Als wilskracht niet meer helpt

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Als wilskracht niet meer helpt"

Transcriptie

1 Als wilskracht niet meer helpt Coaching op dyslexie, faalangst en conceptueel denken bij Dynamika! 1 In opdracht van: Dynamika Eindhoven Januari Fontys Hogeschool HRM en Psychologie Toegepaste Psychologie Afstudeerdocent: Marga Pruijt Begeleiders opdrachtgever: Gertrudie Boersen en Sjan Verhoeven Vertrouwelijk

2 1 Voorwoord Als afsluiting van mijn HBO Toegepaste Psychologie onderzoek heb ik de ervaren verandering van de deelnemers aan de workshop en/of het individueel coachtraject Dyslexie en faalangst gekozen. Om een antwoord te geven op deze vraag is eerst een theoretisch onderzoek gedaan naar de onderwerpen dyslexie, faalangst, conceptueel denken en systeemtheorie (opstellingen). Vervolgens is op basis van de bevindingen uit het theoretische onderzoek een veldonderzoek gehouden. Het theoretische gedeelte was voor mij al een persoonlijke confrontatie, maar het veldonderzoek gaf mij nog meer inzichten in het onderwerp van onderzoek, in de vaardigheden onderzoeken, het schrijven van een scriptie en in mijzelf,. Met spijt heb ik gezien dat veel intelligente mensen met dyslexie veel moeite hebben en hebben gehad in hun school- en werkperiode. Wat is het toch moeilijk om in een maatschappij goed tot je recht te komen wanneer de verwachting is normaal te zijn. Maar met trots zie ik bij alle deelnemers hun drang om het uiterste uit zichzelf te halen. Ik wil graag mijn begeleiders, Gertrudie Boersen, Sjan Verhoeven en Marga Pruijt bedanken voor hun geloof in mij. Voor mij is dit de belangrijkste voeding waarop ik kan werken. Daarnaast wil ik hun zeker bedanken voor hun kennis en tijd die zij in mij hebben gestopt. Naast deze dames wil ik ook mijn andere vrienden en vriendinnen bedanken omdat ze mij keer op keer lieten zien dat zij in mij geloofden en mij hebben geholpen met schrijven. En dat is wat ik nodig had! 2

3 Inhoudsopgave 1 Voorwoord... 2 Inhoudsopgave Samenvatting Inleiding Literatuuronderzoek... Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd. 4.1 Methode en procedure... Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd. 5 Resultaten van het literatuuronderzoek... Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd. 5.1 Wat is dyslexie en waaruit bestaan de primaire en secundaire problemen die daaruit voortkomen?;... Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd Definitie van dyslexie... Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd Stoornis... Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd Positieve psychologie... Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd De secundaire problemen... Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd. 5.2 Hoe uit zich een laag zelfbeeld als gevolg van dyslexie?... Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd Wat is een laag zelfbeeld... Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd Ontstaan van een laag zelfbeeld... Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd Attributie theorie... Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd. 5.3 Hoe uit faalangst zich als gevolg van dyslexie?... Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd Wat is faalangst... Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd De workshop zoals gegeven bij Dynamika.... Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd Oorzaken van faalangst... Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd In stand houden van de faalangst... Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd. 5.4 Hoe werkt de systeemopstelling en hoe wordt deze ingezet bij Dynamika?. Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd Systeemtherapie... Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd Het werken met systeemopstellingen... Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd De logische niveaus van Bateson... Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd. 5.5 Paragraaf conclusie literatuur onderzoek... Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd. 6 Veldonderzoek... Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd. 6.1 Methode veldonderzoek... Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd Procedure... Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd Deelnemers... Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd Materiaal... Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd Analyse... Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd. 7 Resultaten veldonderzoek... Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd. 7.1 Dyslexie en de omgeving... Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd. 7.2 Wat ervaren de deelnemers met dyslexie als een groter probleem: de primaire of de secundaire problemen?... Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd. 7.3 Welke successen faalervaringen hebben de deelnemers meegemaakt voordat zij de workshop en/of de het individuele coachtraject hebben gevolgd?... Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd Oorzaken en in stand houden van faalangst... Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd Gedachten... Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd. 3

4 7.3.3 Gevoel... Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd Symptomen... Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd Gedrag... Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd. 7.4 Hoe beleven de deelnemers de verschillende onderdelen van workshop en/of het individuele coachtraject?... Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd. 7.5 Hoe beleven de deelnemers de faalangst na de workshop en/of het individueel coachtraject faalangst?... Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd Visie... Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd Identiteit... Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd Overtuiging... Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd Vermogen capaciteit... Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd De veranderingen die de deelnemers ervaren in hun gedrag... Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd. 7.6 Zijn er verschillen in de beleving van de deelnemers met betrekking tot verandering in de faalangst, na het volgen van de workshop of het individueel coachtraject voor faalangst.... Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd. 8 Conclusie Discussie Bibliografie Bijlagen 1 Attributie theorie... Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd. Bijlagen 2 Kenmerken faalangst... Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd. Bijlagen 3 Begrippenlijst... Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd. Bijlagen 4 Ethische verantwoording op basis van de Gedragscode praktijkgericht onderzoek voor het hbo (hbo-raad, 2010)... Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd. Bijlagen 5 Uitnodiging deelnemers... Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd. Bijlagen 6 Topiclist... Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd. Bijlagen 7 Mindmaps... Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd. 4

5 2 Samenvatting Een algemeen heersende gedachte is dat dyslexie een probleem is van alleen lezen en schrijven. Ook dyslectici denken dat. De vraag is of dat werkelijk zo is. Als ervaringsdeskundige merk ik in de praktijk dat dyslexie nog veel onduidelijkheid met zich meebrengt voor zowel mensen met als zonder dyslexie, omdat dyslexie meer problemen geeft dan alleen moeite hebben met lezen en schrijven. Dynamika organiseert diverse workshops, trainingen en individuele coachtrajecten voor dyslectici die gericht zijn op de veelheid aan problemen die zij tegen komen. Twee trajecten daarvan hebben specifiek betrekking op het omgaan met faalangst. Doel van het onderzoek is inzicht te verkrijgen in de veranderingen die de deelnemers ondergaan na deelname van een workshop en/of het individuele coachtraject bij Dynamika en zal een antwoord geven op de volgende hoofdvraag: Wat is de bijdrage van de workshop en/of het individuele coachtraject over de ervaren faalangst van een dyslecticus? Het onderzoek bestaat uit twee delen. Eerst is er een literatuuronderzoek gedaan. Op basis van de output is een topiclijst gemaakt voor het veldonderzoek dat volgde. Dit is een kwalitatief onderzoek waarbij gebruik gemaakt is van semi gestructureerde interviews. Er zijn 10 deelnemers waarvan 2 jonger zijn dan 35 jaar en de resterende 8 ouder dan 35 jaar zijn. De deelnemers hebben allemaal in de afgelopen twee jaar de workshop en/of het individuele coachtraject over faalangst gevolgd bij Dynamika. De totale populatie bestaat uit 50 personen. Uit het literatuuronderzoek komt naar voren dat mensen met dyslexie al van jongs af aan vervelende ervaringen opdoen. Als gevolg daarvan lopen zij meer risico op het ontwikkelen van een laag zelfbeeld en faalangst. In het literatuuronderzoek zijn de definities voor dyslexie onderzocht. De definities richten hun focus op twee verschillende aspecten van dyslexie. Enerzijds ligt de nadruk op de stoornis en anderzijds op het anders denken. Daarnaast zijn in het literatuuronderzoek de problemen onderzocht waar dyslectici mee te maken hebben. Tijdens de school- en studieperiode is er met name aandacht voor de primaire problemen. Op latere leeftijd krijgen secundaire problemen ook de aandacht al dan niet vrijwillig. 5 In het veldonderzoek wordt de deelnemers gevraagd naar hun verschillende ervaringen in het dagelijks leven. De meest belangrijke bevindingen zijn dat de primaire en secundaire problemen niet los van elkaar te zien zijn. Bijna alle deelnemers hebben faalangst maar gaan er allemaal op verschillende manieren mee om. Compensatiegedrag vertonen zij allemaal. Daarnaast is de deelnemers de vraag gesteld hoe zij de workshop en/of het individueel coachtraject faalangst bij Dynamika hebben beleefd. Alle deelnemers ervaren die als een openbaring en als compleet. Na de workshop en/of het individueel coachtraject ervaren zij allemaal een verandering in hun zelfbeeld wat weer leidt tot minder ervaren klachten op het gebied van faalangst.

6 3 Inleiding Dyslexie is de boosdoener van problemen met lezen en schrijven. In het dagelijks leven lijkt het gros dit op te lossen met de spellingscontrole op de computer. Is het zo gemakkelijk? Het feit dat er al zoveel onderzoeken aan dyslexie worden gewijd maakt duidelijk dat het niet zo simpel is. De gevolgen van dyslexie zijn voor veel kinderen en volwassen mensen een probleem in het dagelijks leven (Geudens, et al., 2011). In Nederland is naar schatting 3 tot 5 % van de inwoners dyslectisch (Stichting dyslexie fonds, 2014). Dyslexie wordt meestal op de lagere school vastgesteld. Daar beginnen de problemen met lezen, schrijven en communiceren (Ghesquiere, Boets, Gadeyne, & Vandewalle, 2010). Op latere leeftijd kunnen er ook problemen op andere gebieden ontstaan bijvoorbeeld op het werk en/of in relaties met anderen (Beer de, Engels, Heerkens, & Klink, 2014) (Ruijssenaars, Haan, Mijs, & Harinck, 2008). In onderzoeken die zijn verricht naar verschillende onderwerpen in relatie tot dyslexie, vormen dyslectische kinderen meestal de onderzoeksgroep. Tegenwoordig wordt dyslexie vroegtijdig in de kinderjaren ontdekt, maar soms (vooral vroeger toen het minder bekend was) kwam men er pas achter op een latere leeftijd. Lezen en schrijven is een belangrijk onderdeel van onze geletterde maatschappij. De prestaties op school en werk zijn vaak afhankelijk van het goed kunnen lezen en schrijven. Daarnaast ervaren mensen met dyslexie ook sociaal emotionele problemen (Geudens, et al., 2011). Sociaal emotionele problemen in de vorm van bijvoorbeeld een lage zelfwaardering en faalangst komen veel voor onder mensen met dyslexie (Verhoeven & Boersen, 2012). In een onderzoek naar dyslexie komt naar voren dat hoe ouder de persoon wordt, zij meer last hebben van de gevolgen van dyslexie (Beer de, Engels, Heerkens, & Klink, 2014). De problemen die mensen met dyslexie kunnen ervaren en wanneer dat ontstaat is per persoon verschillend. Het is erg afhankelijk van hoe de dyslecticus wordt opgevangen en gesteund in de omgeving zoals gezin en school (Beer de, Engels, Heerkens, & Klink, 2014). Naast de praktische primaire problemen zoals problemen met lezen en schrijven zijn de secundaire problemen zoals lage zelfwaardering en faalangst een probleem voor de ontwikkeling van de persoon met dyslexie. Er zijn voorbeelden waarin dyslectische mensen onderpresteren of met depressies kampen (Geudens, et al., 2011). De problemen met dyslexie komen het meest tot uiting tijdens de schooljaren, maar ook in het werkveld. Zowel de primaire als de secundaire problemen doen zich voor, maar op school zijn de primaire problemen het meest duidelijk zichtbaar. In het werkveld is het lastiger zichtbaar om te zien of een persoon met problemen kampt omdat hij/zij deze in de meeste gevallen probeert te compenseren (Geudens, et al., 2011). Dynamika, de opdrachtgever van dit onderzoek, werkt met volwassenen met dyslexie die problemen ervaren in hun studie, werk of privéleven. Dynamika geeft workshops aan groepen en geeft individuele begeleiding in het omgaan met de problemen die men ervaart als gevolg van dyslexie. Een van de problemen waarmee cliënten vaak kampen is faalangst. De opdrachtgever is dan ook benieuwd naar de ervaren veranderingen in de faalangst na het volgen van de workshop en/of het individueel coach traject en hoe deze daaraan hebben bijgedragen. In dit onderzoek worden volwassenen en studenten geïnterviewd die een workshop en/of het individueel coachtraject hebben gevolgd over faalangst bij dyslexie. Dynamika beoogt de deelnemers inzicht te 6

7 geven in dyslexie en faalangst en zijn oorzaken. Dynamika verzorgt ook andere workshops gericht op andere onderwerpen en dyslexie. In de workshop faalangst bij dyslexie wordt gekeken naar de relatie tussen dyslexie en faalangst en naar de oorzaak van het trauma dat vaak aan de faalangst ten grondslag ligt en hoe dit alles meer in balans te krijgen zodat de spanning (faalangst) vermindert. Er is nog geen onderzoek gedaan naar de ervaringen met deze workshop en de al dan niet ervaren verbetering. Er is een grote kans dat volwassenen met dyslexie faalangst hebben en een negatief zelfbeeld hebben ontwikkeld (Hofmeester, 2008). in dit onderzoek wordt na gegaan of het zelfbeeld van de geïnterviewde positief veranderd is door inzicht in onder andere de andere manier van denken van dyslectische mensen en/of dit inzicht ook de kwaliteiten van de dyslecticus naar boven haalt. Het doel van dit onderzoek is: inzicht verkrijgen in de veranderingen die de deelnemers ondergaan na deelname van de workshop en/of het individuele coachtraject, en zal een antwoord geven op de volgende hoofdvraag: Wat is de bijdrage van de workshop en/of het individuele coachtraject over de ervaren faalangst van een dyslecticus? Door middel van een literatuurstudie worden de eerste vier deelvragen beantwoord: Wat betekent dyslexie en waaruit bestaan de primaire en secundaire problemen die daaruit voortkomen?; Hoe uit zich een laag zelfbeeld als gevolg van dyslexie?; Hoe uit faalangst zich als gevolg van dyslexie?; Hoe werkt de systeemopstelling en hoe wordt deze ingezet bij Dynamika? In het veldonderzoek wordt antwoord gegeven op de laatste vijf deelvragen: Wat ervaren de deelnemers met dyslexie als een groter probleem: de primaire problemen of de secundaire problemen?; Welke succes- en faalervaringen hebben de deelnemers meegemaakt voor dat zij de workshop en/of het individuele coachtraject hebben gevolgd?; Hoe beleven de deelnemers de verschillende onderdelen van workshop en/of het individuele coachtraject?; Hoe beleven de deelnemers de faalangst na de workshop en/of het individuele coachtraject faalangst?; Zijn er verschillen in de beleving van de deelnemers met betrekking tot verandering in de faalangst na het volgen van de workshop en/of het individueel coachtraject voor faalangst. 7 In hoofdstuk 4 wordt de methode van onderzoek beschreven. Hierin staat de procedure, het materiaal en de selectiecriteria van de deelnemers beschreven. De resultaten van het literatuuronderzoek zijn beschreven in hoofdstuk 5. In hoofdstuk 6 de methode veldonderzoek en hoofdstuk 7 zijn de resultaten van het veldonderzoek beschreven. Daarna volgt in hoofdstuk 8 de conclusie en in hoofdstuk 9 de discussie. Daarna vervolgen verschillende bijlages met aanvullende informatie uit het onderzoek.

8 8 Conclusie De onderzoeksvraag voor het literatuur- en veldonderzoek is; Wat is de bijdrage van de training op de ervaren faalangst van mensen met dyslexie. De deelvragen om antwoord te krijgen op deze onderzoeksvraag zijn: Wat is dyslexie en waaruit bestaan de primaire en secundaire problemen die daaruit voortkomen?; Hoe uit zich een laag zelfbeeld als gevolg van dyslexie?; Hoe uit faalangst zich als gevolg van dyslexie?; Hoe werkt de systeemopstelling en hoe wordt deze ingezet bij Dynamika? Wat zegt de literatuur over de gebruikte systematiek (systeemopstelling) in de workshop en/of het individueel coachtraject dyslexie en faalangst?; Wat ervaren de deelnemers met dyslexie als een groter probleem: de primaire problemen of de secundaire problemen?; Welke succes- en faalervaringen hebben de deelnemers meegemaakt voordat zij de workshop en/of het individueel coachtraject hebben gevolgd?; Hoe beleven de deelnemers de verschillende onderdelen van workshop en/of het individueel coachtraject?; Hoe beleven de deelnemers de faalangst na de workshop en/of het individueel coachtraject faalangst?; Zijn er verschillen in de beleving van de deelnemers met betrekking tot verandering in de faalangst na het volgen van de workshop en/of het individueel coachtraject over faalangst. Op de eerste vier deelvragen is op basis van de theorie een antwoord gegeven. De laatste vijf vragen zijn beantwoord door middel van het veldonderzoek. Wat is dyslexie en waaruit bestaan de primaire en secundaire problemen die daaruit voortkomen? In de literatuur is duidelijk te zien dat er veel aandacht wordt gegeven aan de primaire problemen van dyslexie, zijnde moeite hebben met lezen, schrijven en communiceren. Er wordt al lang onderzoek gedaan naar de oorzaken en gevolgen van dyslexie. Daarnaast is in de literatuur ook veel aandacht voor de secundaire problemen van dyslexie. Het gaat hier om sociale psychische problemen. Sociale psychische problemen zijn het hebben van een lager zelfbeeld, faalangst en vaak ook depressie (Geudens, et al., 2011). Het laatste onderwerp komt ook in de interviews naar voren maar is verder niet meegenomen in dit onderzoek. Naarmate volwassenen ouder zijn, worden deze problemen als groter ervaren, en kunnen de primaire en secundaire problemen niet los van elkaar gezien worden. Hoe uit zich een laag zelfbeeld als gevolg van dyslexie? In de literatuur zijn er aanwijzingen dat er een relatie is tussen dyslexie en een laag zelfbeeld (Geudens, et al., 2011) (Moody, 2066) (Loonstra & Braams, 2010). Dyslexie openbaart zich in de periode zes a acht jaar, een periode waarin het kind leert lezen en schrijven, maar ook waarin het vertrouwen in zichzelf moet krijgen. Hij of zij ontdekt dat er wat mis is met hem. Afhankelijk van de steun uit zijn omgeving vormt hij of zij hier een positief zelfbeeld of een laag zelfbeeld door. De literatuur maakt duidelijk hoe gemakkelijk een laag zelfbeeld ontstaat en in stand wordt gehouden (Cuyvers, 2008). De ervaringen op school, vaak negatief, die de persoon met dyslexie meemaakt, vermoeilijken het proces om van een laag zelfbeeld af te stappen. In de literatuur is duidelijk zichtbaar dat mensen met faalangst vaak een laag zelfbeeld hebben (Lieshout, 2009) (Cohen de Lara-Kroon, et al., 2009). Dit staat de (persoonlijke) ontwikkeling van dyslectici in de weg. Hoe uit faalangst zich als gevolg van dyslexie? Zo lijkt het bijna een logisch gevolg van dyslexie om een laag zelfbeeld en faalangst te ontwikkelen (Lieshout, 2009). Leerproblemen geven een groter risico op faalangst (Cohen de Lara-Kroon, et al., 8

9 2009) (Elliot & Dweck, 2005). Maar het is geen vaststaand feit dat alle mensen met dyslexie een laag zelfbeeld en faalangst hebben. Een van de beschermende factoren voor faalangst en een laag zelfbeeld is steun van uit de omgeving zowel van opvoeders als vanuit school (Cohen de Lara-Kroon, et al., 2009) (Lieshout, 2009) (Geudens, et al., 2011). Voor beide zaken is het van groot belang dat de kinderen zo snel mogelijk worden gediagnostiseerd, met als voorwaarde dat zij goed begeleid worden. Volwassen mensen waarvan de diagnose op late leeftijd is vastgesteld, hebben over het algemeen meer last psychosociale problemen. Wat zegt de literatuur over de gebruikte systematiek (systeemopstelling) in de workshop en/of het individueel coachtraject dyslexie en faalangst? in de literatuur komt naar voren dat het cognitieve denken en de emoties die verbonden zijn aan een pijnlijk moment uit het verleden bij elkaar wordt gebracht in een systeemopstelling. Systeemopstellingen brengen inzichten, kunnen impasses doorbreken en brengen mensen in beweging. Het gewenste resultaat van een workshop en/of het individueel coachtraject van Dynamika is om de ergste faalangst te verminderen die door een trauma is ontstaan. Wat ervaren de deelnemers met dyslexie als een groter probleem; de primaire of de secundaire problemen? De deelnemers uit dit onderzoek ervaren zowel primaire problemen als secundaire problemen gevolg van hun dyslexie De deelnemers ervaren vooral problemen met schrijven. Zowel de spelling en grammatica als met het vormgeven van een verslag. Wat duidelijk naar voren komt in het onderzoek is dat de deelnemers vooral problemen hebben om de ideeën die zij in hun hoofd hebben, naar het papier te vertalen. De secundaire problemen die deelnemers ervaren zijn voornamelijk het last hebben van een laag zelfbeeld waar weer andere problemen uit voortkomen. Zij vinden, of denken of zijn bang dat ze dom of lui zijn. Het opvallende wat naar voren kwam is dat deelnemers waarbij dyslexie op de basisschool was vastgesteld zich minder minderwaardig over zichzelf uiten dan de andere deelnemers. De deelnemers die wel een laag zelfbeeld hebben, halen zichzelf in gedachten naar beneden wanneer er bijvoorbeeld gepresteerd moet worden of wanneer zij een prestatie leverden die niet uit pakt zoals verwacht. De deelnemers met een laag zelfbeeld beoordelen en veroordelen zichzelf continu en zijn erg streng voor en kritisch op zichzelf. De mate waarin deelnemers hulp hebben van hun sociale omgeving verschilt sterk per deelnemer. Een aantal deelnemers heeft negatieve ervaringen met docenten gehad. Dit zijn situaties waarin zij jong waren en geen begrip hebben ervaren voor hun dyslexie. Gevoelens die daarbij zijn ontstaan bij de deelnemers zijn: frustratie, onmacht en boosheid. Naast de secundaire problemen ervaren de deelnemers ook steun vanuit hun sociale omgeving waardoor zij zich niet veroordeeld voelen. Veroordeeld worden is een punt waar deelnemers veel moeite mee hebben. In onze geletterde maatschappij, waarin schoolsystemen beheerst worden door een toets-cultuur, vormen lezen en schrijven de belangrijkste onderdelen van de schoolprestaties van een kind. Kinderen met dyslexie, in dit geval de deelnemers van dit onderzoek, hebben keer op keer negatieve ervaringen op verschillende momenten waarin zij negatief zijn beoordeeld. 9

10 Welke succes- en faalervaringen hebben de deelnemers meegemaakt voordat zij de workshop en/of het individueel coachtraject faalangst hebben gevolgd? De deelnemers in dit onderzoek hebben allemaal last van faalangst en gaan daar verschillend mee om. De angst om negatief beoordeeld te worden is voor de deelnemers een groot onderdeel van hun leven geworden. Daardoor zetten de deelnemers zich extra in en werken lang en hard aan bepaalde schrijfopdrachten. Of zij halen zichzelf naar beneden en zien er van af om ergens aan te beginnen. Dit zijn twee verschillende voorbeelden van coping die de deelnemers gebruiken om met hun faalangst om te gaan. De cognitieve en sociale faalangst is ontstaan en in stand gehouden door de dyslexie en de problemen daar omheen. Er is een directe relatie tussen dyslexie en het hebben van een laag zelfbeeld, zichzelf naar beneden halen, het hebben van zelfkritiek en faalangst (Geudens, et al., 2011) (Ruijssenaars, Haan, Mijs, & Harinck, 2008). Vaak vinden de deelnemers het ook vervelend hoe zij omgaan met hun probleem (passieve of actieve coping stijlen) en hebben daar zelf weer veel kritiek op. Zij begrijpen niet waarom zij iets niet kunnen wat anderen wel kunnen, een idee dat vervolgens het lage zelfbeeld weer in stand houdt (Cuyvers, 2008). Een positief punt dat de deelnemers bij zichzelf zien, is dat zij doorzetten en niet zomaar opgeven. Daarnaast zijn zij creatief en kunnen dit op verschillende manieren inzetten. Alle deelnemers hebben geleerd te compenseren (Beer de, Engels, Heerkens, & Klink, 2014). Dit gebeurt op allerlei verschillende manieren zoals hard werken, of juist door hun creativiteit in te zetten om iets te volbrengen of juist te verbergen. De creativiteit wordt ook ingezet als kwaliteit om nieuwe dingen te creëren. Hoe beleven de deelnemers de verschillende onderdelen van de workshop en/of het individueel coachtraject? Tijdens de workshop en/of het individueel coachtraject komen informatie over de onderwerpen dyslexie, het hebben van faalangst en het conceptueel denken aan bod. Deze kennisoverdracht door Dynamika wordt als heel positief ervaren door de deelnemers. Naast deze kennisoverdracht wordt gebruik gemaakt van een ondersteunende methode, namelijk de systeemopstellingen. Desondanks zijn de veranderingen van de systeemopstelling moeilijk zichtbaar (Geus, 2006). De systeemopstelling kan veranderingen aanrichten op het niveau van visie van de logische niveaus van de Bateson (Cleven, 2012). Het niveau visie is voornamelijk een niveau waarin het onbewuste een grote rol speelt. De beoogde verandering als gevolg van de systeemopstelling, is een verandering waarin het cognitief weten verandert in een emotioneel weten (Deden & Roelofs, 2007). Een van de opmerkingen uit het veldonderzoek is dat de deelnemers de emoties ervaren zoals ze die vroeger in pijnlijke situaties hebben ervaren. Maar nu levert het emotioneel weten een inzicht op het geheel op. De deelnemers kunnen de situatie van toen beter in een realistische perspectief plaatsen. Alle onderdelen worden door de deelnemers als belangrijk gezien en als een kloppend totaal pakket, het biedt zowel kennis als inzicht, volgens de literatuur zou een goede training dat ook op moeten leveren (Galan, 2011). Alle deelnemers herkennen zich in de theorie. Het is een helder verhaal waardoor de meeste deelnemers meer begrip voor zichzelf hebben gekregen en zij ook beter aan anderen kunnen uitleggen wat hun kwaliteiten zijn of waar ze moeite mee hebben en hoe dat komt. 10

11 Hoe beleven de deelnemers de faalangst na de workshop en/of het individueel coachtraject? Begrip voor zichzelf krijgen is één van de meest voorkomende veranderingen die door de deelnemers wordt ervaren na de workshop en/of het individueel coachtraject. De workshop en/of het individueel coachtraject brengt bij alle deelnemers een verandering teweeg. De veranderingen zijn goed weer te geven in het model van Bateson, de logische niveaus. De deelnemers hebben tijdens de workshop en/of het individueel coachtraject kennis ontvangen over dyslexie, faalangst en het conceptueel denken en de samenhang tussen deze drie begrippen. Deze kennis bracht de deelnemers inzicht en een positief gevoel over zichzelf. Zij hebben ontdekt dat het niet domheid of luiheid is dat maakt dat zij iets niet kunnen maar dat het een samenspel is van hoe de buitenwereld georganiseerd is en op hen reageert, hun eigen anders zijn en hoe zich dat heeft vertaald naar hun zelfbeeld. Rosenberg (Neef de, 2013) vindt dat het zelfbeeld drie componenten bevat: het eerste is wat zij over zichzelf weten, de tweede is hoe zij dit alles waarderen en de laatste is hoe zwaar elk van deze kenmerken meetelt in de optelsom. De workshop en/of het individuele coachtraject hebben invloed op alle drie deze componenten. De deelnemers hebben meer inzicht in zichzelf gekregen, ze hebben door hun inzichten aan een aantal zaken andere waarde kunnen geven en dit alles maakt het mogelijk dat de optelsom in de waardering is veranderd. Het zelfbeeld dat door de jaren heen is ontstaan bestaat uit zelfschema s. Door de kennis uit de workshop en/of het individueel coachtraject kan het zijn dat de deelnemers meerdere zelfschema s hebben aangemaakt waardoor zij een hoge zelfcomplexiteit hebben verworven. Hoge zelfcomplexiteit (Vonk, 2009) kan bescherming bieden tegen stress en een laag zelfbeeld. Het zelfbeeld heeft in het verleden in de negatieve richting zijn effect gehad en de workshop en/of het individueel coachtraject hebben voor de meeste deelnemers een positief effect gehad. In de veranderingen volgens Bateson is nog een duidelijke verandering zichtbaar in de overtuigingen van de deelnemers. De veranderingen die ten aanzien van de eigen faalangst door deelnemers worden ervaren, zijn dat zij minder kritisch zijn geworden op zichzelf. De deelnemers moeten minder van zichzelf. Het maakt dat de deelnemers zichzelf minder hard veroordelen wanneer zij op een punt komen waarin zij moeten presteren en sneller uit de negatieve spiraal van de faalangst kunnen komen. Naast de veranderingen in de overtuiging en in de vaardigheden (capaciteiten) ervaren de deelnemers ook veranderingen in hun identiteit. Zoals hierboven al wordt aangegeven, hebben veel deelnemers meer begrip voor zichzelf gekregen doordat zij kennis hebben ontvangen waar zij zichzelf in herkenden en daardoor erkenning voor zichzelf gekregen. Het kan omschreven worden als de zelfdiscrepantie zoals beschreven door Higgens (Vonk, 2009). Door de workshop en/of het individuele coachtraject is die zelfdiscrepantie verkleind of zelfs verdwenen. Tot slot ervaren de deelnemers een verandering in hun gedrag. Na de workshop en/of het individueel coachtraject zijn bijna alle deelnemers op een positieve manier in beweging gekomen. Deze veranderingen bestaat bijvoorbeeld uit een carrièreswitch of het merken dat een van de deelnemers meer volwassen reageert wanneer zij in de onmacht terecht komt. Voornamelijk komen de veranderingen neer op een beweging waardoor de deelnemers zich beter over zichzelf zijn gaan voelen, zaken konden afronden en zij verder komen in het vervullen van hun eigen wensen en behoeften. Na dit onderzoek wordt duidelijk dat de workshop en/of het individueel coachtraject een positief effect hebben op de deelnemers en ervaren de deelnemers diverse veranderingen. Door een combinatie van 11

12 hun eigen doorzettingsvermogen en creativiteit ontstaan er zowel veranderingen in het denken, het voelen en het doen van de deelnemers. De deelnemers zijn zich meer bewust van hun kwaliteiten zoals doorzettingsvermogen en creativiteit. Geudens (2011) benoemt deze twee kwaliteiten ook als sociaalemotionele beschermende factoren. Alle deelnemers hebben positieve veranderingen ervaren. Hoe hoger in de piramide van de logische niveaus van veranderingen een verbetering wordt ervaren hoe stabieler die verandering is. Alle deelnemers ervaren veranderingen, hetzij in hun gedrag, in hun overtuigingen, maar bijna alle deelnemers hebben een verandering ervaren in hun identiteit (zelfbeeld). Veranderingen in de identiteit hebben invloed op alle niveaus daaronder. Zijn er verschillen in de beleving van de deelnemers met betrekking tot verandering in de faalangst na het volgen van de workshop en/of het individueel coachtraject voor faalangst. Er is geen verschil te vinden in de ervaren veranderingen tussen de deelnemers die een workshop hebben gevolgd of degene die het individueel coachtraject hebben gevolgd. Alle deelnemers omschrijven veranderingen op bijna alle logische niveaus van Bateson. Samenvattend kan het volgende geconcludeerd worden als antwoord op de hoofdvraag: alle deelnemers vertellen over veranderingen die direct of indirect te maken hebben met een verbeterd zelfbeeld en meer zelfvertrouwen. De workshop en/of het individuele coachtraject heeft daar voor hun een bijdrage aan geleverd. De inzichten op de verschillende onderwerpen, (dyslexie, faalangst en het conceptueel denken) maken het mogelijk dat de deelnemers andere overtuigingen krijgen die een positieve invloed hebben op hun identiteit en maken het mogelijk om hun interne attributie te herzien. Mensen met een lage zelfwaardering leggen vaak de oorzaken van hun problemen bij zichzelf, een fenomeen dat door Cuyvers (2008) interne attributie wordt genoemd. Door de toename van het zelfvertrouwen en het herzien van de trauma in de systeemopstelling, zakt de faalangst en kan de deelnemer werkelijk aan de slag met dingen zoals het schrijven van grote stukken. Daarnaast ervaren veel deelnemers veranderingen in hun vaardigheden. Dit zijn veranderingen die redelijk zichtbaar en bewust zijn en zijn dus goed te benoemen door de deelnemers (Horst van der, Hoogstraten, Meyer, Serie, & Wanrooy, 2010). 12

13 9 Discussie Voor dit onderzoek is slechts een fractie van de wetenschappelijke artikelen en boeken, die te vinden zijn over dyslexie, gebruik gemaakt. De basis voor dit onderzoek komt voornamelijk uit wetenschappelijke boeken en wordt hier en daar bevestigd maar soms ook tegen gesproken, door nieuwe wetenschappelijke artikelen. Er zijn meerdere neurologische onderzoeken naar dyslexie gedaan die elk een andere kijk geven op de oorzaken van dyslexie. In dit onderzoek wordt niet diep ingegaan op de werking van de hersenen en een verklaring voor wat dyslexie is. het gaat hier meer om de secundaire problemen als gevolg van dyslexie namelijk de faalangst. De meeste onderzoekers gebruiken kinderen als onderzoeksgroep. In dit onderzoek zijn volwassenen de deelnemers, waardoor het soms lastig wetenschappelijke artikelen te vergelijken met een volwassenen onderzoeksgroep. Maar de problemen als gevolg van dyslexie, namelijk een laag zelfbeeld en faalangst ontstaan al in de kindertijd. Met voorzichtigheid zijn sommige artikelen toch gebruikt. Het onderzoek is voor de opdrachtgever Dynamika gedaan. Dynamika is een kleine organisatie. Dynamika helpt op verschillende manieren haar cliënten met hun hulpvraag over faalangst: namelijk met de workshop en/of het individueel coachtraject faalangst. Omdat de organisatie niet heel groot is, zijn deze twee groepen in één onderzoek bij elkaar genomen. De volwassen onderzoeksgroep die is geïnterviewd zijn cliënten van Dynamika. Opvallend was de snelle reactie van de deelnemers om aan dit onderzoek te willen deelnemen. Tijdens de interviews waren alle deelnemers vol lof over de twee eigenaressen van Dynamika. Uit sommige interviews kwam naar voren dat zij vonden dat de verandering in hun leven te danken was aan Dynamika. Mogelijk zijn er klanten geweest die geen positief resultaat hebben ervaren, maar dat is niet bekend. Onbekend is of dergelijke klanten er zijn en zo ja, dan hebben zij besloten niet mee te doen aan dit onderzoek. De veranderingen die door de deelnemers worden ervaren kunnen een effect zijn van de workshop en/of het individuele coachtraject, maar kunnen ook het gevolg zijn van een levensfase waarin de deelnemers zitten. Op twee deelnemers na zijn de deelnemers ouder dan 35 jaar. Na ongeveer het veertigste levens jaar verandert het tijdsperspectief en kijken de meeste mensen terug op hun leven (Rogels, 2009). Als zij niet tevreden zijn met wat zij zien, zoeken zij naar een verandering. Niet tevreden zijn kan ook tot gevolg hebben dat zij nu daadwerkelijk een probleem aanpakken waarmee zij al langere tijd lopen, zoals problemen als gevolg van dyslexie. De verandering is dan al ingezet omdat personen alles aangrijpen om een verandering tot stand te brengen. Net zoals deze deelnemers naar de workshop en/of het individueel coachtraject zijn gegaan en daardoor een verandering ervaren. Een aantal deelnemers hebben naast deze workshop en/of het individueel coachtraject ook andere methodes geprobeerd zoals mindfullness, cranio-sacraal therapie, loopbaanbegeleiding of psychologische hulp. Deze andere methodes kunnen van invloed zijn op de veranderingen die de deelnemers ervaren. De verandering door de levensfase of verandering door andere methodes maakt het resultaat van dit onderzoek niet minder waar. In dit onderzoek schrijven de deelnemers de veranderingen toe aan de workshop en/of het individueel coachtraject. 13

14 Het onderzoek is vrij breed. Tijdens het interview werden verschillende onderwerpen bevraagd om een antwoord te kunnen geven op de onderzoeksvraag. Het gaat om de onderwerpen dyslexie, faalangst, conceptueel denken en het zelfbeeld. Zelfbeeld is een onderwerp dat prominent naar voren kwam tijdens het onderzoek zonder dat het voorzien was. Het is daarmee een onderwerp dat afzonderlijk, maar ook in relatie tot alle andere onderwerpen bevraagd kan worden. Na onderzoek kwam naar voren dat het zelfbeeld steeds terug komt in alle drie onderwerpen, dyslexie, faalangst en het conceptueel denken. Zo blijkt achter af dat het zelfbeeld in wezen meer de basis vormt van deze drie onderwerpen. Mogelijk zouden deze onderwerpen meer vanuit zelfbeeld onderzocht kunnen worden in plaats van afzonderlijk van elkaar. Dit onderzoek en het belang van de workshop en/of het individueel coachtraject is nogal ingrijpend voor de deelnemers. Zoals uit het onderzoek naar voren komt, heeft de workshop en/of het individueel coachtraject effect op alle deelnemers. Allemaal geven ze aan dat er een verandering is opgetreden in het zelfbeeld. Een positiever zelfbeeld is natuurlijk belangrijk voor de deelnemers zelf, heeft ook invloed op werkprestatie. Voor werkgevers zou het goed zijn als meer mensen met dyslexie en een laag zelfbeeld daar verandering in kunnen aanbrengen. Meerdere deelnemers hebben langdurig verzuimd als gevolg van dyslexie en de bijbehorende stress. De kosten die daarbij gemaakt worden door de maatschappij baren het ministerie grote zorgen, vandaar de recente aandacht voor onder andere burnout en langdurig uitval bij deze werknemers. Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid heeft voor de komende vier jaar extra aandacht voor psychosociale arbeidsbelasting (Hoofdlijnen aanpak psychosociale arbeidsbelasting, 2013). De deelgroep dyslectici zou hiermee zeer gebaat zijn. Alle deelnemers zijn zeer tevreden over de workshop en/of het individuele coachtraject. Wat verder naar voren kwam, is dat er behoefte is aan een follow- up in welke vorm dan ook. Verschillende mogelijkheden van follow- ups zijn: terugkomstgesprek; nabespreken wat het effect van de workshop en/of het individueel coachtraject was voor de deelnemers; terugkomen wanneer de effectiviteit gezakt is en nieuwe materie ingezet dient te worden. Afhankelijk van het doel kan dat gezien worden als bijvoorbeeld een job-coachbegeleiding; terugkommomenten waarin mensen met elkaar ervaringen kunnen delen. Denk hierbij aan thema s waarin mensen vastlopen of juist waarin ze er wat op gevonden hebben. Situaties of gelegenheden creëren waarin dyslectici met elkaar in welke vorm dan ook hun kwaliteiten kunnen bundelen in een soort netwerk. Voor verder onderzoek zou het interessant zijn te onderzoeken of er een verschil zit in de effectiviteit van de andere trainingen die Dynamika verzorgt, wanneer de deelnemers eerst workshop en/of het individueel coachtraject faalangst hebben gevolgd. Wat zijn de verschillen tussen de deelnemers die eerst de workshop en/of individueel coachtraject hebben gedaan en zij die dat niet hebben gevolgd. De andere trainingen zouden naar verwachting meer effectief zijn als de deelnemers eerst de workshop en/of individueel coachtraject faalangst hebben gevolgd. Hierbij wordt er vanuit gegaan dat de workshop en/of individueel coachtraject faalangst een positief effect heeft op het zelfbeeld en er vanuit gegaan dat met een beter zelfbeeld de deelnemers beter en meer zullen leren. 14

15 Bibliografie American Psychiatric Association. (2000). Diagnostic ans statistical manuel of mental disorders. Fourth edition, text revision. Washington: American Psychiatric Association. Beer de, J., Engels, J., Heerkens, Y., & Klink, J. v. (2014). Factors influuencing work participation of adults with developmental dyslexia; a systematic review. BMC Public Health, Blomert, L. (2006, december 1`). Protocol Dyslexie Diagnostiek en Behandeling. Maastricht: Universiteit Maastricht. Bosman, A., & Braams, T. (2005). Depressie en angst bij basisschoolleerling met dyslexie. Tijdschrift voor orthopedagogiek, 44, Braams, T. (2010). Dyslexie, een complex taalprobleem. Amsterdam: UItgeverij Boom. Brand - ter Horst, K. (2013). Systeemopstellingen, ervaringen en herstel. Twente: Universiteit Twente. Cleven, G. (2012). Teams in Welzijns en gezondheidszorg. Houten: Bohn Stafleu van Loghum. Cohen de Lara-Kroon, N., Efferen-Wiersma, E. v., Kohnstamm, R., Goossens, L., Kouwenhoven, K., & Molenkind, H. v. (2009). Psycholsociale problemen. Rotterdam: Bohn Stafl eu van Loghum. Coolwijk, M. v. (2014). Beelddenken, visueel leren en werken. Instituut Kind in Beeld B.V. Cuyvers, G. (2008). Het Zelfbeeld. Antwerpen-Apeldoorn: Garant. 15 Dam, A. v. (2012). De kunst van falen, Hoe je door effectief leren succesvol kunt presteren. Antwerpen: Veen Bosch & Keuning uitgevers n.v. Davis, R. D., & Braun, E. M. (2011). De gave van dyslexie. Elmar B.V.: Rijswijk. Deden, K., & Roelofs, M. (2007). Karin Deden en Maria Roelofs over werken met systeemopstellingen. Supervisie en Coaching, Dietz, T. (2007). Begrijpen met het lichaam, systemische opstelling ein individuele coaching. Supervisie en coaching, Dumont, J. (1994). Dyslexie, Theorie, diagnostiek, behandeling. Rotterdam: Lemniscaat. Eide, B., & Eide, F. (2011). The Dyslexic Advantage. Hudson: Hudson street press. Elliot, A., & Dweck, C. (2005). Handbook of competence and motivation. New York: The Guilford Press. Galan, K. d. (2011). Trainen, Een praktijkgids. Amsterdam: Pearson Education Benelux. Geudens, A., Baeyens, D., Schraeyen, K., Maetens, K., De Brauwer, J., Loncke, M., & (red.). (2011). Jongvolwassenen met dyslexie, Diagnostiek en begeleiding in wetenschap en praktijk. Leuven: Acco.

16 Geus, E. d. (2006). Counselling, coaching en systeemopstelligen, de bijdragen van het werk met familie-, structuur- en organisatieopstellingen. Institute for Systemdynamics & Dialogue Vienna, 1-8. Ghesquiere, P., Boets, B., Gadeyne, E., & Vandewalle, E. (2010). Dyslexie: een beknopt wetenschappelijk overzicht. Leuven: K.U. Leuven - Centrum voor gezins- en Orthopedagogiek. Groenwol Freguson, H., Beer de, J., & Gulden, J. v. (2006). Aandacht voor dyslexie en beelddenken bij werknemers, verslag van een expertmeeting,. UMC St Radboud, Nijmegen. Groot de, r., & Paagman, C. J. (2003). Denkbeelden over beelddenken. een beeld zegt meer dan duizend woorden. Utrecht: uitgeverij Agiel. Hofmeester, N. (2008). Studeren met dyslexie, informatie, praktische aanpak, noodzakelijke ontwikkelingen. Antwerpen-Apeldoorn: Garant. Horst van der, A., Hoogstraten, P., Meyer, H., Serie, A., & Wanrooy, M. (2010). Groot Psychologische Modellenboek. 51 Modellen voor ontplooiing van jezelf en anderen. Colemborg: Van Duuren Management. Kleijnen, R., Bosman, A., Jong, P. d., Henneman, K., Pasman, J., Paternotte, A.,... Wijnen, F. (2008). Dyslexie diagnose en behandeling van dyslexie, Brochure van de Stichting Dyslexie Nederland (SDN). Stichting Dyslexie Nederland. Kleijnen, R., Bosman, A., Jong, P. d., Henneman, K., Pasman, J., Paternotte, A.,... Wijnen, F. (2008). Dyslexie, Diagnose en behandeling van dyslexie. Stichting Dyslexie Nederland. 16 Lange, A. (2010). Systeemtherapie. Directieve therapie, Langedijk, P. (2008). Faalangst, naar meer zelfvertrouwen en assertiviteit. Devnter: Ankh- Hermes b.v. Lieshout, T. v. (2009). Pedagogische adviezen voor speciale kinderen. Houten: Bohn Stefleu van Loghum. Loonstra, J., & Braams, T. (2010). omgaan met dyslexie: Sociale en emotionele aspecten. Antwerpen- Apeldoorn: Garant. Monks, F., Knoers, A., & Bergh, B. v. (2004). Ontwikkelingspsychologie, inleiding tot verschillende deelgebieden. Assen: Koninklijk van Gorcum b.v. Moody, S. (2066). dyslexia, how to survive and succeed at work. London: Vermilion. Mugnaini, D., Lassi, S., Malfa, G. L., & Albertini, G. (2009). Internalizing correlates of dyslexia. World J Pediatr, Vol 5 No 4. Neef de, M. (2013). ik? Ik stel niks voor. Amsterdam: Boom. Pink, D. (2013). Een compleet nieuw brein; waarom de rechterhelft van ons brein ons succesvoller maakt. Atlas-contact.

17 Remmerswaal, J. (2012). Persoonsdynamica: professioneel omgaan met emotie. Bohn Stafleu: Van Loghum. Rogels, N. (2009). Levenslooppsychologie, jongvolwassenen, volwassenen en oudere volwassenen. Barneveld: HNB uitgeverij Nelissen. Ruijssenaars, A., Haan, C. d., Mijs, L., & Harinck, F. (2008). Dyslexie bij volwassenen: Meer dan problemen met lezen en schrijven. Tijdschrift voor orthopedagogiek, 47, Stichting beelddenken. (2014, maart 18). Opgehaald van Stichting beelddenken: Stichting dyslexie fonds. (2014, februari 24). Opgehaald van Terras, M., Thompson, L., & Minnis, H. (2009). Dyslexia and psycho-social functioning: an exploratory study of the role of self-esteem and understanding. Dyslexia an International Journal of Research and Practice, van der Horst, A., Hoogstraten, P., Meyer, H., Serlie, a., & Wanroy, M. (2010). Groot psychologische modellen boek. 51 modellen voor ontplooiing van jezelf en anderen. Schiedam: Van Duuren Management. Verhoeven, S., & Boersen, G. (2012). Dyslexie: stoornis of intelligentie! Faalangst en prestatiedrang omzetten in succes. Antwerpen-Apeldoorn: Garant. Verhoeven, S., & Nuland, J. v. (2010). Slimmer dan je baas. Dyslexie op het werk. Antwerpen- Apeldoorn: Cyclus. 17 Vonk, R. (2009). Sociale psychologie. Groningen/ Houten: Noordhoff uitgevers. Werkgelegenheid, m. v. (2013, 12 20). Hoofdlijnen aanpak psychosociale arbeidsbelasting. S 'Gravenhage, Nederland: Rijksoverheid. West, T. (1997). In the Mind's Eye. New York: Prometheus books.

Stress & Burn Out. ubeon Academy

Stress & Burn Out. ubeon Academy Stress & Burn Out ubeon Academy Programma Stress & Burn Out, twee thema s die tot voor kort taboe waren in vele werkomgevingen, vragen vandaag de dag extra aandacht. Naast opleidingen gericht op individuele

Nadere informatie

Hulp bij ADHD. Scholingsaanbod

Hulp bij ADHD. Scholingsaanbod Hulp bij ADHD Dit heeft mijn beeld van ADHD enorm verrijkt. Ik zie nu veel mogelijkheden om kinderen met ADHD goede begeleiding te bieden deelnemer workshop bij Fontys Hogescholen Copyright 2010 Hulp bij

Nadere informatie

FAALANGST DE BAAS! TRAINING 1. faalangst. de baas! training. www.kinderpraktijklandsmeer.nl info@kinderpraktijklandsmeer.nl

FAALANGST DE BAAS! TRAINING 1. faalangst. de baas! training. www.kinderpraktijklandsmeer.nl info@kinderpraktijklandsmeer.nl FAALANGST DE BAAS! TRAINING 1 faalangst de baas! training www.kinderpraktijklandsmeer.nl info@kinderpraktijklandsmeer.nl 2 KINDERPRAKTIJK LANDSMEER FAALANGST DE BAAS! TRAINING 3 faalangst de Baas! training

Nadere informatie

Motivatie: presteren? Of toch maar leren?

Motivatie: presteren? Of toch maar leren? Arjan van Dam Motivatie: presteren? Of toch maar leren? Een van de lastigste opgaven van managers is werken met medewerkers die niet gemotiveerd zijn. Op zoek naar de oorzaken van het gebrek aan motivatie,

Nadere informatie

Hulp bij ADHD. Scholingsaanbod

Hulp bij ADHD. Scholingsaanbod Hulp bij ADHD Dit heeft mijn beeld van ADHD enorm verrijkt. Ik zie nu veel mogelijkheden om kinderen met ADHD goede begeleiding te bieden deelnemer workshop bij Fontys Hogescholen Copyright 2010 Hulp bij

Nadere informatie

Samenvatting, conclusies en discussie

Samenvatting, conclusies en discussie Hoofdstuk 6 Samenvatting, conclusies en discussie Inleiding Het doel van het onderzoek is vast te stellen hoe de kinderen (10 14 jaar) met coeliakie functioneren in het dagelijks leven en wat hun kwaliteit

Nadere informatie

Reader studeren met dyslexie: sociale en emotionele problemen

Reader studeren met dyslexie: sociale en emotionele problemen Reader studeren met dyslexie: sociale en emotionele problemen Metamorfose Weten wat mijn dyslexie inhoudt Accepteren dat ik het niet kan Verlangen dat ik het wel kan En groeien zal ik, van rups tot vlinder

Nadere informatie

DYSLEXIE: INZICHTEN EN ONTWIKKELINGEN

DYSLEXIE: INZICHTEN EN ONTWIKKELINGEN DYSLEXIE: INZICHTEN EN ONTWIKKELINGEN Tom Braams Even voorstellen 1 Tom Braams Kinder- en Jeugdpsycholoog en Gz-psycholoog bij Braams(&Partners) Auteur boeken over dyslexie en dyscalculie Vader van een

Nadere informatie

Deel 12/12. Ontdek die ene aanpak waarmee je al je problemen oplost

Deel 12/12. Ontdek die ene aanpak waarmee je al je problemen oplost Beantwoord eerst de volgende vragen: 1. Welke inzichten heb je gekregen n.a.v. het vorige deel en de oefeningen die je hebt gedaan? 2. Wat heb je er in de praktijk mee gedaan? 3. Wat was het effect op

Nadere informatie

Coaching met de Zelfkonfrontatie Methode

Coaching met de Zelfkonfrontatie Methode Coaching met de Zelfkonfrontatie Methode (ZKM) Een wijze van coaching die je helpt te onderzoeken wat je inspireert en wat je belemmert. Het leidt tot een ander perspectief, duurzame keuzes en effectief

Nadere informatie

HIGHCOACHING. Hartcoherentie trainingen binnen Onderwijs en Jeugdzorg. Brochure Trainingen binnen Onderwijs en Jeugdzorg. Coaching op een hoger niveau

HIGHCOACHING. Hartcoherentie trainingen binnen Onderwijs en Jeugdzorg. Brochure Trainingen binnen Onderwijs en Jeugdzorg. Coaching op een hoger niveau HIGHCOACHING Brochure Trainingen binnen Onderwijs en Jeugdzorg Coaching op een hoger niveau Dit is een uitgave van Highcoaching Hartcoherentie trainingen binnen Onderwijs en Jeugdzorg 1 HighCoaching Early

Nadere informatie

LIEVERWIJS. kindercoaching & training. kindercoaching basisschool trainingen kindercoach op bestelling. Een rups kan altijd nog een vlinder worden

LIEVERWIJS. kindercoaching & training. kindercoaching basisschool trainingen kindercoach op bestelling. Een rups kan altijd nog een vlinder worden LIEVERWIJS kindercoaching & training kindercoaching basisschool trainingen kindercoach op bestelling Een rups kan altijd nog een vlinder worden Kindercoaching Van Rups naar Vlinder Voor kinderen in de

Nadere informatie

doordat er op dat moment geen leeftijdsgenootjes aanwezig zijn. Als ze iets mochten veranderen gaven ze aan dat de meeste kinderen iets aan de

doordat er op dat moment geen leeftijdsgenootjes aanwezig zijn. Als ze iets mochten veranderen gaven ze aan dat de meeste kinderen iets aan de SAMENVATTING Er is onderzoek gedaan naar de manier waarop kinderen van 6 8 jaar het best kunnen worden geïnterviewd over hun mening van de buitenschoolse opvang (BSO). Om hier antwoord op te kunnen geven,

Nadere informatie

Verantwoording 1.1 Keuze van de titel

Verantwoording 1.1 Keuze van de titel 1 13 Verantwoording 1.1 Keuze van de titel Voor je ligt het handboek Training sociale vaardigheden. Dit boek is geschreven voor iedereen die te maken heeft met kinderen tussen de tien en vijftien jaar

Nadere informatie

Verstandelijke beperkingen

Verstandelijke beperkingen 11 2 Verstandelijke beperkingen 2.1 Definitie 12 2.1.1 Denken 12 2.1.2 Vaardigheden 12 2.1.3 Vroegtijdig en levenslang aanwezig 13 2.2 Enkele belangrijke overwegingen 13 2.3 Ernst van verstandelijke beperking

Nadere informatie

Psychisch functioneren bij het syndroom van Noonan

Psychisch functioneren bij het syndroom van Noonan Psychisch functioneren bij het syndroom van Noonan drs. Ellen Wingbermühle GZ psycholoog / neuropsycholoog GGZ Noord- en Midden-Limburg Contactdag 29 september 2007 Stichting Noonan Syndroom 1 Inhoud Introductie

Nadere informatie

Niet meer depressief

Niet meer depressief Niet meer depressief Dit boek, Niet meer depressief; Werkboek voor de cliënt, is onderdeel van de reeks Protocollen voor de GGZ. Serie Protocollen voor de GGZ De boeken in de reeks Protocollen voor de

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/22989 holds various files of this Leiden University dissertation

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/22989 holds various files of this Leiden University dissertation Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/22989 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Pouw, Lucinda Title: Emotion regulation in children with Autism Spectrum Disorder

Nadere informatie

Van waar je bent, naar waar je wilt zijn

Van waar je bent, naar waar je wilt zijn Training en coaching Van waar je bent, naar waar je wilt zijn Waarvoor kies je bij Move by Coaching? Move by Coaching helpt mensen en organisaties om, in deze wereld waarin zoveel belemmeringen kunnen

Nadere informatie

GEZOND WERKEN INDIGO BRABANT. Training en ondersteuning in mentaal fit werken

GEZOND WERKEN INDIGO BRABANT. Training en ondersteuning in mentaal fit werken GEZOND WERKEN INDIGO BRABANT Training en ondersteuning in mentaal fit werken 2 Gezond Werken Gezonde werknemers gaan met plezier naar het werk. Ze zijn geestelijk fit en blijven fit. Gezonde werkdruk biedt

Nadere informatie

Theoretische verantwoording

Theoretische verantwoording Goed gedaan Theoretische verantwoording Malmberg Goed gedaan! Theoretische verantwoording Een preventief programma Goed gedaan! is een praktisch sociaal-emotioneel programma voor de basisschool. Het geeft

Nadere informatie

Omgaan met rijexamenangst

Omgaan met rijexamenangst Omgaan met rijexamenangst Van A tot ggz De boeken in de reeks Van A tot ggz beschrijven niet alleen oorzaak, verloop en behandeling van de onderhavige problemen, maar geven ook antwoord op de vraag hoe

Nadere informatie

Cognitieve therapie bij sociale angst

Cognitieve therapie bij sociale angst Cognitieve therapie bij sociale angst Dit boek, Cognitieve therapie bij sociale angst, is onderdeel van de reeks Protocollen voor de GGZ. Bij deze titel is tevens het werkboek voor cliënten te bestellen:

Nadere informatie

Zorgpad Autisme Spectrum Stoornissen

Zorgpad Autisme Spectrum Stoornissen Zorgpad Autisme Spectrum Stoornissen Wanneer u autisme heeft, ondervindt u problemen in het contact met anderen. Het kan zijn dat u geen contact maakt of juist veel aandacht vraagt. U kunt zich moeilijk

Nadere informatie

Reader studeren met dyslexie: sociale en emotionele problemen

Reader studeren met dyslexie: sociale en emotionele problemen Reader studeren met dyslexie: sociale en emotionele problemen Metamorfose Weten wat mijn dyslexie inhoudt Accepteren dat ik het niet kan Verlangen dat ik het wel kan En groeien zal ik, van rups tot vlinder

Nadere informatie

Persoonlijkheidsstoornis Cluster C

Persoonlijkheidsstoornis Cluster C Persoonlijkheidsstoornis Cluster C Deze folder geeft informatie over de diagnostiek en behandeling van cluster C persoonlijkheidsstoornissen. Wat is een cluster C Persoonlijkheidsstoornis? Er bestaan verschillende

Nadere informatie

Persoonlijkheidsstoornissen Kortdurend Behandelaanbod

Persoonlijkheidsstoornissen Kortdurend Behandelaanbod Persoonlijkheidsstoornissen Kortdurend Behandelaanbod U bent niet de enige Een op de tien Nederlanders heeft te maken met een persoonlijkheidsstoornis of heeft trekken hiervan. De Riagg Maastricht is gespecialiseerd

Nadere informatie

crisishulpverlening bedrijfsmaatschappelijk werk verzuim aanpak re-integratie teambalans het nieuwe leidinggeven trainingen

crisishulpverlening bedrijfsmaatschappelijk werk verzuim aanpak re-integratie teambalans het nieuwe leidinggeven trainingen crisishulpverlening bedrijfsmaatschappelijk werk verzuim aanpak re-integratie teambalans het nieuwe leidinggeven trainingen Zinthese Plus is een bureau gespecialiseerd in het gedrag van mensen in hun werkomgeving.

Nadere informatie

zorgt voor aandacht dagbesteding & begeleiding diagnostiek & behandeling training & advies wonen & werken

zorgt voor aandacht dagbesteding & begeleiding diagnostiek & behandeling training & advies wonen & werken zorgt voor aandacht dagbesteding & begeleiding diagnostiek & behandeling training & advies wonen & werken melion zorgt De wereld wordt steeds complexer en dit maakt het voor sommige mensen lastig om zelfstandig

Nadere informatie

zorgt voor aandacht dagbesteding & begeleiding diagnostiek & behandeling training & advies wonen & werken zorgt voor aandacht

zorgt voor aandacht dagbesteding & begeleiding diagnostiek & behandeling training & advies wonen & werken zorgt voor aandacht Stichting Melion Leukerweg 3 6095 NX Baexem Telefoon: 0475 451701 E-mail: info@melion.nl Internet: www.melion.nl zorgt voor aandacht dagbesteding & begeleiding diagnostiek & behandeling training & advies

Nadere informatie

Training - Begeleiding - Coaching BALANS DE BAAS VOOR VROUWEN DIE MAMA ZIJN OF WORDEN

Training - Begeleiding - Coaching BALANS DE BAAS VOOR VROUWEN DIE MAMA ZIJN OF WORDEN Training - Begeleiding - Coaching BALANS DE BAAS VOOR VROUWEN DIE MAMA ZIJN OF WORDEN HERKEN JE DIT? Heb je steeds het gevoel het net niet goed genoeg te doen voor iedereen? Zijn de dagen te kort voor

Nadere informatie

Kennissynthese arbeid en psychische aandoeningen. Dr. F.G.Schaafsma Dr. H. Michon Prof. dr. J.R. Anema

Kennissynthese arbeid en psychische aandoeningen. Dr. F.G.Schaafsma Dr. H. Michon Prof. dr. J.R. Anema Kennissynthese arbeid en psychische aandoeningen Dr. F.G.Schaafsma Dr. H. Michon Prof. dr. J.R. Anema Ernstige Psychische Aandoeningen (EPA) Definitie consensus groep EPA¹ - Sprake van psychische stoornis

Nadere informatie

Leerplanschema Minor Psychologie

Leerplanschema Minor Psychologie Minor Psychologie 1 Inleiding Waarom houden mensen zich niet aan dieetvoorschriften? Hoe kan ik ze dan stimuleren om dat wel te doen? Hoe kan ik teamsporters leren om beter om te gaan met zelfkritiek?

Nadere informatie

Herstel en Balans. Kanker zet je leven op zijn kop. De rol van de psycholoog. Maria Poppe GZ-psycholoog De Vruchtenburg maart 2010

Herstel en Balans. Kanker zet je leven op zijn kop. De rol van de psycholoog. Maria Poppe GZ-psycholoog De Vruchtenburg maart 2010 Herstel en Balans De rol van de psycholoog Maria Poppe GZ-psycholoog De Vruchtenburg maart 2010 Kanker zet je leven op zijn kop 1 Kanker, gevolgen voor de patiënt Heftige emoties. Verlies van controle

Nadere informatie

Autisme in de levensfase van 16-25 jaar. Marijke Gottmer GZ-Psycholoog Altrecht 11 december 2012

Autisme in de levensfase van 16-25 jaar. Marijke Gottmer GZ-Psycholoog Altrecht 11 december 2012 Autisme in de levensfase van 16-25 jaar Marijke Gottmer GZ-Psycholoog Altrecht 11 december 2012 Programma Voorstellen Inleiding Problemen Intake/Diagnose Analyse Behandeling 16-25 jaar moeilijke leeftijd

Nadere informatie

Begeleiders in Beeld Een training voor begeleiders van mensen met een verstandelijke beperking en gedragsproblemen. Linda Zijlmans Jill van den Akker

Begeleiders in Beeld Een training voor begeleiders van mensen met een verstandelijke beperking en gedragsproblemen. Linda Zijlmans Jill van den Akker Kennismarkt 26-5-2011 2011 Begeleiders in Beeld Een training voor begeleiders van mensen met een verstandelijke beperking en gedragsproblemen Linda Zijlmans Jill van den Akker Projectgroep Onderzoek Linda

Nadere informatie

Inhoud. Voorwoord... 10

Inhoud. Voorwoord... 10 Voorwoord................................................................... 10 Hoofdstuk 1 Wat weten we over leren? Wat is het nut van verrijking?.....................................................................

Nadere informatie

Voor wie zijn de kind-jongere trainingen bedoeld? Hulpaanbod

Voor wie zijn de kind-jongere trainingen bedoeld? Hulpaanbod Voor wie zijn de kind-jongere trainingen bedoeld? - Normaal begaafde kinderen van 4 tot 13 jaar, woonachtig in de regio Gelderland-Zuid, die in hun gedrag signalen afgeven die mogelijk duiden op een problematische

Nadere informatie

HIC, specialisatie kinderen

HIC, specialisatie kinderen HIC, specialisatie kinderen Module Docent contact uren Zelfstudie Psychologie en psychopathologie 11 44 uur Ontwikkelingspsychologie 11 22 uur Inleiding in de Chakrapsychologie 11 36 uur Jungiaanse psychologie,

Nadere informatie

de 9 mentale vaardigheden van een succesvolle atleet Topsport Limburg Sittard, 28 maart 2012 drs. Joep Teeken, VSPN -sportpsycholoog

de 9 mentale vaardigheden van een succesvolle atleet Topsport Limburg Sittard, 28 maart 2012 drs. Joep Teeken, VSPN -sportpsycholoog de 9 mentale vaardigheden van een succesvolle atleet Topsport Limburg Sittard, 28 maart 2012 drs. Joep Teeken, VSPN -sportpsycholoog doel inzicht krijgen in het belang van en ervaren van mentale vaardigheden

Nadere informatie

Levenslange garantie!

Levenslange garantie! Levenslange garantie! Geen ontwenningsverschijnselen Marc Faber Gecertificeerd Nooit Meer Roken RME Coach Waarom stoppen met roken zo moeilijk is Ondanks het feit dat iedereen weet dat roken slecht is,

Nadere informatie

informatiebrochure Faalangstreductie training (frt) Examenvreesreductie training (evt) Sociale vaardigheid training (sova)

informatiebrochure Faalangstreductie training (frt) Examenvreesreductie training (evt) Sociale vaardigheid training (sova) informatiebrochure Faalangstreductie training (frt) Examenvreesreductie training (evt) Sociale vaardigheid training (sova) Faalangstreductie training (frt) Wat is faalangst? Het zal je maar gebeuren..

Nadere informatie

Bewust en zorgzaam werken in de kinderopvang.

Bewust en zorgzaam werken in de kinderopvang. Bewust en zorgzaam werken in de kinderopvang. Volledig jezelf ervaren, het geluk, de liefde en de vrijheid. Zonder oordeel, zonder veroordeling. zodat, jij kan zijn wie je wil zijn geen beperking, alleen

Nadere informatie

Motiverende gespreksvoering

Motiverende gespreksvoering Motiverende gespreksvoering Naam Saskia Glorie Student nr. 500643719 SLB-er Yvonne Wijdeven Stageplaats Brijder verslavingszorg Den Helder Stagebegeleider Karin Vos Periode 04 september 2013 01 februari

Nadere informatie

Studieplan voor de training en/of bijscholing tot HSP/ADD en ADHD- begeleider of coach en onderdeel van de beroepsopleiding tot Gevoelsdeskundige

Studieplan voor de training en/of bijscholing tot HSP/ADD en ADHD- begeleider of coach en onderdeel van de beroepsopleiding tot Gevoelsdeskundige Studieplan voor de training en/of bijscholing tot HSP/ADD en ADHD- begeleider of coach en onderdeel van de beroepsopleiding tot Gevoelsdeskundige Inhoudsopgave: Pag. 2. Inhoudsopgave 3. Inleiding 4. Inhoud

Nadere informatie

Eetstoornissen. Mellisa van der Linden

Eetstoornissen. Mellisa van der Linden Eetstoornissen Mellisa van der Linden Inhoud Hoofdstuk 1: Wat houdt een eetstoornis in? Hoofdstuk 2: Welke eetstoornissen zijn er? Hoofdstuk 3: Wat zijn bekende oorzaken voor een eetstoornis? Hoofdstuk

Nadere informatie

Studiekeuze: Een ontwikkelingspsychologisch perspectief

Studiekeuze: Een ontwikkelingspsychologisch perspectief 11-2-2015 1 Studiekeuze: Een ontwikkelingspsychologisch perspectief Facta, 12-02-2015 Saskia Kunnen Afdeling Ontwikkelingspsychologie Rijksuniversiteit Groningen 11-2-20152 Programma Studiekeuze als ontwikkelingsproces:

Nadere informatie

therapieën [ therapie voor positieve gedragsverandering ]

therapieën [ therapie voor positieve gedragsverandering ] therapieën [ therapie voor positieve gedragsverandering ] In het noorden en oosten van Nederland behandelen en begeleiden wij kinderen, jongeren en volwassenen met een licht verstandelijke beperking. Therapieën

Nadere informatie

INHOUDSOPGAVE INHOUDSOPGAVE - 2 -

INHOUDSOPGAVE INHOUDSOPGAVE - 2 - Workshops Top Secretaries 2012 INHOUDSOPGAVE INHOUDSOPGAVE - 2-1 TRAININGSCARROUSEL - 3-1.1. Projectmanagement - 3-1.2. Overtuigend beïnvloeden - 4-1.3. Communiceren met NLP - 5-1.4. Effectiever met emotionele

Nadere informatie

Kwaliteit van leven Een hulpmiddel bij de voorbereiding van een zorgplan

Kwaliteit van leven Een hulpmiddel bij de voorbereiding van een zorgplan Kwaliteit van leven Een hulpmiddel bij de voorbereiding van een zorgplan De zorg en begeleiding van mensen met een verstandelijke beperking moet erop gericht zijn dat de persoon een optimale kwaliteit

Nadere informatie

Op niveau 2 en 3 heeft de NOBCO (Nederlandse Orde van BeroepsCoaches) deze training 5 PE punten toegekend.

Op niveau 2 en 3 heeft de NOBCO (Nederlandse Orde van BeroepsCoaches) deze training 5 PE punten toegekend. Module 1 Coaching, kanker & vermoeidheid Vermoeidheid bij kanker is misschien wel de meest voorkomende klacht van mensen die kanker hebben (gehad). 80-90% van de patiënten herkent vermoeidheid gedurende

Nadere informatie

HART VOOR DE MENS, LIEFDE VOOR HET VAK. GORTcoaching.nl. Het coachbureau met hart voor de mens en liefde voor het vak

HART VOOR DE MENS, LIEFDE VOOR HET VAK. GORTcoaching.nl. Het coachbureau met hart voor de mens en liefde voor het vak HART VOOR DE MENS, LIEFDE VOOR HET VAK GORTcoaching.nl Het coachbureau met hart voor de mens en liefde voor het vak Specialisaties Executive Coaching Competentie Coaching Life Coaching Team Coaching Loopbaan

Nadere informatie

Management Coaching. Driessen Management Coaching

Management Coaching. Driessen Management Coaching Management Coaching Coaches die u diepe inzichten, grootse veranderingen en opwindende spirituele verschuivingen in het vooruitzicht stellen zijn er genoeg. Bij Driessen Management Coaching bent u daarvoor

Nadere informatie

Caroline Penninga-de Lange Je kind in balans

Caroline Penninga-de Lange Je kind in balans Je kind in balans Caroline Penninga-de Lange Je kind in balans Op weg naar emotionele stabiliteit UITGEVERIJ BOEKENCENTRUM ZOETERMEER Van Caroline Penninga-de Lange verschenen eerder bij Uitgeverij Boekencentrum:

Nadere informatie

Als wij dit soort vragen stellen dan gaan wij uit van de talenten en mogelijkheden van cliënten.

Als wij dit soort vragen stellen dan gaan wij uit van de talenten en mogelijkheden van cliënten. Hand-out Workshop oplossingsgericht gesprekvoeren. Wat is oplossingsgericht werken? Volgens Mahlberg&Sjöblom (2011) wordt er over het algemeen uit gegaan van een probleem gerichte benadering. Een probleem

Nadere informatie

Stotteren. in het beroepsonderwijs en wetenschappelijk onderwijs

Stotteren. in het beroepsonderwijs en wetenschappelijk onderwijs Stotteren in het beroepsonderwijs en wetenschappelijk onderwijs 1 Colofon Tekst: Mark Pertijs, logopedist, docent Hogeschool Utrecht, lecturer European Clinical Specialization Fluency Disorders Vormgeving:

Nadere informatie

Assertiviteit Training

Assertiviteit Training Assertiviteit Training Inleiding Onzeker in sociale situaties. Assertief kunnen zijn heeft te maken met de mate van zelfvertrouwen. Niet iedereen heeft dit goed ontwikkeld. Veel mensen laten zich in een

Nadere informatie

Inleiding 2. Wie is Christine? 4. Tip 1: Houd het doel van feedback voor ogen 5. Tip 2: Richt feedback op gedrag, niet op de persoon 6

Inleiding 2. Wie is Christine? 4. Tip 1: Houd het doel van feedback voor ogen 5. Tip 2: Richt feedback op gedrag, niet op de persoon 6 Inhoudsopgave Inleiding 2 Wie is Christine? 4 Tip 1: Houd het doel van feedback voor ogen 5 Tip 2: Richt feedback op gedrag, niet op de persoon 6 Tip 3: Geef feedback over uw waarneming en vermijd interpretaties

Nadere informatie

K e r n v i s i e m e t h o d e

K e r n v i s i e m e t h o d e Kinderen met leerproblemen werkelijk kunnen helpen Leerkrachten en kinderhulpverleners hebben er dagelijks mee te maken. Leerlingen die na grondige uitleg, extra persoonlijke aandacht en grote inspanningen

Nadere informatie

ADHD-Praktijk. Werkwijze en praktische informatie voor zorgverleners. Iedereen is uniek en verdient een unieke aanpak.

ADHD-Praktijk. Werkwijze en praktische informatie voor zorgverleners. Iedereen is uniek en verdient een unieke aanpak. V o or (jong) volwassenen Iedereen is uniek en verdient een unieke aanpak. Werkwijze en praktische informatie voor zorgverleners Praktijkadres: Houtakker 51 6681 CW BEMEL Telefoon: 06-51 11 49 42 E-mail:

Nadere informatie

14-7-2012. Carol Dweck. Wat is Intelligentie?

14-7-2012. Carol Dweck. Wat is Intelligentie? Carol Dweck Wat is Intelligentie? 1 Wat is Intelligentie? Wat is Intelligentie? Meervoudige Intelligentie - Gardner 2 Voorlopige conclusie In aanleg aanwezig potentieel (50% erfelijk bepaald) Domeinspecifiek

Nadere informatie

Het onderwijsprogramma van de opleidingen Pedagogiek mei 2013

Het onderwijsprogramma van de opleidingen Pedagogiek mei 2013 Bijlage 7: Het onderwijsprogramma van de opleidingen Pedagogiek mei 2013 Visie opleidingen Pedagogiek Hogeschool van Amsterdam Wij dragen als gemeenschap en daarom ieder van ons als individu, gezamenlijk

Nadere informatie

Cursus en Thema 2015. voor mantelzorgers en vrijwilligers

Cursus en Thema 2015. voor mantelzorgers en vrijwilligers Cursus en Thema 2015 voor mantelzorgers en vrijwilligers VRIJWILLIGERS Basiscursus (voor nieuwe vrijwilligers) Aantal bijeenkomsten: 4 In vier bijeenkomsten maken nieuwe vrijwilligers kennis met diverse

Nadere informatie

Project Intuïtieve Kinderen

Project Intuïtieve Kinderen Project Intuïtieve Kinderen Samenvatting Samma, Centrum voor ontwikkeling en groei 1 Projectoverzicht Projectnaam: Opdrachtgever: Projectuitvoerder: Contactpersoon: Project IK (Intuïtieve Kinderen) Gemeente

Nadere informatie

13-11-2014. Poster. Belemmeringen in drie categorieën te verdelen: In duo s: 1. Persoonlijke belemmeringen

13-11-2014. Poster. Belemmeringen in drie categorieën te verdelen: In duo s: 1. Persoonlijke belemmeringen Poster Jacomijn Hofstra Onderzoeker lectoraat Rehabilitatie en docent Toegepaste Psychologie, Hanzehogeschool Groningen In duo s: Belemmeringen in drie categorieën te verdelen: Wat hindert jongvolwassenen

Nadere informatie

COACHOPLEIDING VOOR PROFESSIONALS (6-DAAGS) IN HET KORT CONTACTGEGEVENS DE KRACHT VAN ONZE COACHOPLEIDING PERSOONLIJKE AANDACHT BLENDED LEARNING

COACHOPLEIDING VOOR PROFESSIONALS (6-DAAGS) IN HET KORT CONTACTGEGEVENS DE KRACHT VAN ONZE COACHOPLEIDING PERSOONLIJKE AANDACHT BLENDED LEARNING COACHOPLEIDING VOOR PROFESSIONALS (6-DAAGS) Er zijn veel redenen om een coachopleiding te volgen. Als u wilt werken als coach is een coachopleiding natuurlijk een voorwaarde. Maar ook voor optimale carrièregroei

Nadere informatie

Oplossingsgericht en waarderend coachen.

Oplossingsgericht en waarderend coachen. Oplossingsgericht en waarderend coachen. Coaching is die vorm van professionele begeleiding waarbij de coach als gelijkwaardige partner de cliënt ondersteunt bij het behalen van zelfgekozen doelen. Oplossingsgericht

Nadere informatie

Conflicten op school én op het werk. Programma. Een conflict. Thomas Kilmann. Wie zijn wij? 9-9-2015. Hoe noemen en/of voelen we een conflict?

Conflicten op school én op het werk. Programma. Een conflict. Thomas Kilmann. Wie zijn wij? 9-9-2015. Hoe noemen en/of voelen we een conflict? Conflicten op school én op het werk Work in progress Ido van der Waal Wie zijn wij? Ido van der Waal - Arbeidsmediator sinds 1996 - Onderzoek naar conflicten van HB ers (volwassenen en kinderen) - Advies,

Nadere informatie

Training Omgaan met Agressie en Geweld

Training Omgaan met Agressie en Geweld Training Omgaan met Agressie en Geweld 2011 Inleiding In veel beroepen worden werknemers geconfronteerd met grensoverschrijdend gedrag, waaronder agressie. Agressie wordt door medewerkers over het algemeen

Nadere informatie

Lorem Ipsum. Ben je in de leeftijd van. Win actie. 15 tot 18. Win een coachtraject t.w.v. 1000,00,- jaar?

Lorem Ipsum. Ben je in de leeftijd van. Win actie. 15 tot 18. Win een coachtraject t.w.v. 1000,00,- jaar? Ben je in de leeftijd van 15 tot 18 jaar? Win actie Win een coachtraject t.w.v. 1000,00,- 2 We vragen 100% toewijding Ben je er klaar voor om je eetstoornis te verslaan? Wil jij je 100% inzetten? En wil

Nadere informatie

Overzicht Groepsaanbod. Mindfulness Chronische pijn Instapgroep Kerngroep SOVA Weerbaarheid Angst en depressie

Overzicht Groepsaanbod. Mindfulness Chronische pijn Instapgroep Kerngroep SOVA Weerbaarheid Angst en depressie Overzicht Groepsaanbod Mindfulness Chronische pijn Instapgroep Kerngroep SOVA Weerbaarheid Angst en depressie Waarom een groep of cursus? Waarom in een groep? Het kan zijn dat je het zelf prettiger vindt

Nadere informatie

Studieplan voor de training en/of bijscholing tot HSP/ADD en ADHD- begeleider of coach en onderdeel van de beroepsopleiding tot Gevoelsdeskundige

Studieplan voor de training en/of bijscholing tot HSP/ADD en ADHD- begeleider of coach en onderdeel van de beroepsopleiding tot Gevoelsdeskundige Studieplan voor de training en/of bijscholing tot HSP/ADD en ADHD- begeleider of coach en onderdeel van de beroepsopleiding tot Gevoelsdeskundige Pagina 1 Inhoudsopgave: Pag. 2. Inhoudsopgave 3. Inleiding

Nadere informatie

Dr. Linda Zijlmans. Trainer/Science Practitioner

Dr. Linda Zijlmans. Trainer/Science Practitioner Dr. Linda Zijlmans Trainer/Science Practitioner Begeleiders in Beeld bij triple diagnose: je belangrijkste instrument ben je zelf. Even voorstellen Begeleiders in Beeld Inleiding Emotionele intelligentie

Nadere informatie

Lessen in geluk voor groep 7 en 8. www.gelukskoffer.nl

Lessen in geluk voor groep 7 en 8. www.gelukskoffer.nl Lessen in geluk voor groep 7 en 8 www.gelukskoffer.nl Ontstaan Gelukskoffer Vanuit Bedrijfsleven Gebaseerd op leidinggeven aan jezelf 1,5 jaar wetenschappelijk literatuuronderzoek Pilots op diverse scholen

Nadere informatie

ECTS-fiche. Graduaat Orthopedagogie Module Categoriaal Werken 5

ECTS-fiche. Graduaat Orthopedagogie Module Categoriaal Werken 5 ECTS-fiche Opzet van de ECTS-fiche is om een uitgebreid overzicht te krijgen van de invulling en opbouw van de module. Er bestaat slechts één ECTS-fiche voor elke module. 1. Identificatie Opleiding Graduaat

Nadere informatie

Kwalitatief onderzoek naar de ervaringen van de herstelondersteunende zorg binnen de afdeling creatieve therapie van het Antoni van Leeuwenhoek

Kwalitatief onderzoek naar de ervaringen van de herstelondersteunende zorg binnen de afdeling creatieve therapie van het Antoni van Leeuwenhoek Kwalitatief onderzoek naar de ervaringen van de herstelondersteunende zorg binnen de afdeling creatieve therapie van het Antoni van Leeuwenhoek Welkom Inleiding onderzoeksthema Diagnose kanker. Alles wat

Nadere informatie

Acne vulgaris doet meer dan je denkt

Acne vulgaris doet meer dan je denkt Acne vulgaris doet meer dan je denkt Opleiding : HBO Huidtherapie Onderwerp: Psychosociale effecten bij Acne Vulgaris Gelegenheid: eerste kans Cursus : Onderzoek en psychologie HDT A130-13 Auteur: Banafsheh

Nadere informatie

De terugkeer naar het ware zelf! Leven en werken vanuit innerlijke kracht en verantwoordelijkheid!

De terugkeer naar het ware zelf! Leven en werken vanuit innerlijke kracht en verantwoordelijkheid! De terugkeer naar het ware zelf! Leven en werken vanuit innerlijke kracht en verantwoordelijkheid! Door: Nathalie van Spall De onzichtbare werkelijkheid wacht om door onze geest binnengelaten te worden.

Nadere informatie

POSITIEVE PSYCHOTHERAPIE. Een geprotocolleerde behandeling van veertien sessies voor cliënten met een depressieve stoornis

POSITIEVE PSYCHOTHERAPIE. Een geprotocolleerde behandeling van veertien sessies voor cliënten met een depressieve stoornis POSITIEVE PSYCHOTHERAPIE Een geprotocolleerde behandeling van veertien sessies voor cliënten met een depressieve stoornis GRONDLEGGERS Positieve Psychotherapie werd in 2006 ontwikkeld door: Prof. Martin

Nadere informatie

Carefulness AANDACHT VOOR ZORG ZORG VOOR AANDACHT

Carefulness AANDACHT VOOR ZORG ZORG VOOR AANDACHT Carefulness AANDACHT VOOR ZORG ZORG VOOR AANDACHT Inleiding Aandacht is een essentieel onderdeel in de zorg. Aandacht voor de patiënt en de zorgverlener vergroot de vitaliteit, de effectiviteit en de kwaliteit

Nadere informatie

Timemanagement? Manage jezelf!

Timemanagement? Manage jezelf! Timemanagement? Manage jezelf! Trefwoorden Citeren timemanagement, zelfmanagement, stress, overtuigingen, logische niveaus van Bateson, RET, succes citeren vanuit dit artikel mag o.v.v. bron: www.sustrainability.nl

Nadere informatie

Grootouderbetrokkenheid Connecting Generations stimuleert de persoonlijke ontwikkeling van kinderen door de kracht van levenservaring en aandacht.

Grootouderbetrokkenheid Connecting Generations stimuleert de persoonlijke ontwikkeling van kinderen door de kracht van levenservaring en aandacht. Connecting Generations Grootouderbetrokkenheid Connecting Generations stimuleert de persoonlijke ontwikkeling van kinderen door de kracht van levenservaring en aandacht. Connecting Generations is een individueel

Nadere informatie

5 [ SOCIAAL-EMOTIONELE

5 [ SOCIAAL-EMOTIONELE 5 [ SOCIAAL-EMOTIONELE ONDERSTEUNING IN DE LESSEN] In hoofdstuk 3 Wat is dyslexie? staan mogelijke gevolgen van dyslexie voor de sociaal-emotionele ontwikkeling beschreven. De sociaal-emotionele conditie

Nadere informatie

DE KERNVISIE METHODE KRACHTIG ANDERS LEREN

DE KERNVISIE METHODE KRACHTIG ANDERS LEREN DE KERNVISIE METHODE KRACHTIG ANDERS LEREN Voor kinderen met leerproblemen (ook bij dyslexie en dyscalculie) Kinderen met leerproblemen werkelijk kunnen helpen Leerkrachten en kinderhulpverleners hebben

Nadere informatie

Kinderen met weinig zelfvertrouwen gebruiken vaak de woorden nooit en altijd.

Kinderen met weinig zelfvertrouwen gebruiken vaak de woorden nooit en altijd. ZELFVERTROUWEN Zelfvertrouwen is het vertrouwen dat je in jezelf hebt. Zelfvertrouwen hoort bij ieder mens en het betekent dat je een reëel zelfbeeld hebt, waarin ruimte is voor sterke kanten, maar ook

Nadere informatie

Psychotherapie. brochure. Praktijk de Cocon

Psychotherapie. brochure. Praktijk de Cocon brochure Praktijk de Cocon Psychotherapie Brochure Psychotherapie helpt je af te rekenen met vervelende gevoelens, storende gedachten, sociale problemen, terugkerende problemen waar je veel last van hebt.

Nadere informatie

Zelfbeeld. Het zelfvertrouwen wordt voor een groot deel bepaald door de ideeën die het kind over zichzelf heeft: het zelfbeeld.

Zelfbeeld. Het zelfvertrouwen wordt voor een groot deel bepaald door de ideeën die het kind over zichzelf heeft: het zelfbeeld. Zelfbeeld Het zelfvertrouwen wordt voor een groot deel bepaald door de ideeën die het kind over zichzelf heeft: het zelfbeeld. Een kind dat over het algemeen positief over zichzelf denkt, heeft meer zelfvertrouwen.

Nadere informatie

Werkbijeenkomst intern begeleiders

Werkbijeenkomst intern begeleiders Werkbijeenkomst intern begeleiders Van het SWV Duin- en Bollenstreek 28 september 2015 Jolanda Roelfsema, MA Education Taal-/dyslexiespecialist PO www.leerkracht.nu info@leerkracht.nu Programma 19.30 20.15

Nadere informatie

Naam van de opleiding : Freedom from Addiction Naam van de docent (en) : Dr Robert Dee McDonald Henk de Vos

Naam van de opleiding : Freedom from Addiction Naam van de docent (en) : Dr Robert Dee McDonald Henk de Vos Studie plan Naam van de opleiding : Freedom from Addiction Naam van de docent (en) : Dr Robert Dee McDonald Henk de Vos Totale duur van de opleiding 3 dagen Totaal aantal dagen 3 Totaal aantal uren 24

Nadere informatie

Hoe creëer je meer geluk op de werkvloer?

Hoe creëer je meer geluk op de werkvloer? Hoe creëer je meer geluk op de werkvloer? In deze bijdrage neemt Gea Peper, eigenaar van het HappinessBureau, ons mee in het belang van geluk op het werk in de vorm van een interview met Onno Hamburger.

Nadere informatie

Advies en steun voor uw kind en uzelf

Advies en steun voor uw kind en uzelf Advies en steun voor uw kind en uzelf Voor advies en steun aan ouders en hun kinderen Informatie advies cursussen Als u of uw kind psychische klachten heeft of problemen ervaart met alcohol of drugs, heeft

Nadere informatie

Eigen regie in de palliatieve fase

Eigen regie in de palliatieve fase Verwante begrippen Eigen regie in de palliatieve fase zelfmanagement Hanke Timmermans Opdracht film ZM Er volgt zo meteen een korte film van ca. 6 minuten, waarin zes mensen met een chronische ziekte aan

Nadere informatie

www.ludenstraining.nl Trainingen voor Young Professionals

www.ludenstraining.nl Trainingen voor Young Professionals www.ludenstraining.nl Trainingen voor Young Professionals Rendement van talent Porties VAN GOED NAAR Ludens Talentontwikkeling is een jong trainingsbureau met veel ervaring. Wij zijn gespecialiseerd in

Nadere informatie

De diep verstandelijk gehandicapte medemens

De diep verstandelijk gehandicapte medemens De diep verstandelijk gehandicapte medemens Eerste druk, mei 2012 2012 Wilte van Houten isbn: 978-90-484-2352-1 nur: 895 Uitgever: Free Musketeers, Zoetermeer www.freemusketeers.nl Hoewel aan de totstandkoming

Nadere informatie

Ontwikkeling. 1 Sari van Poelje, Esther de Kleer, Peter van de Berg, Leren voor Leiderschap, een nieuwe kijk op Management

Ontwikkeling. 1 Sari van Poelje, Esther de Kleer, Peter van de Berg, Leren voor Leiderschap, een nieuwe kijk op Management White Paper - Ervaringsgericht leren de praktijk als leermeester Leren is belangrijk. Voor individuen én voor organisaties en het één is voorwaarde voor het ander. Geen wonder dus dat leren en de effectiviteit

Nadere informatie

STABLE LOVE, STABLE LIFE?

STABLE LOVE, STABLE LIFE? STABLE LOVE, STABLE LIFE? De rol van sociale steun en acceptatie in de relatie van paren die leven met de ziekte van Ménière Oktober 2011 Auteur: Drs. Marise Kaper Master Sociale Psychologie, Rijksuniversiteit

Nadere informatie

PROGRAMMA van de training DE SOCIALE PSYCHOLOGIE VAN VERANDEREN

PROGRAMMA van de training DE SOCIALE PSYCHOLOGIE VAN VERANDEREN PROGRAMMA van de training DE SOCIALE PSYCHOLOGIE VAN VERANDEREN drs. Ad van der Made, psycholoog, coach, docent De training Sociale Psychologie van Veranderen is bedoeld voor professionals voor wie de

Nadere informatie