Down Syndrome Symposium

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Down Syndrome Symposium"

Transcriptie

1 Down Syndrome Les Etats Généraux Staten-Generaal «Trisomie 21 : pour une vie de qualité dans une approche inclusive» Leven met down-syndroom, een heel leven lang. Naar een geïntegreerde benadering HILTON HOTEL ANTWERPEN 14/03/2013

2

3 INDEX Inleiding : Het leven met downsyndroom.. een leven in strijd?!? (Downsyndroom Vlaanderen) 7 Introduction : Une différence qui rassemble la Trisomie 21 (Apem-T21) 9 Iedereen is gelijk maar sommigen meer gelijk dan anderen ; De Paradox van Kwaliteit van Bestaan? (Dr. Claudia Claes) Opvolging gezondheid bij toenemende ouderdom bij mensen met Downsyndroom (Dr. A. Coppus) Intervention précoce chez l enfant porteur d une trisomie 21 (Prof. J.A. Rondal, Ph.D., Dr. Sc. Lang.) Inclusief onderwijs aan kinderen met downsyndroom (Gert de Graaf, Stichting Downsyndroom, Nederland) Life project and social inclusion (Anna Contardi, Italia) Kwaliteit van Leven van het Gezin en Kwaliteit van leven van brussen. (Dr. Tinneke Moyson) Samenvatting van de verslagen van werkgroepen 29 Synthèse des groupes de travail 47 Medewerkers Werkgroepen / Collaborateurs Groupes de Travail 65 3

4

5 Programma Registratie 8 :00 Inscription Programme Onthaal 9 :00 Réception Inleiding G. Dembour / UCL Saint-Luc, M. Wojciechowski / UZ Antwerpen - Downpoli Moderateurs: Allard Claessens /Président Downsyndroom Vlaanderen, Prof Dr Jo Lebeer / UA 9 :15 Quality of life. Dr. C. Claes / Hogeschool Gent 9 :30 Introduction G. Dembour / UCL Saint-Luc, M. Wojciechowski / UZ Antwerpen Downpoli Moderateurs: Allard Claessens /Président Downsyndroom Vlaanderen, Prof Dr Jo Lebeer / UA Quality of life. Dr. C. Claes / Hogeschool Gent Opvolging gezondheid bij toenemende ouderdom. Dr. A. Coppus / Radboud Universiteit Nijmegen & Downpoli Helmond, Nederland 10:00 Pauze 10 :30 Pause Moderateurs: Allard Claessens /Président Downsyndroom Vlaanderen, Prof Dr Jo Lebeer / UA Vroegtijdige stimulatie bij kinderen met trisomie 21. Prof. J.A. Rondal / ULg Liège Inclusief onderwijs. Dr. G. De Graaf / Stichting Downsyndroom, Meppel, Nederland Life project and social inclusion. Dott.ssa A. Contardi / Associazione Persone Down, Roma, Italy & European Down syndrome Association 11:00 11:35 12:05 Lunch 12:35 Lunch Moderateurs: Allard Claessens /Président Downsyndroom Vlaanderen, Prof Dr Jo Lebeer / UA Besluiten werkgroepen: Voorzitters werkgroepen, G. Dembour / UCL Saint-Luc, M. Wojciechowski / UZ Antwerpen - Downpoli Family and Sibling Quality of Life. Dr. T. Moyson / Hogeschool Gent 13:45 14:30 Suivi de santé des personnes adultes. Dr. A. Coppus / Radboud Universiteit Nijmegen & Downpoli Helmond, Nederland Moderateurs: Allard Claessens /Président Downsyndroom Vlaanderen, Prof Dr Jo Lebeer / UA Intevention précoce chez l enfant porteur de trisomie 21. Prof. J.A. Rondal / ULg Liège Enseignement inclusif. Dr. G. De Graaf / Stichting Downsyndroom, Meppel, Nederland Life project and social inclusion. Dott.ssa A. Contardi / Associazione Persone Down, Roma, Italy & European Down syndrome Association Moderateurs: Allard Claessens /Président Downsyndroom Vlaanderen, Prof Dr Jo Lebeer / UA Conclusions générales groupes de travail : Présidents des groupes de travail, G. Dembour /UCL Saint-Luc, M. Wojciechowski / UZ Antwerpen Downpoli Family and Sibling Quality of Life. Dr. T. Moyson / Hogeschool Gent Getuigenis: leven met downsyndroom. 15:00 Temoignage : vivre avec le syndrome de Down. Interventie politieke verantwoordelijken. 15:30 Interventions des responsables politiques. Besluit J. Lebeer/ U Antwerpen, A. Claessens / Downsyndroom Vlaanderen 16:45 Koffie 17:00 Café Conclusion J. Lebeer /U Antwerpen, A. Claessens / Downsyndroom Vlaanderen 5

6

7 Het leven met downsyndroom.. een leven in strijd?!? Met de komst van een kind begint elke ouder aan een avontuur. En de geboorte van een kind met het syndroom van Down maakt van dit avontuur een uitdaging, en voor sommige ouders zelfs een strijd. Op medisch vlak is de diagnose snel en simpel: een extra chromosoom. En dan begint er voor de ouders een nieuw verhaal, een nieuw boek met vele en zeer diverse hoofdstukken. Als ouder heb je het beste met je kind voor, en je bent afhankelijk van de omgeving in de ondersteuning, in de ontwikkeling en in de opportuniteiten die je aan je kind wilt bieden. Onderzoek vanuit KU Leuven heeft al aangetoond dat het netwerk van ouders, met de zorg voor een kind met het syndroom van Down, verschuift van familie naar een veel grotere en vaak andere kring van contacten. Ouders zijn vaak verplicht om op zoek te gaan naar die contacten, en vervullen te vaak zelf een sleutelrol in relatie tot de mogelijke gesprekspartners die ze op hun weg tegenkomen. Als oudervereniging horen we vaak de verzuchtingen over deze lange, moeilijke weg door complexe dossiers, lastige procedures en langs vele mensen met zeer uiteenlopende kennis en visies. Een moeilijke weg die soms geen einde lijkt te krijgen; een weg die veel ouders heel veel kopzorgen bezorgt want wie neemt het van ze over als zij er niet meer zijn, of wanneer zij het niet meer kunnen...?? Toen een tweetal jaren geleden het initiatief van een Staten Generaal werd gelanceerd, kon ik als ouder alleen maar denken: dit zou fantastisch zijn! Alle betrokkenen samen ervaringen laten uitwisselen en samen kijken naar wat er is, wat er kan, en wat er nog zou moeten ontwikkeld worden. Het leek te mooi om waar te zijn. En vandaag, op 14 maart 2013, staan we op een zeer belangrijk schakelpunt. Heel veel mensen, professionelen en ouders, vanuit alle invalshoeken en vanuit het gehele land, hebben samen hard gewerkt en overlegd om te kijken naar wat er al is en wat nog wenselijk is. Als dit geen goede start is... We kunnen als oudervereniging alleen maar blij zijn met dit nieuwe initiatief, dat géén eindpunt mag zijn. Dit is wel een moment om alle medewerkers en meedenkers al te bedanken voor hun inzichten en inzet. Tegelijk is het ook een uitnodiging om naar elkaar te blijven luisteren, met elkaar te blijven praten, om de kwaliteit van leven voor mensen met het syndroom van Down, in elke levensfase, optimaal te kunnen laten invullen, door de mensen zelf, waar nodig geholpen door hun omgeving. En als Downsyndroom Vlaanderen zullen we u graag blijven aanspreken, en zullen we ook graag het aanspreekpunt en doorgeefluik zijn om dit in de toekomst verder mogelijk te maken. I have a dream: dat mensen met het syndroom van Down als waardevolle deelnemers aan onze samenleving worden opgenomen en gewaardeerd; dat hen de mogelijkheid wordt geboden om hun talenten te benutten, met een garantie op een kwaliteitsvol leven. Zo wordt het leven met downsyndroom een leven met kwaliteit! Met respect en dank voor iedereen die daar aan bijdraagt, elke dag opnieuw. Allard Claessens, voorzitter Downsyndroom Vlaanderen Downsyndroom Vlaanderen Projecten vzw St- Martinusstraat Kontich tel :

8

9 Une différence qui rassemble la Trisomie 21 L APEM-T21 asbl a été créée en 1977, à l initiative de parents d enfants, tous porteurs d une trisomie ans plus-tard, que de changements pour un seul constat : quelle évolution! Alors que les débats sur le droit à la vie, sur l éducation, sur l intégration, sur les modifications du régime des allocations de remplacement de revenu et d intégration, ainsi que sur les protections juridiques des personnes ont été entamés, c est à nous, en tant qu association de parents, d informer objectivement et d épauler les parents et les familles de manière générale et correcte. Pour faire face à ces murs administratifs remplis de lenteur et de complexité, auxquels viendront s ajouter tant de questionnement et de craintes, notamment sur l après-parent, l APEM-T21 met en place des réponses, en collaboration avec les professionnels, mais avant tout et surtout avec les parents et les familles. Sans oublier également, l apport que le milieu Universitaire amène pour nous soutenir dans nos revendications auprès des autorités politiques et dirigeantes. Des services reconnus et subventionnés par l AWIPH ont vu le jour, les structures d accueil se multiplient, et les projets nouveaux ne cessent de se développer à l initiative des parents et des professionnels, mais toujours poussés par les envies des personnes. En sont pour preuves les services développant l intégration socioprofessionnelle, le logement supervisé ou en autonomie. Les loisirs, sportifs ou artistiques sont de plus en plus des portes d entrée qui ensemble amènent vers une société inclusive et admirative des talents et des compétences des personnes. A côté de cela, les parents sont toujours présents. Avec des questions, des doutes, mais aussi des idées, des envies de partager, de rencontrer et des ambitions pour voir la société encore changer, encore évoluer, pour soutenir encore davantage la place de la personne porteuse d une trisomie 21 dans une société de plus en plus inclusive. Lorsque l on nous a proposé de prendre part aux Etats-Généraux de la Trisomie 21 en Belgique, nous ne pouvions que saisir cette véritable opportunité! Nous, personnes porteuses d une trisomie 21, parents et professionnels du secteur, représentants de parents, membres de diverses associations, francophones ou néerlandophones, avions l occasion de nous rencontrer pour faire le point sur ce qui nous concerne, pour échanger et découvrir les pratiques que chacun a développées. Aujourd hui, nous avons l occasion d entendre le compte rendu des différents groupes de travail qui se sont constitués autour de plusieurs thématiques. Ces rapports ne doivent pas être pris comme étant la conclusion d un travail accompli, mais bien comme le début d une opportunité à saisir! Ils sont le point de départ aux réponses nouvelles et futures que nous devrons créer pour améliorer encore la qualité de vie et l intégration des personnes porteuses d une trisomie 21 dans notre société. Richard BONJEAN Administrateur Délégué APEM-T21 asbl 9

10

11 Iedereen is gelijk maar sommigen meer gelijk dan anderen ; De Paradox van Kwaliteit van Bestaan? Dr. Claudia Claes Een Staten- Generaal Downsyndroom inleiden met het thema Kwaliteit van Bestaan is bijzonder om twee redenen: ten eerste, Kwaliteit van Bestaan is een universeel en sensibiliserend concept dat uitgegroeid tot een meetbaar construct een leidraad is geworden voor sociale veranderingen. Ten tweede, een veranderingsproces inzetten met het thema Kwaliteit van Bestaan geeft hoop voor de toekomst. Het biedt ons grondvesten om actoren te betrekken, een koers uit te zetten en een beleid af te toetsen aan waarden van diversiteit en inclusie waarbij elke persoon tot zijn recht kan komen in een betekenisvol bestaan. In 1996 maakten de auteurs Antaki en Rapley (1996) een overzicht van de Kwaliteit van Bestaan literatuur, en zij identificeerden meer dan 2500 tijdschriften in de voorgaande drie jaren. Het Ingeven van het begrip Quality of Life (QOL) in google leidt tot resultaten. Bij de definities zijn volgende omschrijvingen terug te vinden: geluk, tevredenheid, welbevinden, zelfverwezenlijking, balans, het goede leven, afwezigheid van ziekte enz. Om de verwarring nog groter te maken, is het zo dat bij verschillende disciplines de debatten los van elkaar worden gevoerd en dat de ene toepassing nauwelijks verwijst naar de andere. Bijvoorbeeld, in het domein health related QOL vind je meetinstrumenten voor ongeveer elk probleem waarvoor er een medische specialiteit bestaat. De vele definities, betekenissen en afgeleiden zorgen voor mogelijks twee paradoxale effecten: het risico op vanzelfsprekendheid en het verworden tot een containerbegrip. Welke missie van eender welke organisatie in onze zorg zou immers nog pretenderen niét met QOL bezig te zijn? En wat betekent QOL: geluk, tevredenheid, gezondheid, welbevinden, plezier? Het risico is inderdaad dat QOL verglijdt tot een filosofisch discours en een flou begrip, zonder concrete handvaten voor de praktijk. Ondanks de heterogeniteit in benadering, zijn er doorheen de literatuur toch een aantal overeenkomsten te vinden. Die overeenkomsten wil ik in deze presentatie aan de hand van drie vragen toelichten: (1) wat is de theorie?, (2) wat is de praktijk?, (3) wie zijn de actoren? Tot slot wil ik ingaan op enkele factoren die de universaliteit van het construct en het rechtendiscours met betrekking tot personen met Downsyndroom faciliteren of al dan niet bemoeilijken. Deze presentatie benadrukt hoe Kwaliteit van Bestaan een construct is dat theorie, praktijk en beleid met elkaar verbindt, en ons handvaten biedt in de ondersteuning van mensen met Downsydroom in een wederzijdse verbintenis. 11

12

13 Opvolging gezondheid bij toenemende ouderdom bij mensen met Downsyndroom Dr. A. Coppus Downsyndroom is de meest voorkomende vorm van verstandelijke beperking. Het is een complexe genetische aandoening die wordt veroorzaakt door een volledige dan wel gedeeltelijke trisomie van chromosoom 21. Een van de meest opvallende kenmerken van mensen met Downsyndroom is de vroeg optredende en versnelde veroudering gepaard gaande met de ziekte van Alzheimer. In het Elkerliek ziekenhuis te Deurne wordt sinds 2007 een multidisciplinaire polikliniek georganiseerd voor volwassenen met Downsyndroom. Jaarlijks wordt aan de deelnemers van deze polikliek een uitgebreid Health Watch programma aangeboden. De resultaten van deze polikliniek geven inzicht in de gezondheid van volwassenen met Downsyndroom. De groep jongeren met Downsyndroom zal worden vergeleken met de oudere deelnemers. Het resultaat van vroege interventies wordt hierdoor zichtbaar. Jongeren die vroeg zijn gestimuleerd en gevolgd zijn via kinderpoliklinieken lijken een beter levensperspectief te hebben dan de ouderen in deze groep De diagnostiek van dementie bij mensen met Downsyndroom, mensen met een verstandelijke beperking, is niet eenvoudig en vraagt om een multidisciplinaire aanpak. De epidemiologie, de pathofysiologie en de diagnostiek van dementie bij mensen met Downsyndroom zullen worden besproken. 13

14

15 Intervention précoce chez l enfant porteur d une trisomie 21 Prof. J.A. Rondal, Ph.D., Dr. Sc. Lang. Les travaux expérimentaux et appliqués des dernières années en matière de réhabilitation cognitive des enfants et des adolescents porteurs d une trisomie 21 ont mis en évidence un certain nombre de techniques démontrées efficaces. Il est pertinent de les envisager dans une perspective développementale et de les enchaîner selon l axe de temps de façon à réduire les délais habituels dans le développement mémoriel et langagier des enfants porteurs d une trisomie 21. L intervention doit être menée par des professionnels formés aux techniques réhabilitatives. Certes, avec le jeune enfant, en particulier, l assistance parentale est souhaitable de même que le relai à la maison des activités d intervention menées par les professionnels sous supervision de ces derniers. L exposé envisagera en particulier l assistance gestuelle de façon à potentialiser et à accélérer le début du développement lexical, le travail des buccopraxies, l entraînement de la mémoire à court terme, le recours à la modalité visuo- spatiale, et notamment à l exposition précoce au langage écrit, en particulier dans la réhabilitation de la composante morpho- syntaxique du langage. La pratique de ces techniques implique la disponibilité de professionnels dûment formés et informés. Elle devrait pouvoir être offerte aux parents avec une guidance et un conseil cognitif assuré au sein de structures collectives adéquates aux frais des pouvoirs publics. 15

16

17 Inclusief onderwijs aan kinderen met downsyndroom Gert de Graaf, Stichting Downsyndroom, Nederland In veel landen is er een ontwikkeling geweest, of soms nog gaande, om kinderen met Downsyndroom naar een gewone school te laten gaan. In Nederland is deze ontwikkeling halverwege de jaren tachtig gestart met enkele pioniers. Inmiddels begint meer dan de helft van de kinderen met Downsyndroom op een gewone school. Deze verandering is niet geïnitieerd door overheidsbeleid. De wens tot onderwijsintegratie kwam van de ouders. Wel is de overheid deze ouders, en reguliere scholen die bereid waren een kind met Downsyndroom op te nemen, tegemoet gekomen met extra financiële middelen. Motieven Ouders kozen, en kiezen, voor een reguliere school vanuit een aantal motieven: Sociale motieven. Met name in de eigen buurt naar school gaan, vriendjes krijgen via school en goede voorbeelden van sociaal gedrag van klasgenoten. Verwachte ontwikkelingsvoordelen. Het kind groeit op in een meer stimulerende en taalrijke omgeving waar het zich kan optrekken aan andere leerlingen. Hogere verwachtingen van het kind en meer aandacht voor het leren van schoolse vaardigheden. Sociaal- ethische motieven. Kinderen met een belemmering worden niet buitengesloten. Naar een gewone school gaan is de beste voorbereiding op een toekomst waarin mensen met een belemmering ín de samenleving wonen en werken. Effecten Maar, wat is er nu bekend over de werkelijke effecten van onderwijsintegratie van kinderen met Downsyndroom? Uit een review van internationale literatuur, en ook uit onderzoek door de spreker uitgevoerd in Nederland, mag het volgende worden geconcludeerd: Regulier geplaatste leerlingen met Downsyndroom hebben in vergelijking met speciaal geplaatste leerlingen met Downsyndroom over het algemeen meer gelegenheid om thuis met vriendjes te spelen en even vaak wederzijdse vriendschappen met andere kinderen. In de perceptie van de ouders worden zij bovendien goed geaccepteerd door klasgenoten. Regulier geplaatste leerlingen krijgen echter minder gelegenheid voor vriendschappen met andere kinderen met een belemmering en voor de ontwikkeling van gelijkwaardige vriendschappen op school. Ze worden in vergelijking met andere kinderen tegen het einde van de basisschoolperiode minder vaak genoemd als beste vriend door klasgenoten. Daarom zou ouders moeten worden geadviseerd om vooral bij oudere geïntegreerde leerlingen, naast contacten met kinderen zonder belemmering, ook contacten met andere kinderen met een belemmering te organiseren. Er valt echter ook veel voor te zeggen om dit tevens te doen bij speciaal geplaatste leerlingen, omdat hun vriendschappen met klasgenoten in veel gevallen tot alleen de schoolsituatie beperkt blijven. Verder lopen speciaal geplaatste leerlingen duidelijk een grotere kans om geen enkel vriendschappelijk contact te hebben met kinderen zonder belemmering. Onderzoeken uit verschillende landen (Engeland, Nederland, Australië, Argentinië, Ierland) wijzen uit dat leerlingen met Downsyndroom zich gemiddeld beter ontwikkelen in het reguliere onderwijs dan in het speciaal onderwijs, met name wat betreft spraakontwikkeling 17

18 en schoolse vaardigheden. Dit blijkt niet of slechts ten dele te kunnen worden verklaard uit verschillen in intelligentie tussen speciaal en regulier geplaatste leerlingen. In sommige onderzoeken was er geen selectieve plaatsing, in sommige onderzoeken is statistisch gecorrigeerd voor verschillen in intelligentie en vaak ook voor andere achtergrondvariabelen, zoals bijvoorbeeld opleidingsniveau van de ouders. Er mag daarom worden geconcludeerd dat de waargenomen aanzienlijke verbetering van schoolse prestaties en spraak een directe opbrengst is van regulier onderwijs. Uit het (schaarse) onderzoek naar het effect van inclusief onderwijs (van leerlingen met een verstandelijke belemmering) op het schoolse leren van leerlingen zonder belemmeringen komt naar voren dat er geen sprake is van negatieve effecten en soms zelfs van positieve. Bovendien worden er in een aantal onderzoeken positieve effecten gevonden op sociale aspecten van de ontwikkeling van kinderen zonder belemmeringen, waaronder meer pro- sociaal gedrag, meer morele ontwikkeling, en een meer accepterende houding ten aanzien van mensen met belemmeringen en andere minderheden. Succesfactoren en belemmerende factoren Toch zijn er onder de in Nederland vigerende randvoorwaarden ook veel leerlingen met Downsyndroom die gedurende de basisschoolperiode (4-12 jaar) vastlopen in het reguliere onderwijs. Onderzoek (uit meerdere landen) suggereert dat er bij het vastlopen van integratie meestal sprake is van een combinatie van meerdere problemen, waarbij zowel kind- als onderwijsfactoren een rol spelen. Als kinderen redelijk leerbaar zijn, met plezier naar school gaan, relatief goede communicatieve vaardigheden tonen en een redelijke sociale aansluiting hebben met klasgenoten, dan hebben zij meer kans om op een reguliere school te (mogen) blijven. Bij dergelijke kindkenmerken gaat het echter niet alleen om feitelijke kindkenmerken, maar zeker ook om de perceptie ervan door de betrokkenen. Bovendien ontstaan kindkenmerken in een wisselwerking met de omgeving. Zowel bij deze perceptie als bij deze interactie spelen visie- en houdingsaspecten van de school een rol. Scholen die uitgaan van een medisch model, waarbij de oorzaak van een handicap wordt geïnterpreteerd als voornamelijk voortkomend uit de beperkingen van het kind, zullen minder ver gaan in het zoeken naar oplossingen bij problemen dan scholen die uitgaan van een sociaal model, waarbij de oorzaak van een handicap wordt geïnterpreteerd als voorkomend uit de wisselwerking van beperkingen van het kind en een daarop al dan niet goed inspelende omgeving. Voor integratiesucces zijn daarenboven de onderlinge samenwerking van de volwassenen rondom het kind van belang, zowel binnen de school, als tussen ouders en school. Om het in gewoon Nederlands te zeggen: Scholen die er samen met de ouders echt voor gaan kunnen het redden met zeer bewerkelijke kinderen. Literatuur Graaf G.W. de (2010). Gewoon of Speciaal. Effecten van en voorwaarden voor inclusief onderwijs aan leerlingen met Downsyndroom. Meppel: Stichting Downsyndroom. de Graaf G. W., van Hove G. & Haveman M. (2011) More academics in regular schools? The effect of regular versus special school placement on academic skills in Dutch primary school students with Down syndrome. Journal of Intellectual Disability Research. Advance online publication. DOI: /j x 18

19 de Graaf G. W., van Hove G. & Haveman M. (2012a) Effects of regular versus special school placement on students with Down syndrome: a systematic review of studies. In: New Developments in Down Syndrome Research (eds A. van den Bosch & E. Dubois), pp Nova Science Publishers Inc., Hauppauge, NY. Downloadable: de Graaf G. W., van Hove G. & Haveman M. (2012b) Beyond the Standards: Conditions for Inclusive Education of Students with Down Syndrome. In: New Developments in Down Syndrome Research (eds A. van den Bosch & E. Dubois), pp Nova Science Publishers Inc., Hauppauge, NY. 19

20

21 21

22 22

23 23

24 24

25 25

26

27 Kwaliteit van Leven van het Gezin en Kwaliteit van leven van brussen. Dr. Tinneke Moyson Het concept Kwaliteit van Leven wordt steeds belangrijker in de orthopedagogiek waar we de voorbije decennia een paradigmaverschuiving meemaken van zorgen voor naar ondersteunen van personen met een beperking. Binnen dit ondersteuningsdenken wordt de rol van het natuurlijk netwerk bij het geven van de ondersteuning steeds belangrijker geacht. Gezinnen, en dus ouders èn broers en zussen( brussen) van personen met een beperking, horen bij dit netwerk, zodat de vragen en de noden van al deze betrokkenen meer en meer in de aandacht komen. Het concept Kwaliteit van Leven van het Gezin (FQOL) beschrijft de kwaliteit van leven van alle gezinsleden, de kwaliteit van leven van het gezin als geheel èn hun onderlinge beïnvloeding. Deze beïnvloeding is uniek voor elk gezin, zodat het FQOL concept aspecten omvat die voor alle gezinnen belangrijk zijn, met evenwel ook aandacht voor de unieke kenmerken en waarden van individuele gezinnen en individuen binnen deze gezinnen. Het FQOL concept biedt niet alleen ouders de kans om hun verhaal als ouders/gezin van een kind met een beperking te vertellen en hun noden in kaart te brengen, maar is ook een goed concept om de impact van professionele ondersteuning op de kwaliteit van leven van het gezin na te gaan. Het concept Kwaliteit van Leven van Brussen (SibQol) vult het FQOL concept aan en geeft weer hoe jonge brussen van kinderen met een beperking het samen opgroeien met een broer of zus met een beperking ervaren én wat hen kan helpen om hun kwaliteit van leven als brus te behouden of te verbeteren. Zowel het FQOL als het SibQol concept bieden hulpverleners concrete handvatten aan om met ouders en brussen in dialoog te gaan over hun ervaringen en hen gepast te ondersteunen. 27

28

29 Samenvatting van de verslagen van werkgroepen Inleiding De bedoeling van de Staten- Generaal is om de verschillende actoren betrokken bij ontwikkeling, integratie, en ondersteuning van mensen met downsyndroom bijeen te brengen om samen na te denken over een gezamenlijk gedragen en coherente visie die aan een persoon met downsyndroom alle kansen geeft om een kwaliteitsvol en zo autonoom mogelijk leven te leiden, geïncludeerd in de maatschappij. België heeft het VN Verdrag voor de Rechten van Personen met een Handicap (2006) geratificeerd. De Senaatscommissie voor Institutionele Zaken heeft op 1 februari het artikel 22ter toegevoegd aan haar voorstel tot herziening van de Grondwet, dat aan personen met een beperking het recht toekent om van maatregelen te genieten die hen autonomie, culturele, sociale en arbeidsintegratie kan verzekeren. Van september 2012 tot februari 2013 werd in acht verschillende werkgroepen informatie verzameld en gereflecteerd over een aantal levensdomeinen: Werkgroep 1: vroegbegeleiding en - stimulatie & evaluatie van functioneren Werkgroep 2: inclusie in schoolleeftijd, Werkgroep 3: levenslang leren, alfabetisering Werkgroep 4: gedragsbegeleiding, gezinsbegeleiding, Werkgroep 5: transitie naar volwassen leeftijd, autonomie Werkgroep 6: wonen, werk, relaties op volwassen leeftijd, persoonlijke toekomstplanning Werkgroep 7: ouder worden Werkgroep 8: gezondheidszorg Werkgroep 7 telde uiteindelijk 5 leden van wie er slechts 3 konden vergaderen; er werd besloten dat de leden van werkgroep 7 zouden aansluiten bij andere passende werkgroepen en daar het thema ouder worden mee aan bod laten komen. Rond verschillende thema's werd door de werkgroepen nagedacht over de volgende vragen: Wat is de huidige toestand? Wat is de wetenschappelijke kennis? Wat zou moeten gebeuren om de toestand te verbeteren? Hoe zou dat moeten gebeuren? Omdat deze synthese berust op het werk van tientallen actoren uit verschillende sectoren, inclusief vertegenwoordigers van de ouders, kan aan deze tekst een algemene waarde toegekend worden. Naast het eigen thema hebben de verslagen van de verschillende werkgroepen ook betrekking op de andere thema s. De paragrafen van deze tekst bevatten dan ook per thema een synthese van bedenkingen van de verschillende werkgroepen. 1 29

30 Downsyndroom is goed gedefinieerd, heeft betrekking op een relatief grote populatie en is concreet en goed gekend door de verschillende actoren. Daarom is het een goed discussiemodel dat als paradigma kan dienen voor andere vormen van beperking. Er worden in België al veel initiatieven genomen die werken aan de verbetering van kwaliteit van leven, vroegbegeleiding, onderwijs, inclusie in onderwijs, vrije tijd en werk, gezondheidszorg, ouder worden, etc. De aard van de vragen brengt mee dat in deze synthese vooral problemen worden vernoemd; het lijkt er dan op dat men voorbij gaat aan de talrijke positieve initiatieven en de positieve attitude die bij veel mensen bestaat. Maar dat is allerminst het geval. De bedoeling is dat er hier een aantal verbeterpunten worden vermeld waaraan op korte of lange termijn iets kan gedaan worden om het nog beter te maken. Algemene observaties In de verschillende verslagen van de werkgroepen wordt gewezen op een aantal algemene problemen. Op maatschappelijk gebied hebben de werkgroepen de noodzaak gesignaleerd om de algemene bevolking te sensibiliseren t.a.v. personen met een verstandelijke beperking, vooral m.b.t. het recht op inclusie in alle levensfasen, op het gebied van participatie aan onderwijs, tewerkstelling of wonen. De manier waarop de samenleving naar handicap kijkt is te stereotiep. De maatschappij moet geloven in de mogelijkheden van personen met een beperking, hen alle kansen geven op inclusie en het recht erkennen om kwaliteitsvol te leven, wat impliceert: te kunnen ontwikkelen, te leren, werken en als volwassene zo zelfstandig mogelijk te kunnen leven, met de nodige ondersteuning. Het is enorm belangrijk voor personen met downsyndroom dat ze zoals alle mensen iets kunnen betekenen en een zinvolle bijdrage leveren in de maatschappij. De individuele vragen en noden van de persoon met Down Syndroom dienen steeds het uitgangspunt te zijn en een vraaggestuurd denken zou het bestaande, eerder aanbodgericht denken moeten vervangen. Op gebied van het beleid, verwelkomen de werkgroepen dat er de laatste 25 jaar aanzienlijke vooruitgang werd geboekt. Er blijft nochtans een versnippering van bevoegdheden, wat leidt tot versnippering van initiatieven en gebrek aan een globale aanpak. Verder wordt er gewezen op de administratieve complexiteit, de verschillen in de regeling tussen de verschillende gewesten. Ook wordt algemeen een tekort aan financiële middelen vermeld of een noodzaak om bestaande budgetten te herzien of te herschikken. Gebrek aan of moeilijkheden bij samenwerking van de verschillende actoren op de ontwikkelingslijn wordt ook herhaaldelijk vernoemd. De integratie van ervaringen wordt onvoldoende gecoördineerd. Veel kennis werd door verschillende actoren opgebouwd uit studie en ervaring, maar deze kennis wordt weinig gebundeld; daar is nog een meerwaarde te realiseren. Er is behoefte aan netwerking. Een idee dat vaak terugkomt, is het opmaken van een globaal dossier waarin de bevindingen van alle actoren gebundeld kunnen worden en voor iedereen beschikbaar zijn. Dit moet de continuïteit en coherentie van de begeleiding (in de brede zin) bij transities en tijdens het levenstraject verbeteren. Verschillende keren wordt het gebrek aan specifieke kennis over downsyndroom aangehaald, zowel in de zorgsector als in het onderwijs. Er is algemeen behoefte aan opleiding. Er is ook algemeen behoefte aan een expertisenetwerk rond downsyndroom en het beschikbaar maken, bijv. via een website, van recente wetenschappelijke informatie uit diverse sectoren en zinvolle methodes en programma s voor verschillende ontwikkelingsdomeinen. Het wetenschappelijk onderzoek zou moeten gecoördineerd en gestimuleerd worden. Belangrijk bij de opbouw van dit kennisnetwerk is dat men uitgaat van wat personen met downsyndroom en de mensen in hun netwerk, zelf willen, naar analogie met de slagzin van de disability advocates organisaties nothing about us without us, zowel als wat professionelen als belangrijk beschouwen. 30 2

Inclusief onderwijs aan kinderen met Downsyndroom. Gert de Graaf, Stichting Downsyndroom, Nederland

Inclusief onderwijs aan kinderen met Downsyndroom. Gert de Graaf, Stichting Downsyndroom, Nederland Inclusief onderwijs aan kinderen met Downsyndroom Gert de Graaf, Stichting Downsyndroom, Nederland www.downsyndroom.nl/reviewinclusive Aantal kinderen met Downsyndroom (4-13 jaar) dat in Nederland naar

Nadere informatie

elk kind een plaats... 1

elk kind een plaats... 1 Elk kind een plaats in een brede inclusieve school Deelnemen aan het dagelijks maatschappelijk leven Herent, 17 maart 2014 1 Niet voor iedereen vanzelfsprekend 2 Maatschappelijke tendens tot inclusie Inclusie

Nadere informatie

Kinderen met een handicap op de schoolbanken

Kinderen met een handicap op de schoolbanken Kinderen met een handicap op de schoolbanken Ouders van een kind met een handicap moeten vaak een moeilijke weg bewandelen met veel hindernissen en omwegen om voor hun kind de geschikte onderwijsvorm of

Nadere informatie

Welke leerlingen komen in aanmerking voor GON-begeleiding?

Welke leerlingen komen in aanmerking voor GON-begeleiding? Wat is GON-begeleiding? GON: Geïntegreerd Onderwijs. Geïntegreerd onderwijs is een samenwerkingsverband tussen het gewoon- en het buitengewoon onderwijs. De GON-begeleider biedt extra ondersteuning aan

Nadere informatie

Betreft: Participeren en studeren in het buitenland. Knelpunten voor studenten met een functiebeperking

Betreft: Participeren en studeren in het buitenland. Knelpunten voor studenten met een functiebeperking Steunpunt Inclusief hoger Onderwijs Sint-Jorisstraat 71 8000 Brugge Betreft: Participeren en studeren in het buitenland. Knelpunten voor studenten met een functiebeperking Het Steunpunt Inclusief Hoger

Nadere informatie

Verdrag inzake de rechten van personen met een handicap. Artikel 24 - Onderwijs. Schriftelijke communicatie

Verdrag inzake de rechten van personen met een handicap. Artikel 24 - Onderwijs. Schriftelijke communicatie Verdrag inzake de rechten van personen met een handicap Artikel 24 - Onderwijs Schriftelijke communicatie Het Belgian Disability Forum (BDF) is een vzw die thans 18 lidorganisaties telt en meer dan 250.000

Nadere informatie

Barema's op 01/09/2008 Barèmes au 01/09/2008

Barema's op 01/09/2008 Barèmes au 01/09/2008 Barema's op 01/09/2008 Barèmes au 01/09/2008 SPILINDEX 110,51 INDICE-PIVOT 110,51 Tegemoetkomingen aan personen met een handicap Allocations aux personnes handicapées (Jaarbedragen) (Montants annuels)

Nadere informatie

Van gunsten naar rechten voor leerlingen met beperkingen. Het VN-Verdrag over de rechten van personen met een handicap en onderwijs

Van gunsten naar rechten voor leerlingen met beperkingen. Het VN-Verdrag over de rechten van personen met een handicap en onderwijs Van gunsten naar rechten voor leerlingen met beperkingen Het VN-Verdrag over de rechten van personen met een handicap en onderwijs Feiten New York 13 december 2006 Verdrag + Optioneel Protocol (rechtsbescherming)

Nadere informatie

En sécurité et santé au travail? Veilig en gezond op mijn werk?

En sécurité et santé au travail? Veilig en gezond op mijn werk? Korte inhoud En sécurité et santé au travail? Veilig en gezond op mijn werk? Les résultats de resultaten Odette Wlodarski An Rommel 1. Méthodologie 2. Les répondants 3. L expérience des jeunes stage 4.

Nadere informatie

Wie zijn wij? Qui sommes-nous?

Wie zijn wij? Qui sommes-nous? Projectbrochure Brochure promoteurs 2015 Wie zijn wij? Grando Keukens is in België een vertrouwd merk. Met een landelijk netwerk van prachtige toonzalen bedienen wij de keukenmarkt. Gericht op: - Verkoop

Nadere informatie

Comparaison de Programmes des partis politiques Multilinguisme et participation des parents

Comparaison de Programmes des partis politiques Multilinguisme et participation des parents Vergelijking van : Onderwijs Meertaligheid en ouderbetrokkenheid Comparaison de Programmes des partis politiques Multilinguisme et participation des parents Minderhedenforum Meertaligheid positief benaderen

Nadere informatie

Installatie van versie 2.2 van Atoum

Installatie van versie 2.2 van Atoum Version française en seconde partie du document. Installatie van versie 2.2 van Atoum U moet in uw databases een nieuwe tabel aanmaken na de installatie van versie 2.2 van de toepassing Atoum. Hiervoor

Nadere informatie

Collectieve arbeidsovereenkomst van 27 juni 2011 Convention collective de travail du 27 juin 2011

Collectieve arbeidsovereenkomst van 27 juni 2011 Convention collective de travail du 27 juin 2011 Paritair Comité voor de bedienden van de nonferro metalen non ferreux Collectieve arbeidsovereenkomst van 27 juni 2011 Convention collective de travail du 27 juin 2011 Tewerkstellings- en opleidingsinitiatieven

Nadere informatie

BELGISCH STAATSBLAD 28.07.2010 MONITEUR BELGE

BELGISCH STAATSBLAD 28.07.2010 MONITEUR BELGE 48001 N. 2010 2506 VLAAMSE OVERHEID [C 2010/35508] 11 JUNI 2010. Besluit van de Vlaamse Regering tot wijziging van het besluit van de Vlaamse Regering van 19 juli 2007 betreffende de modulaire structuur

Nadere informatie

Grande enquête IPCF - Grote enquête BIBF

Grande enquête IPCF - Grote enquête BIBF 1 Grande enquête IPCF - Grote enquête BIBF Pression fiscale, médias sociaux ou encore législation anti-blanchiment : les comptables-fiscalistes nous disent tout! Fiscale druk, sociale media en witwaswetgeving

Nadere informatie

VISIE PEDAGOGISCH PROJECT

VISIE PEDAGOGISCH PROJECT VISIE PEDAGOGISCH PROJECT van daltonschool De Kleine Icarus Algemene visie De opdracht van daltonschool De Kleine Icarus bevat naast het onderwijskundig eveneens een maatschappelijk aspect Wij brengen

Nadere informatie

Toespraak van Vlaams minister Lieten op eindcongres The Missing Link - woensdag 21 september 2011

Toespraak van Vlaams minister Lieten op eindcongres The Missing Link - woensdag 21 september 2011 Toespraak van Vlaams minister Lieten op eindcongres The Missing Link - woensdag 21 september 2011 Geachte heer Commissaris Andor, Geachte mensen van De Link, mensen van de Europese partnerorganisaties,

Nadere informatie

49188 BELGISCH STAATSBLAD 22.09.2008 MONITEUR BELGE

49188 BELGISCH STAATSBLAD 22.09.2008 MONITEUR BELGE 49188 BELGISCH STAATSBLAD 22.09.2008 MONITEUR BELGE Art. 3. Artikel 15 van hetzelfde besluit wordt vervangen als volgt : «Art. 15. De subsidies die ten bate van het Nationaal Geografisch Instituut zijn

Nadere informatie

GOED PATIËNTSCHAP. visie van een ziekenfonds

GOED PATIËNTSCHAP. visie van een ziekenfonds GOED PATIËNTSCHAP visie van een ziekenfonds Inleiding Fundamentele rol ziekenfondsen belangenbehartiger van haar leden of nog natuurlijke beschermers van de patiënt Ziekenfondswet ziekenfondsen zijn verenigingen

Nadere informatie

Integrale Jeugdhulpverlening: een nieuw plan in de maak

Integrale Jeugdhulpverlening: een nieuw plan in de maak Integrale Jeugdhulpverlening: een nieuw plan in de maak Document opgesteld door: vzw de Keeting vzw Recht-Op Kroonstraat 64/66 Lange Lobroekstraat 34 2800 Mechelen 2060 Antwerpen email: info@dekeeting.be

Nadere informatie

NOTA AAN DE VLAAMSE REGERING

NOTA AAN DE VLAAMSE REGERING DE VLAAMSE MINISTER VAN WELZIJN, VOLKSGEZONDHEID EN GEZIN NOTA AAN DE VLAAMSE REGERING Betreft: - Besluit van de Vlaamse Regering tot wijziging van het besluit van de Vlaamse Regering van 5 februari 2010

Nadere informatie

GOUVERNEMENTS DE COMMUNAUTE ET DE REGION GEMEENSCHAPS- EN GEWESTREGERINGEN GEMEINSCHAFTS- UND REGIONALREGIERUNGEN

GOUVERNEMENTS DE COMMUNAUTE ET DE REGION GEMEENSCHAPS- EN GEWESTREGERINGEN GEMEINSCHAFTS- UND REGIONALREGIERUNGEN 51132 MONITEUR BELGE 12.08.2015 BELGISCH STAATSBLAD GOUVERNEMENTS DE COMMUNAUTE ET DE REGION GEMEENSCHAPS- EN GEWESTREGERINGEN GEMEINSCHAFTS- UND REGIONALREGIERUNGEN VLAAMSE GEMEENSCHAP COMMUNAUTE FLAMANDE

Nadere informatie

INFORMATIEBROCHURE BINNENLANDSE

INFORMATIEBROCHURE BINNENLANDSE INFORMATIEBROCHURE BINNENLANDSE A D O P T I E 1 INLEIDING Wie in zijn praktijk geconfronteerd wordt met een vrouw die ongewenst zwanger is en overweegt haar kind af te staan voor adoptie vindt in deze

Nadere informatie

CATALOGUS / CATALOGUE

CATALOGUS / CATALOGUE CATALOGUS / CATALOGUE LA SOCIÉTÉ EUROPOCHETTE HET BEDRIJF [ NL ] Wat 10 jaar geleden aarzelend begon, groeide voor Europochette uit tot een succesverhaal. Met het uitvinden van het bestekzakje gaf Europochette

Nadere informatie

Wij gaan met plezier naar school.

Wij gaan met plezier naar school. www.schoolbranst.be Wij gaan met plezier naar school. 3...onze visie Onze school is een landelijk gelegen dorpsschool, een groene school, waar we leven in verbondenheid met de natuur en met elkaar en handelen

Nadere informatie

De Sociale plattegrond. Missie en opdrachten

De Sociale plattegrond. Missie en opdrachten De Sociale plattegrond Sector: VAPH (minderjarigen) Spreker: Paul Ongenaert (De Hagewinde) Missie en opdrachten Het Vlaams Agentschap voor Personen met een Handicap (VAPH) wil de participatie, integratie

Nadere informatie

07-02-2012. Formation permanente: le point de vue de la zone Luxembourg Voorgezette opleiding: Het standpunt van de zone Luxemburg Cpt/Kpt J.

07-02-2012. Formation permanente: le point de vue de la zone Luxembourg Voorgezette opleiding: Het standpunt van de zone Luxemburg Cpt/Kpt J. 07-02-2012 Formation permanente: le point de vue de la zone Luxembourg Voorgezette opleiding: Het standpunt van de zone Luxemburg Cpt/Kpt J. Louis De moeilijkheden van de permanente opleiding in een grote

Nadere informatie

Box 2: Vaststellen beginsituatie Handelingsgericht werken op PABO s en lerarenopleidingen VO

Box 2: Vaststellen beginsituatie Handelingsgericht werken op PABO s en lerarenopleidingen VO Kees Dijkstra (Windesheim), Els de Jong (Hogeschool Utrecht) en Elle van Meurs (Fontys OSO). 31 mei 2012 Box 2: Vaststellen beginsituatie Handelingsgericht werken op PABO s en lerarenopleidingen VO Doel

Nadere informatie

Soins Verts en Flandre

Soins Verts en Flandre Soins Verts en Flandre Grez Doiceau 25 novembre 2015 Willem Rombaut Steunpunt Groene Zorg Centre de Support pour les Soins Verts Diestsevest 40 3000 Leuven willem.rombaut@groenezorg.be www.groenezorg.be

Nadere informatie

Opleidingsvorm 1 (OV1) Voor jongeren met een mentale beperking of een motorische en/of meervoudige beperking

Opleidingsvorm 1 (OV1) Voor jongeren met een mentale beperking of een motorische en/of meervoudige beperking Opleidingsvorm 1 (OV1) Voor jongeren met een mentale beperking of een motorische en/of meervoudige beperking Opleidingsvorm 1 Secundair onderwijs op maat Jongeren tussen 13 en 21 jaar met een mentale beperking

Nadere informatie

Omgaan met diversiteit als sleutelcompetentie Omgaan met diversiteit als leerkrachtencompetentie Omgaan met diversiteit als doelstelling van een

Omgaan met diversiteit als sleutelcompetentie Omgaan met diversiteit als leerkrachtencompetentie Omgaan met diversiteit als doelstelling van een I II III Omgaan met diversiteit als sleutelcompetentie Omgaan met diversiteit als leerkrachtencompetentie Omgaan met diversiteit als doelstelling van een schoolbeleid I. Omgaan met diversiteit als sleutelcompetentie

Nadere informatie

Competentieprofiel. Maatschappelijk werker

Competentieprofiel. Maatschappelijk werker Competentieprofiel maatschappelijk werker OCMW 1. Functie Functienaam Afdeling Dienst Functionele loopbaan Maatschappelijk werker Sociale zaken Sociale dienst B1-B3 2. Context Het OCMW garandeert aan elke

Nadere informatie

Formation Bâtiment Durable : Suivi et monitoring des bâtiments durables

Formation Bâtiment Durable : Suivi et monitoring des bâtiments durables Formation Bâtiment Durable : Suivi et monitoring des bâtiments durables Bruxelles Environnement Vivre le passif, retour d expériences Projet Espoir Cleo Swinnen Maison de Quartier Bonnevie Cleo Swinnen

Nadere informatie

Het VN Verdrag inzake de Rechten van Personen met een handicap FOD Sociale Zekerheid Vereniging voor de Verenigde Naties 4 december 2013

Het VN Verdrag inzake de Rechten van Personen met een handicap FOD Sociale Zekerheid Vereniging voor de Verenigde Naties 4 december 2013 Implementing the UNCRPD Het VN Verdrag inzake de Rechten van Personen met een handicap FOD Sociale Zekerheid Vereniging voor de Verenigde Naties 4 december 2013 Wat is het VN-Verdrag? UNCRPD = United Nations

Nadere informatie

Vandaag in organisaties Aujourd'hui dans les organisations

Vandaag in organisaties Aujourd'hui dans les organisations Vandaag in organisaties Aujourd'hui dans les organisations STRESS BURN OUTS PESTERIJEN HARCÈLEMENT CONFLICTEN CONFLITS stress DOOR / PAR sociaal - economische veranderingen changements socio-economiques

Nadere informatie

PROGRAMME DE COOPÉRATION TRANSFRONTALIÈRE GRENSOVERSCHRIJDEND SAMENWERKINGSPROGRAMMA

PROGRAMME DE COOPÉRATION TRANSFRONTALIÈRE GRENSOVERSCHRIJDEND SAMENWERKINGSPROGRAMMA PROGRAMME DE COOPÉRATION TRANSFRONTALIÈRE GRENSOVERSCHRIJDEND SAMENWERKINGSPROGRAMMA Logique d intervention Interventielogica Structuration des portefeuilles Structuur van de portefeuille Principes de

Nadere informatie

PROGRAMME DE COOPÉRATION TRANSFRONTALIÈRE GRENSOVERSCHRIJDEND SAMENWERKINGSPROGRAMMA

PROGRAMME DE COOPÉRATION TRANSFRONTALIÈRE GRENSOVERSCHRIJDEND SAMENWERKINGSPROGRAMMA PROGRAMME DE COOPÉRATION TRANSFRONTALIÈRE GRENSOVERSCHRIJDEND SAMENWERKINGSPROGRAMMA 1. Où déposer? 1. Déposer un pré-projet? 1. Déposer un pré-portefeuille de projets? 1. Waar indienen? 2. Indiening projectconcept?

Nadere informatie

Bevraging VCOV Ouders over het M-decreet

Bevraging VCOV Ouders over het M-decreet Bevraging VCOV Ouders over het M-decreet Sinds 1 september 2015 is het M-decreet in voege (M staat voor maatregelen voor leerlingen met specifieke onderwijsbehoeften). Het M-decreet wil meer kinderen met

Nadere informatie

MONITEUR BELGE 30.12.2013 BELGISCH STAATSBLAD

MONITEUR BELGE 30.12.2013 BELGISCH STAATSBLAD MONITEUR BELGE 30.12.2013 BELGISCH STAATSBLAD 103249 SERVICE PUBLIC FEDERAL SECURITE SOCIALE [C 2013/22606] 21 DECEMBRE 2013. Arrêté royal modifiant l arrêté royal du 18 mars 1971 instituant un régime

Nadere informatie

Un siècle de peinture belge. peinture belge. rencontre de deux collections. rencontre de deux collections

Un siècle de peinture belge. peinture belge. rencontre de deux collections. rencontre de deux collections Un siècle de peinture belge Un siècle de peinture belge rencontre de deux collections rencontre de deux collections Le BAL et la collection Belfius s associent pour présenter au Musée des Beaux-Arts de

Nadere informatie

Kansen voor iedereen

Kansen voor iedereen Kansen voor iedereen Ik wil thuis blijven wonen maar heb ondersteuning nodig voor mijn persoonlijke verzorging. Hoe pak ik dat aan? Kan ik beroep doen op een persoonlijk assistent voor het organiseren

Nadere informatie

6 maart 2015 TOESPRAAK VAN BIANCA DEBAETS STAATSSECRETARIS VOOR VERKEERSVEILIGHEID, GELIJKE KANSEN, DIERENWELZIJN & ONTWIKKELINGSSAMENWERKING

6 maart 2015 TOESPRAAK VAN BIANCA DEBAETS STAATSSECRETARIS VOOR VERKEERSVEILIGHEID, GELIJKE KANSEN, DIERENWELZIJN & ONTWIKKELINGSSAMENWERKING 6 maart 2015 TOESPRAAK VAN BIANCA DEBAETS STAATSSECRETARIS VOOR VERKEERSVEILIGHEID, GELIJKE KANSEN, DIERENWELZIJN & ONTWIKKELINGSSAMENWERKING Wereldvrouwenmars Centraal Station Dames en heren, (En ik zeg

Nadere informatie

Ouder worden: nog een beperking voor mensen met beperkingen. Manu Keirse KU Leuven

Ouder worden: nog een beperking voor mensen met beperkingen. Manu Keirse KU Leuven Ouder worden: nog een beperking voor mensen met beperkingen Manu Keirse KU Leuven Een diversiteit van syndromen Beperking is levenslang Compliceert volwaardig deelnemen aan het sociaal leven Niet te wijten

Nadere informatie

OPVOEDINGSPROJECT DE LINDE

OPVOEDINGSPROJECT DE LINDE OPVOEDINGSPROJECT DE LINDE DOELSTELLING De Linde is een school voor buitengewoon lager onderwijs. Onze doelstelling kadert volledig binnen de algemene doelstelling van de Vlaamse Overheid met betrekking

Nadere informatie

Comprendre et se faire comprendre commence par s exprimer en néerlandais

Comprendre et se faire comprendre commence par s exprimer en néerlandais Comprendre et se faire comprendre commence par s exprimer en néerlandais Begrijpen en begrepen worden begint met het spreken van de Nederlandse taal La langue néerlandaise crée un lien entre nous Wat leest

Nadere informatie

Inclusief onderwijs? beno.schraepen@ap.be

Inclusief onderwijs? beno.schraepen@ap.be Inclusief onderwijs? beno.schraepen@ap.be Nieuwe inzichten Kennis, rechten, beeldvorming 21 ste eeuw: Andere beeldvorming Vn-verdrag Gelijke rechten van personen in een handicapsituatie Apart zetten =

Nadere informatie

Par "travailleurs", on entend : le personnel ouvrier et employé, masculin et féminin.

Par travailleurs, on entend : le personnel ouvrier et employé, masculin et féminin. Sous-commission paritaire des établissemts et services d'éducation et d'hébergemt de la Communauté française, de la Région wallonne et de la Communauté germanophone Convtion collective de travail du 18

Nadere informatie

Het belang van (ondersteuning van) communicatie bij personen met een verstandelijke handicap

Het belang van (ondersteuning van) communicatie bij personen met een verstandelijke handicap Het belang van (ondersteuning van) communicatie bij personen met een verstandelijke handicap Prof. dr. Bea Maes, Onderzoekseenheid Gezins- en Orthopedagogiek, K.U.Leuven 1. Centrale rol van taal en communicatie

Nadere informatie

De wens een goede moeder te zijn

De wens een goede moeder te zijn De wens een goede moeder te zijn welke impact hebben de ethische bedenkingen van vrouwen op hun keuzes voor prenatale testen? Dr. E. Garcia 12-12-2013 In search of good motherhood How prenatal screening

Nadere informatie

LE VIEILLISSEMENT: Un anti-modèle VEROUDERING: Een anti-model

LE VIEILLISSEMENT: Un anti-modèle VEROUDERING: Een anti-model VIEILLISSEMENT DE LA POPULATION ET DEVELOPPEMENT DURABLE VEROUDERING VAN DE BEVOLKING EN DUURZAME ONTWIKKELING Prof. J. DE MOL Dr en Psychologie LE VIEILLISSEMENT: Un anti-modèle VEROUDERING: Een anti-model

Nadere informatie

GEMOTIVEERD VERSLAG M-DECREET

GEMOTIVEERD VERSLAG M-DECREET GEMOTIVEERD VERSLAG M-DECREET IDENTIFICATIEGEGEVENS LEERLING Voor- en achternaam Geboortedatum Geslacht Adres OUDERS Voor- en achternaam moeder Voor- en achternaam vader Adres (indien anders dan adres

Nadere informatie

Deel 1: Positieve psychologie

Deel 1: Positieve psychologie Deel 1: Positieve psychologie Welkom bij: Positieve gezondheid. Jan Auke Walburg 2 Carla Leurs 3 4 Bloei Bloei is de ontwikkeling van het fysieke en mentaal vermogen. Welbevinden en gezondheid Verschillende

Nadere informatie

2. Nombre de réfugiés reconnus titulaires du minimex Aantal erkende vluchtelingen die gerechtigd zijn op het bestaansminimum

2. Nombre de réfugiés reconnus titulaires du minimex Aantal erkende vluchtelingen die gerechtigd zijn op het bestaansminimum Données enregistrées durant l'état définitif du 12ème mois de l'année concernée Gegevens opgenomen in de definitieve staat van de 12de maand van het betrokken jaar A. Les titulaires du minimex De gerechtigden

Nadere informatie

PROCESDOEL 1 VRIJ EN ZELFSTANDIG LEREN DENKEN EN HANDELEN

PROCESDOEL 1 VRIJ EN ZELFSTANDIG LEREN DENKEN EN HANDELEN PROCESDOEL 1 VRIJ EN ZELFSTANDIG LEREN DENKEN EN HANDELEN Bijzondere procesdoelen 1.1. Groei naar volwassenheid 1.2. Zelfstandig denken 1.3. Zelfstandig handelen 1.4. Postconventionele instelling 1.1 Groei

Nadere informatie

BELGISCH STAATSBLAD 15.07.2014 MONITEUR BELGE

BELGISCH STAATSBLAD 15.07.2014 MONITEUR BELGE 53805 BRUSSELS HOOFDSTEDELIJK GEWEST [C 2014/31492] 10 JUNI 2014. Ministerieel besluit tot vaststelling van de typeinhoud en de algemene uitvoeringsmodaliteiten van de energieaudit opgelegd door het Besluit

Nadere informatie

Verstandelijke beperkingen

Verstandelijke beperkingen 11 2 Verstandelijke beperkingen 2.1 Definitie 12 2.1.1 Denken 12 2.1.2 Vaardigheden 12 2.1.3 Vroegtijdig en levenslang aanwezig 13 2.2 Enkele belangrijke overwegingen 13 2.3 Ernst van verstandelijke beperking

Nadere informatie

Samen doen. Zorgvisie. Zorg- en dienstverlening van A tot Z

Samen doen. Zorgvisie. Zorg- en dienstverlening van A tot Z Samen doen Zorgvisie Zorg- en dienstverlening van A tot Z Wat en hoe? 3 W Samen met de cliënt bepalen we wát we gaan doen en hóe we het gaan doen. Mensen met een verstandelijke beperking kunnen op diverse

Nadere informatie

Het leven geeft, het leven neemt

Het leven geeft, het leven neemt Het leven geeft, het leven neemt studiedag WIV in 1984 (toespraak Mevrouw Rika Steyaert zaliger) oog voor vraaggericht werken, een warm pleidooi voor een cliëntgericht beleid netwerken (toen nog) ongehoord²

Nadere informatie

Dublin, Ierland, 12-13 November 2009

Dublin, Ierland, 12-13 November 2009 INTERNATIONALE CONFERENTIE INCLUSIE EEN SCHOOL VOOR ALLEN Salamanca - 15 jaar later Dublin, Ierland, 12-13 November 2009 Georganiseerd door EASPD, in samenwerking met de Europese Commissie, de Raad van

Nadere informatie

BuSO GON-BEGELEIDING VANUIT BUSO TEN DRIES LANDEGEM ALGEMENE LEIDRAAD

BuSO GON-BEGELEIDING VANUIT BUSO TEN DRIES LANDEGEM ALGEMENE LEIDRAAD BuSO GON-BEGELEIDING VANUIT BUSO TEN DRIES LANDEGEM ALGEMENE LEIDRAAD Schooljaar 2013-2014 Gegevens GON-begeleider Leidraad voor ouders Vanuit het BuSO Ten Dries wordt GON-begeleiding aangeboden aan adolescenten

Nadere informatie

BELGISCH STAATSBLAD 08.01.2010 Ed. 2 MONITEUR BELGE

BELGISCH STAATSBLAD 08.01.2010 Ed. 2 MONITEUR BELGE BELGISCH STAATSBLAD 08.01.2010 Ed. 2 MONITEUR BELGE 731 MINISTERIE VAN HET BRUSSELS HOOFDSTEDELIJK GEWEST N. 2010 45 [C 2010/31002] 17 DECEMBER 2009. Besluit van de Brusselse Hoofdstedelijke Regering tot

Nadere informatie

Manifest voor vrijheid, gelijkheid en menselijkheid Een modern pleidooi met een knipoog naar de Franse revolutie

Manifest voor vrijheid, gelijkheid en menselijkheid Een modern pleidooi met een knipoog naar de Franse revolutie Manifest voor vrijheid, gelijkheid en menselijkheid Een modern pleidooi met een knipoog naar de Franse revolutie Wij staan op! 16 mei 2015 1 Inleiding Wij staan op! is een beweging van jongvolwassenen

Nadere informatie

De moderne stad. New York. Curitiba (Braz.) creëert ruimte voor de mens. Bologna. Toronto (Can.)

De moderne stad. New York. Curitiba (Braz.) creëert ruimte voor de mens. Bologna. Toronto (Can.) De stad en duurzame mobiliteit: verandering op til La ville et la mobilité durable: une transition en cours 1. Vaststellingen De moderne stad New York Curitiba (Braz.) creëert ruimte voor de mens Bologna

Nadere informatie

Actieplan 1 Informatie- en preventiebeleid naar de Zeelse bevolking toe op het vlak van o.m. (kinder)armoede, gezondheid, participatie

Actieplan 1 Informatie- en preventiebeleid naar de Zeelse bevolking toe op het vlak van o.m. (kinder)armoede, gezondheid, participatie DEEL ARMOEDEBESTRIJDING Actieplan 1 Informatie- en preventiebeleid naar de Zeelse bevolking toe op het vlak van o.m. (kinder)armoede, gezondheid, participatie Actie 1 : Het OCMW zorgt er, zelfstandig of

Nadere informatie

MIELE SERVICE. Tot uw dienst / A votre service

MIELE SERVICE. Tot uw dienst / A votre service MIELE SERVICE Tot uw dienst / A votre service Miele Service Certificate 2 Miele Service Certificate 10 jaar totale zekerheid Sinds meer dan 100 jaar is het merk Miele synoniem van kwaliteit, duurzaamheid,

Nadere informatie

Aanbevelingen voor scholen. Visie. Onderwijs

Aanbevelingen voor scholen. Visie. Onderwijs Aanbevelingen voor scholen, ouders en andere betrokkenen, om inclusief onderwijs mogelijk te maken. Uit de ervaringen van ouders, scholen en hun netwerk in het project Van hinderpaal naar mijlpaal (2012-2014)

Nadere informatie

e-procurement 04/02 (FR) 11/02 (NL) 18/03 (NL) FORMATION / OPLEIDING 9:00 à/tot 12:30 En collaboration avec / in samewerking met:

e-procurement 04/02 (FR) 11/02 (NL) 18/03 (NL) FORMATION / OPLEIDING 9:00 à/tot 12:30 En collaboration avec / in samewerking met: FORMATION / OPLEIDING e-procurement 04/02 (FR) 11/02 (NL) 18/03 (NL) 9:00 à/tot 12:30 En collaboration avec / in samewerking met: Anja Palmaerts www.apexpro.be Elektronisch inschrijven op overheidsopdrachten

Nadere informatie

Integrale Visie op Zorg

Integrale Visie op Zorg Basisschool De Luchtballon Freinetschool Holven Lebonstraat 45, 2440 Geel Velodroomstraat 33, 2440 Geel Directeur: Gert Van Herle Directeur: Gert Van Herle Tel: 014/586046 Tel: 014/588758 Fax: 014/583507

Nadere informatie

T E N D R I E S PEDAGOGISCH PROJECT

T E N D R I E S PEDAGOGISCH PROJECT BuBaO BuSO T E N D R I E S PEDAGOGISCH PROJECT Pedagogisch project van Buitengewoon Onderwijs Ten Dries Buitengewoon Onderwijs (BuO) Ten Dries is een onafhankelijke pluralistische organisatie, ontstaan

Nadere informatie

Het Huis der Talen. «Immersie onderwijs in de provincie Luik» Luik 10.06.2013. Agnes De Rivière

Het Huis der Talen. «Immersie onderwijs in de provincie Luik» Luik 10.06.2013. Agnes De Rivière Het Huis der Talen «Immersie onderwijs in de provincie Luik» Luik 10.06.2013 Agnes De Rivière Wie zijn wij? Opgericht in 2008 Platform Ondersteuning van de economische ontwikkeling in de regio. Promotie

Nadere informatie

Soutien des équipes algologiques par les centres multidisciplinaires

Soutien des équipes algologiques par les centres multidisciplinaires Soutien des équipes algologiques par les centres multidisciplinaires Initiatives en matière de formation anne.berquin@uclouvain.be Le besoin Rapport interuniversitaire 2011 «Manque sévère de formation

Nadere informatie

Inclusie van mensen met een verstandelijke beperking: Reële mogelijkheden zelfbepaling en participatie. Petri Embregts

Inclusie van mensen met een verstandelijke beperking: Reële mogelijkheden zelfbepaling en participatie. Petri Embregts Inclusie van mensen met een verstandelijke beperking: Reële mogelijkheden zelfbepaling en participatie Petri Embregts Participatie Geplande ratificatie VN verdrag voor rechten van mensen met beperking

Nadere informatie

Présentation de l étude

Présentation de l étude Studiedag Journée d études Overdracht en overname van KMO s Transmission et reprise de PME Overnames in de Belgische KMO context Reprises dans le contexte belge des PME De heer Karel VAN EETVELT, Gedelegeerd

Nadere informatie

Professionele ontwikkeling Développement professionnel

Professionele ontwikkeling Développement professionnel Professionele ontwikkeling Développement professionnel Wie neemt de lead? Qui prend la main? Talent Management in de praktijk De investering 1. HR-afdeling Investeert men in mijn talent? Oog voor talent

Nadere informatie

P ARKING. Salle de démonstration Cisco Boulevard du Régent, 43-44 - 1000 Bruxelles. Cisco demonstratieruimte Regentlaan, 43-44 - 1000 Brussel

P ARKING. Salle de démonstration Cisco Boulevard du Régent, 43-44 - 1000 Bruxelles. Cisco demonstratieruimte Regentlaan, 43-44 - 1000 Brussel Salle de démonstration Cisco Boulevard du Régent, 43-44 - 1000 Bruxelles Veuillez garder votre ticket de parking, nous y apposerons un cachet afin que vous puissiez sortir du parking sans frais Gelieve

Nadere informatie

2. Rechtsbekwaamheid en handelingsbekwaamheid

2. Rechtsbekwaamheid en handelingsbekwaamheid Visie van de netoverstijgende werkgroep DRM m.b.t. bekwaamheid 1. Inleiding Het Decreet Rechtspositie van de Minderjarige in de Integrale Jeugdhulp (DRM) is geen doel op zich, maar een werkingsprincipe

Nadere informatie

Effectief hulpverlenen met goesting in een veranderend welzijnslandschap

Effectief hulpverlenen met goesting in een veranderend welzijnslandschap Effectief hulpverlenen met goesting in een veranderend welzijnslandschap Vermaatschappelijking van de zorg, persoonsvolgende financiering, sociaal ondernemerschap. Het zijn evoluties die niet meer weg

Nadere informatie

Samenwerking. Betrokkenheid

Samenwerking. Betrokkenheid De Missie Het Spectrum is een openbare school met een onderwijsaanbod van hoge kwaliteit. We bieden het kind betekenisvol onderwijs in een veilige omgeving. In een samenwerking tussen kind, ouders en school

Nadere informatie

FUNCTIEBESCHRIJVING. MAATSCHAPPELIJK WERKER Buitengewoon Secundair Onderwijs

FUNCTIEBESCHRIJVING. MAATSCHAPPELIJK WERKER Buitengewoon Secundair Onderwijs FUNCTIEBESCHRIJVING MAATSCHAPPELIJK WERKER Buitengewoon Secundair Onderwijs B = Basisfunctie (voor elk personeelslid) S = Specifieke functie binnen de opdracht (slechts voor bepaalde personeelsleden i.f.v.

Nadere informatie

Kinderarmoede in het Brussels Gewest

Kinderarmoede in het Brussels Gewest OBSERVATOIRE DE LA SANTÉ ET DU SOCIAL BRUXELLES OBSERVATORIUM VOOR GEZONDHEID EN WELZIJN BRUSSEL Senaat hoorzitting 11 mei 2015 Kinderarmoede in het Brussels Gewest www.observatbru.be DIMENSIES VAN ARMOEDE

Nadere informatie

paritaire pour les de travail adapté et les ateliers sociaux (CP 327)

paritaire pour les de travail adapté et les ateliers sociaux (CP 327) (CP 7) paritaire pour les de travail adapté et les ateliers sociaux Convention collective de travail du 9 janvier 999 relative aux conséquences de du revenu minimum mensuel moyen garanti d les entreprises

Nadere informatie

Le diagnostic pragmatique

Le diagnostic pragmatique Le diagnostic pragmatique échange d expériences et bonnes pratiques Een beknopte socio-economische uitwisseling van ervaringen en van goede aanpak Christophe Ebermann et Sarah Seus, Ramboll Management

Nadere informatie

Kernindicatoren voor assessment binnen de context van inclusief onderwijs

Kernindicatoren voor assessment binnen de context van inclusief onderwijs Kernindicatoren voor assessment binnen de context van inclusief onderwijs Proloog Assessment binnen de context van inclusief onderwijs is een aanpak van assessment binnen het reguliere onderwijs waarbij

Nadere informatie

PRESS REVIEW. Enquête Acerta : 50-plussers meest betrokken 26/04/2010

PRESS REVIEW. Enquête Acerta : 50-plussers meest betrokken 26/04/2010 - 1 / 8 - PRESS REVIEW Enquête Acerta : 50-plussers meest betrokken 26/04/2010 Powered by Auxipress - 2 / 8 - Table des matières: Les seniors plus impliqués La Libre Entreprise (La Libre Belgique) 24/04/2010

Nadere informatie

tips voor zorgverleners 1. geef speciale aandacht aan oudere kinderen in het kinderziekenhuis tips voor jongeren

tips voor zorgverleners 1. geef speciale aandacht aan oudere kinderen in het kinderziekenhuis tips voor jongeren tips en verbeterpunten tips en verbeterpunten tips e Uit het onderzoek Op Eigen Benen Verder zijn een aantal duidelijke aanbevelingen naar voren gekomen. De meeste kunnen vertaald worden naar verbeterpunten

Nadere informatie

FAVV -AFSCA AC- Kruidtuin - FSC Kruidtuinlaan 55 1000 Brussel / Bruxelles. Verslag van infosessie bestek FAVV_DGLABO_CPM_2016 (29/06/2015)

FAVV -AFSCA AC- Kruidtuin - FSC Kruidtuinlaan 55 1000 Brussel / Bruxelles. Verslag van infosessie bestek FAVV_DGLABO_CPM_2016 (29/06/2015) FAVV -AFSCA AC- Kruidtuin - FSC Kruidtuinlaan 55 1000 Brussel / Bruxelles Verslag van infosessie bestek FAVV_DGLABO_CPM_2016 (29/06/2015) Rapport de la session d information Cahier spécial des charges

Nadere informatie

ROERENDE VOORHEFFING. geïnd bij wijze van afhouding op zekere inkomsten van roerende kapitalen. ATTEST

ROERENDE VOORHEFFING. geïnd bij wijze van afhouding op zekere inkomsten van roerende kapitalen. ATTEST Enclosure 1-NL ROERENDE VOORHEFFING geïnd bij wijze van afhouding op zekere inkomsten van roerende kapitalen. ATTEST opgesteld overeenkomstig artikel 117, 6, K.B. tot uitvoering van het W.I.B. 1992 en

Nadere informatie

BELGISCH STAATSBLAD 01.06.2012 MONITEUR BELGE

BELGISCH STAATSBLAD 01.06.2012 MONITEUR BELGE BELGISCH STAATSBLAD 01.06.2012 MONITEUR BELGE 31353 Vu pour être annexé àl arrêté ministériel du 23 mai 2012 modifiant l arrêté ministériel du 17 décembre 1998 déterminant les documents comptables à tenir

Nadere informatie

Pedagogisch fundament. handboek ikc leeuwarden

Pedagogisch fundament. handboek ikc leeuwarden Pedagogisch fundament handboek ikc leeuwarden pedagogisch fundament Inhoud Moreel kader IKC Leeuwarden Dit handboek is een hulpmiddel te komen tot een pedagogisch fundament voor een IKC s. Uitgangspunt

Nadere informatie

Dossier Mediacoach 2015

Dossier Mediacoach 2015 Dossier Mediacoach 2015 Mediacoach is een opleiding voor professionelen die werken met jongeren en/of volwassenen en die mediawijsheid willen integreren in hun eigen beroepspraktijk. Mediawijsheid is onontbeerlijk

Nadere informatie

Sterk in verbondenheid

Sterk in verbondenheid Similes verenigt de families met een psychisch ziek gezinslid Similes verenigt gezinnen met een psychisch ziek familielid Sterk in verbondenheid presentatie Jef Geldof 17 januari 2012 ouders, broers en

Nadere informatie

COMMUNAUTE FRANÇAISE FRANSE GEMEENSCHAP

COMMUNAUTE FRANÇAISE FRANSE GEMEENSCHAP BELGISCH STAATSBLAD 19.09.2002 MONITEUR BELGE 41523 COMMUNAUTE FRANÇAISE FRANSE GEMEENSCHAP MINISTERE DE LA COMMUNAUTE FRANÇAISE F. 2002 3274 [C 2002/29427] 17 JUILLET 2002. Arrêté pris en application

Nadere informatie

Hoofdstuk 1 - Toepassingsgebied. Artikel 1.

Hoofdstuk 1 - Toepassingsgebied. Artikel 1. Neerlegging-Dépôt: 14/04/2010 Regist.-Enregistr.: 04/05/2010 N : 99171/CO/324 to Collectieve arbeidsovereenkomst van 25 maart 2010 betreffende de korte modules in diamantopleidingen voor de werknemers

Nadere informatie

Voorstel van resolutie

Voorstel van resolutie stuk ingediend op 1206 (2010-2011) Nr. 1 28 juni 2011 (2010-2011) Voorstel van resolutie van de dames Marleen Vanderpoorten, Irina De Knop, Ann Brusseel, Fientje Moerman, Gwenny De Vroe en Vera Van der

Nadere informatie

Ambulante begeleidingsdienst ZigZag

Ambulante begeleidingsdienst ZigZag Ambulante begeleidingsdienst ZigZag Gestichtstraat 4 9000 Gent 09/2401325 Ambulante begeleidingsdienst ZigZag Binnen ambulante begeleidingsdienst ZigZag onderscheiden wij twee types van ondersteuning in

Nadere informatie

GEMEENSCHAPS- EN GEWESTREGERINGEN GOUVERNEMENTS DE COMMUNAUTE ET DE REGION GEMEINSCHAFTS- UND REGIONALREGIERUNGEN

GEMEENSCHAPS- EN GEWESTREGERINGEN GOUVERNEMENTS DE COMMUNAUTE ET DE REGION GEMEINSCHAFTS- UND REGIONALREGIERUNGEN 64359 FEDERALE OVERHEIDSDIENST WERKGELEGENHEID, ARBEID EN SOCIAAL OVERLEG N. 2004 3391 (2004 2305) [2004/202310] 12 MEI 2004. Koninklijk besluit waarbij algemeen verbindend wordt verklaard de collectieve

Nadere informatie

Kinderarmoede en materiële hulp. Hoe kan materiële hulp bijdragen in de strijd tegen kinderarmoede?

Kinderarmoede en materiële hulp. Hoe kan materiële hulp bijdragen in de strijd tegen kinderarmoede? Kinderarmoede en materiële hulp Hoe kan materiële hulp bijdragen in de strijd tegen kinderarmoede? 2 perspectieven Onderzoeker (UA, Ugent) deskundige lokale overlegplatforms gelijke onderwijskansen (ministerie

Nadere informatie

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s In een globaliserende economie moeten regio s en ondernemingen internationaal concurreren. Internationalisatie draagt bij tot de economische

Nadere informatie

Wat willen we in Pegode VZW bereiken?

Wat willen we in Pegode VZW bereiken? Niel, 15 november 2012 Wat willen we in Pegode VZW bereiken? Doelstelling Pegode VZW zoals vermeld in de statuten: De vereniging heeft als doel, met uitsluiting van elk winstoogmerk, de maatschappelijke

Nadere informatie

Questions & réponses dans le cadre du cahier spécial de charge «CobiT»

Questions & réponses dans le cadre du cahier spécial de charge «CobiT» Questions & réponses dans le cadre du cahier spécial de charge «CobiT» Paragraphe Page Langue Questions Réponses 1 Généralités Français Votre intention est-elle de travailler avec un seul consultant (personne)

Nadere informatie