Nationaal natuurhistorisch museum Naturalis heeft hiervoor op tie.nl een speciaal determinatieprogramma ontwikkeld. 275 maart 2007 NVOX

6 Het gaat hierbij om recente botten van paarden, runderen, varkens, herten, schapen, geiten en honden. In Nederland worden op allerlei plekken botten gevonden: op het strand, in het bos, in het zand van een opgebroken straat, zelfs in de tuin. Voor de nieuwsgierige vinder is het moeilijk te achterhalen van welk dier zo n bot is geweest via de bestaande informatiebronnen op het internet of in de openbare bibliotheek. Het determinatieprogramma op biedt uitkomst. Voor het determinatieprogramma zijn botten geselecteerd van paard, huisrund (koe), varken, hert, schaap/geit en hond, omdat deze het vaakst gevonden worden. Vanwege het educatieve karakter is het webthema ook zonder een botvondst het bekijken waard. Skeletten en botten van verschillende dieren kunnen met elkaar vergelijken worden. Fraaie tekeningen en foto s maken inzichtelijk dat elk bottype een bepaalde basisvorm heeft: zo is in het opperarmbeen van een paard dezelfde basisvorm te herkennen als in het opperarmbeen van een varken. Hoe werkt het? Surf naar > determineren > botten determineren. Bepaal met behulp van de tekeningen in de bottensleutel het bottype (opper- armbeen, scheenbeen, enzovoorts), en waar dat bot zich in het skelet bevindt. Is het bottype bekend, klik dan door naar foto s van veel gevonden botten en kijk of de botvondst erbij zit. Naast botten kunnen ook kiezen en schelpen gedetermineerd worden op Vernieuwde website Ook de Praktijk heeft zijn website vernieuwd. U kunt van deze site allerlei lesmateriaal gratis downloaden (na aanmelding; dat is ook gratis). De Praktijk heeft onlangs de website bruikbaarder gemaakt voor het onderwijs. Er is een onderdeel basisinformatie aan de website toegevoegd, met informatie over DNA en over belangrijke technieken in DNA-onderzoek, weetjes, een quizje en een overzicht van het genomicsonderzoek in Nederland. Daarnaast maakten ze onderwijs bij de site. Bij hoort nu een korte lessenserie waarin leerlingen (bovenbouw hv) zelf een onderzoeksvoorstel schrijven. Verder zijn er zeven webquests te vinden, over onderwerpen van tweelingenonderzoek tot een genomicsaardappel in de supermarkt, en kunnen leerlingen op de site terecht voor profielwerkstukonderwerpen. 276 WETENSCHAP De superbus van Wubbo Ockels In Delft Integraal een interessant artikel over de Superbus. Hij wordt aangedreven door vier elektrische motoren gevoed door lithium-polymeerbatterijen en remstroomopwekking. Bij de kruissnelheid van 250 km per uur bedraagt de remweg minder dan 200 m. Volledig beladen weegt hij slechts 9000 kg. Hij kan op bestaande wegen door een chauffeur worden bestuurd, maar op supertrack is er automatische besturing. De capaciteit is 23 passagiers. In de zomer moet hij worden verscheept om op 8 augustus 2008 te rijden tijdens de opening van de Olympische Spelen te Peking. Bron: Delft Integraal Vals optimisme van IPCC De aanbevelingen van het Intergovernmental Panel on Climate Change voor de aanpak van koolstofdioxide in de atmosfeer zijn te optimistisch, aldus een internationaal team van experts in Nature. IPCC gaat ervan uit dat een groot deel van de beperking van de uitstoot een gevolg zal zijn van technologische ontwikkelingen. Zo hoeven regeringen maar voor een deel van de beoogde reductiemaatregelen te nemen. De rest zou bijvoorbeeld door schonere energiecentrales komen. Maar opkomende economieën als China en India bouwen juist extra kolencentrales van een oud en vervuilend type, waardoor de CO 2 -uitstoot juist zal toenemen. De onderzoekers pleiten daarom voor een actievere houding van regeringen bij het verlagen van de CO 2 -uitstoot. Bron: Nederlands Dagblad5 april 2008; zie ook Pielke, R. e.a. (2008). Dangerous assumptions. Nature 452, (02 april). De allerkleinste transistor Een transistor zo klein als een molecuul: het wondermateriaal grafeen lijkt nog een nuttige toepassing te krijgen ook. Dit meldt Science op 18 april. De prestatie kwam tot stand met hulp van theoretisch fycicus prof. Mikhail Katsnelson van het Institute for Molecules and Materials (IMM) van de Radboud Universiteit Nijmegen. De ontdekkers van het tweedimensionale koolstofmolecuul, Kostya Novoselov en prof. Andre Geim van de universiteit van Manchester, zijn er in geslaagd een transistor te snijden uit een grafeenkristal. De transistor is één atoom dik en slechts tien atomen breed. Grafeen is een bijzondere vorm van koolstof: een plaatje van één atoom dik. Het werd in 2004 ontdekt en heeft allerlei verrassende eigenschappen. Zo werd grafeen in korte tijd een favoriet van natuurkundigen en materiaalonderzoekers. Ook in Nijmegen werken diverse onderzoekers aan het materiaal. Mikhail Katsnelson van het Institute for Molecules and Materials (IMM) van de Radboud Universiteit Nijmegen is een van de auteurs van het artikel. Hij meldt dat het te vroeg is om grafeensupercomputers te geloven. Er is nog geen techniek om op grote schaal met nanoprecisie zulke kleine transistors uit grafeen te snijden. Maar het is een belangrijke stap dat we hebben aangetoond dat er materiaal bestaat dat silicium kan vervangen in heel kleine circuits. Bron: Persbericht RUN; zie ook: Ponomarenko, L.A. e.a. (2008). Chaotic Dirac Billiard in Graphene Quantum Dots. Science, 320, (18 april). NVOX juni 2008

7 ACTUEEL BERICHTEN Bewegende atomen in beeld Natuurkundigen aan de TU/e gaan FEI Company, fabrikant van elektronenmicroscopen, helpen bij het ontwikkelen van een apparaat dat de bewegingen van atomen in beeld kan brengen. Doel: een beter begrip van chemische reacties, supergeleiders, nanotechnologie en het gedrag van eiwitten. De elektronenmicroscopen van FEI kunnen wel afzonderlijke atomen in beeld brengen, maar dan wel als stilstaande beelden. Het product wordt over vijf jaar op de markt verwacht. Bron: Matrix 1/2008 Oogstafval wordt biobenzine Tarwestro, switchgrass (een tot 2,50 m hooggroeiend soort prairiegras), maisstelen en suikerriet, maar ook glycerol, glucose en zetmeel kunnen dienen als grondstof voor biobenzine. Met een katalytisch proces, BioForming, kunnen suikers direct worden omgezet in koolwaterstofmoleculen die identiek zijn aan die uit een standaard-olieraffinaderij. Deze kunnen tot de helft aan standaardbenzine worden toegevoegd (bioethanol maximaal 10%). Bron: Shell Venster mei/juni 2008 Vier belangrijke cognitieve verschillen tussen mens en dier We weten dat belangrijke eigenschappen van de mens ook voorkomen bij dieren als de chimpansee. Op het congres van de AAAS legde de psycholoog en antropoloog Marc Hauser uit dat er wel een grote kloof is. Vier elementen maken de mens uniek: (i) dat mensen verschillende typen kennis zeer goed kunnen combineren en integreren om de wereld om hen heen beter te begrijpen; (ii) dat mensen dezelfde regel op de oplossing van een probleem in een nieuwe situatie kunnen toepassen; (iii) dat ze gemakkelijk symbolische weergaven van abstracte concepten kunnen gebruiken (zoals in de wiskunde) en (iv) dat ze denkwijzen kunnen onderscheiden in de dingen die ze tegenkomen. Hauser acht mensen cognitief verder verwijderd van chimpansees of dolfijnen dan deze dieren van wormen verwijderd zijn. Bron: Science, 22 februari 2008 Jongeren adviseren Overheden In het project Klimaat en Toekomst zijn veertien Limburgse klassen aan de slag gegaan met vragen van de Provincie. Hoe ziet een klimaatneutrale energievoorziening in Limburg in 2050 er volgens de jongeren uit? Welke maatregelen moeten hiervoor worden genomen? Wat is het effect voor de CO 2 -uitstoot in Limburg? Een docent: De leerlingen komen met verrassende ideeën, die in een aantal gevallen het proberen waard zijn. Denk bijvoorbeeld aan het gebruik van vrijkomende energie in een sportcentrum of het opwarmen van water onder het wegdek van de A2. Gedeputeerde Kersten was onder de indruk van de ideeën die de scholieren hadden. Jullie bedenken hetzelfde als de deskundigen van adviesbureaus en zijn daarbij nog creatiever ook. Als blijk van waardering schonk de heer Kersten elke deelnemende school 4m 2 aan zonnepanelen. In het project Klimaat beweegt de Maas hebben twaalf klassen gewerkt aan een adviesvraag van Rijkswaterstaat. Als echte adviesbureaus adviseerden zij Rijkswaterstaat over de manier waarop rekening kan worden gehouden met de gevolgen van klimaatverandering voor het beheer van de Maas. Wat kan Rijkswaterstaat doen met het teveel aan water in de winter en het tekort aan water in de zomer, daarbij rekening houdend met natuur en milieu? De adviesbureaus met namen als Aqua Improvement, Maasvision en AquaMosa kwamen met zeer originele en vernuftige ideeën, zoals verticaal beweegbare stroombakken onder de Maas, een soort propeller die de stroomsnelheid kan bepalen, het gebruik van overloopgebieden voor het opwekken van energie en wateropslag in ondergrondse buizen aan weerszijden van de Maas. Ook hadden de adviesbureaus nagedacht over communicatie richting bewoners. Ik ga de adviezen persoonlijk inbrengen tijdens de eerstvolgende klankbordgroepvergadering van Rijkswaterstaat!, was de enthousiaste reactie van Pierre Verbraak, watermanager bij Rijkswaterstaat. Het landelijk project Scholen voor Duurzaamheid slaat een brug tussen scholen voor voortgezet onderwijs, bedrijven en maatschappelijke organisaties die actief zijn op het gebied van duurzaamheid. Het IVN brengt vraag en aanbod van scholen en overheden bij elkaar. Het resultaat is uitdagend onderwijs dat jongeren actief betrekt bij actuele vraagstukken en nieuw beleid. Meer weten? Kijk dan op Reis Langs de polen in Naturalis Naturalis in Leiden presenteert tot en met 9 november 2008 een nieuwe fototentoonstelling met als titel Langs de polen, landschapsfoto s van Wim van Passel. Panorama s van meer dan drie meter lengte geven een indruk van het adembenemende landschap, kleinere detailfoto s tonen de schoonheid van en de verschillen tussen de Noord- en Zuidpool. In Langs de polen neemt fotograaf Wim van Passel de bezoekers als het ware mee op zijn reizen langs de Noord- en Zuidpool. De foto s van Van Passel en zijn begeleidende uitspraken tonen hoe bijzonder de poolgebieden zijn. Grote brokken ijs, helblauwe luchten, grillige besneeuwde rotsformaties: de kou spat van de foto s af. Ook de verschillen tussen de gebieden komen aan bod. De Noordpool is bevroren oceaan, de Zuidpool bevroren land. Op de Noordpool leven diersoorten als de 277 juni 2008 NVOX

8 ACTUEEL 278 ijsbeer en walrus. Op de Zuidpool onder meer pinguïns en albatrossen. Wim van Passel is fotograaf en schrijver. Gegrepen door de schoonheid van de poolgebieden, besloot hij zijn ervaring aan te wenden voor het vastleggen van de natuur rond de Noord- en Zuidpool. Tijdens 25 reizen heeft hij de fotoreportagetijdloze Momenten tussen storm & stilte samengesteld. Later breidde hij zijn focus uit. Naturalis presenteert de fototentoonstelling in het licht van het vierde Internationaal Pooljaar. Dit is een wereldwijd onderzoeksprogramma waaraan ruim zestig landen, waaronder Nederland, en zo n personen deelnemen. Het Internationaal Pooljaar wil een impuls geven aan internationaal gecoördineerd wetenschappelijk onderzoek van de poolgebieden. In de fototentoonstelling Langs de polen van Naturalis maakt u kennis met een aantal onderzoeksthema s en Nederlandse onderzoekers. Kijk voor uitgebreide informatie op Wereldnatuurfonds Nieuw ijs Noordpool dunner dan ooit Het zee-ijs in het Noordpoolgebied is door de plaatselijk zeer strenge winter enorm in omvang toegenomen. In deze tijd van het jaar bereikt het ijs zijn maximale omvang: er ligt nu 15,2 miljoen vierkante kilometer zee-ijs op de Noordpool. Afgelopen zomer was dat nog 4,28 miljoen vierkante kilometer; een absoluut dieptepunt. De kwaliteit van het aangegroeide ijs is echter slecht; het is gemiddeld maar zo n 40 centimeter dik. Ter vergelijking: het nieuwe zeeijs van een jaar geleden was 5 tot 10 centimeter dikker. Dat constateert het Wereld Natuur Fonds (WNF) op basis van de nieuwste ijsmetingen in het Noordpoolgebied. (Bron: American National Snow & Ice Data Centre). Ondanks de enorme groei van het zee-ijs, blijft het totale oppervlak (nu 15,2 miljoen vierkante km) onder het gemiddelde voor de lange termijn (15,7 miljoen vierkante km). Bovendien zal het nieuwe zee-ijs in de zomermaanden snel smelten omdat het zo dun is. Nieuw aangegroeid zee-ijs smelt in de zomer vrij gemakkelijk. Maar in dit geval zal dat nog veel sneller gebeuren. Het is opmerkelijk hoe dun het nieuwe zee-ijs is in vergelijking met vorig jaar. Een verschil in dikte van 5 tot 10 centimeter. Dat maakt dit ijs zeer kwetsbaar. In de zomer van 2007 was een absoluut dieptepunt, maar het is heel goed mogelijk dat we in de komende zomer een nieuw dieptepunt bereiken Ook het meerjarige, dikke zee-ijs is gemeten. Normaal bestaat ruim de helft van het zee-ijs in het Noordpoolgebied uit dat meerjarige, dikke zee-ijs. Nu is dat nog maar 30 procent. De afgelopen zomer is er relatief weinig bewolking geweest boven het poolgebied. Door de intense werking van de zon, kon het ijs sneller smelten. Bovendien smelt het ijs ook aan de onderkant door warme zeestromingen richting de Noordpool.De vraag is hoeveel van het ijs dat dit jaar is gevormd, de winter zal halen en zal doorgroeien tot dikker ijs. Normaal haalt zo n 30 procent van het nieuwe ijs het einde van de zomer. In 2007 was dat beduidend minder: slechts 17 procent van het nieuw gevormde ijs bleef gedurende de zomer intact. Bijna 60 procent van het Amazonewoud in 2030 vernietigd of beschadigd De kans is groot dat in 2030 bijna 60 procent van het Amazonewoud is vernietigd of ernstig beschadigd. Dat blijkt uit The Amazon s Vicious Cycles; Drought and Fire in the Greenhouse, een nieuw rapport van het Wereld Natuur Fonds dat op donderdag 6 december 2007 werd gelanceerd tijdens de VN-klimaattop op Bali. Op zijn beurt heeft de schade aan de natuur dramatische gevolgen voor het klimaat. Oorzaak is de vicieuze cirkel van klimaatverandering en ontbossing waarin het Amazonegebied gevangen lijkt te zitten. Een stijgende vraag naar landbouwproducten (soja), graasgronden voor vee, hout en droogte en bosbranden leiden tot omvangrijke ontbossing in het Amazonegebied. De bomen en bodem vormen een enorm opslagreservoir voor CO 2, omdat de bomen CO 2 absorberen. Als de bomen worden gekapt en de bodem verdroogt, komt dat broeikasgas vrij. Tussen nu en 2030 kan door de ontbossing in de Amazone 55,5 tot 96,6 miljoen ton CO 2 vrijkomen. Dat staat gelijk aan meer dan twee jaar mondiale uitstoot van broeikasgassen. Het rapport toont echter ook aan dat sprake is van een sneeuwbaleffect. Omdat de uitstoot van CO 2 leidt tot opwarming van de aarde, zal de hoeveelheid neerslag in het Amazonegebied met 20 procent afnemen. Deze droogte beschadigt de natuur nog verder. Bovendien neemt de kans op bosbranden toe, met als gevolg verlies van Amazonewoud en meer uitstoot van CO 2. Op mondiaal niveau betekent de aantasting van het Amazonewoud verdere opwarming van de aarde waardoor steeds minder regen zal vallen in India, Midden-Amerika en in de graanschuren van de Verenigde Staten en Brazilië. Bovendien is het gebied zo n grote bron van zoetwater dat het belangrijke stromen in de oceaan zou kunnen ontregelen, met alle klimatologische consequenties van dien. Waterarme producten goed voor de natuur Virtueel water het onzichtbare water dat nodig is voor allerlei dagelijkse producten begint langzaam een begrip te worden. Voor consumenten is het een eye-opener dat voor de productie van één kop koffie 40 liter water nodig is, en voor één katoenen T-shirt (met korte mouwen!) 2700 liter. Dat blijkt uit onderzoek van de Universiteit Twente, waarmee het Wereld Natuur Fonds (WNF) op dit terrein samenwerkt. Zorgwekkende cijfers, maar gelukkig krijgt de bewuste consument langzaam maar zeker meer keus dankzij de overeenkomsten die het Wereld Natuur Fonds (WNF) afsluit met producenten en afnemers. Twee voorbeelden zijn katoen uit Pakistan en aardbeien uit Coto Donana. Het WNF wil de samenwerking met producenten en afnemers van dorstige gewassen sterk utibreiden. De watervoorraad in droge gebieden moet zo verantwoord mogelijk benut worden in het belang van mens en natuur. Uit de nieuwste cijfers van de Universiteit Twente blijkt dat 16 procent van de waterproblemen in de wereld is gerelateerd aan productie voor de export van katoen, rijst, suiker en andere gewassen. NVOX juni 2008

9 Aansteker Krakend kunststof In de gootsteen zijn de grootste ontdekkingen te doen. Ik werd verrast door een dunne snijplank van Ikea. Polyetheen of een andere kunststof, dat kon ik niet terugvinden. De verpakking is al in de verbrandingsoven terechtgekomen. Heet water op de snijplank en een perfecte buiging is mijn deel. De uitzettingscoefficiënt is groot en de geleiding van warmte traag. Heet water uit de snelkoker versterkt het effect. De snijplank buigt in de lengte, en niet in de breedte. Hoe is de snijplank gemaakt? Wat is de hoofdrichting van de moleculen? En vooruit met het heetwaterspel. Een kunststoffles spoel ik met kokend water. Leeggooien en de schroefdop erop. Of probeer het met een melkpak of een sinaasappelsappak. Onderdompelen in koud water en gekraak van de kunststoffles. Hoe plat kun je een fles of pak krijgen met dit experiment? Leerlingen kunnen de proeven thuis doen. Laat ze foto s en films maken en op youtube aan de wereld tonen. Spelenderwijs wijsheid verwerven. Wat wil je nog meer? Een korte film op htttp://webserv.nhl.nl/~stout/films Gerard Stout, 279 COLOFON NVOX is een uitgave van de Nederlandse Vereniging voor het Onderwijs in de Natuur wetenschappen (NVON) Redactie: Hoofdredacteur: W.T.W. Vis; adjunct-hoofdredacteur: mw. H. Kramers-Pals. Eindredacteuren: mw. M. Domis- Hoos (biologie), mw. J.E. Frederik (natuurkunde), J. de Gruijter (scheikunde), A. Pollmann (anw), mw. M.I.C. Offereins. Redacteuren: J.T. Boer, H. Bouma, H. Jorna, B. Lefeber, M. Metselaar, hr. H. Jorna. W. Sonneveld, mw. M. Bruinvels. Redactieadres voor alle kopij: Eekhorstweg 1, 7942 JC Meppel, t.a.v. mw. B. Lobo Tel. en fax , bgg tel Internetadres: en (voorlopig) De redactie is niet verantwoordelijk voor de inhoud van artikelen en berichten in NVOX. Artikelen kunnen niet zonder schriftelijke toestemming van de hoofdredacteur (tel , worden overgenomen, gekopieerd, elektronisch worden doorgegeven of op welke wijze dan ook vermenigvuldigd. Een uitzondering wordt gemaakt voor het niet-commercieel gebruik door leden ten behoeve van hun schoolwerk. Klachten over de bezorging van het blad indienen bij de NVON-ledenadministratie, postbus 41, 7940 AA Meppel (tel , Kopij voor de rubrieken Forum, Vereniging, Media en Actueel kunt u aanleveren tot: Nr ; Nr ; Nr ; Nr ; Nr ; Nr ; Nr ; Nr ; Nr ; Nr Verschijningsdata 2008: 21 jan., 18 feb., 21 mrt., 21 apr., 19 mei, 23 jun., 22 sep., 20 okt., 17 nov., 15 dec. Basisvormgeving: FIZZ new media solutions, Meppel. Vormgeving: S. Willems of Brilman Druk: Drukkerij Giethoorn ten Brink, Meppel. Advertentie-exploitatie: Bureau Van Vliet, postbus 20, 2040 AA Zandvoort (tel , fax , site: Dagelijks bestuur NVON: H.A.C. Huijsmans, voorzitter H. de Graaf, secretaris J.Chr. Nolthenius, penningmeester J. Bette, algemeen lid Algemeen Bestuur: Het DB aangevuld met de sectievoorzitters biologie J. van Koppen hotmail.com), natuurkunde mw. A. Thurlingsvan der Lingen NLT H. van Bergen pabo-p.o. mw. M. v. Graft scheikunde L. Donk toa A.P. Soldaat vmbo J. Baas Bestuursmedewerker: mw. L. Pors Het lidmaatschap loopt per kalenderjaar en wordt jaarlijks automatisch verlengd. Opzeggen kunt u tot 1 december bij de ledenadministratie. NVON-ledenadministratie: mw. M. Worst, Postbus AA Meppel, tel , fax , NVON-secretariaat: Maandag-donderdag uur.postbus 60047, 9703 BA Groningen, tel , fax , en NVON-ledenservice: mw. J.A. Huijsmans-Janssen, Nieuwstraat 12, 5527 AT Hapert, tel Gironummer , en Internetadres: Hier treft u alle informatie omtrent het lidmaatschap, bijbehorende contributie en een aanmeldingsformulier aan, en ook de adressen van de bestuursleden, van de leden van de secties en de commissies en van de NVOX-redactie. juni 2008 NVOX

10 Aansteker Krakend kunststof NVOX juni 2008 Aanstekers zijn beschrijvingen van korte experimenten met mogelijkheden voor nader onderzoek. Een korte beschrijving staat op pagina 279 in dit nummer van NVOX. Bijdragen voor deze rubriek zijn welkom. Zend uw Aansteker aan Agenda 2008 datum doelgroep organisatie/ onderwerp plaats/tijd in nummer november 6 toa s Toa-dag Nijmegen docenten en toa s Woudschoten Woudschoten 7 scheikunde chemieconferentie december docenten en toa s Woudschoten Noordwijkerhout 7 natuurkunde natuurkundeconferentie 2009 januari 9 en 10 docenten en toa s biologie biologieconferentie Driebergen/Zeist 6 februari 12 docenten en toa s Binask Reehorstconferentie Ede 6 vmbo en onderbouw april 16 en 17 ieder NVON-congres Groningen 7 nog niet bekend docenten anw en NLT NLT-ANW-Bètabreed conferentie Ede

LES 2: Klimaatverandering

LES 2: Klimaatverandering LES 2: Klimaatverandering 1 Les 2: Klimaatverandering Vakken PAV, aardrijkskunde Eindtermen Sociale vaardigheden, burgerzin, ICT, vakoverschrijdend, samenwerken, kritisch denken Materiaal Computer met

Nadere informatie

Werken aan scheikunde

Werken aan scheikunde Werken aan scheikunde 24 memoires van hen die de Nederlandse Chemie deze eeuw groot hebben gemaakt Uitgegeven door Delftse Universitaire Pers in 1993. (Copyright 1993 by Delft University Pers). Met toestemming

Nadere informatie

Ithaka Science Center:

Ithaka Science Center: Ithaka Science Center: Partner van scholen Samen bouwen aan de toekomst Samen bouwen aan de toekomst Raadhuislaan 11 5931 NR Venlo Tel: 077-3210101 info@myithaka.nl www.myithaka.nl Ithaka Science Center

Nadere informatie

Veranderend weer en klimaatverandering

Veranderend weer en klimaatverandering Veranderend weer en klimaatverandering Mensen reageren op het weer. Trek je een T-shirt aan of wordt het een trui? Ga je met de tram omdat het regent, of neem je de fiets omdat het toch droog blijft? Is

Nadere informatie

Powered by ESA NEMO NSO SPACE EXPO WNF DE ISS-KRANT. Introductieles bij het project Ruimteschip Aarde VOORTGEZET ONDERWIJS. Science Center NEMO/NSO

Powered by ESA NEMO NSO SPACE EXPO WNF DE ISS-KRANT. Introductieles bij het project Ruimteschip Aarde VOORTGEZET ONDERWIJS. Science Center NEMO/NSO Powered by ESA NEMO NSO SPACE EXPO WNF DE ISS-KRANT Introductieles bij het project Ruimteschip Aarde Science Center NEMO/NSO VOORTGEZET ONDERWIJS 1 Colofon Ruimteschip Aarde is een project van de Nederlandse

Nadere informatie

Les Koolstofkringloop en broeikaseffect

Les Koolstofkringloop en broeikaseffect LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Basisles Koolstofkringloop en broeikaseffect Werkblad Les Koolstofkringloop en broeikaseffect Werkblad Zonlicht dat de aarde bereikt, zorgt ervoor dat het aardoppervlak warm

Nadere informatie

Klimaatverandering. Klimaatverandering. Klimaatverandering. Klimaatverandering. Klimaatverandering 8-10-2012. Klimaatverandering

Klimaatverandering. Klimaatverandering. Klimaatverandering. Klimaatverandering. Klimaatverandering 8-10-2012. Klimaatverandering Zonne-energie 2012: prijs 21 ct per kwh; 2020 prijs 12 ct kwh Groen rijden; energiehuizen, biologisch voedsel Stimular, de werkplaats voor Duurzaam Ondernemen Stichting Stimular www.stimular.nl 010 238

Nadere informatie

MEMORY WOORDEN 1.1. TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1

MEMORY WOORDEN 1.1. TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1 MEMORY WOORDEN 1.1 TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1 ik jij hij zij wij jullie zij de baby het kind ja nee de naam TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 2 MEMORY WOORDEN 1.2 TaalCompleet A1 Memory Woorden

Nadere informatie

Wat betekenen de getallen? Samen bespreken. Kies uit kilometer, meter, decimeter of centimeter.

Wat betekenen de getallen? Samen bespreken. Kies uit kilometer, meter, decimeter of centimeter. 70 blok 5 les 23 C 1 Wat betekenen de getallen? Samen bespreken. 10 20 30 40 50 60 70 80 90 100 60 981 540 C 2 Welke maten horen erbij? Samen bespreken. Kies uit kilometer, meter, decimeter of centimeter.

Nadere informatie

Welkom op School. Mentormethode en lessen relaties en seksualiteit voor nieuwkomers. Bram Tuk Milleke de Neef

Welkom op School. Mentormethode en lessen relaties en seksualiteit voor nieuwkomers. Bram Tuk Milleke de Neef Reacties van docenten die de nieuwe lessen testten: Welkom op School helpt leerlingen zich daadwerkelijk thuis te voelen op onze scholen. Deze methode is goed bruikbaar op de ISK omdat hij toegespitst

Nadere informatie

Water 4U! Docentenbijlage. Inleiding. Beste docent,

Water 4U! Docentenbijlage. Inleiding. Beste docent, Water 4U! Docentenbijlage Inleiding Beste docent, In dit document vindt u extra informatie met betrekking tot het Eureka!cup-project waar uw leerlingen aan werken. Het betreft informatie over benodigdheden,

Nadere informatie

Dagboek Nederland onder water?! Komt Nederland onder water te staan? En wat kunnen jij en de politiek doen om dit te voorkomen?

Dagboek Nederland onder water?! Komt Nederland onder water te staan? En wat kunnen jij en de politiek doen om dit te voorkomen? Dagboek Dagboek Nederland onder water?! Komt Nederland onder water te staan? En wat kunnen jij en de politiek doen om dit te voorkomen? Dat het klimaat verandert is een feit. Je hoort het overal om je

Nadere informatie

Klimaatverandering en klimaatscenario s in Nederland

Klimaatverandering en klimaatscenario s in Nederland Page 1 of 6 Klimaatverandering en klimaatscenario s in Nederland Hoe voorspeld? Klimaatscenario's voor Nederland (samengevat) DOWNLOAD HIER DE WORD VERSIE In dit informatieblad wordt in het kort klimaatverandering

Nadere informatie

>>> Dag tegen het Pesten 19-04-12 >>> Codename Future - Tel. 070-3024770 - Fax. 070-3644934 www.codenamefuture.nl 1

>>> Dag tegen het Pesten 19-04-12 >>> Codename Future - Tel. 070-3024770 - Fax. 070-3644934 www.codenamefuture.nl 1 >>> Codename Future - Tel. 070-3024770 - Fax. 070-3644934 www.codenamefuture.nl 1 Inhoudsopgave Colofon 3 Dag tegen het pesten 4 Highlights 4 Pesten gebeurt in mijn klas het meest met 5 Welke uitspraak

Nadere informatie

Programma van toetsing en afsluiting. Schooljaar 2015-2016. 5 atheneum

Programma van toetsing en afsluiting. Schooljaar 2015-2016. 5 atheneum Schooljaar 2015-2016 5 atheneum Berger Scholengemeenschap Vak: Nederlandse taal en literatuur en Spellen en formuleren toetsweek 2 20 0 Nieuw Nederlands: - Cursus spellen - Cursus formuleren Literatuurgeschiedenis

Nadere informatie

Opwarming van de aarde hv123. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/52494

Opwarming van de aarde hv123. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/52494 Auteur VO-content Laatst gewijzigd 03 May 2016 Licentie CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie Webadres http://maken.wikiwijs.nl/52494 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijsleermiddelenplein.

Nadere informatie

Introductie Ruimtemissie Rosetta

Introductie Ruimtemissie Rosetta Introductie Ruimtemissie Rosetta klas 1-2 Tien jaar kostte het ruimtesonde Rosetta om op de plaats van bestemming te komen: komeet 67P/Churyumov-Gerasimenko: een reis van bijna 6,4 miljard kilometer. Rosetta

Nadere informatie

Een onderzoek naar seksuele voorlichtingslessen onder leerlingen uit de onderbouw van het Nederlands voortgezet onderwijs.

Een onderzoek naar seksuele voorlichtingslessen onder leerlingen uit de onderbouw van het Nederlands voortgezet onderwijs. Een onderzoek naar seksuele voorlichtingslessen onder leerlingen uit de onderbouw van het Nederlands voortgezet onderwijs. Uitgevoerd door Scholieren.com, in opdracht van Rutgers WPF. April/mei 2013 Voorwoord

Nadere informatie

De eerste ronde Nederlandse Informatica Olympiade 2014-2015

De eerste ronde Nederlandse Informatica Olympiade 2014-2015 De eerste ronde Nederlandse Informatica Olympiade 2014-2015 De informatica olympiade is een wedstrijd voor leerlingen uit het voortgezet onderwijs in Nederland. Het is een wedstrijd die bestaat uit drie

Nadere informatie

Lesbrief nummer 23 december 2015

Lesbrief nummer 23 december 2015 Lesbrief nummer 23 december 2015 Wilt u laten weten wat u van deze TLPST vond? Hebt u tips voor de volgende aflevering? Mail ons: redactie@tlpst.nl. Hoe klink jij? Wat vinden andere mensen van hoe jij

Nadere informatie

WETENSCHAPPELIJK ONDERZOEK. Wat is dat? Eva van de Sande. Radboud Universiteit Nijmegen

WETENSCHAPPELIJK ONDERZOEK. Wat is dat? Eva van de Sande. Radboud Universiteit Nijmegen WETENSCHAPPELIJK ONDERZOEK Wat is dat? Eva van de Sande Radboud Universiteit Nijmegen EERST.. WETENSCHAPSQUIZ 1: Hoe komen we dingen te weten? kdsjas Google onderzoek boeken A B C 1: We weten dingen door

Nadere informatie

Voorbereidingscursussen

Voorbereidingscursussen Voorbereidingscursussen Biologie Natuurkunde Scheikunde Wiskunde Studeren aan de Open Universiteit voorbereidings cursussen Het systeem van eindexamenprofielen in het voortgezet onderwijs brengt met zich

Nadere informatie

Tropisch Nederland. 1. Aanzetten. 1.a Tropisch Nederland

Tropisch Nederland. 1. Aanzetten. 1.a Tropisch Nederland 1. Aanzetten Tropisch Nederland 1.a Tropisch Nederland Jij gaat aan de slag met het dossier Tropisch Nederland. Welke onderdelen van het dossier ga jij maken? Overleg met je docent. GA IK DOEN STAP ONDERDEEL

Nadere informatie

Bedreigingen. Broeikaseffect

Bedreigingen. Broeikaseffect Bedreigingen Vroeger gebeurde het nogal eens dat de zee een gat in de duinen sloeg en het land overspoelde. Tegenwoordig gebeurt dat niet meer. De mensen hebben de duinen met behulp van helm goed vastgelegd

Nadere informatie

Vooraleer de leerlingen de teksten lezen, worden de belangrijkste tekststructuren overlopen (LB 265).

Vooraleer de leerlingen de teksten lezen, worden de belangrijkste tekststructuren overlopen (LB 265). 5.2.1 Lezen In het leerboek krijgen de leerlingen uiteenlopende teksten te lezen. Op die manier worden de verschillende tekstsoorten en tekststructuren nogmaals besproken. Het gaat om een herhaling van

Nadere informatie

Christelijke Scholengemeenschap - gymnasium, atheneum, havo en vmbo. Betaonderwijs

Christelijke Scholengemeenschap - gymnasium, atheneum, havo en vmbo. Betaonderwijs Christelijke Scholengemeenschap - gymnasium, atheneum, havo en vmbo Betaonderwijs 'Als je doet wat je altijd gedaan hebt, krijg je wat je altijd kreeg' Albert Einstein Wat is betaonderwijs? De bètarichting

Nadere informatie

LESBRIEF. Informatie VOOR DOCENTEN LEERDOELEN. Let op! Wanneer u het lesmateriaal

LESBRIEF. Informatie VOOR DOCENTEN LEERDOELEN. Let op! Wanneer u het lesmateriaal LESBRIEF Informatie VOOR DOCENTEN De lesbrief is te gebruiken voor het VMBO en de onderbouw van HAVO/VWO. De lesbrief is bedoeld om leerlingen kennis te laten maken mét en in te gaan óp de verschillende

Nadere informatie

Uitsterven of wegwezen

Uitsterven of wegwezen Klimaatverandering 7 en 8 5 Uitsterven of wegwezen Voedselwebspel Doelen Begrippen Materialen Duur De leerlingen: kennen een aantal oorzaken waardoor dieren uitsterven of verdwijnen, waaronder de klimaatverandering.

Nadere informatie

Verantwoording 1.1 Keuze van de titel

Verantwoording 1.1 Keuze van de titel 1 13 Verantwoording 1.1 Keuze van de titel Voor je ligt het handboek Training sociale vaardigheden. Dit boek is geschreven voor iedereen die te maken heeft met kinderen tussen de tien en vijftien jaar

Nadere informatie

De Reizende DNA-labs. 2-3 uur practicum met inleidende en afsluitende lessen voor docent

De Reizende DNA-labs. 2-3 uur practicum met inleidende en afsluitende lessen voor docent De Reizende DNA-labs 2-3 uur practicum met inleidende en afsluitende lessen voor docent Brug tussen biologie en scheikunde op school en de life sciences Leerlingen gaan zelf aan de slag met de nieuwste

Nadere informatie

Aanwijzing: Lees de verhalen op de borden boven de kist goed; er staan aanwijzingen op. Kijk goed in de kist. Valt je daar iets bijzonders op?

Aanwijzing: Lees de verhalen op de borden boven de kist goed; er staan aanwijzingen op. Kijk goed in de kist. Valt je daar iets bijzonders op? Ondergronds Opdrachten groepen 5, 6 en 7 In Ondergronds gaan kinderen aan de slag als een echte archeoloog. Ondergronds is een reconstructie van een archeologische opgraving. De leerlingen werken met echte

Nadere informatie

BIJ DIE WERELD WIL IK HOREN! HANS ROMKEMA 3 MAART 2010, DEN HAAG

BIJ DIE WERELD WIL IK HOREN! HANS ROMKEMA 3 MAART 2010, DEN HAAG BIJ DIE WERELD WIL IK HOREN! HANS ROMKEMA 3 MAART 2010, DEN HAAG STUDENTEN DOEN UITSPRAKEN OVER DE ACADEMISCHE WERELD, HET VAKGEBIED EN HET BEROEPENVELD.. onderzoek niet zo saai als ik dacht werken in

Nadere informatie

Onderzoeksrapport. Hou vol! Geen alcohol. Een alcohol preventieprogramma gericht op basisschool leerlingen en hun moeders.

Onderzoeksrapport. Hou vol! Geen alcohol. Een alcohol preventieprogramma gericht op basisschool leerlingen en hun moeders. Onderzoeksrapport Hou vol! Geen alcohol Een alcohol preventieprogramma gericht op basisschool leerlingen en hun moeders. Suzanne Mares, MSc Dr. Anna Lichtwarck-Aschoff Prof. Dr. Rutger Engels Inleiding

Nadere informatie

Ontwikkel je specialiteit! TOPklas leerjaar 1 Cultuur, Sport, ICT en Science

Ontwikkel je specialiteit! TOPklas leerjaar 1 Cultuur, Sport, ICT en Science Ontwikkel je specialiteit! TOPklas leerjaar 1 Cultuur, Sport, ICT en Science Op het Picasso Lyceum sta jij centraal. En de leraren doen er alles aan om jouw talenten verder te ontwikkelen. Daar staat natuurlijk

Nadere informatie

Bronnenbank Onderwijstheorie Tessa van Helden. Inhoudsopgave Pagina. Bron 1 Design Marcel Wanders. 2. Bron 2 ADHD in de klas. 2

Bronnenbank Onderwijstheorie Tessa van Helden. Inhoudsopgave Pagina. Bron 1 Design Marcel Wanders. 2. Bron 2 ADHD in de klas. 2 Bronnenbank Onderwijstheorie Tessa van Helden Inhoudsopgave Pagina Bron 1 Design Marcel Wanders. 2 Bron 2 ADHD in de klas. 2 Bron 3 Recensie over Boijmans van Beunigen 3 Bron 4 Flip in de klas. 4 Bron

Nadere informatie

Antarctica. De avonturiers Opdrachtenboekje. Uitgaven van het Pass

Antarctica. De avonturiers Opdrachtenboekje. Uitgaven van het Pass Antarctica De avonturiers Opdrachtenboekje Uitgaven van het Pass Dit opdrachtenboekje behoort tot Voornaam Voornaam Voornaam Voornaam Voornaam Voornaam Naam Naam Naam Naam Naam Naam Team Naam van de school

Nadere informatie

Ik ben Alice - docenten

Ik ben Alice - docenten Doelgroep: voortgezet onderwijs, middenbouw havo en vwo Voor u ligt de lesbrief die hoort bij een bezoek aan het wetenschapsfilmfestival InScience. Tijdens het festivalbezoek gaan leerlingen de documentaire

Nadere informatie

ALGEMENE NATUURWETENSCHAPPEN VWO VAKINFORMATIE STAATSEXAMEN 2016 V15.7.0

ALGEMENE NATUURWETENSCHAPPEN VWO VAKINFORMATIE STAATSEXAMEN 2016 V15.7.0 ALGEMENE NATUURWETENSCHAPPEN VWO VAKINFORMATIE STAATSEXAMEN 2016 V15.7.0 De vakinformatie in dit document is vastgesteld door het College voor Toetsen en Examens (CvTE). Het CvTE is verantwoordelijk voor

Nadere informatie

DE NATIONALE WETENSCHAPSAGENDA VOOR SCHOLIEREN - DEEL 1 HAVO

DE NATIONALE WETENSCHAPSAGENDA VOOR SCHOLIEREN - DEEL 1 HAVO DEEL 1 DE NATIONALE WETENSCHAPSAGENDA VOOR SCHOLIEREN - DEEL 1 In Nederland wordt veel wetenschappelijk onderzoek gedaan. Maar wie bepaalt wat er onderzocht wordt? In het voorjaar van 2015 hebben Nederlanders

Nadere informatie

Colofon. Universiteit Twente Drienerlolaan 5 NL-7522 NB Enschede. Postadres Universiteit Twente postbus 217 NL-7500 AE Enschede t +31 (0)53 489 4890

Colofon. Universiteit Twente Drienerlolaan 5 NL-7522 NB Enschede. Postadres Universiteit Twente postbus 217 NL-7500 AE Enschede t +31 (0)53 489 4890 Colofon Universiteit Twente Drienerlolaan 5 NL-7522 NB Enschede Postadres Universiteit Twente postbus 217 NL-7500 AE Enschede t +31 (0)53 489 4890 Deze brochure is een uitgave van ELAN - Twente Academy

Nadere informatie

PROJECT 2014 FLL WORLD CLASS SM

PROJECT 2014 FLL WORLD CLASS SM PROJECT 2014 FLL WORLD CLASS SM In het FLL World Class SM Project zal jullie team: Een onderwerp kiezen waar jullie enthousiast over zijn of altijd al meer over hebben willen weten. Een innovatieve oplossing

Nadere informatie

QUESTIONBOXLES ZONNECELLEN EN ELEKTRICITEIT

QUESTIONBOXLES ZONNECELLEN EN ELEKTRICITEIT QUESTIONBOXLES ZONNECELLEN EN ELEKTRICITEIT Colofon Auteur: Amy Beerens Contact: Maarten Reichwein, WKUU, wetenschapsknooppunt@uu.nl of 030-25 33 717 INHOUDSOPGAVE Inhoud 1 Doel van de les 2 2 Opzet lesplan

Nadere informatie

Nieuw vak voor VWO-ers: Big History Roland Holst College begint schooljaar met een Big Bang

Nieuw vak voor VWO-ers: Big History Roland Holst College begint schooljaar met een Big Bang Nieuw vak voor VWO-ers: Big History Roland Holst College begint schooljaar met een Big Bang In samenwerking met het Big History Project, een initiatief van historicus David Christian en Bill Gates, begint

Nadere informatie

et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces

et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces H 2 et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces Bij het ontstaan van de aarde, 4,6 miljard jaren geleden, was er geen atmosfeer. Enkele miljoenen jaren waren nodig voor de

Nadere informatie

Lessenplan C2C, dé duurzame oplossing?

Lessenplan C2C, dé duurzame oplossing? Lessenplan C2C, dé duurzame oplossing? (gebaseerd op lessen van 50 minuten) Les 1 en 2: Bekijken van de DVD Afval is Voedsel (Vpro Tegenlicht 6 oktober 2006) Maken van de verwerkingsopdrachten. De DVD

Nadere informatie

LESPAKKET ECOLOGIE. Naam. Dierenrijk is onderdeel van

LESPAKKET ECOLOGIE. Naam. Dierenrijk is onderdeel van LESPAKKET ECOLOGIE HAVO / VWO Naam Docent Klas LEKKER BEESTEN TUSSEN DE DIEREN Dierenrijk is onderdeel van WELKOM IN DIERENRIJK ELAND Om ervoor te zorgen dat je een leuke en leerzame excursie hebt, volgen

Nadere informatie

Vrije Universiteit Amsterdam Faculteit der Letteren Afdeling Nederlands Tweede Taal De Boelelaan 1105 1081 HV Amsterdam

Vrije Universiteit Amsterdam Faculteit der Letteren Afdeling Nederlands Tweede Taal De Boelelaan 1105 1081 HV Amsterdam De deur uit is ontwikkeld door de Vrije Universiteit Amsterdam Afdeling Nederlands Tweede Taal, mede op initiatief van het Amsterdams Buurvrouwen Contact (ABC). De ontwikkeling was mogelijk dankzij een

Nadere informatie

Werknemersonderzoek. Bram Masselink Willem Minderhoud

Werknemersonderzoek. Bram Masselink Willem Minderhoud Werknemersonderzoek Bram Masselink Willem Minderhoud (Bij)baan in het onderwijs: een meerwaarde voor school, scholier en student. Wij hechten veel waarde aan de werkomstandigheden van studenten die door

Nadere informatie

Wetenschap. Versterkt Engels! in Versterkt. - Spor t s- Fa s t L a n e Discover y. < A r tfac tor y >

Wetenschap. Versterkt Engels! in Versterkt. - Spor t s- Fa s t L a n e Discover y. < A r tfac tor y > Fa s t L a n e Discover y N a a s t e e n s t e r k b a s i s p a k ke t, t i j d vo o r t a l e n t! Versterkt Engels! Wetenschap in Versterkt Locatie Wijdschildlaan voor atheneum, havo en mavo [ Te c

Nadere informatie

BIJLAGEN LESPAKKET 1.2

BIJLAGEN LESPAKKET 1.2 BIJLAGEN LESPAKKET 1.2 BIJLAGE 1 A4 BLADEN THEMA S BIJLAGE 2 DOMINO EMOTIES BIJLAGE 3 MATCHING OEFENING GEVOELENS BIJLAGE 4 VRAGENLIJST FILM BIJLAGE 5 VRAGENSTROOKJES HOEKENWERK BIJLAGE 6 ANTWOORDENBLAD

Nadere informatie

Sita (VWO2) Aaron Sams. Natuurkunde en Flipping the Classroom

Sita (VWO2) Aaron Sams. Natuurkunde en Flipping the Classroom Natuurkunde en Flipping the Classroom De lespraktijk van een natuurwetenschappelijk vak zoals natuurkunde bestaat gewoonlijk uit klassikale instructie, practicum en het verwerken van opdrachten. In de

Nadere informatie

Handleiding. Geschikte tijd uitvoering jan feb mrt apr mei jun jul aug sep okt nov dec

Handleiding. Geschikte tijd uitvoering jan feb mrt apr mei jun jul aug sep okt nov dec Handleiding Naam opdracht De omgeving met andere ogen bekeken Geschikte tijd uitvoering jan feb mrt apr mei jun jul aug sep okt nov dec zeer geschikt ongeschikt Benodigde materialen opdrachtenbladen pen

Nadere informatie

ONTDEK ONTDEK BORNEGO BORNEGO

ONTDEK ONTDEK BORNEGO BORNEGO ONTDEK ONTDEK BORNEGO BORNEGO Eerlijk gezegd vond ik het eerst doodeng en spannend om naar een andere school te gaan. Ik wou mijn oude klas van de Ekke de Haan gewoon niet kwijt. We hadden het daar zo

Nadere informatie

Aansluiting op het actuele curriculum (2014)

Aansluiting op het actuele curriculum (2014) Aansluiting op het actuele curriculum (2014) De verschillende modules van GLOBE lenen zich uitstekend om de leerlingen de verschillende eindtermen en kerndoelen aan te leren zoals die zijn opgesteld door

Nadere informatie

Strategieles Verbanden (Relaties en verwijswoorden) niveau B

Strategieles Verbanden (Relaties en verwijswoorden) niveau B Strategieles Verbanden (Relaties en verwijswoorden) niveau B Wat doe je in deze les? Bij Nieuwsbegrip ga je vaak op zoek naar verbanden in de tekst. Wat zijn verbanden? Een tekst bestaat uit zinnen. Het

Nadere informatie

Overzicht lessenserie Energietransitie. Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les.

Overzicht lessenserie Energietransitie. Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les. 1 Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les. 2 Colofon Dit is een uitgave van Quintel Intelligence in samenwerking met GasTerra en Uitleg & Tekst Meer informatie Kijk voor meer informatie

Nadere informatie

Het vak biologie kennis MN001 Een biologische tekening maken praktijk MN005 Werken met een loep praktijk MN008

Het vak biologie kennis MN001 Een biologische tekening maken praktijk MN005 Werken met een loep praktijk MN008 Biologie Over Bloqs Wie is Bloqs? Bloqs is een educatieve uitgeverij die innovatieve producten en diensten aanbiedt. Bloqs staat voor bouwen aan leren. Onze visie is dat u als docent of school zelf het

Nadere informatie

Algemene informatie Kinderopvang 0-4. November 2014

Algemene informatie Kinderopvang 0-4. November 2014 Algemene informatie Kinderopvang 0-4 November 2014 Voorwoord Positive Action wordt in Amerika met veel succes uitgevoerd. Het is een bewezen effectief programma dat positieve resultaten behaalt op zowel

Nadere informatie

Fossielen uit de Noordzee

Fossielen uit de Noordzee Fossielen uit de Noordzee Lesbrief websessie Een kijkje achter de schermen van museum Naturalis voor klas 1 en 2 (VMBO/H/V) lesbrief Fossielen uit de Noordzee 1 Introductieles 2 Beschrijving websessie

Nadere informatie

De Melkweg groep 3-4. Lesbeschrijving De Melkweg. Inleiding 15 minuten. 1 Bron: www.ruimtevaartindeklas.nl

De Melkweg groep 3-4. Lesbeschrijving De Melkweg. Inleiding 15 minuten. 1 Bron: www.ruimtevaartindeklas.nl De Melkweg groep 3-4 Als je naar de sterren kijkt, komen als vanzelf veel vragen op. Hoeveel sterren zijn er? Waar bestaan al die sterren uit? Hoe ver weg zijn ze? De sterren die wij vanaf de aarde zien,

Nadere informatie

THEMA 2 ALLES WAT LEEFT. LES 3 Waarom biodiversiteit? Deze les gaat over: Bij dit thema horen ook: Ecosystemen

THEMA 2 ALLES WAT LEEFT. LES 3 Waarom biodiversiteit? Deze les gaat over: Bij dit thema horen ook: Ecosystemen Powered by ESA NEMO NSO SPACE EXPO WNF THEMA 2 ALLES WAT LEEFT LES 3 Waarom biodiversiteit? Deze les gaat over: Ecosystemen Bij dit thema horen ook: Les 1 Lunchtrommel in de ruimte Les 2 Lunchtrommel op

Nadere informatie

Opwarming van de aarde

Opwarming van de aarde Leerlingen Opwarming van de aarde 8 Naam: Klas: In dit onderdeel kom je onder andere te weten dat er niet alleen een broeikaseffect is, maar dat er ook een versterkt broeikaseffect is. Bovendien leer je

Nadere informatie

CREATIEF DENKEN in ONDERWIJS Worskhops, training, begeleiding en materialen.

CREATIEF DENKEN in ONDERWIJS Worskhops, training, begeleiding en materialen. in NDERWIJS Creativiteit en Creatief Denken Creativiteit is een unieke eigenschap van de mens. Kijk om je heen, alles wat verzonnen en gemaakt is, vindt zijn oorsprong in het menselijk brein. Dat geldt

Nadere informatie

STADSBOERDERIJ KENNISMAKEN

STADSBOERDERIJ KENNISMAKEN STADSBOERDERIJ KENNISMAKEN Rekenen voor vmbo-groen en mbo-groen Colofon RekenGroen. Rekenen voor vmbo- groen en mbo- groen Module Stadsboerderij Kennismaken Leerlingtekst Versie 1.0. November 2012 Auteurs:

Nadere informatie

wat is dat eigenlijk? Denk mee over acht grote vragen

wat is dat eigenlijk? Denk mee over acht grote vragen Geloven, wat is dat eigenlijk? Denk mee over acht grote vragen pagina 10 Hoe is de wereld ontstaan? pagina 26 Waarom bestaat de mens? pagina 42 Wat is geloven? pagina 58 Wie is God? pagina 74 Waarom heeft

Nadere informatie

Gevolgen van klimaatverandering voor Nederland

Gevolgen van klimaatverandering voor Nederland Gastcollege door Sander Brinkman Haagse Hogeschool Climate & Environment 4 september 2008 Introductie Studie Bodem, Water en Atmosfeer, Wageningen Universiteit Beroepsvoorbereidendblok UNFCCC CoP 6, Den

Nadere informatie

Kunsteducatie projecten primair onderwijs Utrecht. Een stevige basis voor cultuurparticipatie

Kunsteducatie projecten primair onderwijs Utrecht. Een stevige basis voor cultuurparticipatie Kunsteducatie projecten primair onderwijs Utrecht Een stevige basis voor cultuurparticipatie inhoudsopgave Voorwoord 5 1 Schoolabonnement 7 2 Kunstprojecten voor alle groepen 9 3 Kunsteducatieproject voor

Nadere informatie

Windmolenpark Houten. Project nask & techniek Leerjaar 2 havo/atheneum College de Heemlanden, Houten. Namen: Klas:

Windmolenpark Houten. Project nask & techniek Leerjaar 2 havo/atheneum College de Heemlanden, Houten. Namen: Klas: Namen: Klas: Windmolenpark Houten Project nask & techniek Leerjaar 2 havo/atheneum College de Heemlanden, Houten Ontwikkeld door: Geert Veenstra Gerard Visker Inhoud Probleem en hoofdopdracht Blz 3 Samenwerking

Nadere informatie

De Bloem (van plastic) is een meid van nu! Tikkeltje brutaal!

De Bloem (van plastic) is een meid van nu! Tikkeltje brutaal! De Bloem (van plastic) is een meid van nu! Tikkeltje brutaal! Hé hoi, hallo! Ik zal me even voorstellen. Ik ben Bloem. Bloem van Plastic. Maar je mag gewoon Bloem zeggen. Wow! Wat goed dat jullie even

Nadere informatie

Big Ideas Great STEM. Katrien Strubbe

Big Ideas Great STEM. Katrien Strubbe + Big Ideas Great STEM Katrien Strubbe (Natuur)wetenschappen: doelen 2 Natuurwetenschappen geven leerlingen een fundamenteel en duurzaam inzicht in de structuren en processen die de mens, de natuur en

Nadere informatie

Hallo, ik ben Leo! Leuk om kennis met je te maken! Ik ben lang en dun en ik heb heel veel krullen. Ik moet eerlijk zeggen...ik mag er best wezen!

Hallo, ik ben Leo! Leuk om kennis met je te maken! Ik ben lang en dun en ik heb heel veel krullen. Ik moet eerlijk zeggen...ik mag er best wezen! Hallo, ik ben Leo! Leuk om kennis met je te maken! Ik ben lang en dun en ik heb heel veel krullen. Ik moet eerlijk zeggen...ik mag er best wezen! Maar om nog eerlijker te zijn, gisteren zag ik er heel

Nadere informatie

Het puberbrein. 1 Inleiding

Het puberbrein. 1 Inleiding DC 50 Het puberbrein 1 Inleiding Over het puberbrein is veel geschreven. Ging men er eerst vanuit dat de hersens van kinderen met 6 jaar volgroeid waren, tegenwoordig weet men dat dat pas rond het 23e

Nadere informatie

Niveaus van het Europees Referentiekader (ERK)

Niveaus van het Europees Referentiekader (ERK) A Beginnend taalgebruiker B Onafhankelijk taalgebruiker C Vaardig taalgebruiker A1 A2 B1 B2 C1 C2 LUISTEREN Ik kan vertrouwde woorden en basiszinnen begrijpen die mezelf, mijn familie en directe concrete

Nadere informatie

Hoi! Leuk dat je toela/ng komt doen op Het Lyceum Ro7erdam bij de rich/ng Wetenschap. In deze toela/ng vertelt Leonardo da Vinci je een verhaal.

Hoi! Leuk dat je toela/ng komt doen op Het Lyceum Ro7erdam bij de rich/ng Wetenschap. In deze toela/ng vertelt Leonardo da Vinci je een verhaal. Hoi! Leuk dat je toela/ng komt doen op Het Lyceum Ro7erdam bij de rich/ng Wetenschap. In deze toela/ng vertelt Leonardo da Vinci je een verhaal. In het verhaal staan twee opdrachten. Gebruik al je fantasie

Nadere informatie

Tolstoj als pedagoog CAHIER. Waarom Tolstoj onderwijs in aardrijkskunde en geschiedenis overbodig en zelfs schadelijk vond

Tolstoj als pedagoog CAHIER. Waarom Tolstoj onderwijs in aardrijkskunde en geschiedenis overbodig en zelfs schadelijk vond Tolstoj als pedagoog CAHIER 3h Waarom Tolstoj onderwijs in aardrijkskunde en geschiedenis overbodig en zelfs schadelijk vond Waarom Tolstoj onderwijs in aardrijkskunde en geschiedenis overbodig en zelfs

Nadere informatie

Examen VMBO-GL en TL 2006

Examen VMBO-GL en TL 2006 Examen VMBO-GL en TL 2006 tijdvak 1 maandag 29 mei 13.30-15.30 uur NEDERLANDS LEESVAARDIGHEID-SCHRIJFVAARDIGHEID CSE GL EN TL Bij dit examen horen een tekstboekje en een uitwerkbijlage. Beantwoord alle

Nadere informatie

Seksuele vorming en seksuele ontwikkeling van kinderen. Marianne Cense (Rutgers WPF) & Jos Poelman (Soa Aids Nederland)

Seksuele vorming en seksuele ontwikkeling van kinderen. Marianne Cense (Rutgers WPF) & Jos Poelman (Soa Aids Nederland) Seksuele vorming en seksuele ontwikkeling van kinderen Marianne Cense (Rutgers WPF) & Jos Poelman (Soa Aids Nederland) Programma 1. Seksuele ontwikkeling van kinderen en jongeren 2. Criteria om normaal

Nadere informatie

THEMA 3 WEER & KLIMAAT. LES 2 Golfstromen. Deze les gaat over: Bij dit thema horen ook: Golfstromen in de oceanen Verschil landijs zee-ijs

THEMA 3 WEER & KLIMAAT. LES 2 Golfstromen. Deze les gaat over: Bij dit thema horen ook: Golfstromen in de oceanen Verschil landijs zee-ijs Powered by ESA NEMO NSO SPACE EXPO WNF THEMA 3 WEER & KLIMAAT LES 2 Golfstromen Deze les gaat over: Golfstromen in de oceanen Verschil landijs zee-ijs Bij dit thema horen ook: Les 1 In het ISS Les 3 Weer

Nadere informatie

VMBO praktische leerweg VMBO theoretische leerweg HAVO VWO

VMBO praktische leerweg VMBO theoretische leerweg HAVO VWO Page of 7 Enquête voortgezet onderwijs Deze vragenlijst bestaat uit vijf delen, A t/m E. Er zijn in totaal 9 vragen. A. Over jezelf Dit onderdeel bestaat uit zeven vragen. Hoe oud ben je? In welke klas

Nadere informatie

"Ik hoor en ik vergeet, Ik zie en ik onthoud, Ik doe en ik begrijp"

Ik hoor en ik vergeet, Ik zie en ik onthoud, Ik doe en ik begrijp EXPEDITIE ECOTOPIA IS EEN LESPAKKET, WAARMEE LEERLINGEN VAN HET VOORTGEZET ONDERWIJS OP EEN EXPLORATIEVE WIJZE LEREN OVER TECHNIEK EN DUURZAAMHEID. HET LESPAKKET BEVAT VEEL PRAKTISCHE OPDRACHTEN EN IS

Nadere informatie

Voorwoord. aanvulling voor de natuur- en recreatiemogelijkheden,

Voorwoord. aanvulling voor de natuur- en recreatiemogelijkheden, DE ZANDMOTOR van zand naar land De provincie Zuid-Holland is één van de dichtstbevolkte gebieden ter wereld. Het ligt grotendeels onder zeeniveau. Met het veranderende klimaat komt van verschillende kanten

Nadere informatie

nieuws afbeeldingen Alexander en Samuel Cultuur Klimaat Yeti MASALI Inhoud puzzel 4 quiz Einde 6 yeti klimaat 1 cultuur 1 bergen 2 flora fauna visie

nieuws afbeeldingen Alexander en Samuel Cultuur Klimaat Yeti MASALI Inhoud puzzel 4 quiz Einde 6 yeti klimaat 1 cultuur 1 bergen 2 flora fauna visie MASALI Inhoud yeti klimaat 1 cultuur 1 bergen 2 flora fauna visie ligging 3 verhaal 4 puzzel 4 5 strip weetje 6 quiz 1 2 2 3 6 Einde 6 Yeti De yeti leef (t) (de) in het gebergte van de Himalaya het is

Nadere informatie

Leerlingen verdiepen zich in de standpunten rondom biobrandstof. Iedere klas vertegenwoordigt een groep.

Leerlingen verdiepen zich in de standpunten rondom biobrandstof. Iedere klas vertegenwoordigt een groep. BIOBRANDSTOF DEBAT KORTE BESCHRIJVING:BIOBRANDSTOF DEBAT Bedoeld voor VO onderbouw Doelgroep Vmbo/Havo/VWO Thema Biobrandstof Soort lesmateriaal Debat volgens het lagerhuis model Waardering Verdieping

Nadere informatie

Motivatie: presteren? Of toch maar leren?

Motivatie: presteren? Of toch maar leren? Arjan van Dam Motivatie: presteren? Of toch maar leren? Een van de lastigste opgaven van managers is werken met medewerkers die niet gemotiveerd zijn. Op zoek naar de oorzaken van het gebrek aan motivatie,

Nadere informatie

Science. De nieuwe bètabrede bacheloropleiding van de Radboud Universiteit Nijmegen

Science. De nieuwe bètabrede bacheloropleiding van de Radboud Universiteit Nijmegen Science De nieuwe bètabrede bacheloropleiding van de Radboud Universiteit Nijmegen Waarom een brede natuurwetenschappelijke opleiding? Je krijgt een brede natuurwetenschappelijke basis met vakken uit de

Nadere informatie

DE IJSBEER. Super speurneus

DE IJSBEER. Super speurneus DE IJSBEER Super speurneus Hij is groot, wit en ziet eruit als een echte knuffelbeer. Toch zou je deze reus niet graag tegenkomen in de sneeuw. Gelukkig gebeurt dit ook niet snel, want waar deze poolreiziger

Nadere informatie

Moeder worden, moeder zijn

Moeder worden, moeder zijn Moeder worden, moeder zijn Uitgeverij Eenvoudig Communiceren Postbus 10208 1001 EE Amsterdam Telefoon: (020) 520 60 70 Fax: (020) 520 60 61 E-mail: info@eenvoudigcommuniceren.nl Website: www.eenvoudigcommuniceren.nl

Nadere informatie

Duurzame Energie in Utrecht

Duurzame Energie in Utrecht Duurzame Energie in Utrecht The future is now Dr. Wilfried van Sark Groep Natuurwetenschap en Samenleving Universiteit Utrecht Beat the Heat NOW!, 12 december 2009 inhoud Klimaatprobleem Waarom de zon

Nadere informatie

Bètadag 2015. Bèta In Leiden

Bètadag 2015. Bèta In Leiden + Bètadag 2015 + Bèta In Leiden In samenwerking met de landelijke stichting bètadag organiseert Universiteit Leiden dit jaar de bètadag. Een Hele dag vol activiteiten zodat scholieren kunnen ervaren hoe

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Inleiding 4. Les 1. Introductie filosofie Hebben alle vragen een antwoord? 10. Les 2. Denken Kunnen dieren denken?

Inhoudsopgave. Inleiding 4. Les 1. Introductie filosofie Hebben alle vragen een antwoord? 10. Les 2. Denken Kunnen dieren denken? >> Inhoudsopgave Inleiding 4 Les 1. Introductie filosofie Hebben alle vragen een antwoord? 10 Les 2. Denken Kunnen dieren denken? 14 Les 3. Geluk Wat is het verschil tussen blij zijn en gelukkig zijn?

Nadere informatie

1 Introductie. We wensen je veel plezier met deze kaarten! Pieternel Dijkstra en Petra Bunnik

1 Introductie. We wensen je veel plezier met deze kaarten! Pieternel Dijkstra en Petra Bunnik 1 Introductie Leerlingen hebben recht op onderwijs dat bij hen past en dat hun individuele capaciteiten laat opbloeien. Deze kaarten helpen leerkrachten en docenten, intern begeleiders, remedial teachers,

Nadere informatie

Rekenpuzzels. Breinkrakers. Verzameld uit het reken-wiskundeonderwijs door de NVORWO. Deel 2. Deel 3. Deel 1

Rekenpuzzels. Breinkrakers. Verzameld uit het reken-wiskundeonderwijs door de NVORWO. Deel 2. Deel 3. Deel 1 Rekenpuzzels & Breinkrakers Verzameld uit het reken-wiskundeonderwijs door de NVORWO Deel 2 Deel 1 Deel 3 Deel 1 Voorwoord Aan de leerlingen en leerkrachten van alle basisscholen in Nederland! Dit boekje

Nadere informatie

Verslaglegging. P. Broekhuizen F. Sijsling G. Zandvliet Docenten Nederlands

Verslaglegging. P. Broekhuizen F. Sijsling G. Zandvliet Docenten Nederlands Verslaglegging P. Broekhuizen F. Sijsling G. Zandvliet Docenten Nederlands Leeuwarden, 13 september 2011 Verslaglegging Door : P. Broekhuizen, F. Sijsling en G. Zandvliet Docenten Nederlands Klas : LBLV.2

Nadere informatie

Een les rekenen: de maten van de ark (voorbeeldles basisschool)

Een les rekenen: de maten van de ark (voorbeeldles basisschool) Een les rekenen: de maten van de ark (voorbeeldles basisschool) Paul Knöps Dit materiaal is onderdeel van het compendium christelijk leraarschap dat samengesteld is door het lectoraat Christelijk leraarschap

Nadere informatie

Centrale vraagstelling Hoe organiseer je een expeditie naar de Zuidpool om het hitterecord van 55 miljoen jaar geleden te kunnen onderzoeken?

Centrale vraagstelling Hoe organiseer je een expeditie naar de Zuidpool om het hitterecord van 55 miljoen jaar geleden te kunnen onderzoeken? Pagina 1: Opdracht: Op expeditie naar de Zuidpool Leerlingenblad Introductie Je kruipt in de huid van een paleoklimaatonderzoeker die geïnteresseerd is in de warme tijdsperiode van ongeveer 55 miljoen

Nadere informatie