Scenario s voor zeespiegelstijging. Caroline Katsman TU Delft / Vloeistofmechanica

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Scenario s voor zeespiegelstijging. Caroline Katsman TU Delft / Vloeistofmechanica"

Transcriptie

1 Scenario s voor zeespiegelstijging Caroline Katsman TU Delft / Vloeistofmechanica

2 Waarnemingen- wereldgemiddeld grondboringen

3 Waarnemingen- wereldgemiddeld grondboringen reconstructie uit getijdestations > 50 jaar > 100 jaar Tamisiea et al (2014)

4 Waarnemingen- wereldgemiddeld grondboringen reconstructie uit getijdestations satellietmetingen

5 Waarnemingen- wereldgemiddeld gemiddeld tempo: 1.7 mm/jaar ( ) 2.0 mm/jaar ( ) 3.2 mm/jaar ( ) recente snellere stijging te zien in getijdestations en satellietmetingen vergelijkbaar hoog tempo in IPCC 2013

6 Oorzaken voor zeespiegelstijging meer water smeltend landijs veranderingen in waterkringloop warmer water uitzetting oceaan (beweging van het land)

7 Zeespiegel budget eerdere periodes: niet genoeg informatie uitzetting oceaan gletsjers gletsjers Groenland ijskap Groenland ijskap Antarctica rivierafvoer/grondwater totaal gemeten mm/jaar Figuur op basis van IPCC 2013, Tabel 13.1

8 Regionale effecten Rachel Fletcher / To the Denmark Strait expedition / WHOI

9 Regionale zeespiegelverandering smeltwater zelfgravitatie postglaciale opheffing veranderingen in oceaanstromingen

10 Veranderingen in oceaanstromingen weerkaart dynamische zeehoogte (bron: satellietmetingen) bron: AVISO / KNMI

11 Veranderingen in oceaanstromingen dynamische zeehoogte (bron: satellietmetingen) bron: AVISO

12 Veranderingen in oceaandynamica Golf Stroom H afwijkingen zeeniveau als gevolg van zeer sterke El Niño NASA/JPL

13 Veranderingen in oceaandynamica El Niño El Niño Golf Stroom La Niña H 18 nov 2015 wereldgemiddelde zeespiegelstijging afwijkingen zeeniveau als gevolg van zeer sterke El Niño NASA/JPL

14 Trend in zeeniveau januari april 2015 (in mm/jaar) CNES/LEGOS/CLS

15 Klimaatscenario s Rachel Fletcher / To the Denmark Strait expedition / WHOI

16 Broeikasgassen in de atmosfeer Toename van CO 2 in de atmosfeer (metingen op Mauna Loa, Hawaii) NOAA / Scripps Institute of Oceanography

17 Klimaatmodellen klimaatsysteem moet voldoen aan natuurkundige wetten (behoud van energie, impuls, vocht, zout; thermodynamica) in: zonnestraling, broeikasgassen uit: wind, zeestromingen, wolken, neerslag, zeeijs, Bureau of Meteorology Australia

18 Klimaatmodellen Bureau of Meteorology Australia

19 Broeikasscenario s Scenario s voor socio-economische ontwikkeling scenario s voor uitstoot forcering voor klimaatmodel stijging wereldgemiddelde temperatuur IPCC 5AR - WG1 SPM

20 Zeespiegelscenario s Rachel Fletcher / To the Denmark Strait expedition / WHOI

21 Zeespiegelscenario s uitzetting oceaan veranderingen oceaanstromingen gletsjers Groenland Antarctica ZELF- GRAVITATIE postglaciale opheffing opslag op land

22 Zeespiegelscenario s uitzetting oceaan klimaatmodel veranderingen oceaanstromingen gletsjers Groenland Antarctica opslag op land regionaal ijsmodel (smelt/sneeuwval) waarnemingen van dynamica scenario's bevolkingsgroei landgebruik postglaciale opheffing

23 Zeespiegelscenario s uitzetting oceaan klimaatmodel veranderingen oceaanstromingen gletsjers Groenland Antarctica opslag op land regionaal ijsmodel (smelt/sneeuwval) waarnemingen van dynamica scenario's bevolkingsgroei landgebruik postglaciale opheffing

24 Zeespiegelscenario s voor de 21e eeuw Rachel Fletcher / To the Denmark Strait expedition / WHOI

25 Wereldgemiddelde zeespiegelstijging ΔT atmosfeer = C ΔH gemiddeld = m ΔT atmosfeer = C ΔH gemiddeld = m (periode t.o.v ) IPCC 5AR Fig 13.11

26 Lokale afwijkingen van gemiddelde Slangen et al 2014 / IPCC 5AR Fig 13.21a

27 Scenario Nederlandse kust +25 tot +80 cm in 2085 De Vries et al 2014

28 Worst-case scenario s stormvloed zeespiegel piekafvoer Katsman et al 2011 / Deltacommissie 2008

29 Tot slot Regionale effecten zijn van belang, voor het huidige en toekomstige zeeniveau Uitzetting van de oceaan en massaverlies van ijskappen geven de grootste bijdragen aan de zeespiegelstijging in de 21e eeuw De grootste onzekerheid zit in de ijskapbijdragen

Scenario s voor zeespiegelstijging Hoe komen ze tot stand en hoe (on-)zeker zijn ze?

Scenario s voor zeespiegelstijging Hoe komen ze tot stand en hoe (on-)zeker zijn ze? Scenario s voor zeespiegelstijging Hoe komen ze tot stand en hoe (on-)zeker zijn ze? Caroline Katsman TU Delft / Vloeistofmechanica met dank aan: Hylke de Vries (KNMI), Aimée Slangen (CSIRO), Mark Carson

Nadere informatie

Klimaatveranderingstand. wetenschap. Prof Wilco Hazeleger

Klimaatveranderingstand. wetenschap. Prof Wilco Hazeleger Klimaatveranderingstand van de wetenschap Prof Wilco Hazeleger Achtergrond Wetenschap kan nooit absolute zekerheden bieden Het klimaatsysteem is complex Beperkingen in kennis en waarnemingen Beleid wil

Nadere informatie

Literatuur. Eerste uitgave:

Literatuur. Eerste uitgave: Zeespiegel Zeespiegelveranderingen(regionaal) in de eenentwintigste eeuw 14 april 2011 C. Katsman (KNMI), A. Slangen (IMAU/UU), R. van de Wal (IMAU/UU), B. Vermeersen, R. Riva (TU Delft) Hoewel je het

Nadere informatie

KLIMAATVERANDERING. 20e eeuw

KLIMAATVERANDERING. 20e eeuw KLIMAATVERANDERING 20e eeuw Vraag De temperatuur op aarde is in de afgelopen honderd jaar gestegen met 0.2-0.5 C 0.6-0.9 C Antwoord De temperatuur op aarde is in de afgelopen honderd jaar gestegen met

Nadere informatie

De KNMI 14 klimaatscenario s Ontwikkelingen De scenario s Voorbeelden

De KNMI 14 klimaatscenario s Ontwikkelingen De scenario s Voorbeelden De KNMI 14 klimaatscenario s Ontwikkelingen De scenario s Voorbeelden Bart van den Hurk KNMI 2006 2009 2011 2014 KNMI 06 8 jaar verder IPCC 2007 en 2013 IPCC, 2007 IPCC, 2013 IPCC 2007 en 2013 IPCC, 2007

Nadere informatie

Klimaatverandering in internationaal perspectief

Klimaatverandering in internationaal perspectief Klimaatverandering in internationaal perspectief Gaan onze buurlanden uit van dezelfde verandering? Janette Bessembinder Stelling 1 Als de warme golfstroom tot stilstand komt, wordt het in Nederland minstens

Nadere informatie

Zeespiegelstijging langs de Belgische Kust in de tweede helft van de 20 ste eeuw

Zeespiegelstijging langs de Belgische Kust in de tweede helft van de 20 ste eeuw Vlaamse Overheid Agentschap voor Maritieme Dienstverlening en Kust Afdeling kust Vlaamse Hydrografie Oceanografisch Meteorologisch Station Zeespiegelstijging langs de Belgische Kust in de tweede helft

Nadere informatie

KNVWS Delft. Overzicht

KNVWS Delft. Overzicht Het klimaat in de afgelopen en komende 100 jaar KNVWS Delft 17 oktober 2017 Peter Siegmund KNMI Overzicht Het klimaat van de afgelopen 100 jaar: temperatuur, neerslag, diversen Het broeikaseffect Klimaatmodellen

Nadere informatie

Oceaancirculatie en klimaat

Oceaancirculatie en klimaat Oceaancirculatie en klimaat /a010800/a010841/3827_perpetual_ocean-540-master_high.mp4 Caroline Katsman, Andreas Sterl Mondiaal Klimaat (KS/MK) http://svs.gsfc.nasa.gov/vis/a010000/a010800/a010841/ grootschalige

Nadere informatie

Klimaat in de 21 e eeuw

Klimaat in de 21 e eeuw Klimaat in de 21 e eeuw Hoe verandert ons klimaat? J. Bessembinder e.v.a. Opzet presentatie Wat is klimaat(verandering)? Waargenomen klimaatverandering Wat verwachten we wereldwijd en voor Nederland Mogelijke

Nadere informatie

Klimaatverandering. Opzet presentatie

Klimaatverandering. Opzet presentatie Klimaatverandering Mondiaal en in Nederland J. Bessembinder e.v.a. Opzet presentatie Wat is klimaat(verandering)? Het broeikaseffect Waargenomen klimaatverandering Wat verwachten we wereldwijd/in Europa

Nadere informatie

Kenmerk ZKS Doorkiesnummer +31 (0)

Kenmerk ZKS Doorkiesnummer +31 (0) Memo Aan Rijkswaterstaat WVL Datum Van John de Ronde Kenmerk Doorkiesnummer +31 (0)88 33 58 062 Aantal pagina's 23 E-mail john.deronde @deltares.nl Onderwerp Nieuwe inzichten ten aanzien van zeespiegelstijging

Nadere informatie

Klimaatverandering. Opzet presentatie

Klimaatverandering. Opzet presentatie Klimaatverandering Wat kunnen we in de toekomst verwachten? J. Bessembinder e.v.a. Opzet presentatie Wat is klimaat(verandering)? Het broeikaseffect Waargenomen klimaatverandering Wat verwachten we wereldwijd/in

Nadere informatie

Albert Klein Tank, Geert Lenderink, Bernadet Overbeek, Janette Bessembinder, KNMI

Albert Klein Tank, Geert Lenderink, Bernadet Overbeek, Janette Bessembinder, KNMI Klimaatverandering in Nederland Aanvullingen op de KNMI 06 scenario s Albert Klein Tank, Geert Lenderink, Bernadet Overbeek, Janette Bessembinder, KNMI De KNMI klimaatscenario s voor Nederland uit 2006

Nadere informatie

KNMI 06 klimaatscenario s

KNMI 06 klimaatscenario s KNMI 06 klimaatscenario s Hoe verandert ons klimaat? J. Bessembinder e.v.a. Opzet presentatie Wat is klimaat(verandering)? Het broeikaseffect Waargenomen klimaatverandering Klimaatscenario s Mogelijke

Nadere informatie

Klimaatverandering. Opzet presentatie

Klimaatverandering. Opzet presentatie Klimaatverandering Welke extremen kunnen we in de toekomst verwachten? J. Bessembinder e.v.a. Opzet presentatie Wat is klimaat(verandering)? Het broeikaseffect Waargenomen klimaatverandering Klimaatscenario

Nadere informatie

De IPCC-emissiescenario s

De IPCC-emissiescenario s Bijlage 3 Toelichting op door de Deltacommissie gebruikte klimaatscenario s 78 Inleiding Deze bijlage heeft als doel een beknopte achtergrond te geven over klimaatscenario s en om de door de Deltacommissie

Nadere informatie

Gevolgen IJsafsmelting Poolgebieden voor Zeespiegelrijzing. Bert Vermeersen

Gevolgen IJsafsmelting Poolgebieden voor Zeespiegelrijzing. Bert Vermeersen Gevolgen IJsafsmelting Poolgebieden voor Zeespiegelrijzing Bert Vermeersen Regionale Zeespiegelverandering voor de komende 40 jaar? Relatieve zeespiegelverandering t.g.v. continentale ijsmassaverandering

Nadere informatie

NNV-bestuursstandpunt over de samenhang tussen klimaatverandering en energiegebruik

NNV-bestuursstandpunt over de samenhang tussen klimaatverandering en energiegebruik NNV-bestuursstandpunt over de samenhang tussen klimaatverandering en energiegebruik Het klimaat is een complex systeem waarin fysische, chemische en biologische processen op elkaar inwerken. Die complexiteit

Nadere informatie

Bepaling primaire impacten van klimaatsveranderingen

Bepaling primaire impacten van klimaatsveranderingen Bepaling primaire impacten van klimaatsveranderingen Dries Van den Eynde, José Ozer, Stephanie Ponsar Beheerseenheid Mathematisch Model Noordzee Koninklijk Belgisch Instituut voor Natuurwetenschappen Gulledelle

Nadere informatie

KNMI 06 klimaatscenario s

KNMI 06 klimaatscenario s KNMI 06 klimaatscenario s Stof tot nadenken? Opzet presentatie Klimaatverandering en het (versterkte) broeikaseffect Waargenomen klimaatverandering De nieuwe KNMI-klimaatscenario s Mogelijke effecten 1

Nadere informatie

Klimaatverandering en klimaatscenario s in Nederland

Klimaatverandering en klimaatscenario s in Nederland Page 1 of 6 Klimaatverandering en klimaatscenario s in Nederland Hoe voorspeld? Klimaatscenario's voor Nederland (samengevat) DOWNLOAD HIER DE WORD VERSIE In dit informatieblad wordt in het kort klimaatverandering

Nadere informatie

Klimaatprojecties voor de Benelux

Klimaatprojecties voor de Benelux Klimaatprojecties voor de Benelux STUDIEDAG De Schelde in 2050 Antwerpen, 6 oktober 2004 Jules J. Beersma Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut (KNMI) Postbus 201 3730 AE De Bilt Nederland Tel.

Nadere informatie

Klimaatverandering. Klimaatverandering. Klimaatverandering. Klimaatverandering. Klimaatverandering 8-10-2012. Klimaatverandering

Klimaatverandering. Klimaatverandering. Klimaatverandering. Klimaatverandering. Klimaatverandering 8-10-2012. Klimaatverandering Zonne-energie 2012: prijs 21 ct per kwh; 2020 prijs 12 ct kwh Groen rijden; energiehuizen, biologisch voedsel Stimular, de werkplaats voor Duurzaam Ondernemen Stichting Stimular www.stimular.nl 010 238

Nadere informatie

Klimaatverandering: Angst voor de Apocalyps? Feiten en verwachtingen

Klimaatverandering: Angst voor de Apocalyps? Feiten en verwachtingen Klimaatverandering: Angst voor de Apocalyps? Feiten en verwachtingen symposium Klimaatstemming Hoogeschool Leiden vrijdag 9 juni 2017 Leo Meyer ClimateContact-Consultancy Natuurlijk broeikaseffect Natuurlijke

Nadere informatie

Tijdsafhankelijke klimaatscenario s voor zeespiegelstijging aan de Nederlandse kust

Tijdsafhankelijke klimaatscenario s voor zeespiegelstijging aan de Nederlandse kust Tijdsafhankelijke klimaatscenario s voor zeespiegelstijging aan de Nederlandse kust Caroline Katsman, Sybren Drijfhout and Wilco Hazeleger De Bilt, 2011 Technical report; TR-318 Tijdsafhankelijke klimaatscenario

Nadere informatie

IJs in een veranderend klimaat Samenvatting van de lezing in de specialistenserie Geologie 2011 van het Museon.

IJs in een veranderend klimaat Samenvatting van de lezing in de specialistenserie Geologie 2011 van het Museon. IJs in een veranderend klimaat Samenvatting van de lezing in de specialistenserie Geologie 2011 van het Museon. Peter Kuipers Munneke (p.kuipersmunneke@uu.nl) Instituut voor Marien en Atmosferisch onderzoek

Nadere informatie

tijdreeksen voor de toekomst

tijdreeksen voor de toekomst Klimaatverandering, klimaatscenario s en tijdreeksen voor de toekomst J. Bessembinder J. Beersma, KNMI Opzet presentatie Definitie klimaat en klimaatscenario s Mondiale en regionale klimaatscenario s Relatie

Nadere informatie

Klimaatverandering in Nederland

Klimaatverandering in Nederland Klimaatverandering in Nederland Aanvullingen op de KNMI o6 scenario s Klimaatverandering in Nederland 1 Inhoud Samenvatting 1 Introductie 1.1 Doel en inhoud 1.2 KNMI 06 klimaatscenario s Voorspelbaarheid

Nadere informatie

Nieuwe KNMIklimaatscenario s. Janette Bessembinder e.v.a.

Nieuwe KNMIklimaatscenario s. Janette Bessembinder e.v.a. Nieuwe KNMI klimaatscenario s Nieuwe KNMIklimaatscenario s 2006 2006 Janette Bessembinder e.v.a. Opzet presentatie Klimaatverandering Waargenomen veranderingen Wat zijn klimaatscenario s? Huidige en nieuwe

Nadere informatie

KNMI 14. klimaatscenario s. voor Nederland

KNMI 14. klimaatscenario s. voor Nederland KNMI 14 klimaatscenario s voor Nederland 2 Inhoudsopgave Kerncijfers 6 KNMI 14-klimaatscenario s samengevat 7 Inleiding 8 KNMI 14-klimaatscenario s 8 Waarom nu nieuwe scenario s? 8 Scenario s plus natuurlijke

Nadere informatie

KNMI 14. klimaatscenario s. voor Nederland

KNMI 14. klimaatscenario s. voor Nederland KNMI 14 klimaatscenario s voor Nederland 2 Inhoudsopgave Kerncijfers 6 KNMI 14-klimaatscenario s samengevat 7 Inleiding 8 KNMI 14-klimaatscenario s 8 Waarom nu nieuwe scenario s? 8 Scenario s plus natuurlijke

Nadere informatie

Weer en water in de 21 e eeuw

Weer en water in de 21 e eeuw Weer en water in de 21 e eeuw Een samenvatting van het derde ipcc klimaatrapport voor het Nederlandse waterbeheer Het derde klimaatrapport van het ipcc 1 Waargenomen veranderingen in de 2 e eeuw t De mondiale

Nadere informatie

1. Waarnemingen van klimaatverandering

1. Waarnemingen van klimaatverandering Klimaatverandering 2013: Wetenschappelijke elementen (5 de evaluatierapport van het IPCC deel 1) Belangrijkste boodschappen van de Samenvatting voor beleidsmakers De bijdrage van werkgroep I van het IPCC

Nadere informatie

DE MENSELIJKE INVLOED OP HET KLIMAAT IS ONMISKENBAAR

DE MENSELIJKE INVLOED OP HET KLIMAAT IS ONMISKENBAAR 1 DE MENSELIJKE INVLOED OP HET KLIMAAT IS ONMISKENBAAR De belangrijkste conclusies uit het vierde Assessment Report van het Intergovernmental Panel on Climate Change wt_ippc_022007 1 15-02-2007 11:49:44

Nadere informatie

Koolstofcyclus in de zee. Stefan Schouten. NIOZ is part of the Netherlands Organisation for Scientific Research (NWO)

Koolstofcyclus in de zee. Stefan Schouten. NIOZ is part of the Netherlands Organisation for Scientific Research (NWO) Koninklijk Royal Netherlands Nederlands Institute Instituut for voor Sea Research Zeeonderzoek Koolstofcyclus in de zee Stefan Schouten NIOZ is part of the Netherlands Organisation for Scientific Research

Nadere informatie

Klimaat en klimaatveranderingen

Klimaat en klimaatveranderingen Klimaatvering Het wordt er! Het mondiale klimaat is al meer dan 100 jaar aan het open. Sinds het midden van de 20e eeuw is die oping aan het versnellen en dat kan grotendeels aan de invloed van de mens

Nadere informatie

Onderzoek naar bovengrensscenario s voor klimaatverandering voor overstromingsbescherming van Nederland

Onderzoek naar bovengrensscenario s voor klimaatverandering voor overstromingsbescherming van Nederland Onderzoek naar bovengrensscenario s voor klimaatverandering voor overstromingsbescherming van Nederland Internationale wetenschappelijke beoordeling Uitgevoerd op verzoek van de Deltacommissie Nederland,

Nadere informatie

De relatie tussen klimaatverandering en weersextremen

De relatie tussen klimaatverandering en weersextremen Notitie De relatie tussen klimaatverandering en weersextremen Opgesteld door de staf van de Deltacommissaris en het KNMI Aanleiding De motie Vos, van 20 februari 2014, verzoekt de regering in haar gesprekken

Nadere informatie

De oorzaken en gevolgen van de opwarming van het klimaat

De oorzaken en gevolgen van de opwarming van het klimaat De oorzaken en gevolgen van de opwarming van het klimaat Belgische geografendagen Brussel, 14 november 2015 Philippe Huybrechts Earth System Sciences & Departement Geografie Vrije Universiteit Brussel

Nadere informatie

Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut Mtn/ster/e van In/rostructtn/r en Milieu

Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut Mtn/ster/e van In/rostructtn/r en Milieu l..p I 1 CO KJ Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut Mtn/ster/e van In/rostructtn/r en Milieu > Retouradres Postbus 201 3730 AE De Bilt Drs. P. Jongerius Ministerie van Economische Zaken, Landbouw

Nadere informatie

Samenvatting. Holocene klimaatvariabiliteit in de Noord-Atlantische regio: numerieke simulaties in vergelijking tot reconstructies.

Samenvatting. Holocene klimaatvariabiliteit in de Noord-Atlantische regio: numerieke simulaties in vergelijking tot reconstructies. xiii Samenvatting Holocene klimaatvariabiliteit in de Noord-Atlantische regio: numerieke simulaties in vergelijking tot reconstructies Dit proefschrift gaat over klimaatschommelingen tijdens het Holoceen

Nadere informatie

Signalen van klimaatveranderingen

Signalen van klimaatveranderingen Signalen van klimaatveranderingen John van Boxel Klimaatwetenschappers waarschuwen dat de toenemende concentraties aan broeikasgassen een invloed zullen hebben op het klimaat op aarde. Gedurende de twintigste

Nadere informatie

Recente variaties in de temperatuur van het oceaanwater. Henk Dijkstra Instituut voor Marien en Atmosferisch Onderzoek Universiteit Utrecht

Recente variaties in de temperatuur van het oceaanwater. Henk Dijkstra Instituut voor Marien en Atmosferisch Onderzoek Universiteit Utrecht Recente variaties in de temperatuur van het oceaanwater Henk Dijkstra Instituut voor Marien en Atmosferisch Onderzoek Universiteit Utrecht De Global Warming Hiatus Mondiaal gemiddelde oppervlakte temperatuur

Nadere informatie

KNMI publicatie 221. Extreme klimaatverandering en waterveiligheid in Nederland J. Bessembinder (Ed.)

KNMI publicatie 221. Extreme klimaatverandering en waterveiligheid in Nederland J. Bessembinder (Ed.) KNMI publicatie 221 Extreme klimaatverandering en waterveiligheid in Nederland J. Bessembinder (Ed.) april 2008 KNMI publicatie 221 De Bilt, 2008 P.O. Box Postbus 201 3732 GK De Bilt Wilhelminalaan 10

Nadere informatie

Klimaatmodellen. Projecties van een toekomstig klimaat. Wiskundige vergelijkingen

Klimaatmodellen. Projecties van een toekomstig klimaat. Wiskundige vergelijkingen Klimaatmodellen Projecties van een toekomstig klimaat Aan de hand van klimaatmodellen kunnen we klimaatveranderingen in het verleden verklaren en een projectie maken van klimaatveranderingen in de toekomst,

Nadere informatie

De KNMI 14 klimaatscenario s Neerslag en neerslagextremen

De KNMI 14 klimaatscenario s Neerslag en neerslagextremen De KNMI 14 klimaatscenario s Neerslag en neerslagextremen Geert Lenderink KNMI 26 mei 2014: presentatie KNMI14 scenario s De Basis: het 5de IPCC rapport van WG1 (2013) 1. Kennis m.b.t. globale klimaatverandering

Nadere informatie

Zeeniveau Waarnemingen door School at Sea a/b Regina Maris

Zeeniveau Waarnemingen door School at Sea a/b Regina Maris Zeeniveau Waarnemingen door School at Sea a/b Regina Maris Versie 1.0b d.d. 24 October 2011 Hans van der Marel, TU Delft (h.vandermarel@tudelft.nl), ++31 15 2784907 Inleiding Het bepalen van de actuele

Nadere informatie

De klimaatverandering

De klimaatverandering 15 De klimaatverandering Philippe Marbaix, Jean-Pascal van Ypersele en Emilie Vanvyve Inleiding Het klimaatsysteem haalt zijn energie uit de zonnestralen. Net als alle warme voorwerpen straalt de aarde

Nadere informatie

Factsheet klimaatverandering

Factsheet klimaatverandering Factsheet klimaatverandering 1. Klimaatverandering - wereldwijd De aarde is sinds het eind van de negentiende eeuw opgewarmd met gemiddeld 0,9 graden (PBL, KNMI). Oorzaken van klimaatverandering - Het

Nadere informatie

-Klimaatverandering, klimaatscenario s en gevolgen voor beleid en beheer-

-Klimaatverandering, klimaatscenario s en gevolgen voor beleid en beheer- Klimaatverandering; wat komt er op ons af? -Klimaatverandering, klimaatscenario s en gevolgen voor beleid en beheer- Het klimaat in Nederland gaat veranderen. Op dit moment is dat nog niet te merken. De

Nadere informatie

Klimaateffectschetsboek West-en Oost-Vlaanderen NATHALIE ERBOUT ZWEVEGEM, 5 DECEMBER 2014

Klimaateffectschetsboek West-en Oost-Vlaanderen NATHALIE ERBOUT ZWEVEGEM, 5 DECEMBER 2014 Klimaateffectschetsboek West-en Oost-Vlaanderen NATHALIE ERBOUT ZWEVEGEM, 5 DECEMBER 2014 Klimaateffectschetsboek Scheldemondraad: Actieplan Grensoverschrijdende klimaatbeleid, 11 september 2009 Interregproject

Nadere informatie

Inleiding. 1 www.deltawerken.com, Zeespiegelstijging.

Inleiding. 1 www.deltawerken.com, Zeespiegelstijging. Inhoudsopgave Inleiding... 2 De oorzaken van de relatieve zeespiegelstijging... 3 De zeespiegelstijging van de Noordzee... 8 De invloed van Nederland op de relatieve zeespiegelstijging van de Noordzee...

Nadere informatie

Xplorelab. hotspot zuidplaspolder. Klimaatverandering ACHTERGRONDSTUDIE

Xplorelab. hotspot zuidplaspolder. Klimaatverandering ACHTERGRONDSTUDIE Xplorelab hotspot zuidplaspolder Klimaatverandering ACHTERGRONDSTUDIE provincie Zuid-Holland Xplorelab 2 Inhoud Inleiding Het Klimaat Historische Klimaatverandering Toekomstige Klimaatverandering Primaire

Nadere informatie

Invloed van klimaatverandering op hoog- en laagwater in Vlaanderen

Invloed van klimaatverandering op hoog- en laagwater in Vlaanderen 1 Invloed van klimaatverandering op hoog- en laagwater in Vlaanderen KU Leuven onderzocht voor het Waterbouwkundig Laboratorium van de Vlaamse Overheid en de Vlaamse Milieumaatschappij de invloed van de

Nadere informatie

KLIMAATVERANDERING Samenvatting van het vijfde IPCC-assessment en een vertaling naar Nederland

KLIMAATVERANDERING Samenvatting van het vijfde IPCC-assessment en een vertaling naar Nederland KLIMAATVERANDERING Samenvatting van het vijfde IPCC-assessment en een vertaling naar Nederland Planbureau voor de Leefomgeving Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut Klimaatverandering Klimaatverandering

Nadere informatie

Den Haag aan zee of in zee?

Den Haag aan zee of in zee? Den Haag aan zee of in zee? Risico van zeespiegelstijging onderschat Lennart van der Linde - Haags Milieucentrum januari 2013 1 Outline Gemeentelijke verwachting zeespiegelstijging Projectie KNMI (2006)

Nadere informatie

Klimaat en klimaatveranderingen

Klimaat en klimaatveranderingen Klimaat en klimaatveranderingen De belangrijkste feiten op een rij Inleiding De laatste jaren was het erg warm, niet alleen in ons land maar ook wereldwijd. Het afwijkende weer roept veel vragen op, zeker

Nadere informatie

Onderzoek naar bovengrensscenario s voor klimaatverandering voor overstromingsbescherming van Nederland

Onderzoek naar bovengrensscenario s voor klimaatverandering voor overstromingsbescherming van Nederland Onderzoek naar bovengrensscenario s voor klimaatverandering voor overstromingsbescherming van Nederland Internationale wetenschappelijke beoordeling Uitgevoerd op verzoek van de Deltacommissie Nederland,

Nadere informatie

Hiatus: is de mondiale opwarming aan het vertragen?

Hiatus: is de mondiale opwarming aan het vertragen? Hiatus: is de mondiale opwarming aan het vertragen? In de periode 1998-2012 is de mondiale temperatuurtrend beduidend kleiner dan in de decennia ervoor. Deze trendbreuk wordt ook wel hiatus genoemd. De

Nadere informatie

NOORDZEE SYMPOSIUM 2007

NOORDZEE SYMPOSIUM 2007 NOORDZEE SYMPOSIUM 2007 Wat leren de oceanen ons over klimaatsverandering? Dr Wouter Rommens UNESCO/IOC Project Office for IODE VLIZ Inhoud Inleiding: IOC, IODE, databeheer en klimaatverandering Veranderende

Nadere informatie

klimaatverandering Planet

klimaatverandering Planet klimaatverandering Planet 66 67 klimaatver andering De verandering van het klimaat wordt tegenwoordig gezien als de grootste milieudreiging in de wereld. Klimaatmodellen voorspellen op de lange termijn

Nadere informatie

Practicum: Hoezo Zeespiegelstijging?

Practicum: Hoezo Zeespiegelstijging? Practicum: Hoezo Zeespiegelstijging? Op de Aarde wonen er ongeveer 6 446 131 400 mensen. In België wonen er 10 584 534. De meeste mensen wonen in de bergen / in de woestijn / in de nabijheid van water/

Nadere informatie

klimaatscenarios klimaatscenarios De KNMI 06

klimaatscenarios klimaatscenarios De KNMI 06 De KNMI 06 klimaatscenarios klimaatscenarios wat zijn ze? hoe worden ze gemaakt? waarin verschillen ze van de vorige? Bart van den Hurk, Geert Lenderink, Aad van Ulden, Janette Bessembinder, Franziska

Nadere informatie

De Staat van het Klimaat 2006

De Staat van het Klimaat 2006 De Staat van het Klimaat 2006 Actueel onderzoek en beleid nader verklaard december 2006 Verantwoording Deze brochure is geschreven door en onder verantwoordelijkheid van de Wetenschappelijke Redactie van

Nadere informatie

KLIMAATVERANDERING Samenvatting van het vijfde IPCC-assessment en een vertaling naar Nederland

KLIMAATVERANDERING Samenvatting van het vijfde IPCC-assessment en een vertaling naar Nederland KLIMAATVERANDERING Samenvatting van het vijfde IPCC-assessment en een vertaling naar Nederland Planbureau voor de Leefomgeving Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut Klimaatverandering Klimaatverandering

Nadere informatie

Practicum: Hoezo Zeespiegelstijging?

Practicum: Hoezo Zeespiegelstijging? Practicum: Hoezo Zeespiegelstijging? Op de Aarde wonen er ongeveer 6 446 131 400 mensen. In België wonen er 10 584 534. De meeste mensen wonen in de bergen / in de woestijn / in de nabijheid van water/

Nadere informatie

Het integreren van ijsbergvariabiliteit in het klimaatsysteem met behulp van het iloveclim klimaatmodel

Het integreren van ijsbergvariabiliteit in het klimaatsysteem met behulp van het iloveclim klimaatmodel xix Samenvatting Het integreren van ijsbergvariabiliteit in het klimaatsysteem met behulp van het iloveclim klimaatmodel Dit proefschrift onderzoekt het effect van de Groenlandse IJskap, in het bijzonder

Nadere informatie

Zeespiegelstijging: moeten we vrezen voor natte voeten?

Zeespiegelstijging: moeten we vrezen voor natte voeten? Zeespiegelstijging: moeten we vrezen voor natte voeten? Dries van den Eynde Koninklijk Belgisch Instituut voor Natuurwetenschappen, Beheerseenheid Mathematische Model Noordzee, Gulledelle 100, B-1200 Brussel.

Nadere informatie

Antarctisch alarm. Michiel van den Broeke. Woudschotenconferentie, 17 december 2005

Antarctisch alarm. Michiel van den Broeke. Woudschotenconferentie, 17 december 2005 Woudschotenconferentie, 17 december 2005 Antarctisch alarm Michiel van den Broeke Universiteit Utrecht, Instituut voor Marien en Atmosferisch Onderzoek (IMAU) Terugtrekken van gletsjers leidt tot zeespiegelstijging

Nadere informatie

Klimaat Services. Opzet presentatie

Klimaat Services. Opzet presentatie Klimaat Services J. Bessembinder Opzet presentatie Basis voor klimaat-services Voorbeelden confectie Voorbeelden maatwerk Basis confectie en maatwerk : tijdreeksen voor de toekomst Activiteiten binnen

Nadere informatie

Samenvatting (Summary in Dutch)

Samenvatting (Summary in Dutch) Samenvatting (Summary in Dutch) Er is op het moment veel aandacht voor klimaatverandering en de gevolgen daarvan voor de mens. Wanneer we het over klimaatverandering in Nederland hebben, wordt meestal

Nadere informatie

MAATSCHAPPIJ ONDERSCHAT ERNST EN TAAIHEID KLIMAATPROBLEEM

MAATSCHAPPIJ ONDERSCHAT ERNST EN TAAIHEID KLIMAATPROBLEEM MAATSCHAPPIJ ONDERSCHAT ERNST EN TAAIHEID KLIMAATPROBLEEM De maatschappelijke discussie over klimaatverandering wordt onvoldoende scherp gevoerd. Er wordt nauwelijks nagedacht over de ernst van de problematiek

Nadere informatie

Het klimaat verandert, wat nu?

Het klimaat verandert, wat nu? Het klimaat verandert, wat nu? Lesley De Cruz, Rozemien De Troch Koninklijk Meteorologisch Instituut De Limburgse Klimaattop, 18 september 2017 De Cruz et al. (KMI) Klimaatverandering 20170918 1 / 23 1

Nadere informatie

Karakterisering van onzekerheid in effecten van klimaatverandering in Nederland

Karakterisering van onzekerheid in effecten van klimaatverandering in Nederland Karakterisering van onzekerheid in effecten van klimaatverandering in Nederland J.A. Wardekker, J.P. van der Sluijs Department of Science, Technology and Society Copernicus Institute Utrecht University,

Nadere informatie

Klimaat, -verandering en -scenario s

Klimaat, -verandering en -scenario s Klimaat, -verandering en -scenario s Janette Bessembinder et al. Opzet presentatie Wat is klimaat en klimaatverandering Waargenomen veranderingen Klimaatscenario s Klimaatdienstverlening 1 Wat is klimaat?

Nadere informatie

SAMENVATTING. Waargenomen klimaatverandering. MIRA Klimaatrapport 2015

SAMENVATTING. Waargenomen klimaatverandering. MIRA Klimaatrapport 2015 SAMENVATTING 2 In welke mate is de klimaatverandering nu al zichtbaar in Vlaanderen en België? en Wat zijn de verwachtingen voor de toekomst?, dat zijn de belangrijkste onderzoeksvragen waarop dit MIRA

Nadere informatie

Klimaat in de 21 e eeuw vier scenario s voor Nederland

Klimaat in de 21 e eeuw vier scenario s voor Nederland Postadres: Postbus 21, 373 AE De Bilt Bezoekadres: ilhelminalaan 1 Telefoon 3-22 6 911, Telefax 3-22 1 47 www.knmi.nl Meer informatie? Voor meer informatie over de nieuwe klimaatscenario s voor Nederland,

Nadere informatie

De temperatuurtoename in de. CO 2 en klimaat. Rob van Dorland en Bart Strengers Dr. Rob van Dorland is klimaatonderzoeker

De temperatuurtoename in de. CO 2 en klimaat. Rob van Dorland en Bart Strengers Dr. Rob van Dorland is klimaatonderzoeker en klimaat Het zee-ijs op de Noordelijke IJszee bereikte in augustus 2012 zijn kleinste omvang tot nog toe. De gele lijn markeert de gebruikelijke zomeromvang van de ijskap tot voor enkele tientallen jaren

Nadere informatie

Evolutie van het klimaat in België

Evolutie van het klimaat in België Hans Van de Vyver Koninklijk Meteorologisch Instituut 11 januari 2013 Introductie wetenschappelijke activiteiten MERINOVA-project: Meteorologische risico s als drijfveer voor milieukundige innovatie in

Nadere informatie

Veranderingen in het klimaat

Veranderingen in het klimaat Veranderingen in het klimaat Antwoorden op veelgestelde vragen over natuurwetenschappelijke aspecten van klimaatverandering Paul Crutzen, Gerbrand Komen, Koos Verbeek, Rob van Dorland en Aad van Ulden

Nadere informatie

Factsheet klimaatverandering

Factsheet klimaatverandering Factsheet klimaatverandering 1. Klimaatverandering - wereldwijd De aarde is sinds het eind van de negentiende eeuw opgewarmd met gemiddeld 0,9 graden (PBL, KNMI). Oorzaken van klimaatverandering - Het

Nadere informatie

Eindexamen aardrijkskunde vwo 2008-II

Eindexamen aardrijkskunde vwo 2008-II Actieve aarde Opgave 7 Opheffing van gesteenten en ertsen in het Scandinavisch Hoogland Gebruik de bronnen 10 en 11 van het bronnenboekje. In de derde afbeelding (afbeelding C) van bron 10 zijn de cijfers

Nadere informatie

Klimaatscenario s voor Vlaanderen, en impact op de waterhuishouding

Klimaatscenario s voor Vlaanderen, en impact op de waterhuishouding Vlaamse Klimaatconferentie: Adaptatie, 26.5.2011, Antwerpen Klimaatscenario s voor Vlaanderen, en impact op de waterhuishouding Johan Brouwers Dienst Milieurapportering - MIRA, Vlaamse Milieumaatschappij

Nadere informatie

EffEctEn van klimaatverandering in nederland: 2012 Planbureau voor de leefomgeving BElEidsstudiEs

EffEctEn van klimaatverandering in nederland: 2012 Planbureau voor de leefomgeving BElEidsstudiEs Effecten van klimaatverandering in Nederland: 2012 Beleidsstudies Effecten van klimaatverandering in Nederland: 2012 Planbureau voor de Leefomgeving Met medewerking van: Koninklijk Nederlands Meteorologisch

Nadere informatie

Samenvatting Klimaatsverandering en gletsjers

Samenvatting Klimaatsverandering en gletsjers Klimaatsverandering en gletsjers Ongeveer 77% van de zoetwatervoorraad op aarde, overeenkomend met 71 m zeespiegelverandering, is als landijs opgeslagen op het aardoppervlak. De Antarctische ijskap neemt

Nadere informatie

Van klimaatscenario's naar klimaatverwachtingen: hoe betrouwbaar zijn klimaatmodellen? Geert Jan van Oldenborgh

Van klimaatscenario's naar klimaatverwachtingen: hoe betrouwbaar zijn klimaatmodellen? Geert Jan van Oldenborgh Van klimaatscenario's naar klimaatverwachtingen: hoe betrouwbaar zijn klimaatmodellen? Geert Jan van Oldenborgh Inhoud Scenario's versus verwachtingen Betrouwbaarheid Seizoensverwachtingen Klimaatmodellen

Nadere informatie

Bepaling van de primaire impacten van globale klimaatsveranderingen

Bepaling van de primaire impacten van globale klimaatsveranderingen Bepaling van de primaire impacten van globale klimaatsveranderingen Dries Van den Eynde, Stéphanie Ponsar, José Ozer & Fritz Francken Beheerseenheid Mathematisch Model Noordzee Gulledelle 100, B-1200 Brussel

Nadere informatie

THEMA 3 WEER & KLIMAAT. LES 2 Golfstromen. Deze les gaat over: Bij dit thema horen ook: Golfstromen in de oceanen Verschil landijs zee-ijs

THEMA 3 WEER & KLIMAAT. LES 2 Golfstromen. Deze les gaat over: Bij dit thema horen ook: Golfstromen in de oceanen Verschil landijs zee-ijs Powered by ESA NEMO NSO SPACE EXPO WNF THEMA 3 WEER & KLIMAAT LES 2 Golfstromen Deze les gaat over: Golfstromen in de oceanen Verschil landijs zee-ijs Bij dit thema horen ook: Les 1 In het ISS Les 3 Weer

Nadere informatie

KNMI: weer, klimaat en wateroverlast in bebouwd gebied

KNMI: weer, klimaat en wateroverlast in bebouwd gebied KNMI: weer, klimaat en wateroverlast in bebouwd gebied Janette Bessembinder et al. Opzet presentatie Wat is en doet het KNMI? Oorzaken wateroverlast in bebouwd gebied Waarnemen: hoe doen we dat? Waargenomen

Nadere informatie

Bedreigingen. Broeikaseffect

Bedreigingen. Broeikaseffect Bedreigingen Vroeger gebeurde het nogal eens dat de zee een gat in de duinen sloeg en het land overspoelde. Tegenwoordig gebeurt dat niet meer. De mensen hebben de duinen met behulp van helm goed vastgelegd

Nadere informatie

De Staat van het Klimaat 2008

De Staat van het Klimaat 2008 PCCC - Platform Communication on Climate Change - februari 2009 Een uitgave van het PCCC De Staat van het Klimaat 2008 Actueel onderzoek en beleid nader verklaard Voor meer informatie: Secretariaat PCCC

Nadere informatie

Samenvatting voor beleidsmakers. Intergovernmental Panel for Climate Change (IPCC), vijfde assessment cyclus, Werkgroep I

Samenvatting voor beleidsmakers. Intergovernmental Panel for Climate Change (IPCC), vijfde assessment cyclus, Werkgroep I Samenvatting voor beleidsmakers Intergovernmental Panel for Climate Change (IPCC), vijfde assessment cyclus, Werkgroep I Samenvatting voor beleidsmakers IPCC vijfde assessment cyclus, Werkgroep I Drafting

Nadere informatie

Wind en regen in de toekomst - wat zeggen de KNMI'14 scenario's?

Wind en regen in de toekomst - wat zeggen de KNMI'14 scenario's? Wind en regen in de toekomst - wat zeggen de KNMI'14 scenario's? Andreas Sterl (KNMI) wind hurricanes (orkanen) regen zicht + mist weer van de toekomst Achtergrond: CO 2 en temperatuurstijging Stijging

Nadere informatie

Klimaatscenario s, bandbreedtes en gebruik daarvan. Janette Bessembinder e.v.a.

Klimaatscenario s, bandbreedtes en gebruik daarvan. Janette Bessembinder e.v.a. Klimaatscenario s, bandbreedtes en gebruik daarvan Janette Bessembinder e.v.a. Opzet Waarom klimaatscenario s Bandbreedte extreme neerslag Transformatie Gebruik klimaatscenario s Klimaatscenario s Klimaatscenario

Nadere informatie

Invloed van klimaatverandering op hoog- en laagwater in Vlaanderen

Invloed van klimaatverandering op hoog- en laagwater in Vlaanderen 1 Invloed van klimaatverandering op hoog- en laagwater in Vlaanderen In samenwerking met het KMI onderzocht de K.U.Leuven voor het Waterbouwkundig Laboratorium van de Vlaamse Overheid de invloed van de

Nadere informatie

Klimaatschetsboek Nederland

Klimaatschetsboek Nederland Klimaatschetsboek Nederland het huidige en toekomstige klimaat De Bilt, 2009 KNMI report 223 2 Klimaatschetsboek Nederland het huidige en toekomstige klimaat De Bilt, 2009 KNMI report 223 3 Inhoudsopgave

Nadere informatie

Klimaatverandering, waterhuishouding en adaptatienoden in Vlaanderen

Klimaatverandering, waterhuishouding en adaptatienoden in Vlaanderen Klimaatverandering, waterhuishouding en adaptatienoden in Vlaanderen enkele aanvullende beschouwingen prof. dr. ir. Patrick Willems K.U.Leuven Afdeling Hydraulica Toekomstig klimaat? huidig klimaat: gematigd

Nadere informatie

Klimaatverandering. Oorzaken van klimaatverandering. Hoe ontstaan klimaatveranderingen? Aarde snel warmer. Vak ANW. Type verslag Praktische opdracht

Klimaatverandering. Oorzaken van klimaatverandering. Hoe ontstaan klimaatveranderingen? Aarde snel warmer. Vak ANW. Type verslag Praktische opdracht Klimaatverandering Vak ANW Type verslag Praktische opdracht Onderwerpen Klimaatverandering 6.8 / 10 103 stemmen niveau 4e klas havo anoniem 5 juni 2002 Oorzaken van klimaatverandering Hoe ontstaan klimaatveranderingen?

Nadere informatie