Ter afsluiting van hun presentaties beantwoorden professor Nijhuis en Nathalie Arentsen vragen van de aanwezige Turnermeiden, ouders en begeleiders.

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Ter afsluiting van hun presentaties beantwoorden professor Nijhuis en Nathalie Arentsen vragen van de aanwezige Turnermeiden, ouders en begeleiders."

Transcriptie

1 Motorische problemen bij het Turner syndroom Lezing door Prof. dr. Ria Nijhuis - Van der Sanden (UMC St. Radboud, Nijmegen) t.g.v. Familiedag Turner Contact Nederland, 26 maart Inleiding Professor Nijhuis is als hoogleraar paramedische wetenschappen verbonden aan de afdeling IQ healthcare en werkt op de afdeling Kinderfysiotherapie van het Universitair Medisch Centrum St. Radboud in Nijmegen. Gedurende vijfentwintig jaar had zij een eerstelijns praktijk kinderfysiotherapie in Almelo en in die tijd kwam zij in aanraking met het Turner syndroom. Later promoveerde professor Nijhuis in Nijmegen op het onderwerp "Motorische problemen bij het syndroom van Turner". Een van de elementen bij de belangstelling van professor Nijhuis voor het syndroom van Turner, was een specifiek geval in haar eigen praktijk. Bij het revalideren van een enkelbreuk had een jonge vrouw erg veel problemen bij het aanleren van het lopen met krukken. In eerste instantie bleef het onduidelijk waar de oorzaak lag van dit fenomeen. Toen de vrouw in kwestie op een zeker moment meldde dat zij het syndroom van Turner had is professor Nijhuis verder onderzoek gaan doen. Tot dat moment was zij niet eerder in aanraking gekomen met Turner, maar al snel kwam zij vervolgens in contact met de (bekende) dokter Otten van het St. Radboud Ziekenhuis. Hij vertelde haar alles over het syndroom van Turner en professor Nijhuis raakte zo geïntrigeerd dat ze besloot om verder onderzoek te doen naar de raakvlakken tussen haar specialisatie en het syndroom van Turner. In haar lezing over motorische problemen bij het syndroom van Turner gaat professor Nijhuis in op deze materie. Presentatie & lezing In de kern gaat het bij het syndroom van Turner om een chromosoomafwijking. Bekend zijn de vele onderzoeken naar de invloed van het syndroom op het lichaam van het Turnermeisje of de Turnervrouw. In vaktaal spreekt men over het 'genotype'. Het is opmerkelijk dat er veel minder onderzoek gedaan is naar de consequenties van de chromosoomafwijking op het gedrag van de Turnerpatiënt; het fenotype. Dit komt onder meer omdat gedrag niet alleen wordt bepaald door chromosomen maar ook door erfelijkheid en door de opvoedingsomgeving. Daarnaast is gedrag, voor zowel kinderen als volwassenen, een uniek element. Niemand is gelijk en bij elke persoon is dan ook sprake van een eigen benadering. Die complexiteit kwam ook in vroegere onderzoeken al naar voren. Bv in vroeg onderzoek toonde Benzer al aan bij fruitvliegjes dat één deeltje van de erfelijke aanleg verantwoordelijk was voor drie verschillende gedragselementen: dag-nacht ritme, ritme in de lovesongs en geheugen voor een route naar voedsel. Bij motoriek gaat het ook om gedragselementen. Want motoriek is de enige manier om te communiceren met de buitenwereld; je reageert op wat je waarneemt, en je neemt waar wat je verandert in de omgeving als je beweegt. Dat gebeurt op basis van allerlei prikkels: zien, horen en voelen. Maar het kan ook een reactie zijn op basis van hetgeen je interpreteert in je sociale omgeving. Hoe gedragen andere mensen zich en hoe reageer je daarop. Of begrijpen wat je doet en wat dit betekent voor andere mensen. De vorming van het menselijk brein start direct na de bevruchting en loopt door tot en met het eerste levensjaar. Zenuwen groeien uit, verplaatsen zich en maken onderling verbinding. Na het eerste levensjaar is het brein aangelegd en gaat het leerproces verder door het zelf maken van steeds nieuwe 'verbindingen'. Echter, eenmaal aangeleerd is het moeilijk om iets af te leren. Dus is het van belang om goed na te denken over leerprocessen; hoe pak je zoiets aan. Kortom, bij motoriek gaat het om aanleg, ontwikkeling en leren. 1

2 Het menselijk brein is opgebouwd in drie 'lagen', die ons in staat stellen om binnenkomende informatie in drie stappen te verwerken: a. signaleren; b. herkennen (begrijpen); c. de situatie doorzien. Leerprocessen maken het doorlopen van de bovenstaande stappen (steeds) sneller en gaandeweg hoeft er niet of nauwelijks meer bij nagedacht te worden. Echter, het consequent en/of snel uitvoeren van dergelijke stappen is niet altijd zo logisch voor iemand met Turner. Iemand met Turner kan problemen hebben met 'visuospatieel' inzicht: het bepalen van vorm en richting (rekenen), taken op het gebied van ruimtelijke positie en oriëntatie (bepalen van strategie) en taken die constructieve elementen bevatten (herkennen van 'grondvormen'). In de visuele waarneming van de mens bevinden zich twee belangrijke hersenbanen. Via de ene baan loopt de informatie over waar iets zich bevindt en via de andere baan loopt de informatie over wat het is, herkennen van de structuren. Meisjes en vrouwen met het syndroom van Turner kunnen over het algemeen prima aangeven wat iets, herkennen de structuren maar het duiden van de locatie en de positie van onderdelen ten opzichte van elkaar kan echter een stuk lastiger zijn. Het geven en vragen van een mondelinge toelichting maakt het proces wel makkelijker. Ergo, met vertellen en uitleggen kunnen problemen en verwarring worden voorkomen. Het goed op elkaar afstemmen van het visuospatieel werkgeheugen en de motoriek is een kwestie van oefenen. Het (in toenemende mate) 'geautomatiseerd' leggen van die relatie stelt iemand in staat om handelingen zonder (veel) aandacht uit te voeren. Wij hebben het hier over de zogenoemde 'executieve functies'. Het steeds weer en zo flexibel mogelijk nemen van beslissingen (go/no go). Verlopen de executieve functies trager dan kost het nemen van beslissingen meer tijd en inspanning. Het kost moeite om het hoofd te bieden aan andere en wisselende situaties en de neiging ontstaat om (star) vast te houden aan bekende patronen en handelingen. Samenvattend kan gesteld worden dat er sprake kan zijn van de volgende aspecten bij Turnermeisjes en -vrouwen: Ze zijn 'onhandig' en trager in de visuele waarneming en het bedenken en uitvoeren van reacties. Ze hebben moeite met sociale interactie en non-verbale communicatie. Snelle, routinematige handelingen zijn lastig en ze leren niet door 'trial & error' (leren van je fouten). Ze kampen met een verminderde flexibiliteit. Tegenover dit alles staat wel dat Turnermeisjes en -vrouwen zich kenmerken door een enorm doorzettingsvermogen. Hun verstand is uitstekend in orde en wanneer ze het goed gebruiken kunnen ze veel bereiken. Wanneer de mens beweegt moet hij/zij eerst nagaan wat en hoe er gehandeld moet worden en vervolgens moet de handeling voorbereid, uitgevoerd en eventueel gecorrigeerd worden. Bij haar onderzoek heeft professor Nijhuis daarom gekeken naar de belangrijke elementen van 'planning' (besluit tot een actie) en 'uitvoering' (de actie). Met als centrale vraag of er bepaald kan worden op welk vlak er sprake is van een tekortkoming of afwijking. Zit dat in de planningsfase of ook in de uitvoeringsfase. Dit is belangrijk om te weten bij het bepalen van de vereiste behandeling en oefening. Daartoe heeft professor Nijhuis de zogenoemde 'schrijftaken' ontwikkeld; vanuit de gedachte dat iedereen dergelijke taken moet kunnen leren. 2

3 Bij deze methodiek wordt met behulp van een computerblad gekeken hoe er wordt bewogen, waar er wordt bewogen, hoe snel er wordt bewogen en of er fouten worden gemaakt in het te volgen patroon. De uitkomst van dit onderzoek was helder: Turnermeisjes en -vrouwen zijn even accuraat en nauwkeurig als vrouwen zonder Turner. Zowel bij makkelijke als moeilijke taken is iemand met Turner trager. Bij het uitvoeren van taken is de 'planning' in orde maar ligt het probleem bij de uitvoering. Tijd en snelheid zijn belangrijke factoren bij de motoriek en het onderzoek toonde aan dat er op deze elementen getraind moet worden. Dat trainen kan op twee manieren: impliciet en expliciet. Impliciet leren doet men door het te doen; bijvoorbeeld een taal leren door ernaar te luisteren en de taal te spreken. Bij expliciet leren gaat het om het vergaren van kennis om vervolgens met die kennis iets te kunnen doen. Ook bij motoriek gaat het om zowel impliciet als expliciet leren. Daartoe zijn de zogenoemde motorprogramma's ontwikkeld. Motorprogramma wil zeggen dat de mens 'software' opneemt in zijn geheugen om allerlei bewegingen te kunnen uitvoeren. Er zijn vier belangrijke aandachtspunten bij het aanleren van motorprogramma's: aanmoediging en motivatie (duidelijk zijn in beoordeling goed of fout) instructie (controleren of de opdracht is begrepen) oefenomgeving (bewust maken van en oefenen met snelheid en veranderende omgeving) feedback (maak aanpak en resultaat duidelijk) Ter afsluiting somt professor Nijhuis de belangrijkste aandachtspunten op. Voor kinderfysiotherapeuten is in het boek Kinderfysiotherapie informatie beschikbaar over de achtergronden van Turner, de bijzondere aandachtspunten en oefeningen en met instructies voor behandeling en oefening. Het is belangrijk om aan professionals zoals leraren, begeleiders en sportinstructeurs uitleg te geven over leer- en omgangsaspecten die bij Turner aan de orde kunnen zijn. Kijk goed naar sterke en zwakke kanten bij school-, beroeps- en vrijetijdskeuze. Schrik niet terug voor het (herhaald) bespreken van de (on)mogelijkheden van je kind met leraren, begeleiders en andere betrokkenen. Zorg voor een goede en regelmatige monitoring van de ontwikkelingen bij opleiding en beroep en zorg voor een goede en kansrijke overgang van school naar praktijk. Win van allerlei kanten (multidisciplinair) advies in over de situatie en mogelijkheden van het kind, de ontwikkelingen thuis, op school en in de vrije tijd. In aansluiting op de lezing van professor Nijhuis geeft kinderfysiotherapeute Nathalie Arentsen een presentatie over haar ervaringen. Zij is Turnervrouw en heeft zowel zelf als in haar dagelijkse beroepspraktijk te maken met de aandachtspunten op motorisch gebied. Nathalie is 28 jaar en komt dagelijks in aanraking met kinderen die motorische problemen hebben. Het syndroom van Turner kent een grote variëteit qua aandoeningen en afwijkingen en bij elk Turnermeisje is er weer sprake van een ander patroon. Bij Nathalie werd Turner pas op twaalfjarige leeftijd vastgesteld. Haar groei bleef achter en daarom werd de dokter geraadpleegd. Uiteindelijk kwam haar lengte uit op 1.52 meter en ten opzichte van de groeicurve die Nathalie toont in haar presentatie, bevindt haar lengte zich aan de positieve kant van de schaal die voor Turnermeisjes en vrouwen wordt gehanteerd. 3

4 In haar presentatie staat Nathalie vervolgens stil bij de uiterlijke kenmerken die, naast de geringere lichaamslengte, voor kunnen komen bij Turnermeisjes en vrouwen. Bijvoorbeeld: de plooien in nek en hals, de lage haargrens, de laagstaande oren, de brede neusbrug en nagelbedden, de verminderde secundaire geslachtskenmerken, het lymfoedeem op hand- en voetrug en de uitstaande ellebogen. Daarnaast zijn er lichamelijke 'risicogebieden'. Zoals de kans op onvruchtbaarheid, hart- en nieraandoeningen. Tevens stipt Nathalie de verschillende medisch specialisten aan, die een rol kunnen spelen bij de begeleiding en behandeling van Turnermeisjes en vrouwen. Bijvoorbeeld: kinderarts, gynaecoloog, cardioloog, uroloog en psycholoog. In de verschillende levensfasen zijn er ook specifieke aandachtspunten bij het syndroom van Turner. Zuigelingleeftijd Gedurende deze levensfase kan er sprake zijn van problemen in de mondmotoriek (moeilijk slikken) en van een zogenoemde asymmetrische houding. Schoolleeftijd In deze leeftijdsfase vallen met name de motorische afwijkingen op, de traagheid, het gebrek aan inzicht en kunnen psychosociale problemen zich aandienen. Ook kunnen zaken aan de orde komen zoals het moeite hebben met rekenen, met de links-rechtscoördinatie en met activiteiten zoals fietsen, sporten en het inschatten van verkeerssituaties. Als ervaringsdeskundige kan Nathalie veel van haar patiëntjes erg goed aanvoelen en snel verder helpen met de tips en trucjes die zij in de loop der jaren verzameld heeft. Ook is geduld en doorzettingsvermogen van belang want de leercurve is bij Turnermeiden wat langer dan gebruikelijk. Maar uiteindelijk komen ze zeker waar ze willen zijn. Volwassen leeftijd Mimiek en non-verbale communicatie blijven ook na de kinderjaren een aandachtspunt. Zaken als perceptie, timing en handelen, komen ook regelmatig aan bod. Niet alleen in het beroepsleven maar bijvoorbeeld ook bij het leren autorijden. Nathalie heeft even moeten zoeken voordat ze een instructeur vond die zich kon inleven in haar situatie. Maar toen zij hem had gevonden haalde ze haar rijbewijs sneller dan verwacht. De goede 'programmering' van haar motoriek stelt Nathalie nu in staat om, zonder er bewust bij na te denken, alle (complexe) handelingen uit te voeren die nodig zijn bij het autorijden. Ter ondersteuning van haar motorische ontwikkeling heeft Nathalie veel baat gehad bij paardrijden en dansen. Haar geduldige paard maakte het mogelijk om stap voor stap te werken aan de kracht, de balans en de beheersing die nodig zijn voor het beoefenen van de paardensport. Het dansen heeft Nathalie enorm geholpen bij het zich bewust worden van haar lichaam, het zichzelf presenteren en het omgaan met de mimiek die juist bij het uitvoeren van een dans zo belangrijk is. Natuurlijk zijn sport en vrije tijd niet de enige elementen die Nathalie vooruit hebben geholpen. Gesteund door haar familie, vrienden en begeleiders heeft ze haar studie kunnen volbrengen. Nu kan ze als kinderfysiotherapeute jonge kinderen en Turnermeisjes helpen bij de soms moeilijke weg die ze moeten gaan. Maar wel vanuit de motivatie en de wetenschap dat ze met goede begeleiding, oefening en ondersteuning het ver kunnen schoppen. Ter afsluiting van hun presentaties beantwoorden professor Nijhuis en Nathalie Arentsen vragen van de aanwezige Turnermeiden, ouders en begeleiders. 4

5 Vragenronde Motoriek lezing TCN Familiedag, 26 maart 2011 Vraag: Hoe staat het met de vakkennis bij fysiotherapeuten, leraren e.a. op het specialistische gebied van motoriek bij Turnermeiden en -vrouwen? Antwoord: Kinderfysiotherapeuten zijn op de hoogte; in het boek Kinderfysiotherapie wordt het een en ander behandeld. Bij scholen ligt de situatie anders, die schuiven alles onder de noemer 'non verbal learning disorder' en op het syndroom van Turner wordt niet specifiek ingegaan. Ter aanvulling attendeert het bestuur de vraagsteller op de TCN-informatiemap. Een van de daarin opgenomen boekjes gaat onder meer in op het aspect motoriek. Het betreffende boekje is ook los verkrijgbaar en kan bijvoorbeeld meegenomen worden naar school en/of dienen als geheugensteuntje bij het gesprek met leraren en begeleiders. Vraag: Zijn dansen en paardrijden bij uitstek geschikt voor Turnermeiden en vrouwen? Antwoord: Ja, het is een veel voorkomende combinatie van activiteiten. Vooral bij het dansen ervaren Turnermeiden en vrouwen het gevoel van- en het werken met het eigen lichaam als bijzonder positief. Met betrekking tot het paardrijden is het bekend dat het paard de motoriek van de berijder ondersteunt en zich aanpast aan de berijder. In dat kader past ook het werken met diversen simulatoren (rijsimulator, skisimulator, e.d.), de simulator ondersteunt de betrokkene bij het aanleren en het gecoördineerd maken van bewegingen en handelingen. Verder zijn sporten aan te raden als badminton, tennis, maar ook judo. Het is belangrijk een sport te kiezen die overzichtelijk is, dis is vaak makkelijker als teamsporten in een snel veranderende omgeving. Vraag: Is er een methode die kan bijdragen tot de ontwikkeling van zelfbewustzijn en het verminderen van onzekerheid bij Turnermeiden die worstelen met hun lichaamslengte? Antwoord: Nathalie Arentsen geeft aan dat voor haar het werken met kinderen een bijzonder positieve invloed heeft gehad op de acceptatie van haar lengte en de ontwikkeling van een stevig zelfbewustzijn. Natuurlijk werkt ook een goede ondersteuning in de eigen leefomgeving bij zaken die te maken hebben met acceptatie en zelfbewustzijn. Ook geeft zij aan veel gehad te hebben aan een assertiviteitstraining die zijn gevolgd heeft, dit heeft haar bewust gemaakt van haar eigen sterkten en zwakten in de sociale communicatie. Vraag: Waarom is het dansen zo goed voor Turnermeiden en -vrouwen? Antwoord: Voordat je een dans beheerst moet er veel geoefend worden. Bewegingen en passen worden heel vaak en met aandacht herhaald en juist daardoor kan een Turnermeid of - vrouw het dansen gaan beheersen. Het uiteindelijk bereiken van resultaat heeft positieve effecten op het zelfbewustzijn. Vraag: Zijn hoofdpijnklachten symptomatisch voor Turnermeisjes? Antwoord: Niet specifiek, wel komen vaak aspecten aan de orde als het te weinig bewegen en het ervaren van te veel piekeren en spanningen. Vraag: Kunnen klachten over spierpijn voortkomen uit de behandeling met groeihormoon? Antwoord: Ondanks veel onderzoek is het nog niet duidelijk of groeihormoon kan leiden tot spierklachten. Groeipijnen komen bij alle kinderen voor en het is nog steeds de vraag of 5

6 'groeipijn' ook feitelijk het gevolg is van de groei. Het zijn vervelende klachten, maar gelukkig van voorbijgaande aard. Groeipijn en spierpijn kunnen bestreden worden met warmte (warm bad, douche, bedkruik, e.a.) Vraag: Hoe kun je zorgen voor de benodigde extra aandacht voor je Turnerdochter bij het sporten? Antwoord: Hier helpt maar een ding: het steeds weer vragen van aandacht en geven van uitleg aan de betrokken leraren, instructeurs en begeleiders. Dat klinkt lastig en vraagt steeds weer energie, maar het is de manier om je dochter ter zijde te staan.een advies bij een kinderfysiotherapeut kan hierbij helpen, zodat er wat gerichte instructies naar de trainer kunnen worden gegeven. Vraag: Is er, op het vlak van motoriek, een relatie tussen Turner en gedragsproblematiek? Antwoord: Er zijn net nieuwe onderzoeken die een relatie beschrijven tussen de oorsprong van het X-chromosoom en gedragskenmerken, dus of het X-chromosoom van de vader (paternaal) is of van de moeder (maternaal). Het is bekend dat bij de aanwezigheid van het paternaal chromosoom gedrags- en contactproblemen meer voorkomen. Ook is beschreven dat er Turnermeiden zijn die ondanks hun traagheid wel erg druk en ongeconcentreerd zijn (ADHD). Het is nog niet standaard mogelijk om de oorsprong van het X-chromosoom te bepalen wel is het van belang in een zo vroeg mogelijk stadium oog te hebben voor de gedragskenmerken; daar kan vervolgens bij de behandeling op ingespeeld worden. Vraag: Wat wordt er bij de fysiotherapie behandeld en welk resultaat kan men verwachten? Antwoord: Uitgangspunt blijft de hulpvraag waarmee ouders en/of kind bij de therapeut komen. De oefeningen kunnen bijvoorbeeld gericht zijn op het ontwikkelen van spierkracht, het aanleren van evenwichtsgevoel of het verbeteren van de conditie of van het uithoudingsvermogen. Maar ook worden juist die vaardigheden getraind die voor het kind op dat moment heel belangrijk zijn op school, thuis of bij het sporten. De precieze inhoud, het beoogde doel en de duur van de behandeling worden altijd afgestemd op de situatie van het kind. Ook kan de fysiotherapeut geraadpleegd worden bij vragen over geschikte sportbeoefening. Vraag: Is er bij Turnermeisjes vaak sprake van een verminderde conditie? Antwoord: Om te beginnen moet vastgesteld worden of er sprake is van aangeboren hartafwijkingen. Daarnaast is bekend dat veel Turnermeiden minder spierkracht hebben; die moet door oefening verbeterd worden. Oefent men niet of te weinig dan zit het lichaam steeds te snel tegen de inspanningsgrens. Passiviteit is kenmerkend voor veel syndromen en dit geldt ook voor Turner. Daarom is het zaak om het bewegen en sporten goed te stimuleren. Het regelmatig in beweging zijn zorgt er voor dat ook Turnermeiden en -vrouwen zich een stuk prettiger voelen. 6

Afd. Kinderfysiotherapie. Afd. Kinderfysiotherapie

Afd. Kinderfysiotherapie. Afd. Kinderfysiotherapie Een syndroom, wat nu? Prof. dr. Ria Nijhuis-van der Sanden Hoofd Kinderfysiotherapie, UMC ST Radboud Hoogleraar paramedische wetenschappen, IQ Healthcare Met hulp van: Jeanne van der Burgt Annette van

Nadere informatie

Fysiotherapie voor kinderen. Afdeling Fysiotherapie

Fysiotherapie voor kinderen. Afdeling Fysiotherapie 00 Fysiotherapie voor kinderen Afdeling Fysiotherapie 1 Spelenderwijs ontwikkelen kinderen hun zintuigen en motoriek. Meestal gaat dat goed en bijna ongemerkt. Maar bij sommige kinderen duurt het langer

Nadere informatie

UMCG Centrum voor Revalidatie locatie Beatrixoord Coördinatiestoornis bij kinderen en jongeren

UMCG Centrum voor Revalidatie locatie Beatrixoord Coördinatiestoornis bij kinderen en jongeren UMCG Centrum voor Revalidatie locatie Beatrixoord Coördinatiestoornis bij kinderen en jongeren Developmental Coordination Disorder (DCD) Wat staat er in deze folder? Inleiding voor ouders 1 Informatie

Nadere informatie

Peuterrevalidatie. Bijzondere aandacht voor uw peuter

Peuterrevalidatie. Bijzondere aandacht voor uw peuter Peuterrevalidatie Bijzondere aandacht voor uw peuter Bijzondere aandacht voor uw peuter Op eigen benen staan, de eerste stapjes zetten, de eerste woordjes zeggen. Deze spontane stappen in de ontwikkeling

Nadere informatie

Inleiding. Autisme & Communicatie in de sport

Inleiding. Autisme & Communicatie in de sport Sanne Gielen Inleiding Starten met een nieuwe sport is voor iedereen spannend; Hoe zal de training eruit zien? Zal de coach aardig zijn? Heb ik een klik met mijn teamgenoten? Kán ik het eigenlijk wel?

Nadere informatie

Motorisch functioneren in Noonan syndroom: Een interview met Noonan syndroom personen en/of hun ouders

Motorisch functioneren in Noonan syndroom: Een interview met Noonan syndroom personen en/of hun ouders Motorisch functioneren in Noonan syndroom: Een interview met Noonan syndroom personen en/of hun ouders Ellen Croonen, AIOS kindergeneeskunde Radboudumc Inhoudsopgave Achtergrond Doel Methode Resultaten

Nadere informatie

Downsyndroom In dit informatieblad leest u meer over Downsyndroom. Pagina 1 van 3

Downsyndroom In dit informatieblad leest u meer over Downsyndroom. Pagina 1 van 3 Downsyndroom In dit informatieblad leest u meer over Downsyndroom. Pagina 1 van 3 Wat is Downsyndroom? Downsyndroom is een aangeboren aandoening. Het wordt veroorzaakt door een extra chromosoom. Chromosomen

Nadere informatie

Cursus en Thema 2015. voor mantelzorgers en vrijwilligers

Cursus en Thema 2015. voor mantelzorgers en vrijwilligers Cursus en Thema 2015 voor mantelzorgers en vrijwilligers VRIJWILLIGERS Basiscursus (voor nieuwe vrijwilligers) Aantal bijeenkomsten: 4 In vier bijeenkomsten maken nieuwe vrijwilligers kennis met diverse

Nadere informatie

Inleiding psycho-educatie ASS bij volwassenen

Inleiding psycho-educatie ASS bij volwassenen Inleiding psycho-educatie ASS bij volwassenen Dit is de inleiding van de psycho-educatie modules. Aan de hand van deze modules geven we meer informatie over hoe autismespectrumstoornissen (ASS) zich uiten

Nadere informatie

ogen en oren open! Luister je wel?

ogen en oren open! Luister je wel? ogen en oren open! Luister je wel? 1 Verbale communicatie met jonge spelers Communiceren met jonge spelers is een vaardigheid die je van nature moet hebben. Je kunt het of je kunt het niet. Die uitspraak

Nadere informatie

MEE Nederland. Raad en daad voor iedereen met een beperking. Moeilijk lerend. Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind

MEE Nederland. Raad en daad voor iedereen met een beperking. Moeilijk lerend. Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind MEE Nederland Raad en daad voor iedereen met een beperking Moeilijk lerend Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind Moeilijk lerend Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind Inhoudsopgave

Nadere informatie

Bijlage: Voorbeeldschema van mijlpalen in de verschillende ontwikkelingsgebieden

Bijlage: Voorbeeldschema van mijlpalen in de verschillende ontwikkelingsgebieden Bijlage: Voorbeeldschema van mijlpalen in de verschillende sgebieden Ontwikkeling 4-6 jaar 7-9 jaar 10-12 jaar Taal Opbouwen basiswoordenschat. Woordenschat en zinsbouw neemt sterk toe. Redelijk tot goed

Nadere informatie

Beter zien is beter leven

Beter zien is beter leven Beter zien is beter leven Wij helpen u en uw kind graag om beter te zien. Oogonderzoek en visuele training bij: Lees- en leerproblemen NLD Dyslexie Hoofdpijn Vermoeide ogen Concentratieproblemen Klachten

Nadere informatie

Polikliniek kinderfysiotherapie

Polikliniek kinderfysiotherapie Polikliniek kinderfysiotherapie De behandelend arts van uw kind heeft met u gesproken over een motorisch onderzoek op de polikliniek kinderfysiotherapie in het Radboudumc. In deze folder vindt u informatie

Nadere informatie

Ontdek je kracht voor de leerkracht

Ontdek je kracht voor de leerkracht Handleiding les 1 Ontdek je kracht voor de leerkracht Voor je ligt de handleiding voor de cursus Ontdek je kracht voor kinderen van groep 7/8. Waarom deze cursus? Om kinderen te leren beter in balans te

Nadere informatie

KBOEM-B voor kinderen. Verbeteren van looppatroon door botox en revalidatie

KBOEM-B voor kinderen. Verbeteren van looppatroon door botox en revalidatie KBOEM-B voor kinderen Verbeteren van looppatroon door botox en revalidatie Inhoudsopgave Inleiding 3 Waarom een opname? 3 Wat is KBOEM-B? 4 Voor wie? 4 Wat gaan we doen? 5 Wat kunt u als ouder doen? 6

Nadere informatie

Thema. Kernelementen. Emoties Puber- en kinderemotie Eenduidige communicatie

Thema. Kernelementen. Emoties Puber- en kinderemotie Eenduidige communicatie Thema Kernelementen Emoties Puber- en kinderemotie Eenduidige communicatie Tips voor de trainer: Werken met mensen is werken met emotie. Leer emoties als signaal te herkennen, maar niet als leidraad te

Nadere informatie

(Seksuele) voorlichting aan meisjes met het Syndroom van Turner

(Seksuele) voorlichting aan meisjes met het Syndroom van Turner Uw dochter heeft het Syndroom van Turner. Hoe licht u uw dochter voor? In deze folder leest u meer over hoe en wanneer u uw dochter kunt voorlichten over haar aandoening. (Seksuele) voorlichting aan meisjes

Nadere informatie

NLD bij (jong) volwassenen in opleiding en werksituaties

NLD bij (jong) volwassenen in opleiding en werksituaties NLD bij (jong) volwassenen in opleiding en werksituaties Lia Charité praktijk voor psychosociale therapie Lia Charité Notenboom 6 5682 HZ Best Nederland tel: +31499 398302 info@liacharite.nl www.liacharite.nl

Nadere informatie

ADHD. en kinderen (6-12 jaar)

ADHD. en kinderen (6-12 jaar) ADHD en kinderen (6-12 jaar) ADHD, DAAR BEN JE NIET BLIJ MEE Als je bij het buitenspelen een blauwe plek oploopt, dan zit je daar niet mee. Meestal is-ie na een paar dagen weer weg. Bij ADHD is dat anders,

Nadere informatie

Mijn kind heeft een LVB

Mijn kind heeft een LVB Mijn kind heeft een LVB Wat betekent een licht verstandelijke beperking nu precies? Informatie voor ouders van kinderen en jongeren met een licht verstandelijke beperking in de leeftijd van 6 tot 23 jaar

Nadere informatie

Ziekte van Parkinson en Parkinsonisme. Informatie en behandeling

Ziekte van Parkinson en Parkinsonisme. Informatie en behandeling Ziekte van Parkinson en Parkinsonisme Informatie en behandeling Ziekte van Parkinson en Parkinsonisme De ziekte van Parkinson is een chronische progressieve neurologische aandoening. Bij deze ziekte gaat

Nadere informatie

De Hoofdpijncarrousel. Hoofdpijn bij kinderen

De Hoofdpijncarrousel. Hoofdpijn bij kinderen De Hoofdpijncarrousel Hoofdpijn bij kinderen Hoofdpijn bij kinderen Hoofdpijn bij kinderen komt even vaak voor als bij volwassen. Hoofdpijn kan acuut ontstaan of al langer aanwezig zijn waarbij de klacht

Nadere informatie

Voorwoord. Het is wel van belang om altijd eerlijk te zijn wanneer u het er met haar over heeft.

Voorwoord. Het is wel van belang om altijd eerlijk te zijn wanneer u het er met haar over heeft. Voorwoord Deze gids bevat informatie over wat er tot nu toe bekend is over 47,XXX ook wel beter bekend als Trisomie X. Het is geschreven als hulpmiddel om deze genetische aandoening beter te kunnen begrijpen

Nadere informatie

Tussendoelen sociaal - emotionele ontwikkeling - Relatie met andere kinderen

Tussendoelen sociaal - emotionele ontwikkeling - Relatie met andere kinderen Tussendoelen sociaal - emotionele ontwikkeling - Relatie met andere kinderen 1. Kijkt veel naar andere kinderen. 1. Kan speelgoed met andere kinderen 1. Zoekt contact met andere kinderen 1. Kan een emotionele

Nadere informatie

De huid en het brein. Multidisciplinaire expertise bij ontwikkeling, leren en gedrag van kinderen en jongeren met neurofibromatose type 1

De huid en het brein. Multidisciplinaire expertise bij ontwikkeling, leren en gedrag van kinderen en jongeren met neurofibromatose type 1 De huid en het brein Multidisciplinaire expertise bij ontwikkeling, leren en gedrag van kinderen en jongeren met neurofibromatose type 1 Het Centrum voor Neurologische Leer- en ontwikkelingsstoornissen

Nadere informatie

Informatie boekje CO-OP benadering

Informatie boekje CO-OP benadering Informatie boekje CO-OP benadering Cognitive Orientation to daily Occupational Performance Heerlen, 2013 Dit informatieboekje is tot stand gekomen op vraag van therapeuten, ouders, partners en andere betrokkenen.

Nadere informatie

Utrecht, Gooi & Vecht. Ondersteuning bij leven met een beperking. Moeilijk lerend. Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind

Utrecht, Gooi & Vecht. Ondersteuning bij leven met een beperking. Moeilijk lerend. Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind Utrecht, Gooi & Vecht Ondersteuning bij leven met een beperking Moeilijk lerend Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind Inhoudsopgave Wat betekent het dat uw kind moeilijk lerend is en wat 3

Nadere informatie

Onze praktijk. Fysiotherapie. Manuele therapie. Kinderfysiotherapie. Sportfysiotherapie. Sporten onder begeleiding. Echografie. Voeding.

Onze praktijk. Fysiotherapie. Manuele therapie. Kinderfysiotherapie. Sportfysiotherapie. Sporten onder begeleiding. Echografie. Voeding. Onze praktijk Fysiotherapie Manuele therapie Kinderfysiotherapie Sportfysiotherapie Sporten onder begeleiding Echografie Voeding (Orthomoleculaire geneeskunde) Dry Needling Moderne praktijk Paramedisch

Nadere informatie

Seksualiteit bij jongeren met een (chronische) aandoening

Seksualiteit bij jongeren met een (chronische) aandoening Seksualiteit bij jongeren met een (chronische) aandoening Op de polikliniek van het Universitair Kinderziekenhuis St Radboud ziekenhuis willen wij je met deze folder informatie geven over seksualiteit

Nadere informatie

Herkennen van en omgaan met mensen met een lichte verstandelijke beperking

Herkennen van en omgaan met mensen met een lichte verstandelijke beperking Herkennen van en omgaan met mensen met een lichte verstandelijke beperking Doelgroep s Heeren Loo, Almere: Alle leeftijden: kinderen, jongeren & volwassenen (0 100 jaar) Alle niveaus van verstandelijke

Nadere informatie

Wat is kinderfysiotherapie en wanneer is het nodig?

Wat is kinderfysiotherapie en wanneer is het nodig? De Klimboom De Klimboom is een centrum voor hulp aan kinderen die problemen hebben in het bewegen, de communicatie en het gedrag en heeft als visie dat bij kinderen met complexe problematiek een multidisciplinaire

Nadere informatie

Peter Beek Hoogleraar coördinatiedynamica Vrije Universiteit Amsterdam

Peter Beek Hoogleraar coördinatiedynamica Vrije Universiteit Amsterdam Peter Beek Hoogleraar coördinatiedynamica Vrije Universiteit Amsterdam Zijn wetenschappelijke werk heeft in de afgelopen drie jaar plaats moeten maken voor de taken die verbonden zijn aan de functie van

Nadere informatie

Videofeedback bij Techniektraining. Trainer / instructeur 3

Videofeedback bij Techniektraining. Trainer / instructeur 3 Videofeedback bij Techniektraining Trainer / instructeur 3 1 KNZB 2007 Opleiding Trainer / Instructeur 3 2 Colofon Deze reader is een uitgave van de Koninklijke Nederlandse Zwembond Wattbaan 31 49, 3439

Nadere informatie

www.prenatalescreening.nl

www.prenatalescreening.nl Downsyndroom In dit informatieblad leest u meer over Downsyndroom. De informatie is bedoeld voor aanstaande ouders die meer willen weten over deze aandoening, omdat zij overwegen de combinatietest te laten

Nadere informatie

Tussendoelen domein SOCIAAL EMOTIONELE ontwikkeling. Zelfbeeld. *bron: SLO ;6 4 4;6 5 5;6 6 6,6 7

Tussendoelen domein SOCIAAL EMOTIONELE ontwikkeling. Zelfbeeld. *bron: SLO ;6 4 4;6 5 5;6 6 6,6 7 1 Tussendoelen domein SOCIAAL EMOTIONELE ontwikkeling Zelfbeeld 1. Gebruikt en begrijpt het woord wij. 2. Ontdekt verschillen en overeenkomsten tussen zichzelf en de anderen in de groep. 3. Toont non-verbaal

Nadere informatie

Dans & drama o.b.s. De Eiber Dedemsvaart Januari 2015

Dans & drama o.b.s. De Eiber Dedemsvaart Januari 2015 Dans & drama o.b.s. De Eiber Dedemsvaart Januari 2015 Inleiding 2 INLEIDING DANS Leerlingen in het basisonderwijs dansen graag. Het sluit aan bij hun natuurlijke creativiteit, fantasie en bewegingsdrang.

Nadere informatie

MEE. Ondersteuning bij leven met een beperking. Omgaan met mensen met een licht verstandelijke beperking. Voor verwijzers

MEE. Ondersteuning bij leven met een beperking. Omgaan met mensen met een licht verstandelijke beperking. Voor verwijzers MEE Ondersteuning bij leven met een beperking Omgaan met mensen met een licht verstandelijke beperking Voor verwijzers Omgaan met mensen met een licht verstandelijke beperking Veel mensen met een licht

Nadere informatie

Hersenschudding Volwassenen en kinderen > 6 jaar. Afdeling Spoedeisende Hulp

Hersenschudding Volwassenen en kinderen > 6 jaar. Afdeling Spoedeisende Hulp 00 Hersenschudding Volwassenen en kinderen > 6 jaar Afdeling Spoedeisende Hulp U of een van uw naasten heeft een hersenschudding opgelopen door een ongeluk of plotselinge beweging van het hoofd. Dit wordt

Nadere informatie

Plenaire opening. Themamiddag Wil ik het weten? En dan? 28 september 2013

Plenaire opening. Themamiddag Wil ik het weten? En dan? 28 september 2013 Plenaire opening Themamiddag Wil ik het weten? En dan? 28 september 2013 Opening door Anke Leibbrandt Iedereen wordt van harte welkom geheten namens de BVN en de programmacommissie erfelijkheid (betrokken

Nadere informatie

Hoofdpijn Duizeligheid Vermoeidheid Concentratieproblemen Vergeetachtigheid

Hoofdpijn Duizeligheid Vermoeidheid Concentratieproblemen Vergeetachtigheid Hersenschudding In deze folder vertellen we wat de gevolgen van een hersenschudding kunnen zijn en wat u kunt verwachten tijdens het herstel. Ook geven we adviezen over wat u het beste wel en niet kunt

Nadere informatie

Inge Test 07.05.2014

Inge Test 07.05.2014 Inge Test 07.05.2014 Inge Test / 07.05.2014 / Bemiddelbaarheid 2 Bemiddelbaarheidsscan Je hebt een scan gemaakt die in kaart brengt wat je kans op werk vergroot of verkleint. Verbeter je startpositie bij

Nadere informatie

FIA: Fibromyalgie In Actie

FIA: Fibromyalgie In Actie FIA: Fibromyalgie In Actie Groepsbehandeling fibromyalgie Sterk in beweging Inhoud Inleiding 3 Fibromyalgie 3 Voor wie is deze behandeling? 3 Wat is het doel van het behandelprogramma? 3 Screening 4 Intake

Nadere informatie

Doordat bewegen en uitvoeren van activiteiten moeilijker gaat, voelt een kind met DCD zich soms onzeker. Ook kan het activiteiten spannend vinden.

Doordat bewegen en uitvoeren van activiteiten moeilijker gaat, voelt een kind met DCD zich soms onzeker. Ook kan het activiteiten spannend vinden. Onlangs is uw kind gezien in het observatieteam en is de diagnose DCD gesteld. In deze folder leest u wat DCD is, wat de behandeling bij Libra Revalidatie & Audiologie locatie Blixembosch inhoudt en hoe

Nadere informatie

Libra R&A locatie Blixembosch. Multiple Sclerose

Libra R&A locatie Blixembosch. Multiple Sclerose Libra R&A locatie Blixembosch MS Multiple Sclerose Deze folder is bedoeld voor mensen met multiple sclerose (MS) die worden behandeld bij Libra Revalidatie & Audiologie locatie Blixembosch. Tijdens uw

Nadere informatie

Emotionele Intelligentie

Emotionele Intelligentie Emotionele Intelligentie ubeon Academy Programma Emotionele intelligentie (EQ) staat voor het vermogen om eigen en andermans gevoelens te herkennen en er op effectieve wijze mee om te gaan. 70 % van communicatie

Nadere informatie

Onderzoek en behandeling bij kinderen met visuele problemen door stoornissen in hersenfuncties. Informatie voor verwijzers

Onderzoek en behandeling bij kinderen met visuele problemen door stoornissen in hersenfuncties. Informatie voor verwijzers Onderzoek en behandeling bij kinderen met visuele problemen door stoornissen in hersenfuncties Informatie voor verwijzers Zie jij wat ik zie? Kinderen met CVI Visuele problemen en beperkingen in het dagelijks

Nadere informatie

Executieve functies. PCL Conferentie

Executieve functies. PCL Conferentie Executieve functies PCL Conferentie Wat komt aan bod? Welkom en doel Wat zijn executieve functies? Waarom belangrijk? Wat kunnen we ermee? Evaluatie Starter: pilot SAT Snelheid en Accuratesse Test Instructie:

Nadere informatie

Ergotherapie bij Parkinsonpatiënten ALGEMENE AANDACHTSPUNTEN BIJ DE BEHANDELING

Ergotherapie bij Parkinsonpatiënten ALGEMENE AANDACHTSPUNTEN BIJ DE BEHANDELING Ergotherapie bij Parkinsonpatiënten ALGEMENE AANDACHTSPUNTEN BIJ DE BEHANDELING Observatie Beperkingen komen vaak voor bij volgende motorische activiteiten: Transfers Houding Reiken en grijpen Balans Stappen

Nadere informatie

attitudes zelfstandig leren kennis vaardigheden

attitudes zelfstandig leren kennis vaardigheden zelfstandig leren Leren leren is veel meer dan leren studeren, veel meer dan sneller lijstjes blokken of betere schema s maken. Zelfstandig leren houdt in: informatie kunnen verwerven, verwerken en toepassen

Nadere informatie

Nico bleef altijd rustig, legde dingen goed en duidelijk uit en nam de tijd, net zolang tot je het begreep.

Nico bleef altijd rustig, legde dingen goed en duidelijk uit en nam de tijd, net zolang tot je het begreep. Review van Denice: Beste Nico, Voordat ik bij Nico kwam lessen, zat ik bij een andere rijschool. Bij deze rijschool lukte het maar niet om verbetering te krijgen in mijn rijden. Dit was frustrerend en

Nadere informatie

Nieuwsbrief. Meer zorg op maat via de digitale weg. Wij kunnen de wereld niet veranderen, maar wel inzichtelijker maken. Met het oog op het volgende:

Nieuwsbrief. Meer zorg op maat via de digitale weg. Wij kunnen de wereld niet veranderen, maar wel inzichtelijker maken. Met het oog op het volgende: Nieuwsbrief Meer zorg op maat via de digitale weg Met het oog op het volgende: Wij kunnen de wereld niet veranderen, maar wel inzichtelijker maken. Hebben we binnenkort een geheel vernieuwde website. Natuurlijk

Nadere informatie

ENERGIEK. Bewegingsprogramma bij chronische neurologische aandoeningen

ENERGIEK. Bewegingsprogramma bij chronische neurologische aandoeningen ENERGIEK Bewegingsprogramma bij chronische neurologische aandoeningen Achtergrond Bewegen is goed, voor iedereen! Dat is wat u vaak hoort en ziet in de media. En het is waar, bewegen houdt ons fit en

Nadere informatie

Reflectie gespreksvaardigheden. Gespreksvaardigheden dhr. H.J.J. Korte VD-A240-11 Liza Kester 12003107 Voeding en Diëtetiek 1C1 28 januari 2013

Reflectie gespreksvaardigheden. Gespreksvaardigheden dhr. H.J.J. Korte VD-A240-11 Liza Kester 12003107 Voeding en Diëtetiek 1C1 28 januari 2013 Reflectie gespreksvaardigheden Gespreksvaardigheden dhr. H.J.J. Korte VD-A240-11 Liza Kester 12003107 Voeding en Diëtetiek 1C1 28 januari 2013 Inleiding Tijdens periode twee van blok één zijn er vier lessen

Nadere informatie

Conflict met CASS voorkomen

Conflict met CASS voorkomen Conflict met CASS voorkomen Deze 4 daagse cursus wordt aangeboden op de volgende data: Cursuscode Locatie Regulier of gericht op CASS & verstandelijke data CACF-R-0914 Doetinchem Regulier 15-09-2014 27-10-2014

Nadere informatie

Voor mantelzorgers en vrijwilligers

Voor mantelzorgers en vrijwilligers Voor mantelzorgers en vrijwilligers Cursus en Thema 2014 VRIJWILLIGERS Basiscursus (voor nieuwe vrijwilligers) Aantal bijeenkomsten: 3 In drie bijeenkomsten maken nieuwe vrijwilligers kennis met diverse

Nadere informatie

Back2Basic. Groepsbehandeling voor kinderen en jongeren met chronische pijnklachten op het gebied van houding en beweging

Back2Basic. Groepsbehandeling voor kinderen en jongeren met chronische pijnklachten op het gebied van houding en beweging Back2Basic Groepsbehandeling voor kinderen en jongeren met chronische pijnklachten op het gebied van houding en beweging Inleiding Chronische pijnklachten op het gebied van houding en beweging zijn pijnklachten

Nadere informatie

INZETBAARHEIDS ASSESSMENT

INZETBAARHEIDS ASSESSMENT INZETBAARHEIDS ASSESSMENT Hoe werkt dat? INSTRUCTIE: Vragenlijst: Dit is een vragenlijst die is gemaakt om een beeld te krijgen van je inzetbaarheid. Het is hierom belangrijk dat je de vragenlijst zo eerlijk

Nadere informatie

SCHRIJVEN. Doel workshop. Definitie van schrijven. Soorten schrijfproblemen. Handvatten om het schrijven te verbeteren

SCHRIJVEN. Doel workshop. Definitie van schrijven. Soorten schrijfproblemen. Handvatten om het schrijven te verbeteren SCHRIJVEN Doel workshop Soorten schrijfproblemen Handvatten om het schrijven te verbeteren Definitie van schrijven Schrijven is het op papier zetten van een boodschap Motorische vaardigheid Communicatiemiddel

Nadere informatie

Revalideren. op de Patiënteneenheid Dwarslaesie

Revalideren. op de Patiënteneenheid Dwarslaesie Revalideren op de Patiënteneenheid Dwarslaesie Inleiding U revalideert in de Sint Maartenskliniek of u gaat binnenkort revalideren in de Sint Maartenskliniek op de Patiënteneenheid (PE) Dwarslaesie. Tijdens

Nadere informatie

1. ONDERZOEK. Voorwaarden bij onderzoek:

1. ONDERZOEK. Voorwaarden bij onderzoek: Charter voor onderzoek en behandeling van spraak-, taal- en communicatieproblemen bij de ziekte van Huntington Versie voor zorgmedewerkers, mantelzorgers en patiënten 1. ONDERZOEK Voorwaarden bij onderzoek:

Nadere informatie

Kinderneurologie.eu. Het foetaal alcohol syndroom. www.kinderneurologie.eu

Kinderneurologie.eu. Het foetaal alcohol syndroom. www.kinderneurologie.eu Het foetaal alcohol syndroom Wat is het foetaal alcohol syndroom? Het foetaal alcohol syndroom is een combinatie van aangeboren afwijkingen bij een baby die veroorzaakt zijn door alcohol gebruik van de

Nadere informatie

Waar jongeren met NF1 tegenaan lopen Voorlopige bevindingen SPOT-NF1: een impressie

Waar jongeren met NF1 tegenaan lopen Voorlopige bevindingen SPOT-NF1: een impressie Waar jongeren met NF1 tegenaan lopen Voorlopige bevindingen SPOT-NF1: een impressie De collegezaal zat 31 januari vol met zo n 55 geïnteresseerden die benieuwd zijn naar de voorlopige resultaten van SPOT-NF1.

Nadere informatie

G-Gym. Een. frisse kijk. op Autisme. Marjan Bruurs

G-Gym. Een. frisse kijk. op Autisme. Marjan Bruurs Een frisse kijk op Autisme Marjan Bruurs Autisme anders bekeken (5) Gestructureerde Flexibiliteit Training concreet en voorspelbaar maken Braingym PMT Ontspanningsoefeningen Autisme anders bekeken (1)

Nadere informatie

MEE Utrecht, Gooi & Vecht. Ondersteuning bij leven met een beperking. Omgaan met mensen met een licht verstandelijke beperking.

MEE Utrecht, Gooi & Vecht. Ondersteuning bij leven met een beperking. Omgaan met mensen met een licht verstandelijke beperking. MEE Utrecht, Gooi & Vecht Ondersteuning bij leven met een beperking Omgaan met mensen met een licht verstandelijke beperking Voor verwijzers Omgaan met mensen met een licht verstandelijke beperking Veel

Nadere informatie

Eva Trajectbegeleiding

Eva Trajectbegeleiding RAPPORT CLIËNTAUDIT 2012 / 2013 BLIK op WERK KEURMERK 1 Inhoudsopgave 2 Bevindingen 2.1 Algemeen 2.2 Voortraject inzicht in aanpak 2.3 Uitvoering 2.4 Begeleiding 2.5 Afronding 2.6 Communicatie en bereikbaarheid

Nadere informatie

Stressreductie en stressregulatie Training voor mensen met spanningsklachten

Stressreductie en stressregulatie Training voor mensen met spanningsklachten Stressreductie en stressregulatie Training voor mensen met spanningsklachten In deze folder vindt u informatie over de training Stressreductie en Stressregulatie, die verzorgd wordt door de afdeling Medische

Nadere informatie

Reflectiegesprekken met kinderen

Reflectiegesprekken met kinderen Reflectiegesprekken met kinderen Hierbij een samenvatting van allerlei soorten vragen die je kunt stellen bij het voeren van (reflectie)gesprekken met kinderen. 1. Van gesloten vragen naar open vragen

Nadere informatie

RID, daar kom je verder mee. Jelle wil net als zijn vriendjes naar de havo. Dyscalculie houdt hem niet tegen. Dyscalculiebehandeling

RID, daar kom je verder mee. Jelle wil net als zijn vriendjes naar de havo. Dyscalculie houdt hem niet tegen. Dyscalculiebehandeling RID, daar kom je verder mee Jelle wil net als zijn vriendjes naar de havo. Dyscalculie houdt hem niet tegen. Dyscalculiebehandeling Waarom het RID? Wat is dyscalculie? Een gestructureerde aanpak Ruim 25

Nadere informatie

Horse Sense Redefined

Horse Sense Redefined Horse Sense Redefined (Herdefiniëring van gezond paardengevoel en verstand) 2-daagse EAPD Introductie Cursus In de EAPD - persoonlijke ontwikkeling met behulp van het paard laat Chris zijn studenten zien

Nadere informatie

MRI. fmrt. HELP mijn kind heeft huiswerk! 30-11-2015. Frontaal kwab. In het lichaam kijken zonder het te hoeven openen. Hersenen

MRI. fmrt. HELP mijn kind heeft huiswerk! 30-11-2015. Frontaal kwab. In het lichaam kijken zonder het te hoeven openen. Hersenen HELP mijn kind heeft huiswerk! MRI In het lichaam kijken zonder het te hoeven openen. Hersenen fmrt Frontaal kwab Groei rond het 12e jaar Hersenen bereiden zich voor op snelle groei in puberteit. Use it

Nadere informatie

Sales: een nieuw inzicht

Sales: een nieuw inzicht Vergeet IQ-tests: het werkgeheugen is een betere voorspeller voor een succesvolle carrière dan het IQ. Dit nieuwe inzicht is een van de belangrijke vindingen van psychologisch onderzoek uit de afgelopen

Nadere informatie

Thema. Kernelementen. Oplossingsgericht taalgebruik Voorbeeld van communiceren 10 communicatie-tips

Thema. Kernelementen. Oplossingsgericht taalgebruik Voorbeeld van communiceren 10 communicatie-tips Thema Kernelementen Oplossingsgericht taalgebruik Voorbeeld van communiceren 10 communicatie-tips Tips voor de trainer: Doseer je informatie: less is more. Beoordeel wat je gymnasten doen, niet wie ze

Nadere informatie

Fysiotherapie bij hartrevalidatie. Beweeg- en ontspanningsprogramma

Fysiotherapie bij hartrevalidatie. Beweeg- en ontspanningsprogramma Fysiotherapie bij hartrevalidatie Beweeg- en ontspanningsprogramma Fysiotherapie bij hartrevalidatie Onlangs heeft u een aandoening aan uw hart gehad, zoals een hartoperatie, een hartinfarct en/of een

Nadere informatie

Ontwikkelingsgerichte zorg en fysiotherapie

Ontwikkelingsgerichte zorg en fysiotherapie Ontwikkelingsgerichte zorg en fysiotherapie Een pasgeboren baby heeft tijd nodig om te wennen aan de omgeving buiten de vertrouwde, beschermende omgeving van de baarmoeder. Hij moet zelf gaan ademen en

Nadere informatie

Doel van deze presentatie is

Doel van deze presentatie is Doel van deze presentatie is Oplossingsgericht? Sjoemelen? Evaluatie van de praktische oefening. Verbetersuggesties qua oplossingsgerichtheid (niet met betrekking tot de inhoud van de gebruikte materialen)

Nadere informatie

FOLDER CHEMOTHERAPIE EN BEWEGEN. Door de Discipline Groep Paramedisch SKION 23 februari 2012

FOLDER CHEMOTHERAPIE EN BEWEGEN. Door de Discipline Groep Paramedisch SKION 23 februari 2012 FOLDER CHEMOTHERAPIE EN BEWEGEN Door de Discipline Groep Paramedisch SKION 23 februari 2012 CHEMOTHERAPIE EN BEWEGEN Deze folder is geschreven om u te informeren over het effect van de behandeling voor

Nadere informatie

Mogelijkheden voor kinderen met astma

Mogelijkheden voor kinderen met astma 1 EB 0 ogelijkheden voor kinderen met astma De kinderfysiotherapeut helpt uw kind met astma om vrij en met plezier te bewegen Wat is astma? Uw kind heeft astma. Dat heeft invloed op het dagelijkse leven

Nadere informatie

Naar de kinderfysiotherapeut. Dé specialist in bewegen van kinderen

Naar de kinderfysiotherapeut. Dé specialist in bewegen van kinderen Naar de kinderfysiotherapeut Dé specialist in bewegen van kinderen Spelenderwijs leren bewegen Spelenderwijs ontwikkelen kinderen hun zintuigen en motoriek. Meestal gaat dat goed en bijna ongemerkt. Maar

Nadere informatie

Peuters Groep 1 Groep 2 Groep 3 BP MP EP M1 E1 M2 E2 M3

Peuters Groep 1 Groep 2 Groep 3 BP MP EP M1 E1 M2 E2 M3 1. Omgaan met jezelf, met en met volwassenen Peuters Groep 1 Groep 2 Groep 3 BP MP EP M1 E1 M2 E2 M3 Zelfbeeld Sociaal gedrag belangstelling voor andere kinderen, maar houden weinig rekening met de ander

Nadere informatie

SITUATIONEEL LEIDERSCHAP EN VERZUIM

SITUATIONEEL LEIDERSCHAP EN VERZUIM Trefwoorden Leiderschapsstijl Leidinggeven Verzuim JORINDE MOEKE SITUATIONEEL LEIDERSCHAP EN VERZUIM Waarom wordt er binnen het ene bedrijf of op die ene afdeling veel meer verzuimd dan bij een andere

Nadere informatie

Dubbele identiteit. Anja Bekink! Samenwerking: het CJG van ons allen of ieder voor zich? Door:

Dubbele identiteit. Anja Bekink! Samenwerking: het CJG van ons allen of ieder voor zich? Door: Dubbele identiteit Samenwerking: het CJG van ons allen of ieder voor zich? Door: Programma Welke dubbele identiteit? Wil niet of kan niet? De casus & de cirkel The Matrix & de Verrassingen De professional

Nadere informatie

Methodisch werken binnen Lang Verblijf. woonzorg en dagbesteding

Methodisch werken binnen Lang Verblijf. woonzorg en dagbesteding Methodisch werken binnen Lang Verblijf woonzorg en dagbesteding 1 Inhoudsopgave 1. Inleiding 3 2. Gentle Teaching 4 Middelen 5 Voor wie is Gentle Teaching? 5 3. Competentievergrotend werken 6 Middelen

Nadere informatie

Voorbeeldles RIS-instructie RIS-WRM juni 2009

Voorbeeldles RIS-instructie RIS-WRM juni 2009 Inleiding Voorbeeldles RIS-instructie RIS-WRM juni 2009 Kennismaking Bekijk het ingevulde basis RIS-lesplan en volg de aanwijzingen. Pak de RIS-instructiekaart van de leerling en kijk wat er bij deze les

Nadere informatie

Werk aan je winkel. Jongeren leren communiceren en zichzelf presenteren. Kirsten Barkmeijer & Johan Brokken

Werk aan je winkel. Jongeren leren communiceren en zichzelf presenteren. Kirsten Barkmeijer & Johan Brokken Werk aan je winkel Jongeren leren communiceren en zichzelf presenteren Kirsten Barkmeijer & Johan Brokken Voorwoord Dit boek is geschreven voor jou als trainer, docent of hulpverlener om aan te bieden

Nadere informatie

Beter zien is beter leven

Beter zien is beter leven Beter zien is beter leven Wij helpen u en uw kind graag om beter te zien Oogonderzoek en visuele training bij: Lees- en leerproblemen NLD Dyslexie Hoofdpijn Vermoeide ogen Concentratieproblemen Klachten

Nadere informatie

buikspieroefeningen voor een ideale sixpack

buikspieroefeningen voor een ideale sixpack buikspieroefeningen voor een ideale sixpack 5 GRATIS SIXPACK OEFENINGEN Introductie Zo snel mogelijk een sixpack krijgen, wie wil dat nou niet? Wij van buikspierprogramma hebben de afgelopen jaren studie

Nadere informatie

Verstandelijke beperkingen

Verstandelijke beperkingen 11 2 Verstandelijke beperkingen 2.1 Definitie 12 2.1.1 Denken 12 2.1.2 Vaardigheden 12 2.1.3 Vroegtijdig en levenslang aanwezig 13 2.2 Enkele belangrijke overwegingen 13 2.3 Ernst van verstandelijke beperking

Nadere informatie

Hoe u met fysiotherapie de lichamelijke problemen door een beroerte vermindert

Hoe u met fysiotherapie de lichamelijke problemen door een beroerte vermindert Hoe u met fysiotherapie de lichamelijke problemen door een beroerte vermindert Wat is een beroerte (CVA) precies? De medische term voor een beroerte is CVA, wat staat voor cerebro vasculair accident. Letterlijk

Nadere informatie

ECOP (ergotherapeutisch competentieprofiel)

ECOP (ergotherapeutisch competentieprofiel) ECOP (ergotherapeutisch competentieprofiel) naam cliënt: score: 1 = aanwezig leeftijd cliënt: 2 = passief ondersteunen (1) naam therapeut: 3 = actief ondersteunen (2) situatie: 4 = niet aanwezig belangrijke

Nadere informatie

Kennis en aanpak van ouders met een verstandelijke en/of psychiatrische beperking. Esther Glas & Sandra Segers 10 November 2016

Kennis en aanpak van ouders met een verstandelijke en/of psychiatrische beperking. Esther Glas & Sandra Segers 10 November 2016 Kennis en aanpak van ouders met een verstandelijke en/of psychiatrische beperking Esther Glas & Sandra Segers 10 November 2016 Esther Glas Sandra Segers OUDERSCHAP Stelling 1 Mensen met een verstandelijke

Nadere informatie

Onco-Move. Bewegen tijdens chemotherapie

Onco-Move. Bewegen tijdens chemotherapie Onco-Move Bewegen tijdens chemotherapie Introductie De behandeling van kanker, in het bijzonder de chemotherapie en/of radiotherapie, kan aanleiding zijn tot langdurige vermoeidheid en conditieverlies.

Nadere informatie

& z o r g v e r b r e d i n g

& z o r g v e r b r e d i n g Zelfbeeld en zelfvertrouwen bij jonge kinderen 1 3 sociaal- emotionele ontwikkeling & z o r g v e r b r e d i n g Aangeboren of aangeleerd? José In dit artikel Kuijsters staan we stil bij de vraag, of

Nadere informatie

Omgaan met aandacht- en geheugenproblemen. Café Brein, Uden en Oss, September 2014

Omgaan met aandacht- en geheugenproblemen. Café Brein, Uden en Oss, September 2014 Omgaan met aandacht- en geheugenproblemen Café Brein, Uden en Oss, September 2014 Hersenletsel.. En dan? Helaas is er nog te weinig bekendheid rondom niet-aangeboren hersenletsel (NAH) Filmpje SWZ Wat

Nadere informatie

Cri-du-chat syndroom is zeldzaam. Het komt bij 1 op de ongeveer 50.000 baby s voor. Dat wil zeggen hooguit 4 baby s per jaar in Nederland.

Cri-du-chat syndroom is zeldzaam. Het komt bij 1 op de ongeveer 50.000 baby s voor. Dat wil zeggen hooguit 4 baby s per jaar in Nederland. Voorwoord Ik zal uitleggen waarom ik voor het cri-du-chat syndroom heb gekozen. Ten eerste ligt mijn interesse vooral bij kinderen, met of zonder handicap. Verder wil ik in de toekomst graag kinderen met

Nadere informatie

Hulp bij ADHD. Scholingsaanbod

Hulp bij ADHD. Scholingsaanbod Hulp bij ADHD Dit heeft mijn beeld van ADHD enorm verrijkt. Ik zie nu veel mogelijkheden om kinderen met ADHD goede begeleiding te bieden deelnemer workshop bij Fontys Hogescholen Copyright 2010 Hulp bij

Nadere informatie

Baby s die veel huilen Informatie voor ouders

Baby s die veel huilen Informatie voor ouders Baby s die veel huilen Informatie voor ouders Albert Schweitzer ziekenhuis november 2014 pavo 1177 Inleiding Als uw baby veel huilt gaat u van alles proberen om de oorzaak te vinden. Zeker als uw baby

Nadere informatie

UMCG Centrum voor Revalidatie locatie Beatrixoord Pijnrevalidatie voor kinderen en jongeren

UMCG Centrum voor Revalidatie locatie Beatrixoord Pijnrevalidatie voor kinderen en jongeren UMCG Centrum voor Revalidatie locatie Beatrixoord Pijnrevalidatie voor kinderen en jongeren Informatie voor kinderen, jongeren en ouders Wat staat er in deze folder? Inleiding voor ouders 1 Informatie

Nadere informatie

AANMELDINGSFORMULIER OUDERS VOOR ONDERZOEK EN BEHANDELING VAN DYSLEXIE

AANMELDINGSFORMULIER OUDERS VOOR ONDERZOEK EN BEHANDELING VAN DYSLEXIE AANMELDINGSFORMULIER OUDERS VOOR ONDERZOEK EN BEHANDELING VAN DYSLEXIE De heer en mevrouw ouders / verzorgers van: Voornaam kind: Achternaam kind: Geboortedatum: Geslacht: jongen meisje Verlenen BNT-consult

Nadere informatie

BEGELEIDING LEERLINGEN DYSCALCULIE EN ERNSTIGE REKENPROBLEMEN

BEGELEIDING LEERLINGEN DYSCALCULIE EN ERNSTIGE REKENPROBLEMEN BEGELEIDING LEERLINGEN DYSCALCULIE EN ERNSTIGE REKENPROBLEMEN Begeleiding van leerlingen met ernstige rekenproblemen en/of dyscalculie Definitie van dyscalculie Dyscalculie is een stoornis die gekenmerkt

Nadere informatie