Maatschappelijke veranderingen en doelen van docenten

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Maatschappelijke veranderingen en doelen van docenten"

Transcriptie

1 KORTLOPEND ONDERWIJSONDERZOEK Onderwijs samenleving103 Maatschappelijke veranderingen en doelen van docenten Cees Klaassen Berber Vreugdenhil Wiel Veugelers

2 Maatschappelijke veranderingen en doelen van docenten Cees Klaassen Berber Vreugdenhil Wiel Veugelers

3 CIP-GEGEVENS KONINKLIJKE BIBLIOTHEEK, DEN HAAG Klaassen, C., Vreugdenhil, B. & Veugelers, W. C. Klaassen, Nijmegen. Vakgroep Sociologie, Radboud Universiteit. ISBN Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij electronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op enige manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. All rights reserved. No part of this publication may be reproduced, stored in a retrieval system, or transmitted, in any form or by any means, electronic, mechanical, photocopying, or otherwise, without the prior written permission of the publisher. Uitgave: Vakgroep Sociologie Radboud Universiteit Dr. C. Klaassen Postbus HE Nijmegen Copyright Vakgroep Sociologie, 2013 Dit onderzoek is gefinancierd uit het budget dat het ministerie van OCW jaarlijks beschikbaar stelt aan de LPC ten behoeve van Kortlopend Onderwijsonderzoek dat uitgevoerd wordt op verzoek van het onderwijsveld. 2

4 Inhoud Woord vooraf 5 1 Inleiding: achtergrond van het onderzoek Burgerschap te midden van maatschappelijke en economische ontwikkelingen Onderwijs, vormingsdoelen en burgerschap 15 2 Onderzoeksopzet en -uitvoering Centrale onderzoeksvraag Onderzoeksopzet Onderzoeksuitvoering 22 3 Onderzoeksvariabelen en instrumenten Inleiding Variabelenschema: actuele doelen van docenten Specificatie variabelenschema actuele doelen van docenten Onderzoeksinstrument webenquête onder leraren Gespreksleidraad telefonische interviews met leraren/experts 35 4 Resultaten Resultaten en analyse vragenlijstonderzoek onder leraren Telefonische interviews met experts Overzicht bevindingen van experts 78 5 Conclusies 83 Literatuur 87 Publicaties in de reeks De Pedagogische Dimensie 91 3

5

6 Woord vooraf Het Contactcentrum Bevordering Openbaar Onderwijs (CBOO) heeft in het kader van het Kortlopend Onderwijsonderzoek een onderzoek aangevraagd dat zich richt op de invloed van actuele maatschappelijke veranderingen op de doelstellingen van docenten. De aanvrager van het onderzoek wil de inhoud van het onderzoeksrapport gebruiken voor de visieontwikkeling op de actualisering van onderwijskundige en pedagogische doelstellingen van docenten en de LOB activiteiten in vo en mbo. Het gezamenlijk bespreken van de geactualiseerde doelstellingen op diverse niveaus is van belang voor het bijstellen van onderwijsprogramma s en het inspelen op vragen van leerlingen/deelnemers. Het onderzoek geeft informatie over de actuele pedagogische doelstellingen die docenten hanteren en die van belang zijn voor de behandeling van vakgebonden en vakoverschrijdende thema s met een algemeen vormend karakter. Doelstellingenonderzoek geeft inzicht in de wijze waarop docenten kennis over actuele maatschappelijke en economische ontwikkelingen willen laten aansluiten bij de competenties van leerlingen/deelnemers, hun huidige leef- en belevingswereld en de vragen van leerlingen/deelnemers en hun denkontwikkeling over LOB. Het onderzoek richt zich met name op de mens- en maatschappijvakken en op de wijze waarin in deze vakken een geactualiseerde invulling gegeven wordt van curriculum- en lesdoelstellingen zodat deze aansluiten bij de maatschappelijke, sociale en economische transformaties die met name in het afgelopen decennia hun beslag gekregen hebben. In dit voorwoord willen wij onze dank uitspreken voor de bijdragen die wij mochten ontvangen van docenten en experts op de genoemde vakgebieden. Zij hebben ons goede voorbeelden gegeven van de wijze waarop de inhoudelijke vernieuwing van curricula en lessen voortdurend plaatsvindt aan de hand van nieuwe thema s en aanpassingen van reguliere vakleerstof. Cees Klaassen Berber Vreugdenhil Wiel Veugelers 5

7

8 1 Inleiding: achtergrond van het onderzoek 1.1 Burgerschap te midden van maatschappelijke en economische ontwikkelingen Pedagogische professionaliteit De vraag die in het onderhavige onderzoek centraal staat luidt: Wat is de invloed van actuele maatschappelijke veranderingen op de pedagogische doelstellingen van docenten? Achtergrond van dit onderzoek is met andere woorden de onbekendheid met de kwestie of en hoe leraren in het voortgezet en middelbaar beroepsonderwijs in de huidige omstandigheden meer of andere accenten leggen op een aantal maatschappelijke, sociale en economische aspecten en processen dan bijvoorbeeld vijfentwintig jaar geleden. Vragen als deze ressorteren onder het studiegebied van de normatieve of pedagogische professionaliteit van de leraar (Klaassen & Maslovaty, 2010). Een belangrijk aspect van deze pedagogische professionaliteit betreft het stimuleren van de ontwikkeling van waarden en normen bij de leerlingen. Maar er is meer. Met het oog op een brede persoonlijke vorming en een goede maatschappelijke voorbereiding is het van belang dat de leraar zich ook inspant om een brug te slaan tussen de ontwikkelingen in de maatschappij enerzijds en het dagelijkse lesgeven in de klas en de participatie in de school anderzijds. Veel onderwijswetenschappers gaan ervan uit dat een hoge mate van leerling-gerichtheid bij de leraar een voorwaarde is voor het kunnen slaan van deze brug (Klaassen & van der Linden, 2006; Alt & Reingold, 2012). David Carr (1993) wijst erop dat een leraar altijd onbewust en bewust bijdraagt aan de algemene persoonlijkheidsontwikkeling en de maatschappelijke vorming van opgroeiende leerlingen. Leraren hebben hierover vaak duidelijke opvattingen (zie bijvoorbeeld Vreugdenhil- Tolsma, Kranenburg-Kaptein & Vos, 2010). Uit eerder onderzoek weten we dat bij het realiseren van vakmatige, maar vooral ook van pedagogische doelstellingen de persoonlijkheid van de leraar een belangrijke rol speelt (Veugelers en de Kat, 1998; Rohaan, Beijaard en Vink, 2012). Gezien de aard van de onderzoeksvraagstelling staan de pedagogische doelstellingen van de docenten centraal, evenals de verschuivingen daarin onder invloed van de genoemde maatschappelijke ontwikkelingen. Pedagogische doelstellingen betreffen niet alleen de voorbereiding op het persoonlijk en sociaal-cultureel functioneren als volwassen burger in de samenleving (Veugelers, 2007). Pedagogische doelstellingen hebben ook betrekking op de sociaalnormatieve voorbereiding op het beroep en de voorbereiding op de wereld van de arbeid. Verschuivingen in de aandacht voor laatstgenoemde sociaalpedagogische doelstellingen kunnen in een 7

9 tijd van voortgaande economisering ook leiden tot meer nadruk op het bevorderen van een economisch burgerschap. Met behulp van dit onderzoek wordt geprobeerd hierop meer zicht te krijgen. Het perspectief van dit onderzoek is gericht op de vraag hoe actuele maatschappelijke ontwikkelingen en nieuwe sociale verschijnselen van historische processen van invloed zijn op aspecten van burgerschap en op de burgerschapsvorming waaraan het onderwijs in Nederland verplicht is aandacht aan te besteden. Hetzelfde geldt voor vele andere landen, zo zij dit niet al deden in het kader van de algemene vorming of de Bildung-gedachte die in veel pedagogische debatten en met tussenpozen ook in het onderwijsbeleid op de voorgrond treedt. Opvattingen over en aspecten van burgerschap Burgerschap en burgerschapsvorming hebben door de publieke en politieke discussie in de afgelopen decennia verschillende belangrijke impulsen gekregen. Alvorens in te gaan op de pedagogische en onderwijskundige aspecten van de pogingen tot burgerschapsvorming in het onderwijs zal eerst stilgestaan worden bij verschillende opvattingen over en aspecten van burgerschap. Omdat het fenomeen burgerschap een centrale categorie is in het begrijpen van actuele maatschappelijke, economische en sociale ontwikkelingen en ook in het denken over hoe een beschaafde samenleving eruit zou moeten zien is het nuttig om ook de blik te richten op de ontwikkeling van burgerschap in de loop der tijd. Immers in de analyse van actuele problematieken gaan vroegere en nieuwe aspecten van burgerschapsdenken hand in hand. Naast elementen van de sterk collectivistisch gekleurde 19e-eeuwse invulling met de nadruk op solidariteit, politieke participatie door allen en wederzijds respect (Heater, 1990) treft men ook nieuwe gezichtspunten aan. Deze verwijzen naar het maatschappelijk proces van individualisering, de ontmanteling van de verzorgingsstaat, de calculerende en op consumptie gerichte burger en het zoeken naar excellentie en marktgerichte oplossingen voor maatschappelijke problemen. Geschiedenis van het concept burgerschap De betekenis van het begrip en de status van burgerschap heeft een lange, maar in zekere zin ook cumulatieve ontstaansgeschiedenis met elementen die de moeite waard zijn om te memoreren ook voor een goed begrip van de huidige ontwikkelingen rondom dit fenomeen. Burgerschap heeft te maken met het lidmaatschap van een gemeenschap. En de geschiedenis vanaf de oudheid tot nu toe kan opgevat worden als een discussie en strijd over de betekenis en reikwijdte van dit lidmaatschap van de 'civil society'. Evenmin als tegenwoordig bestond er in vroeger tijden absolute consensus over 8

10 de precieze inhoud en betekenis van het begrip burger of burgerschap. Aristoteles wees daar al op in zijn 'Politeia'. Bij het ontstaan van het begrip burgerschap in de Griekse polis lag het accent op de verhouding van de burger ten opzichte van de staat. Met de term 'burgers' werd de kleine elite aangeduid die gevormd werd door experts met bepaalde privileges die onderhouden moesten worden door een grote groep nietburgers. Deze burgers waren degenen die het recht op eigendom bezaten en vrijgesteld waren van de dagelijkse arbeid. Zij namen deel aan het openbare bestuur, een privilege voorbehouden aan een beperkt aantal ingezetenen van de stadsstaat. Deze elite moet zorgen voor het vervullen van de openbare functies van politicus, rechter, bestuurder en soldaat. Belangrijk voor de huidige begripsopvatting van burgerschap is dat ook bij de oude Grieken een burger bepaalde rechten en een bepaalde status bezat. Tegenover deze rechten stond dan weer het nakomen van bepaalde plichten, alsmede het opbrengen van een zekere loyaliteit. Die loyaliteit had bij hun niet zozeer betrekking op de medeburgers maar meer op de polis. Niet alleen het besturen, maar ook het bestuurd worden van de burger stond in de Griekse polis centraal. Dit betekende dat burgerschap ook inhield loyaliteit en onderschikking aan het gezag en gehoorzaamheid aan de wet. Heater (1990) laat zien dat in het Romeinse rijk ook sprake is van rechten (privileges) en plichten. Belangrijk voor ons huidige denken is dat de Romeinen een onderscheid maakten in publieke en private rechten. Publieke rechten waren de volgende: recht op dienstneming in het leger; recht om zijn stem uit te brengen in de Romeinse volksvertegenwoordiging; verkiesbaarheid voor het openbaar bestuur en het grondwettelijk recht van handelen en van beroep. Private rechten waren het recht van onderling huwen en het recht om handel te mogen drijven met andere Romeinse burgers. De verbondenheid van het begrip burger tot een bepaalde locatie, alsmede een zekere exclusiviteit, treft men ook gedurende de Middeleeuwen aan. De term 'citoyen' bleef in deze tijden beperkt tot de ingezetenen van een stad die vrijelijk bepaalde plichten vervulden en bepaalde rechten genoten. Pas in de late middeleeuwen, bij het ontstaan van de natiestaat, zo meldt Heater, wordt de term burger minder exclusief en krijgt het begrip burgerschap een meer egalitaire en op cohesie gerichte lading die wij heden ten dage nog kennen. Van groot belang voor het denken over burger en burgerschap is ook de periode van de revoluties (de Franse, Amerikaanse en de industriële) geweest. Tijdens de Franse revolutie trad de hernieuwde 'citoyen' naar voren met de bekende idealen van "liberté, égalité et fraternité". De ware burger draagt deze idealen uit met alle daarmee verbonden rechten en plichten. Burgerschap in deze zin was tevens sterk nationalistisch gekleurd en gericht op groepssolidariteit. De 'volonté générale' en de liefde voor het vaderland gingen hand in hand met de vrijheidsgedachte en de gelijkheid. Belangrijk voor onze huidige begripsvorming is ook de gedachte dat opvoeding, onderwijs en vorming tot taak hebben de 'opvoeding tot burgerschap' ter hand te ne- 9

11 men. Deze gedachte die eerder ook al in de 'Politeia' naar voren gebracht was, werd door revolutionaire geesten als Rousseau en Condercet in de zojuist genoemde tijd weer sterk voor het voetlicht gehaald. Europees en wereldburgerschap De term en het begrip burgerschap zijn eeuwenlang sterk verbonden geweest met de idee van de soevereine nationale staat. Door de globalisering, onder andere tot uitdrukking komend in de groeiende internationale interdependentie, de wereldwijde communicatie via een mondiaal internet, de internationale bedrijfsnetwerken en de toegenomen internationale migratiebewegingen is de idee van de enigszins afgesloten territoriale natiestaat onder druk komen te staan. Niet in de laatste plaats ook door de groeiende internationale samenwerking op economisch, politiek, sociaal cultureel terrein, zoals bijvoorbeeld de toegenomen Europese integratie is dat nationale concept van burgerschap vervangen door concepten van Europees en wereldburgerschap. Voor een deel kan de groeiende internationale interdependentie ook toegeschreven worden aan het internationale bewustzijn van de grenzenloze ecologische problematieken. Het concept van de risicomaatschappij is indicatief voor de internationale en globale dimensie van de wijze waarop wij onze samenleving ontwikkelen en met onze ene planeet omgaan (Beck, 1992). Burgerschap en verzorgingsstaat In het publieke debat over burgerschap dat gevoerd wordt in de meer ontwikkelde landen in de wereld treedt ook een ander aspect van burgerschap naar voren. Dit aspect betreft de afbouw van de verzorgingsstaat en de daarmee gepaard gaande maatregelen. Het moderne begrip burgerschap is ook nauw verbonden met de opkomst van de verzorgingsstaat. In het Verenigd Koninkrijk heeft Marshall (1977) een beschrijving gegeven van de historische ontwikkeling van burgerschapsrechten in relatie tot de groei van de verzorgingsstaat. Hij was de geestelijke vader van een tegenwoordig erg bekende burgerschapsopvatting die bestaat uit een drietal dimensies: 'legal, political and social rights'. Deze rechten zijn in de loop der tijd constituerend geworden voor de tegenwoordige notie van burgerschap. Marshall ziet dit constitueringsproces als een evolutionair 'natuurlijk' proces. De staat wordt gezien als een ondersteuning bij deze ontwikkeling en als de instantie die deze rechten garandeert. Terecht heeft Giddens (1982, p.171) erop gewezen dat Marshall te weinig benadrukt dat die rechten in beslissende mate slechts door sociale en politieke strijd verworven zijn. In westerse democratieën is de ideologie en de praktijk van de verzorgingsstaat bekritiseerd vanwege de groei van de openbare uitgaven, de actuering van het collectivisme en de ontwikkeling van 10

12 een afhankelijkheidscultuur waarbij burgers in hoge mate afhankelijk worden van de diensten en vangnetten van de overheid. Verschillende invalshoeken Kijkend naar de geschiedenis van het begrip burgerschap kan geconcludeerd worden dat onze historische voorgangers het begrip continu gereconstrueerd hebben. De huidige discussie probeert de aard en de kwaliteit van het politieke en sociale leven opnieuw te definiëren. Verschillende wetenschappelijke disciplines leggen daarbij verschillende accenten. Zo ziet de politicologische invalshoek burgerschap als een relatie van rechten en plichten tussen het individu en de overheid. De sociologische invalshoek benadrukt de discrepantie tussen de gelijkheid die verbonden is met het begrip burgerschap en de feitelijke ongelijkheid die naar voren komt in de structuur van sociale verschillen tussen mensen. De juridische invalshoek legt het accent weer op onder andere de nationaliteitsstatus. Burgerschap als sleutelbegrip De grote interesse in de invulling van burgerschap heeft relatie met vele aspecten van het sociale en maatschappelijke leven van mensen op meerdere niveaus. Processen van globalisering, individualisering en economisering beïnvloeden het bestaan van alle burgers. Zij vormen de impulsen om verder na te denken en politieke discussies te voeren over wat het belang is van goed burgerschap en wat een civil society is of zou moeten zijn en wat nu de rechten, plichten van een burger zijn of zouden moeten zijn. Burgerschap is een sleutelbegrip geworden in de politieke discussie en dit niet alleen in Nederland maar in bijna de gehele wereld. In die discussie komen oude en nieuwe elementen uit de historische begripsontwikkeling naar voren. Denk bijvoorbeeld aan de erkenning van de rechten van individuele burgers om hun eigen toekomst te bepalen, de vorming van multiculturele samenlevingen (Lynch, 1992), het probleem van het staatsburgerschap voor vluchtelingen en stateloze mensen en de groei van het regionale nationalisme waarin vaak chauvinistische of rechtsextremistische tendensen overheersen of lokale oorlogen ontstaan, zoals de oorlog in het voormalige Joegoslavië of de recente oorlog in Syrië. Burgerschap en rechten De (inter)nationale discussie over burgerschap wordt ook regelmatig aangewakkerd door de aantasting van de grondrechten en aanvallen op burgerschap en mensenrechten in tal van landen. Grondrechten zijn de fundamentele beginselen van een menswaardige en democratische samenleving. De implicaties van grondrechten zijn niet per definitie evident. Het gaat immers niet alleen om de formele status van burgerrechten 11

13 maar om hun realisering in een concrete historisch-sociale context. De concrete interpretatie van grondrechten door verschillende groepen in de maatschappij moeten in het openbare debat naar voren komen. Daarnaast kan in de discussie over burgerschap duidelijk worden over welke mogelijkheden groepen in de samenleving beschikken om hun burgerrechten daadwerkelijk te realiseren. Burgerschap en het communitarisme-liberalisme debat Burgerschap staat in veel landen ook hoog op de politieke agenda vanwege de gevoelde behoefte aan nieuwe vormen van maatschappelijke solidariteit. Vanaf het begin van de jaren negentig van de vorige eeuw is er wereldwijd, maar ook in Nederland, een politiek-maatschappelijk discussie gevoerd dat bekend staat als het communitarismeliberalisme debat, dikwijls geïnspireerd door studies van gerenommeerde filosofen en sociologen (Rawls,1993; Kymlicka,1989; Van Gunsteren 1994; Etzioni,1996). In het betreffende debat kwamen en komen veel van de issues uit de historie van burgerschap naar voren zoals de vragen rondom de rechten en plichten van de burger, de democratie als institutie en proces, de aard en functie van de publieke moraal, de verhouding van individu en maatschappij, de taak van de overheid en de (on)maakbaarheid van de samenleving. Het communitaristische standpunt in dit debat zet zich af tegen het liberalisme. Beiden gaan ervan uit dat er in de tegenwoordige samenleving sprake is van een pluralisering van waarden. De moraal is versplinterd en uiteengevallen in vele tradities. Het communitarisme streeft daarom een reconstructie van gemeenschapsstructuren na. Het liberalisme legt daartegenover het accent op de persoonlijke autonomie en het zelfverantwoordelijk maken van keuzen door het individu. Voortbouwend op dit debat ziet men vult men burgerschap in als actief burgerschap en ziet men burgerschap ook als een belangrijk bindmiddel in de samenleving. Burgerschap en sociale cohesie worden vaak gepresenteerd als een eeneiige tweeling. De gedacht is dat etnische, religieuze en culturele verschillen overstegen kunnen worden door een nieuw burgerschapsideaal. Men hoopt een nieuwe vorm van burgerschap te institutionaliseren in de nieuwe sociale orde. Ook in de sfeer van het onderwijs is de bovenstaande algemene discussie en gedachtegang neergedaald. Er is een concept ontwikkeld van de school als gemeenschap waarin het bevorderen van gemeenschappelijke doelen, het stimuleren van groepsbinding, het creëren van structuren voor collegialiteit, het scheppen van voorwaarden voor voortdurende interactie tussen de leden van de school en de ontwikkeling van pedagogische professionaliteit, centrale elementen vormen (zie bijvoorbeeld Klaassen, Schouten en Leeferink, 1999; Sleegers, Denessen, Leeferink, & Klaassen, 2001). 12

14 Burgerschapscompetenties In een SLO rapport geschreven door Jeroen Bron (2006) komen een aantal ideeën uit het concept van de school als gemeenschap terug waar het gaat om de voorwaarden voor democratie zoals participatie, diversiteit, geweldloosheid, fundamentele rechten, verbondenheid, gemeenschappelijke belangen en een sterke civil society. Een deel van deze uitgangspunten vinden we terug in de zogenaamde Basiscompetenties (key competences) die in 2003 onder regie van de Europese Unie zijn ontwikkeld. Basisvaardigheid 6.1 beschrijft interpersoonlijke, interculturele en sociale competenties en basisvaardigheid 6.2 omvat zogenaamde `civic' competenties. In deze competenties zijn diverse begrippen, vaardigheden en attitudes opgenomen zoals: empathie, tolerantie, beheersing van agressie, assertiviteit, grondwet, stemmen, kritische omgang met massamedia, solidariteit, diversiteit, sociale cohesie en participatie (Bron, 2006). Het Nederlandse beleid ten aanzien van burgerschap en burgerschapsvorming draagt duidelijk het stempel van Europese afspraken en opvattingen. Volgens bijvoorbeeld de Raad van Europa is Education for Democratic Citizenship : Gebaseerd op de fundamentele principes van mensenrechten, democratie en rechtsregels; Sterk gerelateerd aan rechten en verantwoordelijkheden, participatie en verbondenheid (cohesie), empowerment' en respect voor diversiteit; Erop gericht om jongeren voor te bereiden op actieve participatie in de democratische samenleving en (daarmee) het versterken van de democratische cultuur; Een instrument voor het tegengaan van geweld, racisme, rechts nationalisme en intolerantie; Een bijdrage aan sociale cohesie, sociale rechtvaardigheid en gemeenschappelijke belangen; Een versterking van de `civil society', door een bijdrage te leveren aan de vorming van geïnformeerde burgers die beschikken over democratische vaardigheden (Council of Europe, 2000). De Onderwijsraad (1998) in Nederland omschrijft burgerschapscompetenties als: Competenties die betrekking hebben op het kunnen sturen van de eigen levensloop op velerlei maatschappelijke domeinen. Het gaat om kennis, vaardigheden en houdingen om in het sociaal-maatschappelijk verkeer adequaat te kunnen handelen, in de samenleving te kunnen participeren en in de persoonlijke levenssfeer zelfsturend te kunnen handelen. Deze zullen moeten worden afgeleid van onder andere de eisen die vanuit een turbulente arbeidsmarkt (loopbaancompetenties, employability), de persoonlijke levenssfeer en maatschappelijke participatie aan het individu worden gesteld. 13

15 In het politieke debat over deze ontwikkelingen is burgerschap een zeer attractief begrip. De term behoort tot het vocabulaire van woordvoerders van zeer uiteenlopende politieke huize. Burgerschap is zowel populair bij mensen die het individualisme aanhangen en de competitiemoraal onderschrijven, als bij hen die zich zorgen maken over het afnemend gemeenschapsgevoel in een maatschappij die volgens critici als bijvoorbeeld Nussbaum (2011) en Sandel (2012) gekenmerkt wordt door particuliere belangen, concurrentie en ideologische statements als greed is good. Economisch burgerschap Een nieuw begrip dat zich het afgelopen decennium in de wereld heeft aangediend is economisch burgerschap. Met name op Europees niveau is er veel nadruk gelegd op de begripsvorming en operationalisering van economisch burgerschap. In het Brondocument Leren en Burgerschap (Cinop, 2004) wordt dit begrip als volgt omschreven: Bij economisch burgerschap gaat het om het functioneren als burger binnen het domein van economie dat wil zeggen de participatie van productie en consumptie als kritische consument en als participerende en ondernemende werker (employability). Het heeft betrekking op het functioneren/handelen op de arbeidsmarkt, op burgerschap binnen het bedrijf, en op het handelen op de consumptiemarkt. Waar het gaat om employability moet de werknemer in sterke mate zijn eigen (arbeids)leven vormgeven en draagt daarbij verantwoordelijkheid voor het ontwikkelen van zijn vakbekwaamheid. Verder moet de burger vormgeven aan zijn betrokkenheid, participatie en medezeggenschap in het bedrijf. Hij maakt gebruik van werknemersrechten en bescherming maar als burger heeft hij ook als taak vanuit eigen normen en waarden bij te dragen aan de ontwikkeling van de maatschappelijke eenheid (team, bedrijf, beroepsgroep) waar hij deel van uitmaakt. En ook functioneert de burger in dit domein als kritische consument. Er worden afwegingen gemaakt met betrekking tot milieuaspecten, gezondheidsaspecten en de eigen financiële speelruimte. Het begrip economisch burgerschap dient ook beschouwd te worden tegen de achtergrond van een aantal nieuwe maatschappelijke tendensen zoals de individualisering, de flexibilisering van de arbeid en de verbreiding van het marktgerichte denken en handelen. De toepassing van het marktprincipe wordt steeds vaker gezien als het middel bij uitstek voor de oplossing van sociale problemen. Slechts daar waar de markt faalt, wordt nog een compenserend beroep gedaan op de overheden. Economisch burgerschap heeft ook te maken met en een andere verhouding van de burger ten opzichte van de staat. Niet alleen de wereldwijde nadruk op economische markten, maar ook de 14

16 ontwikkeling van een ander wereldbreed economisch systeem heeft geleid tot een veranderd begrip van burgerschap waarin ook de economische factor van plaats gewisseld heeft met andere factoren om het zo maar eens te zeggen. Op macro niveau heeft economisch burgerschap ertoe geleid dat men nu veel meer aandacht heeft voor de veranderde mondiale economische verhoudingen en de globalisering (denk aan de wereldwijde banken- en kredietcrisis). Ook is er meer aandacht voor bepaalde economische ontwikkelingen zoals nadruk op marktgerichtheid, efficiency, effectiviteit, nieuwe markten en governance. Op meso niveau, in de onderwijssector (maar ook in tal van andere sectoren), heeft een ingrijpende verandering plaatsgevonden waarbij men steeds meer naar de individuele en collectieve economische opbrengst van het onderwijs is gaan kijken. Op micro niveau heeft economisch burgerschap bijvoorbeeld geleid tot meer aandacht voor de versterking van de nadruk op beroepsvoorbereiding, economische flexibiliteit, ondernemerschap en excellentie. Ook heeft het geleid tot een groeiend besef dat de (inter)nationale omstandigheden in toenemende mate de locale leefwereld en de belevingswereld van burgers veranderen en daarmee ook hun burgerschapsrol beïnvloeden. 1.2 Onderwijs, vormingsdoelen en burgerschap Burgerschap als expliciet en impliciet onderwijsdoel Scholen worden tegenwoordig geacht aandacht te besteden aan burgerschapsvorming. In Nederland is dit wettelijk vastgelegd. Onderwijs in het primair en voortgezet onderwijs moet mede gericht zijn op actief burgerschap en sociale integratie zo luidt de wettelijke formulering van deze onderwijsdoelstelling (Staatsblad 2005, nr. 678). De invulling van de burgerschapsvorming wordt aan de afzonderlijke scholen overgelaten. Dit vanwege het waardegebonden karakter van burgerschap en ook vanwege het grondwettelijke principe van vrijheid van onderwijs. Dit betekent dat de overheid zich verder niet bemoeit met de inhoudelijke invulling van de burgerschapsopdracht. De overheid vraagt alleen aan de Inspectie van het Onderwijs om na te gaan wat er op dit gebied feitelijk gebeurt en of de scholen voldoen aan de wettelijke verplichting. De inspectie heeft in dit verband een toezichtkader ontwikkeld (Inspectie van het Onderwijs, 2006). 15

17 Impliciet, maar ook steeds sterker expliciet, wordt er tegenwoordig vanuit gegaan dat goed 'onderwijs' zonder meer de belangen van individuen en de nationale economie dient. In het politieke en maatschappelijke debat gaat het vooral om de internationale vergelijkingen, zoals de PISA scores, de vele andere rangordeningen en de in zwang zijnde governance legitimaties van de huidige bureaucratische onderwijsprocedures. Tegenwoordig verlangt men van het onderwijs dat het niet alleen maar een 'goed' in zichzelf is, gericht op de Bildung van de individuele persoonlijkheid. In tegenstelling tot enige decennia geleden gaat het er nu veel meer en vooral om ook naar de individuele en collectieve economische opbrengst van het onderwijs te kijken. Maar er doet zich ook een tegenbeweging voor. Zo heeft in 2011 de Onderwijsraad nadrukkelijk gewezen op het belang van vorming in het onderwijs (Onderwijsraad, 2011). Dit tegen de achtergrond van de toenemende aandacht voor de instrumenteeltechnische kant van het onderwijs. Onderwijs richt zich niet alleen op het bijbrengen en ontwikkelen van instrumentele kennis en vaardigheden. Het onderwijs als cognitiegerichte institutie heeft ook een algemeen vormende taak en een pedagogische functie voor leerlingen. Volgens gangbare criteria is de algemene vorming in ons onderwijs voor iedereen bedoeld en gericht op brede cultuuroverdracht, burgerschap en kritisch denken. Belangrijk bij de realisering van deze algemene vorming zijn natuurlijk de doelstellingen en praktijken van leraren. In het voorliggende onderzoek wordt de aandacht gericht op de gevolgen die een aantal maatschappelijke en economische ontwikkelingen hebben voor de beoogde pedagogische doelstellingen van leraren. Ook in het regeringsbeleid wordt meer aandacht gevraagd voor algemene vorming en op de nieuwe accenten in het denken en de (inter)nationale discussie over burgerschap. In tal van landen was deze 'vorming tot burgerschap' al in een of andere vorm opgenomen in het curriculum van het secundair onderwijs, maar door internationale afspraken heeft de burgerschapsvorming in het onderwijs een nieuwe en bredere impuls gekregen. In het publieke debat wordt daarbij aan het onderwijs een belangrijke taak toebedacht. Dit heeft in Nederland geresulteerd in wetgeving. De inzichten over burgerschap en de opvattingen over de aard van de burgerschapsvorming en over de bijdrage van het onderwijs in deze zijn nog steeds sterk in ontwikkeling. De aanvraag voor dit onderzoek is daarvan een indicator. Op basis van de wereldwijde discussie over burgerschap en burgerschapsvorming komen uiteenlopende oorzaken en omstandigheden naar voren. In het kader van dit onderzoek zijn een aantal toonaangevende ontwikkelingen rondom burgerschap en de vorming daartoe geselecteerd. Deze zijn uiteengezet in het voorgaande exposé van de theoretische literatuurstudie. Op basis daarvan kan overgegaan worden naar de in het volgende hoofdstuk uitgewerkte operationalisering 16

18 van een aantal belangrijke aspecten die inzicht geven in de verschuivingen die zich in de huidige tijd voordoen en die toch ook consequenties moeten hebben voor de invulling van onze onderwijsdoelen. Gevolgen voor docenten Bijdragen aan de algemene vorming van de leerlingen betekent ook dat van docenten gevraagd wordt in woord, waarden en gedrag meer en gerichte aandacht te schenken aan de grote transformaties in de samenleving. Daarbij wordt van hen verwacht aan te sluiten bij de (actuele en potentiële) impact die allerlei mondiale, Europese of nationale ontwikkelingen van bijvoorbeeld economische, politieke, sociaal-culturele ecologische aard (kunnen) hebben voor locale, sociale en gezins- of persoonlijke omstandigheden en mogelijkheden. Met name vanuit de Europese Commissie is gepleit voor meer aandacht voor de vormingsaspecten verbonden aan economisch burgerschap (Hoskins, e.a, 2012). In dit onderzoek wordt echter niet alleen de nadruk gelegd op de globalisering- en de economisering trends in de huidige maatschappij. Ook andere (vaak daaraan gerelateerde) ontwikkelingen komen aan bod. Belangrijk is bijvoorbeeld ook de vraag hoe docenten proberen een verbinding te leggen met een aantal andere maatschappelijke processen. In dit onderzoek wordt bijvoorbeeld ook aandacht besteed aan aspecten als inkomensproblematiek, werkloosheid, individualisering, nieuwe omgangsvormen, eenzaamheid en digitalisering, Meerdimensionaliteit De gerichtheid op de meerdimensionaliteit van burgerschapsvorming komt ook duidelijk naar voren in de discussie die in Nederland gehouden is naar aanleiding van de nota Leren, Loopbaan en Burgerschap (2007). In deze conceptnota werd ook duidelijk gewezen op de economische dimensie van burgerschap. De concept-nota heeft geleid tot een ruimere raadpleging en die heeft na bijstelling en uitbreiding weer geleid meerdere tussendocumenten en uiteindelijk tot het advies van de MBO Raad met als titel: Advies Leren, Loopbaan en Burgerschap in het mbo Voorwaar een always contested concept (MBO Raad, 2009). In deze nota wordt naast aan maatschappelijke en sociale aspecten ook veel aandacht gegeven aan economisch burgerschap en aspecten van vitaal burgerschap. Met dit laatste wordt bedoeld de bereidheid en het vermogen om te reflecteren op de eigen leefstijl en zorg te dragen voor de eigen vitaliteit. Hierbij gaat het om de zorg voor de eigen gezondheid. Daarbij is een belangrijke taak om de juiste afstemming te vinden tussen werken, zorgen (voor jezelf en voor anderen), leren en ontspannen. Verder maakt loopbaanoriëntatie deel uit van burgerschap. 17

19 Loopbaanoriëntatie en -ontwikkeling (LOB) draagt maatschappelijk gezien bij aan employability en ondernemerschap. Daarnaast draagt de loopbaanoriëntatie en - ontwikkeling bij aan de persoonlijke ontplooiing. Het gaat hierbij om het sturing geven aan het vinden van betekenisvol werk dat aansluit op de eigen kwaliteiten, mogelijkheden, waarden en motieven. In dit onderzoek zal uitgaande en voortbordurend op de vraagstelling van de aanvrager vooral de nadruk liggen op de maatschappelijke en economische aspecten en om die reden in mindere mate op de sociale en interpersoonlijke vormingsdimensie van burgerschapvorming en op vitaal burgerschap. Het bijgestelde document beschrijft vervolgens de kwalificatie eisen op het gebied van loopbaan en burgerschap, in die volgorde, die wellicht duidt op het belang dat in deze sector blijkbaar gehecht wordt aan economisch burgerschap in relatie tot bijvoorbeeld sociaal, politiek, cultureel of moreel burgerschap. Loopbaan en burgerschap In het vernieuwde document Loopbaan en Burgerschap in het mbo wordt ervan uitgegaan dat loopbaanoriëntatie en -ontwikkeling en burgerschapsvorming een integraal onderdeel van het middelbaar beroepsonderwijs vormen. In het advies van de mboraad worden beide thema s van loopbaan en burgerschap gecombineerd aan de orde gesteld. Achtereenvolgens wordt aandacht besteed aan: burgerschap, de politiekjuridische dimensie, de economische dimensie, de sociaal-maatschappelijke dimensie, de dimensie vitaal burgerschap en de loopbaan. Er wordt van uitgegaan dat de doelstelling van het beroepsonderwijs, om studenten voor te bereiden op de uitoefening van het beroep tevens de algemene vorming en de persoonlijke ontplooiing van de studenten bevorderd wordt. Het document Loopbaan en burgerschap in het mbo besteedt niet alleen aandacht aan het beroepsleven of de beroepsuitoefening, maar ook aan het maatschappelijk functioneren van de leerlingen en de inrichting van de samenleving: Om het maatschappelijke spel te kunnen spelen is het noodzakelijk de regels van het spel te kennen ( ) Kennis - onder meer gericht op het functioneren van de democratische rechtsstaat - speelt immers een belangrijke rol bij het daadwerkelijk en betekenisvol gestalte geven aan burgerschap. Burgerschap gaat over het omgaan met vrijheid en verantwoordelijkheid in onze democratische rechtsstaat, de internationaal georiënteerde kenniseconomie en de pluriforme samenleving. Over het omgaan met het spanningsveld tussen zelfstandigheid en individualisme enerzijds en sociale betrokkenheid en verantwoordelijkheid anderzijds op basis van maatschappelijk geldende basisnormen. Het gaat erom verantwoordelijkheid te nemen voor eigen opvattingen en gedrag. Het doel is actief burgerschap, het kunnen en willen participeren in de sa- 18

20 menleving en daarbij zelfstandig en verantwoord te handelen. Volgens het advies zijn loopbaan en burgerschap onlosmakelijk met elkaar verbonden. De loopbaanoriëntatie en -begeleiding zijn van belang voor het vermogen van de mbo-student om zicht te krijgen op de eigen kwaliteiten, mogelijkheden en drijfveren en helpen de student om de juiste keuzes te maken ten aanzien van opleiding en toekomstig beroep. Burgerschapsvorming draagt bij aan de maatschappelijke betrokkenheid van de student. Burgerschap vormt een (generiek) deel van het onderwijs, waarbij de onderwerpen kunnen worden aangeboden in de maatschappelijke context of de context van de beroepsuitoefening. Volgens het advies zijn de voorbereiding op de loopbaan en de vorming tot burgerschap beide belangrijk voor de vorming van de individuele student. In beide gevallen gaat het om de ontwikkeling van de identiteit, de persoonlijke en de arbeidsidentiteit. Keuzes voor opleiding en beroep worden beïnvloed door sociaal-maatschappelijke referentiekaders. De rollen in het dagelijks leven zijn veelal gerelateerd aan de rollen in het beroepsleven en vice versa. De eigen kwaliteiten, waarden en motieven spelen op beide gebieden een belangrijke rol. Daarenboven dragen zij ook bij aan de verbetering van het (leer)klimaat binnen de school. Er wordt van uitgegaan dat zij beide leiden tot studenten die beter gemotiveerd zijn en meer verantwoordelijkheid nemen voor gemeenschapsbelangen binnen en buiten de school (MBO-raad, 2011, p.4). Tot zover dit overzicht van vroegere en recente ontwikkelingen in het denken over burgerschap en burgerschapsvorming in de afgelopen decennia. Duidelijk treedt een zekere verbreding naar voren en een accentuering van met name het economisch burgerschap. In de volgende hoofdstukken wordt hierop voortgeborduurd door de vraag te richten op de consequenties van een en ander voor de doelstellingen van leraren in hun vormgeving van het onderwijs. 19

Loopbaan & Burgerschap VERANTWOORDINGSDOCUMENT

Loopbaan & Burgerschap VERANTWOORDINGSDOCUMENT Loopbaan & Burgerschap VERANTWOORDINGSDOCUMENT Methode Schokland 3.0 van Deviant. De methode is ontwikkeld conform het vernieuwde brondocument 'Loopbaan en burgerschap in het mbo'. 2013-2014 team Horeca

Nadere informatie

SOCIALE EN BURGERSCHAPSCOMPETENTIE

SOCIALE EN BURGERSCHAPSCOMPETENTIE Vlaams Verbond van het Katholiek Secundair Onderwijs Guimardstraat 1, 1040 Brussel SOCIALE EN BURGERSCHAPSCOMPETENTIE Algemene vorming op het einde van de derde graad secundair onderwijs Voor de sociale

Nadere informatie

Notitie burgerschapscompetenties in het MBO. Inleiding

Notitie burgerschapscompetenties in het MBO. Inleiding Notitie burgerschapscompetenties in het MBO Inleiding In juni 2009 kwam de MBO Raad op verzoek van staatssecretaris Van Bijsterveldt met een advies over Leren, Loopbaan en Burgerschap (LLB). Een herziene

Nadere informatie

Maatschappijleer in kernvragen en -concepten

Maatschappijleer in kernvragen en -concepten Maatschappijleer in kernvragen en -concepten Deel I Kennis van de benaderingswijzen, het formele object Politiek-juridische concepten Kernvraag 1: Welke basisconcepten kent de politiek-juridische benaderingswijze?

Nadere informatie

Inleiding Administratieve Organisatie. Opgavenboek

Inleiding Administratieve Organisatie. Opgavenboek Inleiding Administratieve Organisatie Opgavenboek Inleiding Administratieve Organisatie Opgavenboek drs. J.P.M. van der Hoeven Vierde druk Stenfert Kroese, Groningen/Houten Wolters-Noordhoff bv voert

Nadere informatie

De maatschappelijke stage als onderdeel van burgerschapsvorming

De maatschappelijke stage als onderdeel van burgerschapsvorming De maatschappelijke stage als onderdeel van burgerschapsvorming Jeroen Bron en Minke Bruning, 27 november 2014 27-11-2014 SLO projectgroep burgerschap; Jeroen Bron CPS Onderwijsontwikkeling en advies;

Nadere informatie

Primair Onderwijs po 079-3232.333 Voorgezet onderwijs vo 079-3232.444

Primair Onderwijs po 079-3232.333 Voorgezet onderwijs vo 079-3232.444 Voorlichtingspublicatie Betreft de onderwijssector(en) Informatie CFI/ICO Primair Onderwijs po 079-3232.333 Voorgezet onderwijs vo 079-3232.444 Wet van 9 december 2005, houdende opneming in de Wet op het

Nadere informatie

Examenprogramma maatschappijleer havo/vwo (gemeenschappelijk deel)

Examenprogramma maatschappijleer havo/vwo (gemeenschappelijk deel) Examenprogramma maatschappijleer havo/vwo (gemeenschappelijk deel) Havo Het eindexamen Het eindexamen bestaat uit het schoolexamen. Het examenprogramma bestaat uit de volgende domeinen: Domein A Vaardigheden

Nadere informatie

Juist in het openbaar onderwijs

Juist in het openbaar onderwijs Juist in het openbaar onderwijs Over de aandacht voor levensbeschouwing op de openbare school Legitimatie MARLEEN LAMMERS Wie denkt dat het openbaar onderwijs geen aandacht mag besteden aan levensbeschouwing,

Nadere informatie

Kaderstellend document Loopbaan & Burgerschap Wellantcollege mbo 2012 2013

Kaderstellend document Loopbaan & Burgerschap Wellantcollege mbo 2012 2013 Kaderstellend document Loopbaan & Burgerschap Wellantcollege mbo 2012 2013 Inhoudsopgave 1. Inleiding... 1 2. Kwalificatie eisen... 2 3. Inspanningseisen deelnemer... 2 4. Onderwijs en afronding... 3 5.

Nadere informatie

obs Jaarfke Torum 15 9679 CL Scheemda Postbus 60 9679 ZH Scheemda 0597 592524 jaarfke@planet.nl

obs Jaarfke Torum 15 9679 CL Scheemda Postbus 60 9679 ZH Scheemda 0597 592524 jaarfke@planet.nl obs Jaarfke Torum 15 9679 CL Scheemda Postbus 60 9679 ZH Scheemda 0597 592524 jaarfke@planet.nl 1 Actief burgerschap en sociale integratie: Door de toenemende individualisering in onze samenleving is goed

Nadere informatie

PROCESDOEL 3 HUMANISEREN VAN HET SAMENLEVEN MET ANDEREN

PROCESDOEL 3 HUMANISEREN VAN HET SAMENLEVEN MET ANDEREN PROCESDOEL 3 HUMANISEREN VAN HET SAMENLEVEN MET ANDEREN 3.1 Exploreren, verkennen en integreren van de mogelijkheden van de mens 3.2 Exploreren, verkennen en integreren van de grenzen van de mens 3.3 Ontdekken

Nadere informatie

Eric Schneider LEZINGEN TER BEWUSTWORDING. Denken en intuïtie

Eric Schneider LEZINGEN TER BEWUSTWORDING. Denken en intuïtie Denken en intuïtie Eric Schneider LEZINGEN TER BEWUSTWORDING Denken en intuïtie Den Haag, 2015 Eerste druk, november 2015 Vormgeving: Ron Goos Omslagontwerp: Ron Goos Eindredactie: Frank Janse Copyright

Nadere informatie

logoocw De heer prof. dr. F. P. van Oostrom 26 mei 2005 ASEA/DIR/2005/23876 Taakopdracht voor de commissie Ontwikkeling Nederlandse Canon geen

logoocw De heer prof. dr. F. P. van Oostrom 26 mei 2005 ASEA/DIR/2005/23876 Taakopdracht voor de commissie Ontwikkeling Nederlandse Canon geen logoocw De heer prof. dr. F. P. van Oostrom Den Haag Ons kenmerk 26 mei 2005 ASEA/DIR/2005/23876 Onderwerp Taakopdracht voor de commissie Ontwikkeling Nederlandse Canon Bijlage(n) geen Geachte heer Van

Nadere informatie

BURGERSCHAP IN HET MBO. Docenten in burger. november 2013

BURGERSCHAP IN HET MBO. Docenten in burger. november 2013 BURGERSCHAP IN HET MBO Docenten in burger Auteurs Ellen Verheijen, Expertisecentrum Beroepsonderwijs november 2013 Als mbo-docent leid je studenten op voor een beroep. Maar niet alleen dat. Je taak is

Nadere informatie

Keurmerk: Duurzame school

Keurmerk: Duurzame school Keurmerk: Duurzame school Doorlopende leerlijn voor duurzame ontwikkeling van basisonderwijs (PO) t/m voortgezet onderwijs (VO) PO-1 Kennis en inzicht (weten) Vaardigheden (kunnen) Houding (willen) Begrippen

Nadere informatie

Kaderdocument Loopbaan en Burgerschap Colofon

Kaderdocument Loopbaan en Burgerschap Colofon Kaderdocument Loopbaan en Burgerschap Colofon Uitgave : MBO Amersfoort Vastgesteld College van Bestuur : 3 april 2013 Kenmerk CvB vastgesteld : 20130157/CvB Afkomstig van : afdeling O&O Inhoudsopgave Inleiding...

Nadere informatie

Geschiedenis en VOET

Geschiedenis en VOET Geschiedenis en VOET Per 1 september 2010 traden de nieuwe vakoverschrijdende eindtermen (VOET) in werking en vanaf 1 september 2011 zal de doorlichting de VOET meenemen in de focus van de scholen. De

Nadere informatie

Advies burgerschapscompetenties in het MBO

Advies burgerschapscompetenties in het MBO Advies burgerschapscompetenties in het MBO In deze notitie leest u het advies van de Nederlandse Vereniging van Leraren Maatschappijleer (NVLM) over de verdere ontwikkeling van de burgerschapscompetenties

Nadere informatie

Assistent en maatschappij

Assistent en maatschappij Assistent en maatschappij Assistent en maatschappij Burgerschap voor AG B. van Abshoven W. van Grootheest T. Verhoeven Bohn Stafleu van Loghum Houten 2008 2008 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer

Nadere informatie

Project Dimensie Kerndoelen Competenties

Project Dimensie Kerndoelen Competenties Overzicht per project: dimensies, kerndoelen en competenties Project Dimensie Kerndoelen Competenties Afspraak is afspraak Bepaal jij wat goed voor me is? het vermogen om een bijdrage te leveren aan het

Nadere informatie

* * Europese Stichting tot verbetering van de levens- en arbeidsomstandigheden. van. arbeidsrecht. arbeidsverhoudingen

* * Europese Stichting tot verbetering van de levens- en arbeidsomstandigheden. van. arbeidsrecht. arbeidsverhoudingen m * * Europese Stichting tot verbetering van de levens- en arbeidsomstandigheden L E X I C O N van arbeidsrecht en arbeidsverhoudingen ** k EUR op ir EUROPESE STICHTING TOT VERBETERING VAN DE LEVENS- EN

Nadere informatie

Grafentheorie voor bouwkundigen

Grafentheorie voor bouwkundigen Grafentheorie voor bouwkundigen Grafentheorie voor bouwkundigen A.J. van Zanten Delft University Press CIP-gegevens Koninklijke Bibliotheek, Den Haag Zanten, A.J. van Grafentheorie voor bouwkundigen /

Nadere informatie

Hoe hieraan exact wordt vormgegeven binnen onze school, wordt duidelijk in dit document.

Hoe hieraan exact wordt vormgegeven binnen onze school, wordt duidelijk in dit document. SOCIALE COHESIE EN BURGERSCHAP Inleiding Een school maakt deel uit van de maatschappij en bouwt mee aan de vorming van jonge burgers. Een groot deel van de dag, brengen jongeren door op school. Zij krijgen

Nadere informatie

1 Basiscompetenties voor de leraar secundair onderwijs

1 Basiscompetenties voor de leraar secundair onderwijs 1 Basiscompetenties voor de leraar secundair onderwijs Het Vlaams parlement legde de basiscompetenties die nagestreefd en gerealiseerd moeten worden tijdens de opleiding vast. Basiscompetenties zijn een

Nadere informatie

Fase A. Jij de Baas. Gids voor de Starter. 2012 Stichting Entreprenasium. Versie 1.2: november 2012

Fase A. Jij de Baas. Gids voor de Starter. 2012 Stichting Entreprenasium. Versie 1.2: november 2012 N W O Fase A Z Jij de Baas Gids voor de Starter Versie 1.2: november 2012 2012 Stichting Entreprenasium Inleiding 2 School De school Inleiding 2 Doelen 3 Middelen 4 Invoering 5 Uitvoering 6 Jij de Baas:

Nadere informatie

VALT HIER NOG WAT TE LEREN? EEN EDUCATIEF PERSPECTIEF OP DUURZAAMHEID Gert Biesta Universiteit Luxemburg. een populair recept

VALT HIER NOG WAT TE LEREN? EEN EDUCATIEF PERSPECTIEF OP DUURZAAMHEID Gert Biesta Universiteit Luxemburg. een populair recept VALT HIER NOG WAT TE LEREN? EEN EDUCATIEF PERSPECTIEF OP DUURZAAMHEID Gert Biesta Universiteit Luxemburg een populair recept een maatschappelijk probleem add some learning opgelost! deze bijdrage een perspectief

Nadere informatie

Verantwoordingsdocument L&B - Opleidingen Bakkerij en Patisserie - Uitvoerend Bakker 2 BBL / BOL 2012-2014 95747 22181

Verantwoordingsdocument L&B - Opleidingen Bakkerij en Patisserie - Uitvoerend Bakker 2 BBL / BOL 2012-2014 95747 22181 erantwoordingsdocument L&B - Opleidingen Bakkerij en Patisserie - Naam opleiding niv leerweg cohort crebo Domein nummer Uitvoerend Bakker 2 BBL / BOL 2012-2014 95747 22181 Zelfstandig Werkend Banketbakker

Nadere informatie

Loopbaan en burgerschap 2011 Verantwoording voor de inrichting van het Onderwijs en de Examinering

Loopbaan en burgerschap 2011 Verantwoording voor de inrichting van het Onderwijs en de Examinering Loopbaan en burgerschap 2011 Verantwoording voor de inrichting van het Onderwijs en de Examinering Zoomvliet College, Roosendaal Augustus 2011 Inleiding en aanleiding Het mbo kent een drievoudige kwalificering:

Nadere informatie

Syllabus maatschappijwetenschappen havo 2014

Syllabus maatschappijwetenschappen havo 2014 examenprogramma maatschappijwetenschappen Het eindexamen Het eindexamen bestaat uit het centraal examen en het schoolexamen. Het examenprogramma bestaat uit de volgende domeinen: Domein A Vaardigheden

Nadere informatie

Colofon Juni 2015. Eindredactie: Dorine van Walstijn, projectleider. EDventure Bezuidenhoutseweg 161 2594 AG Den Haag

Colofon Juni 2015. Eindredactie: Dorine van Walstijn, projectleider. EDventure Bezuidenhoutseweg 161 2594 AG Den Haag Landelijk debat Ons Onderwijs 2032 28 mei 2015 Colofon Juni 2015 Eindredactie: Dorine van Walstijn, projectleider EDventure Bezuidenhoutseweg 161 2594 AG Den Haag 070 315 41 00 info@edventure.nu www.edventure.nu

Nadere informatie

STARTFLEX. Onderzoek naar ondernemerschap onder studenten in Amsterdam

STARTFLEX. Onderzoek naar ondernemerschap onder studenten in Amsterdam Onderzoek naar ondernemerschap onder studenten in Amsterdam Colofon ONDERZOEKER StartFlex B.V. CONSULTANCY Centre for applied research on economics & management (CAREM) ENQETEUR Alexander Sölkner EINDREDACTIE

Nadere informatie

SYLLABUS CURRICULUM VITAE & DIPLOMA WORKSHOP

SYLLABUS CURRICULUM VITAE & DIPLOMA WORKSHOP 12/10/2012 TRIO SMC SYLLABUS CURRICULUM VITAE & DIPLOMA WORKSHOP Pagina 1 van 10 Verantwoording 2012 Uniformboard te Vianen en 2012 Trio SMC te Almere. Copyright 2012 voor de cursusinhoud Trio SMC te Almere

Nadere informatie

MAATSCHAPPIJLEER II VMBO KB VAKINFORMATIE STAATSEXAMEN 2016 V15.7.0

MAATSCHAPPIJLEER II VMBO KB VAKINFORMATIE STAATSEXAMEN 2016 V15.7.0 MAATSCHAPPIJLEER II VMBO KB VAKINFORMATIE STAATSEXAMEN 2016 V15.7.0 De vakinformatie in dit document is vastgesteld door het College voor Toetsen en Examens. Het CvTE is verantwoordelijk voor de afname

Nadere informatie

De hybride vraag van de opdrachtgever

De hybride vraag van de opdrachtgever De hybride vraag van de opdrachtgever Een onderzoek naar flexibele verdeling van ontwerptaken en -aansprakelijkheid in de relatie opdrachtgever-opdrachtnemer prof. mr. dr. M.A.B. Chao-Duivis ing. W.A.I.

Nadere informatie

Pascal Smet reageert op gebrek aan kennis in onderwijs - Belg...

Pascal Smet reageert op gebrek aan kennis in onderwijs - Belg... Pascal Smet reageert op gebrek aan kennis in onderwijs (http://www.knack.be/auteurs/simon-demeulemeester/author- Simon Demeulemeester demeulemeester/author-4000174167085.htm) woensdag 23 januari 2013 om

Nadere informatie

Bedrijfsadministratie

Bedrijfsadministratie Bedrijfsadministratie Opgaven Niveau 5 MBA Peter Kuppen Frans van Luit Bedrijfsadministratie MBA Niveau 5 Opgaven Opgaven Bedrijfsadminstratie MBA Niveau 5 P. Kuppen F. van Luit Eerste druk Noordhoff

Nadere informatie

Dag...onderwijs. Een onderzoek naar uitstroombeslissingen van meao-leerlingen. Ineke Lokman

Dag...onderwijs. Een onderzoek naar uitstroombeslissingen van meao-leerlingen. Ineke Lokman Dag...onderwijs Een onderzoek naar uitstroombeslissingen van meao-leerlingen Ineke Lokman Dag...onderwijs Een onderzoek naar uitstroombeslissingen van meao-leerlingen CIP-GEGEVENS KONINKLIJKE BIBLIOTHEEK,

Nadere informatie

AANSLUITING BIJ VAKKEN & VAKOVERSCHRIJDENDE EINDTERMEN (VOETen)

AANSLUITING BIJ VAKKEN & VAKOVERSCHRIJDENDE EINDTERMEN (VOETen) AANSLUITING BIJ VAKKEN & VAKOVERSCHRIJDENDE EINDTERMEN (VOETen) (VAN KRACHT VANAF SEPTEMBER 00) VOOR DE DERDE GRAAD AANSLUITING BIJ DE VAKKEN De ethische matri aardrijkskunde biologie ecologie economie

Nadere informatie

Canon en kerndoelen geschiedenis PO

Canon en kerndoelen geschiedenis PO Canon en kerndoelen geschiedenis PO bron: http://www.entoen.nu/primair-onderwijs/didactisch-concept/leerplan-(slo)/geschiedenis In dit hoofdstuk over canon en geschiedenis wordt eerst ingegaan op de recente

Nadere informatie

Co-makership rond Leven Lang Leren in het hbo. Dr. Harm van Lieshout (redactie)

Co-makership rond Leven Lang Leren in het hbo. Dr. Harm van Lieshout (redactie) Co-makership rond Leven Lang Leren in het hbo Dr. Harm van Lieshout (redactie) Co-makership rond Leven Lang Leren in het hbo Januari 2012 Hanzehogeschool Groningen Colofon Titel Co-makership rond Leven

Nadere informatie

Examenprogramma maatschappijwetenschappen vwo

Examenprogramma maatschappijwetenschappen vwo Examenprogramma maatschappijwetenschappen vwo Het eindexamen Het eindexamen bestaat uit het centraal examen en het schoolexamen. Het examenprogramma bestaat uit de volgende domeinen: Domein A Vaardigheden

Nadere informatie

BURGERSCHAP. Juridische dienstverlening. Cursusjaar 2014-2015. Semester 1-3. M. Alma, S. den Braber, I. van der Veen, H. van Zijderveld. Naam.

BURGERSCHAP. Juridische dienstverlening. Cursusjaar 2014-2015. Semester 1-3. M. Alma, S. den Braber, I. van der Veen, H. van Zijderveld. Naam. 2014 2015 Naam Klas BURGERSCHAP Opleiding Juridische dienstverlening Cursusjaar 2014-2015 Semester 1-3 Schrijvers M. Alma, S. den Braber, I. van der Veen, H. van Zijderveld MBO College Zuid Europaboulevard

Nadere informatie

W O LOL. Module. Zelfbewust. 2013 Stichting Entreprenasium. Versie 0.1: oktober 2013

W O LOL. Module. Zelfbewust. 2013 Stichting Entreprenasium. Versie 0.1: oktober 2013 N W O LOL Z Module Zelfbewust Versie 0.1: oktober 2013 2013 Stichting Entreprenasium Inleiding 2 Inleiding 2 Opbrengst 4 Stakeholders 8 Middelen 12 Strategie 15 INTEGER De reden voor deze module is dat

Nadere informatie

Boekhouden geboekstaafd

Boekhouden geboekstaafd Boekhouden geboekstaafd Drs. H. Fuchs S.J.M. van Vlimmeren OPGAVEN Zevende druk Boekhouden geboekstaafd 2 Opgaven Boekhouden geboekstaafd 2 Opgaven Drs. H. Fuchs S. J. M. van Vlimmeren Zevende druk Noordhoff

Nadere informatie

Auteur boek: Vera Lukassen Titel boek: Excel Gevorderden 2013. 2011, Serasta Uitgegeven in eigen beheer info@serasta.nl Eerste druk: December 2013

Auteur boek: Vera Lukassen Titel boek: Excel Gevorderden 2013. 2011, Serasta Uitgegeven in eigen beheer info@serasta.nl Eerste druk: December 2013 Auteur boek: Vera Lukassen Titel boek: Excel Gevorderden 2013 2011, Serasta Uitgegeven in eigen beheer info@serasta.nl Eerste druk: December 2013 ISBN: 978-90-820856-9-3 Dit boek is gedrukt op een papiersoort

Nadere informatie

Maatschappelijke vorming

Maatschappelijke vorming toelichting Hoe kan de school de leerling helpen om zich te ontwikkelen tot een actieve, verantwoordelijke en sociale burger? Een belangrijke taak van de school is om leerlingen voor te bereiden op hun

Nadere informatie

SYLLABUS SECURITY AWARENESS WORKSHOP Personeel

SYLLABUS SECURITY AWARENESS WORKSHOP Personeel 3/10/2012 TRIO SMC SYLLABUS SECURITY AWARENESS WORKSHOP Personeel Pagina 1 van 9 Verantwoording 2012 Uniformboard te Vianen en 2012 Trio SMC te Almere. Copyright 2012 voor de cursusinhoud Trio SMC te Almere

Nadere informatie

De rechtsstaat en het rechtssysteem. Bepaal jij wat goed voor me is? In de problemen Stelen en helen Geschiedeniscanon Mijn buurt Op de vlucht

De rechtsstaat en het rechtssysteem. Bepaal jij wat goed voor me is? In de problemen Stelen en helen Geschiedeniscanon Mijn buurt Op de vlucht Overzicht dimensies en kerndoelen Dimensie Politiek-juridische dimensie: het betreft de bereidheid en het vermogen om deel te nemen aan politieke besluitvorming. Kerndoelen - de deelnemer heeft kennis

Nadere informatie

Presentatie VTOI 8 april 2016. Paul Schnabel

Presentatie VTOI 8 april 2016. Paul Schnabel Presentatie VTOI 8 april 2016 Paul Schnabel Visie Ingrediënten voor het eindadvies Resultaten dialoog Wetenschappelijke inzichten Internationale vergelijkingen Huidige wet- en regelgeving en onderwijspraktijk

Nadere informatie

De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA Den Haag

De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA Den Haag >Retouradres Postbus 16375 2500 BJ Den Haag De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA Den Haag.. Middelbaar Beroeps Onderwijs Rijnstraat 50 Den Haag Postbus 16375 2500

Nadere informatie

Welkom bij de mastervoorlichting van Master Onderwijskunde

Welkom bij de mastervoorlichting van Master Onderwijskunde Welkom bij de mastervoorlichting van Master Onderwijskunde Onderwijskunde Presentatie: Prof. dr. Monique Volman Femke Algra Erik van der Zande www.studeren.uva.nl/ma-onderwijskunde 2 Onderwijskunde aan

Nadere informatie

ACTIEF BURGERSCHAP EN SOCIALE INTEGRATIE

ACTIEF BURGERSCHAP EN SOCIALE INTEGRATIE Heutink ICT ACTIEF BURGERSCHAP EN SOCIALE INTEGRATIE op de C.B.S. De Bruinhorst 22-5-2012 Inhoudsopgave Inleiding 3 Pagina 1. Burgerschap op de Bruinhorstschool 3 2. Kerndoelen 3 3. Visie 4 4. Hoofddoelen

Nadere informatie

12 merken, 13 ongelukken

12 merken, 13 ongelukken 12 merken, 13 ongelukken Karel Jan Alsem & Robbert Klein Koerkamp Eerste druk Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten Ontwerp omslag: G2K Designers, Groningen/Amsterdam Aan de totstandkoming van deze uitgave

Nadere informatie

De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG

De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG a 1 > Retouradres Postbus 16375 2500 BJ Den Haag De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Rijnstraat 50 Den Haag Postbus 16375 2500 BJ Den Haag www.rijksoverheid.nl

Nadere informatie

Actief Burgerschap op Eijkhagen 2013-2014

Actief Burgerschap op Eijkhagen 2013-2014 Actief Burgerschap op Eijkhagen 2013-2014 In de samenleving ontstaan nieuwe opvattingen over de manier waarop individuele burgers in de maatschappij behoren te staan: meer betrokken, meer gericht op het

Nadere informatie

Analyse-instrument seksuele diversiteit in leermiddelen

Analyse-instrument seksuele diversiteit in leermiddelen Analyse-instrument seksuele diversiteit in leermiddelen Een instrument voor de analyse van hoe seksualiteit en seksuele diversiteit voorkomt in leermiddelen voor leerlingen van 4 tot 15 jaar Inleiding

Nadere informatie

Scan Leefkwaliteit op en om bedrijventerreinen : een beknopte reflectie.

Scan Leefkwaliteit op en om bedrijventerreinen : een beknopte reflectie. Kenniscentrum Leefomgeving Scan Leefkwaliteit op en om bedrijventerreinen : een beknopte reflectie. ISSN: 1872-4418-22 Copyright 2013 by Saxion University of Applied Sciences. All rights reserved. No part

Nadere informatie

FRIESE TAAL EN CULTUUR HAVO. Syllabus centraal examen 2015

FRIESE TAAL EN CULTUUR HAVO. Syllabus centraal examen 2015 FRIESE TAAL EN CULTUUR HAVO Syllabus centraal examen 2015 April 2013 2013 College voor Examens, Utrecht Alle rechten voorbehouden. Alles uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd

Nadere informatie

Een evaluatie-onderzoek

Een evaluatie-onderzoek Het aanbod van onderwijsverzorging Een evaluatie-onderzoek A.J. Koster RION Monografieën onderwijsonderzoek 21 CIP-GEGEVENS KONINKLIJKE BIBLIOTHEEK, DEN HAAG Koster, A.J. Het aanbod van onderwijsverzorging.

Nadere informatie

17 juni 2011. Introductie internationaal onderzoek naar tolerantie

17 juni 2011. Introductie internationaal onderzoek naar tolerantie Symposium Verschil moet er zijn? 17 juni 2011 Introductie internationaal onderzoek naar tolerantie Programma 13.30 Introductie en welkom door dr. Inge Versteegt, mede namens prof. Dr. Veit Bader en dr.

Nadere informatie

reflectieopdrachten en door middel van het toepassen van het analysemodel in praktijkcases.

reflectieopdrachten en door middel van het toepassen van het analysemodel in praktijkcases. Toelichting vooraf Een van onze auteurs, Pierre Winkler, heeft op verzoek van de landelijke kenniskring ethiek in het mbo, een lezing gehouden over plaats en vormgeving van ethiek in SLB, Burgerschap en

Nadere informatie

opgaven- en werkboek GECONSOLIDEERDE JAARREKENING Henk Fuchs 1e druk

opgaven- en werkboek GECONSOLIDEERDE JAARREKENING Henk Fuchs 1e druk opgaven- en werkboek Henk Fuchs GECONSOLIDEERDE JAARREKENING 1e druk Geconsolideerde jaarrekening Opgaven- en werkboek Geconsolideerde jaarrekening Opgaven- en werkboek Henk Fuchs Eerste druk Noordhoff

Nadere informatie

De ontwikkeling van de Mondriaan methode VISIE OP PROFESSIONALISEREN

De ontwikkeling van de Mondriaan methode VISIE OP PROFESSIONALISEREN M.11i.0419 De ontwikkeling van de Mondriaan methode VISIE OP PROFESSIONALISEREN versie 02 M.11i.0419 Naam notitie/procedure/afspraak Visie op professionaliseren Eigenaar/portefeuillehouder Theo Bekker

Nadere informatie

A. LEER EN TOETSPLAN. Vak: Geschiedenis Leerjaar: 2 Onderwerp: De Nieuwe Tijd (extra uitgereikt materiaal) Kerndoel(en):

A. LEER EN TOETSPLAN. Vak: Geschiedenis Leerjaar: 2 Onderwerp: De Nieuwe Tijd (extra uitgereikt materiaal) Kerndoel(en): A. LEER EN TOETSPLAN Vak: Geschiedenis Onderwerp: De Nieuwe Tijd (extra uitgereikt materiaal) tijd van ontdekkers en hervormers (1500 1600); tijd van regenten en vorsten (1600 1848). 40. De leerling leert

Nadere informatie

De Kern van Veranderen

De Kern van Veranderen De Kern van Veranderen #DKVV De kern van veranderen marco de witte en jan jonker Alle rechten voorbehouden: niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand,

Nadere informatie

Actief burgerschap. Sint Gerardusschool Splitting 145 7826 ET Emmen Tel: 0591-622465 gerardusschool@skod.nl

Actief burgerschap. Sint Gerardusschool Splitting 145 7826 ET Emmen Tel: 0591-622465 gerardusschool@skod.nl 2013 Actief burgerschap 0 Sint Gerardusschool Splitting 145 7826 ET Emmen Tel: 0591-622465 gerardusschool@skod.nl Inhoudsopgave Pagina Inleiding 2 Hoofdstuk 1 : 3 Hoofdstuk 2 : : een doel en een middel

Nadere informatie

Onderwijs en vluchtelingenkinderen

Onderwijs en vluchtelingenkinderen Onderwijs en vluchtelingenkinderen Zijn scholen en onderwijsgevenden voldoende toegerust om vluchtelingenkinderen onderwijs te bieden? Een enquête onder onderwijsgevenden van basisscholen, scholen voor

Nadere informatie

Onderwijsinstelling Nimeto Utrecht. Exameninstelling Savantis. Kaderdocument Loopbaan en Burgerschap KD 2013-2014 KD 2014-2015

Onderwijsinstelling Nimeto Utrecht. Exameninstelling Savantis. Kaderdocument Loopbaan en Burgerschap KD 2013-2014 KD 2014-2015 Onderwijsinstelling Nimeto Utrecht Exameninstelling Savantis Kaderdocument Loopbaan en Burgerschap KD 2013-2014 KD 2014-2015 1 INHOUD Voorwoord... 3 Kwalificatie-eisen... 4 Inspanningsverplichting en resultaatverplichting...

Nadere informatie

Morele vorming in het voortgezet onderwijs Een peiling onder leidinggevenden en ouders

Morele vorming in het voortgezet onderwijs Een peiling onder leidinggevenden en ouders Morele vorming in het voortgezet onderwijs Een peiling onder leidinggevenden en ouders Auteurs: Drs. G. van der Meulen Referentie: WvdJ/SL 11.0426 Datum: maart 2007 Het lectoraat Morele vorming in het

Nadere informatie

Dilemmics. Morele Oordeelsvorming. Werkboek. voor medewerkers van het Ministerie van Buitenlandse Zaken

Dilemmics. Morele Oordeelsvorming. Werkboek. voor medewerkers van het Ministerie van Buitenlandse Zaken Dilemmics Morele Oordeelsvorming Werkboek voor medewerkers van het Ministerie van Buitenlandse Zaken 2013 Werkboek Morele Oordeelsvorming 1 2014. Dilemmics. Alle rechten van deze uitgave zijn voorbehouden.

Nadere informatie

Fase B. Entree. Leerstijlen. 2013 Stichting Entreprenasium. Versie 0.1: januari 20]3

Fase B. Entree. Leerstijlen. 2013 Stichting Entreprenasium. Versie 0.1: januari 20]3 N W Fase B O Z Entree Leerstijlen Versie 0.1: januari 20]3 2013 Stichting Entreprenasium Inleiding 2 Inleiding 2 Indeling 4 Strategie 6 Leerstijl Ieder mens heeft zijn eigen leerstijl. Deze natuurlijke

Nadere informatie

Burgerschap: Aanbod per hoofddoel

Burgerschap: Aanbod per hoofddoel Burgerschap: Aanbod per hoofddoel HOOFDDOEL 1 We voeden onze leerlingen op tot fatsoenlijke evenwichtige mensen die respectvol (vanuit duidelijke waarden en normen omgaan met de medemens.) Trefwoord De

Nadere informatie

Pedagogisch fundament. handboek ikc leeuwarden

Pedagogisch fundament. handboek ikc leeuwarden Pedagogisch fundament handboek ikc leeuwarden pedagogisch fundament Inhoud Moreel kader IKC Leeuwarden Dit handboek is een hulpmiddel te komen tot een pedagogisch fundament voor een IKC s. Uitgangspunt

Nadere informatie

Het onderwijsprogramma van de opleidingen Pedagogiek mei 2013

Het onderwijsprogramma van de opleidingen Pedagogiek mei 2013 Bijlage 7: Het onderwijsprogramma van de opleidingen Pedagogiek mei 2013 Visie opleidingen Pedagogiek Hogeschool van Amsterdam Wij dragen als gemeenschap en daarom ieder van ons als individu, gezamenlijk

Nadere informatie

Visiedocument: Burgerschap in het vmbo van Wellantcollege

Visiedocument: Burgerschap in het vmbo van Wellantcollege Visiedocument: Burgerschap in het vmbo van Wellantcollege Visiedocument: Burgerschap in het vmbo van Wellantcollege Inleiding Dit Wellant visiedocument beschrijft de algemene visie van Wellantcollege t.a.v.

Nadere informatie

ACTIEF BURGERSCHAP EN SOCIALE INTEGRATIE

ACTIEF BURGERSCHAP EN SOCIALE INTEGRATIE ACTIEF BURGERSCHAP EN SOCIALE INTEGRATIE 1 ACTIEF BURGERSCHAP EN SOCIALE INTEGRATIE OP DE VALKENHEUVEL De wetgever schrijft scholen in Nederland voor om zich actief in te spannen om het besef van kinderen

Nadere informatie

Auteur boek: Vera Lukassen Titel boek: Excel Expert 2013. 2013, Serasta Uitgegeven in eigen beheer info@serasta.nl Eerste druk: November 2013

Auteur boek: Vera Lukassen Titel boek: Excel Expert 2013. 2013, Serasta Uitgegeven in eigen beheer info@serasta.nl Eerste druk: November 2013 Auteur boek: Vera Lukassen Titel boek: Excel Expert 2013 2013, Serasta Uitgegeven in eigen beheer info@serasta.nl Eerste druk: November 2013 ISBN: 978-90-820856-4-8 Dit boek is gedrukt op een papiersoort

Nadere informatie

Jaarrekening. Henk Fuchs OPGAVEN- EN WERKBOEK. Tweede druk

Jaarrekening. Henk Fuchs OPGAVEN- EN WERKBOEK. Tweede druk Jaarrekening Henk Fuchs OPGAVEN- EN WERKBOEK Tweede druk Jaarrekening Opgaven- en werkboek Jaarrekening Opgaven- en werkboek Henk Fuchs Tweede druk Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten Opmaak binnenwerk:

Nadere informatie

Tijd van jagers en boeren? 3000 v. Chr. Prehistorie. Kenmerkende aspecten. Begrippen

Tijd van jagers en boeren? 3000 v. Chr. Prehistorie. Kenmerkende aspecten. Begrippen Tijd van jagers en boeren? 3000 v. Chr. Prehistorie 1. De levenswijze van jager-verzamelaars. 2. Het ontstaan van landbouw en landbouwsamenlevingen. 3. Het ontstaan van de eerste stedelijke gemeenschappen.

Nadere informatie

eerste in oplossingen van morgen, vandaag XS4 //re-volution 11 jaar, 1,200,000 sloten, en nog steeds innoverend limited edition

eerste in oplossingen van morgen, vandaag XS4 //re-volution 11 jaar, 1,200,000 sloten, en nog steeds innoverend limited edition GESELECTEERD EN VERZORGD DOOR info@optilox.com 078 6170707 eerste in oplossingen van morgen, vandaag XS4 //re-volution 11 jaar, 1,200,000 sloten, en nog steeds innoverend limited edition XS4 RE-VOLUTION

Nadere informatie

10 Masteropleiding Filosofie & Maatschappij

10 Masteropleiding Filosofie & Maatschappij 10 Masteropleiding Filosofie & Maatschappij 10.1 Inleiding Dit hoofdstuk bevat gedetailleerde informatie over de doelstellingen, eindkwalificaties en opbouw van de Masteropleiding Filosofie & Maatschappij.

Nadere informatie

Richtlijnen voor het werken in een multiculturele setting

Richtlijnen voor het werken in een multiculturele setting Richtlijnen voor het werken in een multiculturele setting Quality needs diversity 1. Inleiding Deze richtlijnen zijn een uitwerking van de kernwaarde Ruimte voor talent en groei voor iedereen, onderdeel

Nadere informatie

x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x

x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x Jaarplan GESCHIEDENIS Algemene doelstellingen Eerder gericht op kennis en inzicht 6 A1 A2 A3 A4 A5 Kunnen hanteren van een vakspecifiek begrippenkader en concepten, nodig om zich van het verleden een wetenschappelijk

Nadere informatie

Handreiking voor het opstellen van het implementatieplan taal en rekenen. Korte versie

Handreiking voor het opstellen van het implementatieplan taal en rekenen. Korte versie Handreiking voor het opstellen van het implementatieplan taal en rekenen Korte versie Colofon Titel Handreiking voor het opstellen van het implementatieplan taal en rekenen Auteur Christel Kuijpers en

Nadere informatie

FRIESE TAAL EN CULTUUR HAVO

FRIESE TAAL EN CULTUUR HAVO FRIESE TAAL EN CULTUUR HAVO SYLLABUS CENTRAAL EXAMEN 2016 Inhoud Voorwoord 6 1 Examenstof van centraal examen en schoolexamen 7 2 Specificatie van de globale eindtermen voor het CE 8 Domein A: Leesvaardigheid

Nadere informatie

Strategisch beleidsplan Stichting Promes 2015-2018

Strategisch beleidsplan Stichting Promes 2015-2018 Strategisch beleidsplan Stichting Promes 2015-2018 Voorwoord. De planperiode van 2011-2014 ligt bijna achter ons en geeft ons reden tot nadenken over de doelen voor de komende vier jaar. Als we terugdenken

Nadere informatie

Colofon. Apps, Alles over uitgeven op mobiel en tablet. Dirkjan van Ittersum ISBN: 978-90-79055-10-4

Colofon. Apps, Alles over uitgeven op mobiel en tablet. Dirkjan van Ittersum ISBN: 978-90-79055-10-4 Colofon Titel Apps, Alles over uitgeven op mobiel en tablet Auteur Dirkjan van Ittersum ISBN: 978-90-79055-10-4 Uitgever InCT Postbus 33028 3005 EA Rotterdam www.inct.nl uitgever@inct.nl Vormgeving en

Nadere informatie

Weten waar we goed in zijn 1

Weten waar we goed in zijn 1 Inburgering als voortdurend proces voor allen Lezing ter gelegenheid van de Conferentie Burgerschapsvorming. Islamitisch Onderwijs Ingeburgerd. Jaarbeursgebouw Utrecht Zaterdag 4 juni 2005. A.M.L. van

Nadere informatie

Een brede kijk op onderwijskwaliteit Samenvatting

Een brede kijk op onderwijskwaliteit Samenvatting Een brede kijk op onderwijskwaliteit E e n o n d e r z o e k n a a r p e r c e p t i e s o p o n d e r w i j s k w a l i t e i t b i n n e n S t i c h t i n g U N 1 E K Samenvatting Hester Hill-Veen, Erasmus

Nadere informatie

De basis van het Boekhouden

De basis van het Boekhouden De basis van het Boekhouden Werkboek Niveau 3 BKB/elementair boekhouden Hans Dijkink de basis van het boekhouden Niveau 3 BKB/elementair boekhouden Werkboek Hans Dijkink Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten

Nadere informatie

Boekhouden geboekstaafd

Boekhouden geboekstaafd Boekhouden geboekstaafd Drs. H. Fuchs S.J.M. van Vlimmeren OPGAVEN Achtste druk Boekhouden geboekstaafd 2 Opgaven Boekhouden geboekstaafd 2 Opgaven Drs. H. Fuchs S. J. M. van Vlimmeren Achtste druk Noordhoff

Nadere informatie

AANSLUITING BIJ VAKKEN & VAKOVERSCHRIJDENDE EINDTERMEN (VOETen)

AANSLUITING BIJ VAKKEN & VAKOVERSCHRIJDENDE EINDTERMEN (VOETen) AANSLUITING BIJ VAKKEN & VAKOVERSCHRIJDENDE EINDTERMEN (VOETen) (VAN KRACHT VANAF SEPTEMBER 200) VOOR DE EERSTE GRAAD 2 2 AANSLUITING BIJ DE VAKKEN aardrijkskunde biologie sociaal-economische initiatie

Nadere informatie

BIJLAGE 1: UITKOMST ONDERZOEK NEWSCHOOL.NU TE HARDERWIJK

BIJLAGE 1: UITKOMST ONDERZOEK NEWSCHOOL.NU TE HARDERWIJK BIJLAGE 1: UITKOMST ONDERZOEK NEWSCHOOL.NU TE HARDERWIJK INHOUD Uitkomst onderzoek Newschool.nu te Harderwijk 3 2 en oordelen per onderliggende onderzoeksvraag 4 3 Samenvattend oordeel 10 Bijlage 1A: Overzicht

Nadere informatie

Vernieuwing geeft méér waarde aan medezeggenschap

Vernieuwing geeft méér waarde aan medezeggenschap 10 Vernieuwing geeft méér waarde aan medezeggenschap Vernieuwing geeft méér waarde aan medezeggenschap Kim van der Hoeven 1. Inleiding Ontwikkelingen in maatschappij en samenleving denk met name aan de

Nadere informatie

Over de Zorgbalans: achtergrond en aanpak

Over de Zorgbalans: achtergrond en aanpak 1 Over de Zorgbalans: achtergrond en aanpak 1.1 De Zorgbalans beschrijft de prestaties van de gezondheidszorg In de Zorgbalans geven we een overzicht van de prestaties van de Nederlandse gezondheidszorg

Nadere informatie

Eric Schneider LEZINGEN TER BEWUSTWORDING. Hebben en zijn

Eric Schneider LEZINGEN TER BEWUSTWORDING. Hebben en zijn Hebben en zijn Eric Schneider LEZINGEN TER BEWUSTWORDING Hebben en zijn Den Haag, 2016 Eerste druk, februari 2016 Vormgeving: Ron Goos Omslagontwerp: Ron Goos Eindredactie: Frank Janse Copyright 2016 Eric

Nadere informatie

Basisstudie in het boekhouden

Basisstudie in het boekhouden OPGAVEN Basisstudie in het boekhouden M.H.A.F. van Summeren, P. Kuppen, E. Rijswijk Zevende druk Basisstudie in het boekhouden Opgavenboek Opgavenboek Basisstudie in het boekhouden M.H.A.F. van Summeren

Nadere informatie