Spuitenruil via de apotheek: een keuze

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Spuitenruil via de apotheek: een keuze"

Transcriptie

1 Spuitenruil via de apotheek: een keuze Deze syllabus kwam tot stand als gevolg van samenwerking en overleg tussen: Apr. D. Segaert Apr. R. Lasseel Apr.P. Bruynooghe Dr. Jan Van Bouchaute Marlies Owel Herwerkt 2013 Werner Bosschaerts Tessa Windelinckx 1

2 INHOUD INLEIDING A. SPUITENVERDELING/RUIL: MOTIVERING B. WAAROM VIA DE APOTHEEK? WETTELIJKE OMKADERING A. INLEIDING B. WET VAN 17 NOVEMBER 1998 C. K.B. VAN 5 JUNI 2000 D. VLAAMS BESLUIT VAN 15 DECEMBER 2000 E. BESLUIT HET SPUITENRUILINITIATIEF A. DOEL B. ORGANISATIE C. WERKWIJZE DE ROL VAN APOTHEKERS A. INLEIDING B. DOORVERWIJZING EN SPUITENVERDELING C. SPUITENVERDELING EN -RECUPERATIE D. SPUITENRUIL INFORMATIE A. INLEIDING B. GEBRUIKTE STOFFEN BIJ HET INJECTEREN C. GEBRUIKTE MATERIALEN BIJ HET INJECTEREN D. GEZONDHEIDSRISICO S BIJ HET INJECTEREN E. MANIEREN OM DRUGS TE INJECTEREN F. PRIK- EN SNIJONGEVALLEN 2

3 1. INLEIDING A. Spuitenverdeling/ruil: motivering Injecterende druggebruikers (IDG s) gebruiken sommige (medische) materialen, zoals spuiten, naalden, lepels en filters, voor iets heel anders dan waarvoor ze bedoeld zijn. In vele gevallen wenden zij dit materiaal ondeskundig en onhygiënisch aan. Dit risicogedrag brengt niet alleen de gebruiker zelf in gevaar; het stelt ook andere groepen van de bevolking bloot aan ernstige gezondheidsrisico s. Het delen, lenen en ontlenen van naalden, spuiten en ander injectiemateriaal is namelijk een belangrijke oorzaak van de verspreiding van bloedoverdraagbare aandoeningen (zoals hiv/aids, hepatitis B en C) onder injecterende gebruikers. Dit gemeenschappelijk gebruik vormt tevens een gevaar voor de rest van de bevolking, zowel voor de nabije omgeving van de gebruiker (de (niet-gebruikende) partner en kinderen) als voor de bredere omgeving (spelende kinderen in parkjes, speeltuinen en zandbakken; artsen, verplegers en andere gezondheidswerkers; politie en cipiers die een fouillering uitvoeren; personeel bij plantsoenen reinigingsdiensten). Besmettingsgevaar voor de omgeving van de gebruiker bestaat bijvoorbeeld bij verticale transmissie (moeder-kind overdracht), bij onbeschermd seksueel contact (tussen partners of bij prostitutie) en/of bij een prikongeval met rondslingerende of onveilig weggeborgen spuiten en naalden. Injecterend druggebruik en bloedoverdraagbare aandoeningen vormen dus een explosieve combinatie. Studies tonen zelfs aan dat het injecterend gebruik een kritieke rol kan spelen in de start en verdere ontplooiing van een epidemie in een bepaalde regio 1. En aangezien het spuitgedrag in Vlaanderen niet veiliger is dan het spuitgedrag in andere gebieden plaatst dit de regio onder een ernstig risico. Ondanks preventieve inspanningen op het primaire niveau, traditionele hulpverlening en zelfs repressie zal er steeds een groot aantal drugggebruikers zijn dat op een onhygiënische manier injecteert. Gedeeltelijk is dit te verklaren door de (soms) marginale positie van deze gebruikers, waardoor ze bijna volledig afgesneden zijn van het normale medische circuit (waarvan apothekers deel uitmaken). De tol die dit eist op vlak van gezondheid van gebruikers zelf, hun onmiddellijke omgeving of de bredere omgeving is in die mate dat er zich een realistische en pragmatisch aanpak opdringt om de individuele en maatschappelijke risico s terug te dringen. In navolging van de meeste Europese landen werd deze pragmatische aanpak in Vlaanderen vertaald in het opstarten (2001) van een netwerk van spuitenverdeling en -ruil. Dergelijke programma s maken steriel injectiemateriaal ook voor injecterende druggebruikers toegankelijk, waardoor deze moeilijk bereikbare groep nu op een veiliger manier kan injecteren. Verscheidene wetenschappelijke studies tonen aan dat spuitenruilprogramma s bewezen effectief zijn 2. Deze initiatieven verminderen o.m. het riskant injectiegedrag, waardoor ze de verspreiding van bloedoverdraagbare aandoeningen helpen verminderen. Studies tonen ook aan dat een verhoogde bereik- en beschikbaarheid van steriele materialen het aantal onveilig 1 WORLD HEALTH ORGANIZATION, Programme on substance abuse. Multi-city study on drug injecting and risk of HIV infection. s.l., 1994, p. 12; UNAIDS, Drug use and HIV/AIDS, 1999, 12 pp. 2 THE LINDESMITH CENTER, Syringe availability, 1997; R. HEIMER et al., Evaluating a needle exchange programme. Models for testing HIV-1 risk reduction. The International Journal of Drug Policy, Vol. 7, No. 2, 1996, p

4 weggeworpen spuiten niet vermeerdert. Door de organisatie van effectieve ruilprogramma s worden immers potentieel besmette spuiten en naalden onmiddellijk uit circulatie gehaald, waardoor het besmettingsgevaar voor de gebruikers en andere groepen van de bevolking tot een minimum wordt beperkt. Daarnaast is wetenschappelijk aangetoond dat spuitenruilprogramma s druggebruik in het algemeen of het (starten met) injecteren in het bijzonder niet doen toenemen. Eerder het tegendeel zou kunnen gesteld worden, aangezien dergelijke systemen een psychologisch effect hebben doordat het gebruikers doet nadenken over hun toestand. Tenslotte kan ook gesteld worden dat dergelijke gezondheidsbevorderende initiatieven andere inspanningen m.b.t. drugbehandeling niet in de weg staan. Het belang van spuitenverdeling en -ruil wordt onderschreven door verscheidene internationale organisaties, zoals de Wereldgezondheidsorganisatie (WGO). Deze organisatie moedigt haar lidstaten sinds jaren aan om het probleem van de gestage verspreiding van hiv - het virus dat aids veroorzaakt - onder drugspuiters te benaderen vanuit het harm reduction -perspectief. Hoewel op lange termijn gestreefd wordt naar de preventie van drugmisbruik, werkt men op korte termijn naar de beperking van de schadelijke effecten van druggebruik. In dit kader pleit de WGO voor de installatie van een uitgebreid gamma van preventie-initiatieven, waaronder ook een verhoogde beschikbaarheid van steriel injectiemateriaal voor druggebruikers. Daarom beveelt de WGO de ontwikkeling van spuitenruilprogramma s aan 3. B. Waarom via de apotheek? Reeds in 1995 sprak een platform van deskundigen en betrokkenen zich uit voor een tweesporenbeleid, met enerzijds een spuitenverdeling in en een spuitenruil via de officina en anderzijds een aanvullende en meer laagdrempelige spuitenruil buiten de officina. Officinaapothekers beschikken immers over een aantal troeven, waardoor zij zeer goed geplaatst zijn om als betrokken actoren te participeren in het initiatief spuitenruil. Zo vormen apothekers samen een uitgebreid netwerk met een homogene spreiding over het ganse land. Daarnaast zijn zij continu, dus ook s nachts, beschikbaar via de wachtdienst. Deze ruime beschik- en bereikbaarheid van apothekers biedt dan ook het voordeel dat gebruikers zich anoniem kunnen voorzien van steriel injectiemateriaal. Officina-apothekers bieden tevens de nodige garanties voor een optimale kwaliteit en steriliteit van de afgeleverde materialen, vermits deze materialen een minimum aantal manipulaties ondergaan en de apotheker bovendien verantwoordelijk is voor de kwaliteit van het afgeleverd materiaal. Gezondheidsbevordering en dus het formuleren en verspreiden van gezondheidsadviezen behoren tot het takenpakket van de apotheker. Apothekers kunnen daarvoor terugvallen op hun basiskennis en opleiding. Daarnaast beschikken sommige apothekers over een jarenlange ervaring in communicatie met druggebruikers. Mits sensibilisering en bijkomende informatie zijn officina-apothekers dus zeer goed geplaatst voor het geven van preventieboodschappen naar de gebruiker toe. Bovendien kan de apotheker - mocht dit nodig zijn - zorgen voor een vlotte doorverwijzing naar de arts en/of (drug)hulpverlening. 3 VERENIGING VOOR ALCOHOL EN ANDERE DRUGS, FREE CLINIC, Spuitenruil in Vlaanderen. Advies aan de overheid door een platform van deskundigen en betrokkenen. Januari 1995, p. 7. 4

5 De medewerking van apothekers biedt tevens het maatschappelijk voordeel dat zij zorgen voor een bredere spreiding van de inspanningen die geleverd worden naar druggebruikers toe. Onderzoek toont aan dat spuitenruil met succes kan georganiseerd worden via de apotheek, mits een adequate ondersteuning, zowel in operationele termen (bijvoorbeeld afvalverzameling, geschreven richtlijnen, folders en schriftelijke informatie) als op het interpersoonlijk niveau (bijvoorbeeld training voor de apothekers en hun personeel, ondersteuning door een coördinerend organisme) 4. 4 SHERIDAN, J., Pharmacy-based needle exchange (PBNX) schemes in South East England: a survey of service providers, Addiction, Vol. 95, No. 10, 2000, p

6 1.WETTELIJKE OMKADERING A. Inleiding Verschillende wetten en koninklijke besluiten vormen samen het wettelijk kader dat spuitenruil in België reglementeert. Daarnaast is er een Vlaams Besluit dat de financiering van het initiatief spuitenruil regelt en eveneens bepaalde randvoorwaarden oplegt voor de organisatie van een netwerk van spuitenverdeling en -ruil. Om een duidelijk zicht te krijgen op dit wettelijk kader en deze randvoorwaarden, wordt in dit deel van de brochure een toelichting gegeven bij de verschillende reglementeringen. B. Wet van 17 november 1998 Aangezien de Wet van 24 februari , de zogenaamde Drugwet, gevangenisstraffen en geldboetes oplegt aan zij die, onder bezwarende titel of om niet, voor een ander het gebruik van [drugs] gemakkelijker maken door het verschaffen daartoe van een lokaal of door enig ander middel, of tot dit gebruik aanzetten 6, kon een rechter elke persoon (met inbegrip van apothekers) vervolgen na het verkopen, verstrekken of ruilen van spuiten, naalden en ontsmettende stoffen aan druggebruikers. Sinds de Wet van 17 november is een dergelijke vervolging niet meer mogelijk: sinds die datum zijn apothekers immers gemachtigd om steriel injectiemateriaal ook aan injecterende druggebruikers te verstrekken. Deze Wet van 1998 wijzigde namelijk de Drugwet, waardoor het verstrekken van steriel injectiemateriaal aan IDG s niet langer kan beschouwd worden als een aanzetten tot druggebruik of het onderhouden van een verslaving. Zo staat in de Memorie van Toelichting bij deze wet: Alhoewel men door [het verkopen, verstrekken of ruilen van spuiten, naalden en ontsmettende stoffen] de druggebruiker tot op zekere hoogte behulpzaam is bij zijn gebruik, is het niettemin duidelijk dat dergelijke hulpverlening geenzins kan beschouwd worden als een aanzetten tot druggebruik [zoals omschreven in de Drugwet ], noch tot het onderhouden van een afhankelijkheid. Teneinde te voorkomen dat hierover [(blijvend)] onduidelijkheid zou heersen, wordt de praktijk [ ] expliciet als niet strafbaar gesteld [ ] 8. Dit betekent dat apothekers vanaf 17 november 1998 steriel injectiemateriaal kunnen verkopen aan druggebruikers, aangezien de wet in werking trad op het moment van publicatie. De Wet van 1998 bracht tevens een wijziging aan in het Koninklijk Besluit nr. 78 van 10 november die moet toelaten om binnen bepaalde voorwaarden ook door niet apothekers bepaalde voorwerpen en stoffen ter hand te stellen, die normaliter tot het 5 Wet van 24 februari 1921 betreffende het verhandelen van de gifstoffen, slaapmiddelen en verdovende middelen, ontsmettingsstoffen en antiseptica, B.S., 6 maart Artikel 3 van de Wet van 24 februari Wet van 17 november 1998 tot wijziging van de wet van 24 februari 1921 betreffende het verhandelen van de gifstoffen, slaapmiddelen en verdovende middelen, ontsmettingsstoffen en anitseptica en het koninklijk besluit nr. 78 van 10 november 1967 betreffende de uitoefening van de geneeskunst, de verpleegkunde, de paramedische beroepen en de geneeskundige commissies, B.S., 23 december BELGISCHE KAMER VAN VOLKSVERTEGENWOORDIGERS, Memorie van Toelichting, Gewone zitting , 18 april 1996, p Koninklijk Besluit nr. 78 van 10 november 1967 betreffende de uitoefening van de geneeskunst, de verpleegkunde, de paramedische beroepen en de geneeskundige commissies, B.S., 14 november

7 actieterrein van de apotheker behoren 10. Dit houdt in dat druggebruikers bepaalde stoffen en voorwerpen, waarvan de bedeling in principe voorbehouden is aan apothekers, nu ook kunnen verkrijgen bij bepaalde niet-apothekers. M.a.w. de Wet van 1998 voorziet in een bijkomend distributiecircuit voor IDG s die geen toegang zoeken tot het normale verdeelcircuit (waarvan apothekers deel uitmaken). Belangrijk is wel dat het hier gaat om een zeer beperkte uitzondering die wordt toegestaan. Zo zijn échte geneesmiddelen [ ] uitgesloten alsook het grootste gedeelte van de produkten die geviseerd zijn door [de Drugwet ]. Bovendien wordt de uitzondering slechts toegestaan binnen een specifiek kader, met name de profylaxe van besmettelijke aandoeningen 11. Daarenboven moeten de personen, gemachtigd om deze uitzondering in de praktijk uit te voeren, de voorwaarden en modaliteiten omschreven in het K.B. van 5 juni 2000 naleven. C. K.B. van 5 juni 2000 Het K.B. van 5 juni staat het verkopen en (gratis) verstrekken of ruilen van steriel injectiemateriaal, ontsmettingsmiddelen en steriel verband toe aan bepaalde niet-apothekers, die in 2 groepen kunnen ingedeeld worden. Het gaat meer bepaald om: - hetzij de geneesheren; - hetzij de verpleegsters, psychologen, paramedici en sociale werkers, voor zover zij beroepshalve verbonden zijn aan een gespecialiseerd centrum. Onder gespecialiseerd centrum verstaat men elke structuur, door de bevoegde overheid erkend of gesubsidieerd, die kan aantonen een praktijk te voeren inzake de therapeutische opvang en sociale begeleiding van druggebruikers of inzake de preventie van overdraagbare aandoeningen. 13 Deze gemachtigde personen moeten wel - in tegenstelling tot apothekers die eigen materialen verstrekken - een aantal voorwaarden naleven. Deze voorwaarden worden eveneens gesteld aan apothekers die actief deelnemen in het spuitenruilinitiatief en dus de steriele injectiematerialen verstrekken of ruilen aangereikt door de provinciale coördinator. Zo bepaalt het K.B.: Art. 3. Het te koop aanbieden, de detailverkoop en de terhandstelling van [steriel injectiemateriaal, ontsmettingsmiddelen en steriel verband] mogen tegen niet meer dan de aankoopprijs gebeuren. Tenzij in geval van hoogdringendheid, kan steriel injectiemateriaal alleen in ruil voor gebruikt injectiemateriaal kosteloos ter hand gesteld worden. Art. 4. Het te koop aanbieden, de verkoop en de terhandstelling, zelfs kosteloos, van steriel injectiemateriaal moeten gepaard gaan met het verstrekken van schriftelijke informatie betreffende: het goed gebruik ervan; het bestaan en indicaties van serologische tests; het bestaande aanbod tot het verkrijgen van bijkomende sociale, psychologische, medische en juridische hulp. Art. 5. De [twee groepen gemachtigde] personen, moeten zich bevoorraden met steriel injectiemateriaal, met ontsmettingsstoffen en steriele verbandstoffen die conform zijn aan de reglementering die van kracht is. 10 BELGISCHE KAMER VAN VOLKSVERTEGENWOORDIGERS, Memorie van Toelichting, Gewone zitting , 18 april 1996, p Ibid., p Koninklijk Besluit van 5 juni 2000 tot uitvoering van artikel 4, 2, 6 van het koninklijk besluit nr. 78 van 10 november 1967 betreffende de uitoefening van de geneeskunst, de verpleegkunde, de paramedische beroepen en de geneeskundige commissies, B.S., 7 juli Artikel 2 van het K.B. van 5 juni

8 Zij zijn er daarenboven toe gehouden zich te bevoorraden bij apothekers of bij verdelers, groothandelaars, invoerders en fabrikanten erkend door de Minister van Volksgezondheid. Het verworven materiaal moet worden bewaard in omstandigheden waardoor de steriliteit kan worden behouden. Het gerecupereerd reeds gebruikt materiaal dient bewaard te worden in daartoe voorziene recipiënten, en in voorwaarden die elk hergebruik of elk ongeval onmogelijk maken. Art. 6. De [twee groepen gemachtigde] personen zijn verplicht een register bij te houden waarin het volgende dag na dag wordt vermeld: de hoeveelheid verworven materiaal; de hoeveelheid terhandgesteld of verkocht materiaal; de hoeveelheid reeds gebruikt injectiemateriaal, dat werd gerecupereerd; de identiteit van de leveranciers bedoeld in artikel 5, tweede lid; de aankoopprijs en, in voorkomend geval, de verkoopprijs van [steriel injectiemateriaal, ontsmettingsmiddelen en steriel verband]. Dit register moet ter beschikking worden gehouden van de Algemene Farmaceutische Inspectie. 14 Concreet betekent dit dat: de verkoopprijs van steriel injectiemateriaal, ontsmettingsmiddelen en steriel verband kleiner of dezelfde moet zijn als de aankoopprijs; druggebruikers in principe hun gebruikte spuiten moeten binnenbrengen om gratis nieuwe spuiten te ontvangen; wanneer er sprake is van hoogdringendheid (bijvoorbeeld wanneer de kans bestaat dat een gebruiker een vuile spuit zal gebruiken als hij/zij geen steriele spuiten meekrijgt) moet de gebruiker geen vuile spuiten afgeven om nieuwe spuiten te kunnen krijgen; bij het verkopen en (gratis) verstrekken of ruilen van spuiten en naalden moeten preventiebrochures meegegeven worden. Deze folders moeten de gebruiker duidelijk maken hoe spuiten, naalden en ander injectiemateriaal moeten gebruikt worden om op een veiliger manier te kunnen injecteren. Tevens moeten de folders uitleg geven over (het nut van) serologische tests. Daarnaast moeten ook folders verspreid worden waarin een overzicht wordt gegeven van instanties die bijkomende sociale, psychologische, medische en juridische hulp kunnen bieden aan de gebruiker. de bevoorrading met materialen moet volgens de regels verlopen; de materialen moeten steriel bewaard worden; het gebruikt materiaal van IDG s moet in veilige verpakkingen (naaldcontainers) bewaard worden zodat er zich geen prikongevallen kunnen voordoen; dagelijks moet een register bijgehouden worden. Dit register, dat door de Algemene Farmaceutische Inspectie moet kunnen gecontroleerd worden, moet vermelden: hoeveel steriele materialen worden geleverd aan de personen/centra die deze materialen willen verkopen, verstrekken of ruilen; hoeveel materialen verkocht, verstrekt of geruild worden; hoeveel vuile spuiten en naalden druggebruikers inleveren; wie de leverancier is van de materialen die geleverd worden; aan welke prijs de materialen worden aangekocht (en verkocht). 14 Artikels 3 t.e.m. 6 van het K.B. van 5 juni

9 D. Vlaams Besluit van 15 december 2000 Het wettelijk kader voor de organisatie van een netwerk van spuitenverdeling/-ruil, zoals hierboven uiteengezet, werd op federaal niveau uitgewerkt. Aangezien deze taak een preventieopdracht is, ressorteert de invoering ervan onder de bevoegdheid van de Gemeenschappen. Dit komt erop neer dat de Vlaamse Gemeenschap instaat voor de financiering van het initiatief spuitenruil, dat de organisatie van een spuitenverdeling/-ruil in Vlaanderen beoogt. Daartoe vaardigde de Vlaamse Gemeenschap het Besluit van 15 december uit, dat tevens de concrete doelstellingen en opdrachten van het initiatief bevat. Belangrijk hierbij is dat dit besluit aan alle medewerkers van een spuitenverdeling en -ruil de verplichting oplegt om - alvorens te starten met het gratis verstrekken of ruilen van steriel injectiemateriaal, ontsmettingsmiddelen en steriel verband - een vorming te volgen. De achterliggende filosofie van deze randvoorwaarde is dat een spuitenruil enkel zijn preventieve waarde heeft wanneer het uitgevoerd wordt door mensen die over voldoende kennis en vaardigheden beschikken om de IDG s advies te geven en om aan schadebeperkende gezondheidspromotie te doen. E. Besluit Het opzetten van een netwerk van spuitenverdeling en -ruil voor injecterende druggebruikers kan binnen een wettelijke omkadering en financiering. Dergelijke programma s kunnen in geen geval beschouwd worden als een aanzetten tot druggebruik of een onderhouden van een afhankelijkheid. Apothekers kunnen sinds de Wet van 17 november 1998 participeren in spuitenruilprogramma s. Door het Koninklijk Besluit van 5 juni 2000 zijn ook andere personen (enerzijds de artsen en anderzijds de verpleegsters, psychologen, paramedici en sociale werkers, voor zover zij beroepshalve verbonden zijn aan een gespecialiseerd centrum, d.i. drughulpverlening en/of preventie van besmettelijke aandoeningen) gemachtigd om dergelijke programma s op te starten en uit te voeren. De financiering, concrete doelstellingen en voorwaarden van het initiatief spuitenruil zijn in Vlaanderen geregeld via het Vlaams Besluit van 15 december Besluit van de Vlaamse Regering houdende de subsidiëring van de organisatie van een spuitenverdeling/-ruil in Vlaanderen, 15 december

10 3. HET SPUITENRUILINITIATIEF A. Doel Het spuitenruilinitiatief, gesubsidieerd door de Vlaamse Gemeenschap, heeft tot doel de risico s, die het injecteren van drugs met zich meebrengt voor de druggebruiker en zijn omgeving, terug te dringen. Het kadert in een preventieve aanpak van gezondheidsproblemen (binnen het groter geheel van de volksgezondheid) en is er o.a. concreet op gericht de overdracht van bloedoverdraagbare aandoeningen (hiv/aids, hepatitis B en C) tegen te gaan. Het uitgangspunt van het initiatief is dat er - ondanks inspanningen van primaire preventie en hulpverlening - (steeds) gebruikers zijn die zich (vaak op een onhygiënische manier) bepaalde substanties via een injectie toedienen. Het initiatief wil dan ook dit risicogedrag op een pragmatische manier aanpakken. Concreet wil het: besmettelijke aandoeningen bij injecterende druggebruikers voorkomen door de beschik- en bereikbaarheid van steriel injectiemateriaal te verhogen; andere gezondheidsrisico s (zoals abcessen, longembolie, gangreen, e.d.m.) voorkomen door het geven van gerichte preventieboodschappen (veiliger spuiten, hygiëne, risicogedrag, ); besmettingsgevaar bij andere groepen van de bevolking voorkomen (o.a. door recuperatie van potentieel besmette naalden); aanzetten geven tot meer diepgaande zorg- en hulpverlening via gerichte doorverwijzing (drempelverlaging). B. Organisatie De spuitenverdeling/ruil wordt op lokaal, regionaal en provinciaal niveau georganiseerd en gecoördineerd door de Medisch-Sociale Opvangcentra (MSOC s) in Vlaanderen. Dit betekent dat alle gemachtigde diensten of personen, die spuitenruil/-verdeling willen integreren in hun werking, contact moeten opnemen met de provinciale verantwoordelijke op het MSOC van de provincie. C. Werkwijze In elke provincie worden verschillende sporen onderzocht voor de concrete organisatie van het initiatief. In het bijzonder wordt nagegaan op welke manier een spuitenverdeling/-ruil kan georganiseerd worden via: de officina van de apothekers; laagdrempelige hulpverlening; aanvullende verdeel- en/of ruilpunten in zogenaamde hot points, d.i. plaatsen die naar voor geschoven worden als probleemgebieden. Binnen het initiatief is dit een optionele route, omdat men eerst wil werken via bestaande kanalen, die reeds (enige) ervaring hebben met de problematiek. De concrete opbouw van een netwerk van spuitenverdeling/ruil zal echter provinciale en zelfs regionale verschillen vertonen. De concrete uitwerking van het initiatief zal namelijk afhankelijk zijn van de lokale en regionale situaties in elke provincie, welke vanzelfsprekend een enorme variatie vertonen. Zo zullen o.m. de volgende factoren een belangrijke rol spelen in de manier waarop spuitenverdeling/ruil kan geïmplementeerd worden in een bepaalde regio: het stedelijke versus rurale karakter van een bepaald gebied; specifieke kenmerken en noden van de plaatselijke drugscene; richtlijnen van lokale overheden; 10

11 de aanwezigheid van mogelijke actoren (apothekers, drughulpverlening, straathoekwerk, stadswachten, e.a.) en hun bereidheid om bepaalde (deel)taken op zich te nemen; het bestaan van goede samenwerkingsverbanden tussen de provinciale coördinatie en actoren. Gezien de lokale en regionale verschillen zal dus - over de provincies heen - geen uniformiteit bereikt kunnen worden in de manier waarop spuitenverdeling/ruil wordt ingevoerd. Niettemin worden de provinciale netwerken zoveel mogelijk op elkaar afgestemd door de supervisie van de Vlaamse coördinatie. 11

12 4. DE ROL VAN DE APOTHEKERS A. Inleiding Het gemeenschappelijk gebruik van injectiemateriaal eist een enorme tol op het vlak van volksgezondheid. Om die reden worden apothekers geadviseerd om steriel injectiemateriaal hetzij via verdeling, hetzij via ruil ter beschikking te stellen aan injecterende druggebruikers. De mate waarin de officina-apotheker zich in het spuitenruilinitiatief engageert blijft nochtans een individuele beslissing. Er kan een keuze gemaakt worden uit verschillende modaliteiten. Afhankelijk van het gekozen engagement dienen apothekers een aantal verplichtingen na te leven. B. Doorverwijzing en spuitenverdeling 1) Huidige situatie Officina-apothekers, die NIET ACTIEF wensen deel te nemen aan het spuitenruilinitiatief, dienen geen bijzondere afspraken na te leven. Apothekers die ervoor opteren om steriel injectiemateriaal, dat zij zelf aankopen buiten het initiatief, te verstrekken ( verkoop ) aan injecterende gebruikers, moeten evenmin voorwaarden vervullen. Dit is immers de voortzetting van de bestaande toestand sinds de wetswijziging van 1998 en legt de apothekers dan ook GEEN VERPLICHTINGEN op. 2) Doorverwijzing en spuitenverdeling Toch raden wij deze apothekers aan contact op te nemen met de provinciale coördinatie om IDG s te kunnen doorverwijzen naar betrokken actoren. Zij kunnen zich daarvoor beroepen op een lijst van verdeel-, recuperatie- en ruilpunten, welke door de provinciale coördinator zal opgesteld worden. Injecterende gebruikers zonder enige hulp de deur wijzen, verhoogt immers de kans dat zij hun injectiemateriaal gaan delen met het risico dat bloedoverdraagbare aandoeningen zich verder verspreiden. Tevens kunnen apothekers op deze wijze IDG s inlichten over de mogelijkheden om gebruikt materiaal veilig te deponeren en hen aanmoedigen om dit ook effectief te doen. Door contactname met de provinciale coördinatie kan bovendien de nodige ondersteuning geboden worden. Het spuitenruilinitiatief beoogt immers meer dan enkel het verstrekken van steriel injectiemateriaal; het heeft enkel een effectieve preventieve waarde wanneer IDG s tevens mondelinge en/of schriftelijke informatie ontvangen en wanneer zoveel mogelijk gebruikte spuiten worden gerecupereerd. Om die reden kunnen alle officina-apothekers de gratis preventiefolders, welke binnen het spuitenruilinitiatief werden aangemaakt, bestellen en vervolgens zonder enige registratie verstrekken aan IDG s. Het gaat meer bepaald om folders over hiv, hepatitis B en C, veiliger spuiten en prikongevallen. Daarnaast kunnen apothekers en hun personeel steeds terecht bij de provinciale coördinatie voor informatie en opleiding. Daarenboven kan de provinciale coördinator a.d.h.v. deze contacten alle verdeelpunten in kaart brengen en zodoende fungeren als coördinatiepunt om een optimale spreiding van het aantal gebruikers per apotheek te garanderen. 12

13 C. Spuitenverdeling en recuperatie 1) Huidige situatie Officina-apothekers kunnen naast doorverwijzing en spuitenverdeling een bijkomende taak op zich nemen, m.n. de RECUPERATIE van gebruikte spuiten. Zwerfspuiten, d.i. spuiten die rondslingeren, zijn een probleem voor de volksgezondheid. Een spuit op straat, park of andere publieke plaats kan immers leiden tot prikongevallen met risico s op bloedoverdraagbare aandoeningen, zoals hiv en hepatitis B of C. Het is dan ook evident dat de problematiek van zwerfspuiten binnen het spuitenruilinitiatief moet aangepakt worden. Indien apothekers massaal enkel injectiemateriaal zouden verstrekken en niet recupereren, zou dit op lange termijn tot overlast (ten gevolge van onveilig gedeponeerde spuiten) kunnen leiden. Een dergelijke organisatie zou dus schade kunnen berokkenen aan het breder publiek. Aangezien ook de recuperatie van gebruikt materiaal een prioriteit is in het initiatief, worden alle actoren (apothekers inbegrepen) opgeroepen om deze taak eveneens op zich te nemen. 2) Recuperatie via provinciale coördinatie Om deze recuperatie zo veilig mogelijk te laten verlopen, stelt de provinciale coördinatie verschillende soorten naaldcontainers gratis ter beschikking. Zo zijn er kleine naaldcontainers voorzien om, samen met steriel injectiemateriaal, te verstrekken aan gebruikers. Dit moet IDG s toelaten om gebruikt materiaal op een veilige manier in de apotheek af te leveren. Daarnaast zijn er ook grotere modellen beschikbaar, welke op een veilige plaats in de apotheek kunnen geplaatst worden. In deze containers kunnen gebruikers dan zelf hun losse spuiten deponeren, zonder dat de apotheker de container moet vasthouden. Dit betekent dus dat apothekers zelf geen gebruikte spuiten noch verpakkingsmateriaal moeten aanraken: het is de bedoeling dat de gebruiker het gebruikt materiaal ofwel in een container aflevert, ofwel in een - in de apotheek ter beschikking staande - container deponeert. a) Het recupereren van gebruikt materiaal brengt wel een DAGELIJKSE BEPERKTE REGISTRATIE-verplichting met zich mee (uiteraard slechts als er zich gebruikers aanmelden), omdat naaldcontainers worden gebruikt die vanuit het initiatief worden aangeleverd. Het gaat echter alleen om een registratie van de HOEVEELHEID TERUGGEBRACHTE SPUITEN (een effectief of geschat aantal). b) Deze GEGEVENS moeten maandelijks overgemaakt worden AAN de PROVINCIALE COÖRDINATIE. Teneinde deze registratie niet te belastend te maken, werd ernaar gestreefd om dit zo beperkt en eenvoudig mogelijk te houden. Er werden daartoe specifieke registratieformulieren ontwikkeld. c) Apothekers die op deze manier wensen te participeren in het spuitenruilinitiatief ontvangen van de provinciale coördinatie een sticker met het zogenaamde spuitenruillogo en 1 pijl (zie bijlage). Deze sticker kan vervolgens op de deur of een venster van de apotheek bevestigd worden om injecterende gebruikers duidelijk te maken dat zij hun gebruikt materiaal in die apotheek op een veilige manier kunnen afleveren. 13

14 Uiteraard kunnen apothekers (en hun personeel), die voor dit engagement kiezen, ook steeds terecht bij de provinciale coördinatie voor bijkomende ondersteuning, o.m. om de gratis preventiefolders te bestellen of voor de informatie en opleiding. D. Spuitenruil Officina-apothekers kunnen maximaal hun engagement als gezondheidswerker opnemen en een effectieve SPUITENRUIL in hun apotheek organiseren. Zoals het woord spuitenruil impliceert, verstrekken zij gratis steriel injectiemateriaal in ruil voor gebruikt materiaal. Dit betekent dan ook dat deze apothekers op alle niveaus in het initiatief participeren en dus een aantal afspraken moeten naleven. In een dergelijke situatie zijn zij immers verplicht te voldoen aan alle VOORWAARDEN opgelegd door het Koninklijk Besluit van 5 juni Concreet houdt dit in dat zij STERIEL INJECTIEMATERIAAL - in principe - alleen IN RUIL VOOR GEBRUIKT INJECTIEMATERIAAL GRATIS mogen VERSTREKKEN. Een uitzondering op deze regel is het geval van hoogdringendheid. Spuitenruil wil echter niet zeggen dat er een één voor één -politiek moet gevolgd worden. Ervaring uit omringende landen heeft immers geleerd dat dergelijke quota te stellen niet haalbaar is. Zeer effectieve spuitenruilpunten halen een zogenaamde return rate van 80%. Een veilige recuperatie gebeurt nochtans niet steeds bij de apotheek die verdeelt. Het is daarbij van belang om IDG s permanent te overtuigen om gebruikt materiaal hoe dan ook terug te brengen. Injecterende druggebruikers gebruiken niet alleen spuiten en naalden bij het injecteren van hun drugs. Zij hanteren bijvoorbeeld ook lepels, filters en water. Aangezien deze materialen eveneens een potentiële bron zijn van besmettelijke aandoeningen en andere infecties, voorziet het spuitenruilinitiatief eveneens andere materialen die apothekers en andere actoren kunnen verstrekken. Zo zijn, naast spuiten, momenteel ook alcoholswabs en steriele flacons beschikbaar. Dit gamma kan naar de toekomst toe nog uitgebreid worden. a) Vergelijkbaar met apothekers die gebruikt materiaal recupereren via de provinciale coördinatie, moeten ook hier de apothekers een DAGELIJKSE REGISTRATIE uitvoeren (uiteraard slechts als er zich gebruikers aanmelden). Meer bepaald moeten zij de HOEVEELHEID TERUGGEBRACHTE SPUITEN (een effectief of geschat aantal) registreren. b) Deze GEGEVENS moeten maandelijks overgemaakt worden AAN de PROVINCIALE COÖRDINATIE. c) Daarenboven moet dit register ten alle tijde kunnen gecontroleerd worden door de Farmaceutische Inspectie. Ook hier werden voor het registreren van deze gegevens specifieke registratieformulieren ontwikkeld. Er werd opnieuw gestreefd naar een zo beperkt en eenvoudig mogelijke registratie, teneinde deze handeling niet te belastend te maken. De registratie is echter verplicht en moet dan ook nauwgezet opgevolgd worden. d) Apothekers die hun engagement als gezondheidswerker maximaal wensen op te nemen, ontvangen van de provinciale coördinatie een sticker met het zogenaamde spuitenruillogo en 2 pijlen (zie bijlage). Deze sticker kan vervolgens op de deur of een venster van de 16 Zie Wettelijke omkadering. 14

15 apotheek bevestigd worden om injecterende gebruikers duidelijk te maken dat zij gebruikt materiaal in die apotheek op een veilige manier kunnen afleveren in ruil voor steriel injectiemateriaal. e) Apothekers die gratis spuiten omruilen moeten tevens SCHRIFTELIJKE INFORMATIE VERSTREKKEN, d.i. de preventiefolders die in het kader van het initiatief werden aangemaakt. f) Het gerecupereerd, reeds GEBRUIKT MATERIAAL moeten zij BEWAREN IN NAALDCONTAINERS en zodoende elk hergebruik of elk ongeval onmogelijk maken. g) Daarenboven moeten de apothekers over de nodige basiscompetenties (vb. kennis van bloedoverdraagbare aandoeningen) en gespecialiseerde vaardigheden (vb. kennis van basisgezondheidsrisico s die kunnen gepaard gaan met injecteren van drugs) beschikken. Hierdoor zijn zij dus verplicht VOLDOENDE OPGELEID te zijn. Het bijwonen van de informatie-avond voldoet reeds aan deze voorwaarde. h) Aangezien bij het organiseren van een spuitenruil verscheidene afspraken moeten nageleefd worden, moet de apotheker - zoals alle andere actoren in het spuitenruilinitiatief - EEN SAMENWERKINGSOVEREENKOMST MET DE PROVINCIALE COÖRDINATIE ONDERTEKENEN. 15

16 5. INFORMATIE A. Inleiding Het verstrekken van steriel injectiemateriaal alleen heeft weinig preventieve waarde. Medewerkers in een spuitenruilinitiatief moeten ook over de nodige kennis en vaardigheden beschikken. Medewerkers aan een spuitenruilinitiatief moeten o.m. op de hoogte zijn van welke stoffen kunnen geïnjecteerd worden, op welke wijze een injectie wordt toegediend, welke materialen daarbij worden gebruikt en vooral welke risico s verbonden zijn aan al deze aspecten van het injecteren. Om zoveel mogelijk een duidelijk beeld te kunnen geven van al deze zaken overlopen wij hier: de stoffen die gebruikt worden bij het injecteren de materialen die daarvoor gehanteerd worden de technieken van injecteren de risico s die hieraan verbonden zijn Dit deel van de brochure werd gebaseerd op verschillende werken, m.n.: DERRICOTT, J., PRESTON, A., HUNT, N., The Safer Injecting Briefing. An easy to use comprehensive reference guide to promoting safer injecting. HIT, Liverpool, 1999, 142pp.; DE MAERE, W., Handboek Spuitenruil, Free Clinic, Antwerpen, 2001 BOVY, J., Toxicomanie. De druggebruiker en de medische hulpverlener. APB, Brussel, 1995, 208pp. B. Gebruikte stoffen bij het injecteren Druggebruikers kunnen verschillende stoffen in hun bloedbaan injecteren. In dit deel van de brochure wordt dan ook informatie gegeven over de bereidingswijze van verschillende drugs om deze vervolgens te kunnen injecteren, alsook over de specifieke risico s die verbonden zijn aan elk van deze producten. Om echter de uiteenzetting over injecteerbare stoffen goed te kunnen plaatsen, lijkt het nuttig eerst het algemeen aanvaard begrippenkader omtrent de verschillende soorten drugs op te frissen. Zo onderscheidt men: 1. de hallucinogene middelen (psychodysleptica) die op het waarnemingsvermogen van de zintuigen ageren: hennepprodukten, LSD, psyloscibine, peyotl, ; 2. de stimulerende middelen (psychostimulantia) die een opwekkend effect bezitten: coffeïne, nicotine, amfetamines, cocaïne, ; 3. de verdovende middelen (psychodeprimantia) die een roes verwekken: alcohol, barbituraten, tranquillizers, opiaten (opium, morfine, heroïne, codeïne, methadon), ; 4. de hallucinogene amfetamines die de effecten combineren van de hallucinogene en de stimulerende middelen: ecstasy en aanverwanten [(MDMA, MDA, PMA, )]; 5. de vluchtige snuifmiddelen: lijmen, benzeen, ontvlekkers, ether, white spirit, aceton, tinner, vloeibaar gas van aanstekers, BOVY, J., Toxicomanie. De druggebruiker en de medische hulpverlener. APB, 1995, p

17 1) Heroïne a) Omschrijving Heroïne (= diacetylmorfine) is een semi-synthetisch produkt dat bekomen wordt uit het opiumderivaat morfine. Het heeft een poederachtige of granuleuze vorm en is wit (zuivere heroïne) tot grijsbruin gekleurd. De straatheroïne die in België te koop wordt aangeboden heeft meestal een bruine kleur. In uitzonderlijke gevallen is de kleur geelachtig tot wit. Het is bijna altijd in poedervorm. De kwaliteit kan zeer verschillend zijn. Heroïne is een sterk euforiserende drug die heel snel tot afhankelijkheid en dervingsverschijnselen leidt. De belangrijkste nevenwerking is het dempend effect op het centraal zenuwstelsel en de ademhalingsdepressie. Heroïne is beter vetoplosbaar (dan morfine) en diffundeert dus beter door de bloedhersenbarrière. b) Bereiding Voor het injecteren wordt de heroïne gemengd met water in een aangepast recipiënt, meestal een lepel. Een zuur (citroensap, ascorbinezuur, citroenzuur) wordt toegevoegd aan het mengsel van heroïne en water om de oplosbaarheid te verhogen. Deze oplossing wordt verhit om de heroïne op te lossen. Daarna laat men het afkoelen om het vervolgens op te trekken in de spuit. Hierbij wordt meestal een filter gebruikt om te vermijden dat onoplosbare deeltjes in de spuit terecht komen. c) Risico s De risico s van heroïnegebruik op lange termijn, zoals verslaving en schade aan organen, zijn voldoende gekend. Het belangrijkste specifiek risico is de overdosis. Allergische reacties op de heroïne of de versnijdingsmiddelen kunnen voorkomen. De andere risico s, zoals de overdracht van bloedbesmettelijke virussen en bacteriën, hebben te maken met een niet steriele en slechte injectietechniek en zijn eigen aan alle middelen. Ze komen dus niet alleen voor bij het injecteren van heroïne. Een aantal lichaamsreacties, zoals kleine pupillen en constipatie, zijn eigen aan opiatengebruik, niet aan het injecteren als dusdanig en komen dan ook voor bij niet-injecterend gebruik. 2) Methadon a) Omschrijving Methadon is een synthetisch product dat gebruikt wordt om de ontwenningsverschijnselen van opiaten op te vangen. Het wordt gebruikt in het kader van de substitutiebehandeling. b) Bereiding Er zijn anecdotische aanwijzingen dat sommige Vlaamse gebruikers methadon injecteren. Het gaat hier dan om methadon in siroopvorm. c) Risico s Het injecteren van siroopvormige methadon is zeer riskant. Zo kan het snel tot vertraging van de bloedsomloop leiden en tot collaps en trombose van de ader. Er is geen enkele schadebeperkende techniek voorhanden om deze risico s te ondervangen. Ontrading is de enige optie. 17

18 3) Cocaïne a) Omschrijving Cocaïne (= cocaïnehydrochloride) is een extract van de bladeren van de cocaplant, maar kan ook synthetisch worden gemaakt. Het is een wit tot witgeel, kristallijn poeder met een overwegend bittere smaak. De straatcocaïne die in België te koop wordt aangeboden is meestal wit en poedervormig. Zoals met alle andere straatdrugs kan ook bij cocaïne de kwaliteit zeer verschillend zijn. Cocaïne is een zeer snelwerkend en euforiserend stimulans. Het geeft de gebruiker een uitgesproken zelfvertrouwen. Gekookte cocaïne (ook wel basecoke, crack, genoemd) is een basisch derivaat van watervrije cocaïnehydrochloride die bekomen wordt door een zeer eenvoudige scheikundige manipulatie (behandeling met ammoniak, extractie met ether en nadien verdampen van de ether). Het komt voor als kleine, geelachtige kristallen. b) Bereiding Voor de bereiding van een injectie met cocaïne wordt - zoals bij heroïne - water toegevoegd. Het is echter niet nodig om - zoals bij bruine heroïne - een zuur toe te voegen. Het mengsel moet evenmin opgewarmd worden, hoewel sommige gebruikers hun mengsel toch kort verhitten. De bereidingswijze is voor de rest identiek aan dat van heroïne. Cocaïnebase is - in tegenstelling tot cocaïnehydrochloride die niet kan verdampt worden - geschikt om gerookt te worden. Crack kan niet geïnjecteerd worden. Om deze vorm van cocaïne toch te kunnen injecteren is een zuur nodig om het opnieuw oplosbaar te maken. c) Risico s Er zijn beduidend meer specifieke risico s bij het injecteren van cocaïne, dan bij het injecteren van heroïne. Door de korte werkingsduur van cocaïne moet deze stof frequenter geïnjecteerd worden, waardoor er een verband bestaat tussen het injecteren van cocaïne en een verhoogd risico op hiv-infectie (meer dan bij andere drugs). Daarnaast wordt veel meer gelokaliseerde weefselschade vastgesteld bij het injecteren van cocaïne dan bij heroïne. Verschillende factoren kunnen deze weefselschade veroorzaken. Het anesthetisch effect van cocaïne kan hierbij een rol spelen: de verdovende eigenschap kan namelijk op de injectieplaats (onvrijwillig) aanleiding geven tot meer verwondingen, aangezien de IDG niet echt gevoel heeft op die plek. Als men cocaïne injecteert, wordt de plek, waar ingespoten wordt, verdoofd (cocaïne is nl. een lokaal verdovingsmiddel). De gebruiker voelt dus geen pijn meer op die plek, waardoor hij/zij de aders en omgevende weefsels ernstig kan beschadigen. Cocaïne heeft daarenboven een vernauwend effect op de bloedkanalen, waardoor het herstel van verwondingen tengevolge van het injecteren van cocaïne vertraagd wordt. Het kan ook de bloedvatwanden irriteren. Cocaïne belast bij iedereen het hart- en bloedvatenstelsel. Hartproblemen, zelfs met dodelijke afloop, zijn een reëel risico. Personen met een (soms sluimerende) hartafwijking, een hoge bloeddruk, suikerziekte en epilepsie lopen extra risico. 18

19 Het gebruik van grote hoeveelheden cocaïne verhoogt de kans op de ontwikkeling van een psychose, met hallucinaties, gewelddadig gedrag en paranoia. Dit is een uitzonderlijke situatie die kan aanleiding geven tot gedragsmoeilijkheden, zoals agressie, in een spuitenruilpunt. Cocaïne is een opwekkend middel. Bij alle opwekkende middelen is één van de effecten dat het het zelfvertrouwen aanzwengelt en de risicobeleving wijzigt. Dit betekent dat IDG s minder aandacht hebben voor mogelijke infecties en andere risico s wanneer ze onder invloed zijn. Medewerkers aan een spuitenruil moeten dit bespreken met de IDG s op momenten wanneer ze niet onder invloed zijn, zodanig dat zij zelf risicobeperkende strategiën kunnen ontwikkelen. Eén van de belangrijkste factoren daarbij is de noodzaak om over voldoende steriel injectiemateriaal te beschikken. En aangezien het effect van cocaïne bij het injecteren van zeer korte duur is (minuten i.p.v. uren) en bijgevolg de injecteerfrequentie meestal zeer hoog ligt (5 tot 10 maal per dag), betekent dit concreet dat sommige gebruikers grote hoeveelheden spuiten en meer materiaal moeten meekrijgen in een spuitenruil. 4) Speedball ( snowball ) a) Omschrijving Dit is een mengsel van heroïne en cocaïne. Als kant-en-klaar mengsel is dit niet te koop op straat. De gebruikers maken dit zelf aan. b) Bereiding De bereiding is identiek aan deze van heroïne. c) Risico s Het injecteren van een speedball combineert niet alleen de risico s van het injecteren van heroïne en cocaïne, maar verhoogt daarenboven het risico op een overdosis aanzienlijk. Het injecteren van een speedball - snowball wordt in elk geval afgeraden. Indien een gebruiker toch beide producten wil injecteren, kan hij/zij deze beter afzonderlijk injecteren. Het injecteren van een speedball moet zoveel mogelijk vermeden worden. 5) Amfetamines (speed) a) Omschrijving Speed is, net zoals cocaïne, een opwekkend middel dat aanleiding kan geven tot een verhoogd risicogedrag wanneer de gebruiker onder invloed is. Straatspeed is meestal een wit tot geelachtig poeder. b) Bereiding De bereiding van speed voor het injecteren is identiek aan deze van cocaïne. Toevoeging van een zuur voor het oplossen of verhitten is dus niet nodig. Meer dan bij cocaïne wordt, na bereiding op de lepel, de speedoplossing meestal opgetrokken door een filter. Hergebruik van de filter is uit den boze. c) Risico s Zoals bij cocaïne belast speed bij iedereen het hart- en bloedvatenstelsel. Hartproblemen, zelfs met dodelijke afloop, zijn een reëel risico. Personen met een (soms sluimerende) hartafwijking, een hoge bloeddruk, suikerziekte en epilepsie lopen extra risico. Na een injectie 19

20 kan de gebruiker een beklemmend gevoel op de borst en pijn in de hartstreek krijgen. Dit kan een teken zijn van ischemie van de hartspier. Het gebruik van grote hoeveelheden speed verhoogt de kans op de ontwikkeling van een psychose met hallucinaties, gewelddadig gedrag en paranoia. Dit is een uitzonderlijke situatie die kan aanleiding geven tot gedragsmoeilijkheden, zoals agressie, in een spuitenruilpunt. Aangezien de frequentie van speedinjecties hoog ligt, moet er in een spuitenruil rekening mee gehouden worden dat meer materiaal moet verstrekt worden. 6) Benzodiazepines; barbituraten a) Omschrijving Benzodiazepines (zoals Valium, Lexotan, e.a.) worden regelmatig gebruikt door heroïnegebruikers (bijvoorbeeld bij ontwenning) en door gebruikers van oppeppende middelen om te kalmeren. b) Bereiding Slaap- en kalmeerpillen worden geplet en, na opwarming, via een filter in de spuit opgetrokken. c) Risico s Het injecteren van geplette pillen moet men altijd ontraden, want dit is zeer gevaarlijk en dus best te vermijden. Enerzijds heeft het injecteren geen nut aangezien de effecten niet sterker en/of langduriger zullen zijn. Anderzijds zijn er alle gezondheidsrisico s die gepaard gaan met het injecteren, waarbij daarenboven nog kleine deeltjes van niet-goed geplette pillen in de aders terecht kunnen komen met obstructies tot gevolg. Daarenboven veroorzaken irriterende substanties schade aan aders en weefsel. Het gebruik van barbituraten gebeurt minder en is de laatste twintig jaar vervangen door dat van benzodiazepines. Niettemin is het nodig om bij deze drugs eventjes stil te staan. Het gebruik geeft dezelfde risico s, waarbij nog meer lokale schade aan de weefsels wordt vastgesteld bij subcutaan injecteren en het risico op overdosis nog verhoogd wordt wanneer barbituraten in combinatie gebruikt worden met andere drugs. Bij het plots stoppen van benzodiazepines en/of barbituraten kunnen shock en coma, t.g.v. ernstige epilepsieaanvallen, voorkomen. 7) Alcohol Het injecteren van alcohol gebeurt zeer, zeer sporadisch. Meestal gebeurt het als een experiment of als chaotisch, dwangmatig drugmisbruik. Meestal worden dan alcoholische dranken zoals wodka geïnjecteerd. Het intraveneus injecteren van alcohol is hoogst irriterend voor de aders en heeft daarenboven weinig effect, behalve in hoeveelheden die zeer schadelijk zijn. Het injecteren van alcohol moet dan ook ten zeerste ontraden worden. 20

Rapport Evaluatie Onderzoek Spuitenruil Vlaanderen 2012

Rapport Evaluatie Onderzoek Spuitenruil Vlaanderen 2012 Rapport Evaluatie Onderzoek Spuitenruil Vlaanderen 2012 Vlaamse spuitenruil, Free Clinic vzw Maart 2012 Tessa Windelinckx Vlaams Coördinator Spuitenruil Schijnpoortweg 14 2060 Antwerpen 03/201.12.60. Tessa.windelinckx@free-clinic.be

Nadere informatie

Planning spuitenruil Provincie West-Vlaanderen 2013

Planning spuitenruil Provincie West-Vlaanderen 2013 Planning spuitenruil Provincie West-Vlaanderen 2013 Art. 4. 1. De algemene doelstelling van dit convenant is een bijdrage te leveren aan het preventieve gezondheidsbeleid op het gebied van middelengebruik,

Nadere informatie

ASSESSMENT MIDDELENGEBRUIK. Achternaam. Cliëntnummer. Naam interviewer

ASSESSMENT MIDDELENGEBRUIK. Achternaam. Cliëntnummer. Naam interviewer ASSESSMENT MIDDELENGEBRUIK Achternaam bij vrouwelijke cliënten meisjesnaam Geboortedatum Cliëntnummer Datum interview d d m m d d m m 1. Naam interviewer 2. 3. Interview is niet volledig afgenomen want:

Nadere informatie

Terreinorganisatie Spuitenruil Provincie West Vlaanderen Werkjaar 2012 Eindrapport terreinorganisatie

Terreinorganisatie Spuitenruil Provincie West Vlaanderen Werkjaar 2012 Eindrapport terreinorganisatie Terreinorganisatie Spuitenruil Provincie West Vlaanderen Werkjaar 2012 Eindrapport terreinorganisatie Jaarverslag Spuitenruil West - Vlaanderen 2012. Pagina 1 Omkadering Eindverantwoordelijke project Martine

Nadere informatie

Veilig spuiten. Geneeskundige en Gezondheidsdienst

Veilig spuiten. Geneeskundige en Gezondheidsdienst Veilig spuiten Geneeskundige en Gezondheidsdienst Veilig spuiten: waarom dan? Veel drugsgebruikers spuiten hun drugs. De drugs werken dan snel en effectief omdat een naald direct de bloedbaan ingaat en

Nadere informatie

Treatment Demand Indicator (TDI) Addibru Formulier Versie 2.0 >> http://tdi.wiv-isp.be << 1. ALGEMENE INFORMATIE

Treatment Demand Indicator (TDI) Addibru Formulier Versie 2.0 >> http://tdi.wiv-isp.be << 1. ALGEMENE INFORMATIE Treatment Demand Indicator (TDI) Addibru Formulier Versie 2.0 >> http://tdi.wiv-isp.be

Nadere informatie

Heroïne. De meest gestelde vragen

Heroïne. De meest gestelde vragen Heroïne. De meest gestelde vragen V.U.: Frieda Matthys, Vereniging voor Alcohol- en andere Drugproblemen vzw, VAD, Vanderlindenstraat 15, 1030 Brussel - december 2010 - D/2010/6030/30 concept Today De

Nadere informatie

Wat is heroïne? DE BELGISCHE WET HEROÏNE VROEGER ...EN NU. drugs abc heroïne

Wat is heroïne? DE BELGISCHE WET HEROÏNE VROEGER ...EN NU. drugs abc heroïne drugs abc heroïne Heroïne maakt vandaag een belangrijk deel uit van de illegale drughandel. Wat is heroïne? Welke effecten heeft het en waarom wordt het gebruikt? Wat zijn de risico s? Een kennismaking

Nadere informatie

Hulpverlening in de politiecel. Medewerking SODA aan Fortuna-acties 17 juni 2009

Hulpverlening in de politiecel. Medewerking SODA aan Fortuna-acties 17 juni 2009 Hulpverlening in de politiecel Medewerking SODA aan Fortuna-acties 17 juni 2009 Hulpverlening in politiecel - Wat is het doel van Fortuna-acties - Ervaring in het buitenland - Voorbereiding - Aanbod SODA

Nadere informatie

tiemap Ira Insp ge jla BI materialenoverzicht

tiemap Ira Insp ge jla BI materialenoverzicht BIJLAGE inspiratiemap Materialenoverzicht drugs 1 1. Brochures of affiches Hieronder vindt u een lijst met informatieve materialen over cannabis en andere drugs De materialen zijn verkrijgbaar bij VAD.

Nadere informatie

Boek I, titel 2 van het Wetboek van economisch recht Hoofdstuk 5. Definities eigen aan boek XIV:

Boek I, titel 2 van het Wetboek van economisch recht Hoofdstuk 5. Definities eigen aan boek XIV: Vrij beroep 1/ België Wet van 15 mei 2014 houdende invoeging van Boek XIV "Marktpraktijken en consumentenbescherming betreffende de beoefenaars van een vrij beroep" in het Wetboek van economisch recht

Nadere informatie

HEROINE WAAR HEBBEN WE HET OVER? TOEN EN NU DE VRAGEN, DE ANTWOORDEN

HEROINE WAAR HEBBEN WE HET OVER? TOEN EN NU DE VRAGEN, DE ANTWOORDEN HEROINE DE VRAGEN, DE ANTWOORDEN Heroïne maakt vandaag een belangrijk deel uit van de illegale drughandel. Wat is heroïne? Welke effecten heeft het en waarom wordt het gebruikt? Wat zijn de risico s? Een

Nadere informatie

3. Misbruik en verslaving. Inleiding. suggestievragen

3. Misbruik en verslaving. Inleiding. suggestievragen 3. Misbruik en verslaving Inleiding De goede samenwerking tussen de huisarts en de apotheker is essentieel bij de begeleiding van patiënten waarbij er blijk is van overmatig geneesmiddelengebruik. De aanpak

Nadere informatie

Directoraat-generaal Geneesmiddelen. Omzendbrief n 440. Betreft: Levering en aflevering van geneesmiddelen voor diergeneeskundig gebruik

Directoraat-generaal Geneesmiddelen. Omzendbrief n 440. Betreft: Levering en aflevering van geneesmiddelen voor diergeneeskundig gebruik Amazone Bischoffsheimlaan 33 B-1000 BRUSSEL Uw brief van: Uw kenmerk: Ons kenmerk: Datum: DGG/ 10 februari 2004 Omzendbrief n 440 Ter attentie van de apothekers die een voor het publiek toegankelijke officina

Nadere informatie

VLAAMS PARLEMENT VOORSTEL VAN DECREET. van de heren Felix Strackx en Herman De Reuse

VLAAMS PARLEMENT VOORSTEL VAN DECREET. van de heren Felix Strackx en Herman De Reuse Stuk 193 (1999-2000) Nr. 1 VLAAMS PARLEMENT Zitting 1999-2000 4 februari 2000 VOORSTEL VAN DECREET van de heren Felix Strackx en Herman De Reuse houdende de verplichting de verspreiding van ongeneeslijke

Nadere informatie

INHOUDSOVERZICHT TEN GELEIDE 11

INHOUDSOVERZICHT TEN GELEIDE 11 SOVERZICHT TEN GELEIDE 11 DEEL 1 BESPREKING VAN DE NIEUWE EN BESTAANDE WETGEVING 15 1. De drugwetgeving 15 1.1. Overzicht van de drugwetgeving 15 1.1.1. Wet 24 februari 1921 15 1.1.2. De uitvoeringsbesluiten

Nadere informatie

TDI Formulier Belgische register van de indicator van de behandelingsaanvragen betreffende drugs en alcohol (Ziekenhuis versie 3.0.

TDI Formulier Belgische register van de indicator van de behandelingsaanvragen betreffende drugs en alcohol (Ziekenhuis versie 3.0. TDI Formulier Belgische register van de indicator van de behandelingsaanvragen betreffende drugs en alcohol (Ziekenhuis versie 3.0.) IDENTIFICATIE VAN DE REGISTRATIE CI2. CI4. Naam van het programma /

Nadere informatie

Sectoraal Comité van de Sociale Zekerheid en van de Gezondheid Afdeling «Gezondheid»

Sectoraal Comité van de Sociale Zekerheid en van de Gezondheid Afdeling «Gezondheid» Sectoraal Comité van de Sociale Zekerheid en van de Gezondheid Afdeling «Gezondheid» SCSZG/11/134 BERAADSLAGING NR 11/088 VAN 18 OKTOBER 2011 MET BETREKKING TOT DE NOTA BETREFFENDE DE ELEKTRONISCHE BEWIJSMIDDELEN

Nadere informatie

COCAINE/CRACK DE VRAGEN, DE ANTWOORDEN

COCAINE/CRACK DE VRAGEN, DE ANTWOORDEN COCAINE/CRACK DE VRAGEN, DE ANTWOORDEN COCAÏNE/CRACK? Cocaïne is een opwekkend middel dat door een chemische ingreep uit de bladeren van de Zuid- Amerikaanse cocaplant wordt gepuurd. Er wordt al duizenden

Nadere informatie

Handleiding voor het gebruik van medische wacht- en hulpdiensten

Handleiding voor het gebruik van medische wacht- en hulpdiensten Handleiding voor het gebruik van medische wacht- en hulpdiensten Medische wacht- en hulpdiensten zijn er steeds voor mensen die medische zorgen nodig hebben. De realiteit leert echter dat men vaak niet

Nadere informatie

Sterke stijging aantal drugdoden fors overdreven

Sterke stijging aantal drugdoden fors overdreven Sterke stijging aantal drugdoden fors overdreven Op 4 december 2006 stond er een klein bericht in Het Laatste Nieuws met als kop sterke stijging Vlaamse drugdoden. De Morgen deed het de dag nadien over

Nadere informatie

J.H. van Epen De drugs van de wereld de wereld drugs. 2e herziene druk

J.H. van Epen De drugs van de wereld de wereld drugs. 2e herziene druk J.H. van Epen De drugs van de wereld de wereld van de drugs 2e herziene druk Samsom Stafleu Alphen aan den Rijn/Brussel 1988 Woord vooraf 1 Algemene gezichtspunten 1.1 Definitie van het begrip drug 1.2

Nadere informatie

Combigebruik. De meest gestelde vragen

Combigebruik. De meest gestelde vragen Combigebruik. De meest gestelde vragen V.U.: Frieda Matthys, Vereniging voor Alcohol- en andere Drugproblemen vzw, VAD, Vanderlindenstraat 15, 1030 Brussel - juni 2011 (herziene herdruk) - D/2011/6030/10

Nadere informatie

Hepatitis C risicotest

Hepatitis C risicotest Hepatitis C risicotest GGD Amsterdam, september 2009 Deze hepatitis C risicotest is in 2007 ontwikkeld in het kader van het hepatitis C internetproject van de GGD Amsterdam en de GGD Zuid Limburg, gefinancierd

Nadere informatie

Publieksbijsluiter Fentanyl-Janssen

Publieksbijsluiter Fentanyl-Janssen Publieksbijsluiter Fentanyl-Janssen Lees deze bijsluiter zorgvuldig vóór u dit geneesmiddel gaat gebruiken. Doe dat ook als u Fentanyl-Janssen al vaker hebt gebruikt; er kan immers belangrijke nieuwe informatie

Nadere informatie

Federaal Fonds ter bestrijding van de verslavingen OPROEP 2014

Federaal Fonds ter bestrijding van de verslavingen OPROEP 2014 Federaal Fonds ter bestrijding van de verslavingen OPROEP 2014 1 Mevrouw, Mijnheer, Het Fonds ter bestrijding van de verslavingen werd opgericht in 2006 met een jaarlijks budget van 5.000.000 (3.000.000

Nadere informatie

FAQ CASCADE VERSIE 10.12.2013

FAQ CASCADE VERSIE 10.12.2013 FAQ CASCADE VERSIE 10.12.2013 ALGEMENE INFORMATIE Het "cascade" systeem, wat is dat? Wat is de wettelijke basis? Het watervalof cascadesysteem is een strikt hiërarchisch systeem waarbij de dierenarts over

Nadere informatie

6. Wachtdienstregeling. Inleiding. SUGGESTIEvragen

6. Wachtdienstregeling. Inleiding. SUGGESTIEvragen 6. Wachtdienstregeling Inleiding Huisartsen en apothekers moeten de continuïteit van zorg verzekeren, ze zijn beiden dan ook wettelijk, moreel en deontologisch verplicht om deel te nemen aan de wachtdienst.

Nadere informatie

speciaal onderwijs lesbrief drugs UITGAVE: STICHTING VOORKOM! T (030) 637 31 44 E-MAIL: STICHTING@VOORKOM.NL WWW.VOORKOM.NL

speciaal onderwijs lesbrief drugs UITGAVE: STICHTING VOORKOM! T (030) 637 31 44 E-MAIL: STICHTING@VOORKOM.NL WWW.VOORKOM.NL speciaal onderwijs UITGAVE: STICHTING VOORKOM! T (030) 637 31 44 E-MAIL: STICHTING@VOORKOM.NL WWW.VOORKOM.NL inhoud LES 1: KENNISMAKING MET DRUGS 3 SOORTEN DRUGS 3 WAT DOEN DRUGS? 4 VERSLAAFD AAN DRUGS

Nadere informatie

De aflevering van methadon via de officina

De aflevering van methadon via de officina De aflevering van methadon via de officina Ayman Kurdi Masterproef 2013-2014 Inleiding Heroïneverslaving: sociale, economische problemen + gezondheidscomplicaties Het illegaal opiaatgebruik moest geëlimineerd,

Nadere informatie

Inhoud. Lijst met afkortingen 13. Voorwoord 15. Inleiding 17

Inhoud. Lijst met afkortingen 13. Voorwoord 15. Inleiding 17 Inhoud Lijst met afkortingen 13 Voorwoord 15 Inleiding 17 DEEL 1 TRENDS IN CIJFERS OVER ILLEGALE DRUGS IN VLAANDEREN/BELGIË 1997-2007 19 HOOFDSTUK 1! ILLEGALE DRUGS. SITUERING EN DEFINIËRING 21 1.1 Wat

Nadere informatie

Rapifen oplossing voor injectie 0,5 mg/ml alfentanil

Rapifen oplossing voor injectie 0,5 mg/ml alfentanil BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIK(ST)ER Rapifen oplossing voor injectie 0,5 mg/ml alfentanil Lees de hele bijsluiter zorgvuldig door voordat u start met het gebruik van dit geneesmiddel. - Bewaar

Nadere informatie

Actie ter ondersteuning van de federale beleidsnota drugs

Actie ter ondersteuning van de federale beleidsnota drugs FEDERAAL WETENSCHAPSBELEID Wetenschapsstraat 8 B-1000 BRUSSEL Tel. 02 238 34 11 Fax 02 230 59 12 www.belspo.be Actie ter ondersteuning van de federale beleidsnota drugs Projectformulier ten behoeve van

Nadere informatie

Behandeling van Hepatitis C

Behandeling van Hepatitis C Behandeling van Hepatitis C MDL-centrum IJsselland Ziekenhuis www.mdlcentrum.nl Inleiding Uw behandelend arts heeft bij u Hepatitis C geconstateerd. De MDL-verpleegkundige gaat u begeleiden bij het behandelen

Nadere informatie

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIKER. VITAMINE B12 STEROP 1mg/1ml Oplossing voor injectie en drank. Cyanocobalamine

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIKER. VITAMINE B12 STEROP 1mg/1ml Oplossing voor injectie en drank. Cyanocobalamine BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIKER VITAMINE B12 STEROP 1mg/1ml Oplossing voor injectie en drank Cyanocobalamine Lees goed de hele bijsluiter voordat u dit geneesmiddel gaat innemen want er staat

Nadere informatie

Voorstel voor een BESLUIT VAN DE RAAD. betreffende het onderwerpen van 4-methylamfetamine aan controlemaatregelen

Voorstel voor een BESLUIT VAN DE RAAD. betreffende het onderwerpen van 4-methylamfetamine aan controlemaatregelen EUROPESE COMMISSIE Brussel, 31.1.2013 COM(2013) 39 final 2013/0021 (NLE) Voorstel voor een BESLUIT VAN DE RAAD betreffende het onderwerpen van 4-methylamfetamine aan controlemaatregelen NL NL TOELICHTING

Nadere informatie

Terreinorganisatie Spuitenruil Provincie Antwerpen Werkjaar 2012

Terreinorganisatie Spuitenruil Provincie Antwerpen Werkjaar 2012 Terreinorganisatie Spuitenruil Provincie Antwerpen Werkjaar 2012 Eindrapport terreinorganisatie Tessa Windelinckx Werner Bosschaerts Zoubeïr Khaldi Spuitenruil Provincie Antwerpen Schijnpoortweg 14 2060

Nadere informatie

HET PARTNER-ONDERZOEK

HET PARTNER-ONDERZOEK Deelnemersinformatie en geïnformeerde voor de HIV-positieve partner HET PARTNER-ONDERZOEK Het PARTNER-onderzoek is een onderzoek naar stellen, waarbij: (i) de ene partner HIV-positief is en de ander HIV-negatief;

Nadere informatie

tiemap Ira Insp ge jla BI materialenoverzicht

tiemap Ira Insp ge jla BI materialenoverzicht BIJLAGE inspiratiemap Materialenoverzicht Alcohol 1 1. Brochures of affiches Hieronder vindt u een lijst met informatieve materialen over alcohol Deze materialen zijn verkrijgbaar bij VAD. www.vad.be,

Nadere informatie

WETTELIJK KADER BELGIË ONDERHOUD VAN NOODVERLICHTING

WETTELIJK KADER BELGIË ONDERHOUD VAN NOODVERLICHTING WETTELIJK KADER BELGIË WHITE PAPER SAMENVATTING De Belgische wetten en normen die de inspectie en het onderhoud van noodverlichting beschrijven, zijn duidelijk: de beheerder van het gebouw is verantwoordelijk

Nadere informatie

Visie : Palliatieve zorgen

Visie : Palliatieve zorgen Indien op een gegeven ogenblik een curatieve therapie geen hulp meer brengt en de mens zich geconfronteerd ziet met het onvermijdelijke, wordt hij bevangen door angst en pijn. Het is moeilijk om dragen,

Nadere informatie

1. De apotheek: toegankelijkheid-lokalen-uitrusting-producten

1. De apotheek: toegankelijkheid-lokalen-uitrusting-producten INFO-FICHE - KB 2009 1. De apotheek: toegankelijkheid-lokalen-uitrusting-producten 1. BEGRIPPEN De officina-apotheek, of kortweg apotheek omvat alle lokalen bestemd voor: - de bereiding, het ontvangen,

Nadere informatie

13. Registratie (register), bewaring en vertrouwelijkheid van gegevens betreffende geneesmiddelen en voorschriften

13. Registratie (register), bewaring en vertrouwelijkheid van gegevens betreffende geneesmiddelen en voorschriften INFO-FICHE - KB 2009 13. Registratie (register), bewaring en vertrouwelijkheid van gegevens betreffende geneesmiddelen en voorschriften De meeste bepalingen in KB 2009 betreffende registratie, bewaring

Nadere informatie

Brussel, COMMISSIE VOOR DE BESCHERMING VAN DE PERSOONLIJKE LEVENSSFEER ADVIES Nr. 03 / 2005 van 14 maart 2005.

Brussel, COMMISSIE VOOR DE BESCHERMING VAN DE PERSOONLIJKE LEVENSSFEER ADVIES Nr. 03 / 2005 van 14 maart 2005. KONINKRIJK BELGIE Brussel, Adres : Hoogstraat, 139, B-1000 Brussel Tel. : +32(0)2/213.85.40 E-mail : commission@privacy.fgov.be Fax.: : +32(0)2/213.85.65 http://www.privacy.fgov.be/ COMMISSIE VOOR DE BESCHERMING

Nadere informatie

TOUX-SAN CODEINE SUIKERVRIJ 1 mg/ml siroop

TOUX-SAN CODEINE SUIKERVRIJ 1 mg/ml siroop BIJSLUITERTEKST Lees de hele bijsluiter aandachtig door, omdat er voor u belangrijke informatie in staat. Dit geneesmiddel is zonder voorschrift verkrijgbaar. Desalniettemin dient u TOUX-SAN CODEINE SUIKERVRIJ

Nadere informatie

COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN. Voorstel voor een BESLUIT VAN DE RAAD

COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN. Voorstel voor een BESLUIT VAN DE RAAD NL COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN Brussel, 6.12.2001 COM(2001) 734 definitief Voorstel voor een BESLUIT VAN DE RAAD houdende omschrijving van PMMA als nieuwe synthetische drug die aan controlemaatregelen

Nadere informatie

Pagina 1 AMBULANTE DRUGZORG KOMPAS

Pagina 1 AMBULANTE DRUGZORG KOMPAS Pagina 1 AMBULANTE DRUGZORG KOMPAS STATISTIEKEN 2006 Pagina 2 Nieuwe dossiers Totaal ADIEPER ADKORTRIJK ADMENEN ADROESELARE ADWAREGEM ADTORHOUT 401 401 46 161 19 103 47 25 100,00% 11,47% 40,15% 4,74% 25,69%

Nadere informatie

BIJLAGE 2: Oorspronkelijke vragenlijst

BIJLAGE 2: Oorspronkelijke vragenlijst BIJLAGE 2: Oorspronkelijke vragenlijst MILD Monitor Integraal (Lokaal) Drugbeleid Vragenlijst Stakeholders IDENTIFICATIEGEGEVENS RESPONDENT Stad: Job/Functie:. Ervaring met het drugfenomeen: WAAROM deze

Nadere informatie

Terreinorganisatie Spuitenruil Provincie Limburg Werkjaar 2012

Terreinorganisatie Spuitenruil Provincie Limburg Werkjaar 2012 Terreinorganisatie Spuitenruil Provincie Limburg Werkjaar 2012 Eindrapport terreinorganisatie Verslag: Möbius Jurgen Provinciaal coördinator spuitenruil Vanhex Marcel Algemeen directeur CAD Limburg 1 De

Nadere informatie

FAQ CASCADE VERSIE 1 10/2010

FAQ CASCADE VERSIE 1 10/2010 FAQ CASCADE VERSIE 1 10/2010 ALGEMENE INFORMATIE Het "cascade" systeem, wat is dat? Wat is de wettelijke basis? Het waterval- of cascadesysteem is een strikt hiërarchisch systeem waarbij de dierenarts

Nadere informatie

Lijst van de bijlagen

Lijst van de bijlagen Lijst van de bijlagen BIJLAGE 1 Uittreksel uit: Council Directive of 29 July 1991 on driving licences (91/439/EEC) BIJLAGE 2 Uittreksel uit: Richtlijn van de Raad van 29 juli 1991 betreffende het rijbewijs

Nadere informatie

Studietip Protocol : glycemie bepalen met digitale glucometer. Protocol optrekken insuline

Studietip Protocol : glycemie bepalen met digitale glucometer. Protocol optrekken insuline Leerdoelen i Na het doorwerken van dit hoofdstuk kan je: Op vlotte en nauwkeurige wijze verschillende soorten insulines voorbereiden en toedienen Aangeven en demonstreren hoe een glucometer moet gebruikt

Nadere informatie

Verpleeghuis- woon- en thuiszorg. Accidenteel bloedcontact

Verpleeghuis- woon- en thuiszorg. Accidenteel bloedcontact Verpleeghuis- woon- en thuiszorg Accidenteel bloedcontact Werkgroep Infectie Preventie Vastgesteld: januari 2004 Gewijzigd: maart 2004 Gewijzigd: februari 2009 Revisie: januari 2009 Dit document mag vrijelijk

Nadere informatie

N Handelsprakt. - Allergenen A2 Brussel, 28 januari 2013 MH/EDJ/AS 697-2013 ADVIES. over

N Handelsprakt. - Allergenen A2 Brussel, 28 januari 2013 MH/EDJ/AS 697-2013 ADVIES. over N Handelsprakt. - Allergenen A2 Brussel, 28 januari 2013 MH/EDJ/AS 697-2013 ADVIES over DE UITVOERING IN BELGISCH RECHT VAN ARTIKEL 44 VAN DE VERORDENING NR. 1169/2011 VAN 25 OKTOBER 2011 BETREFFENDE DE

Nadere informatie

Basisvorming drugs & & drugge g bruik i

Basisvorming drugs & & drugge g bruik i Basisvorming drugs & druggebruik 1. Drugpunt en PZ Deinze -Zulte 2. Productinformatie: soorten drugs 3. Wetgeving 4. Welke drugs worden door onze leerlingen gebruikt? Inhoud 5. Hoe moeten we dat druggebruik

Nadere informatie

KB 21 januari 2009: Onderrichtingen der apothekers Checklist Internet

KB 21 januari 2009: Onderrichtingen der apothekers Checklist Internet KB 21 januari 2009: Onderrichtingen der apothekers Checklist Internet In 2006 maakte de Belgische wetgever bij de hervorming van de Geneesmiddelenwet een opening voor verkoop op afstand, volgens het vrij

Nadere informatie

PROTOCOL GENEESMIDDELENVERSTREKKING EN MEDISCH HANDELEN

PROTOCOL GENEESMIDDELENVERSTREKKING EN MEDISCH HANDELEN PROTOCOL GENEESMIDDELENVERSTREKKING EN MEDISCH HANDELEN Als het kind geneesmiddelen nodig heeft gedurende het verblijf op de basisschool kunnen de ouders hun zeggenschap over de toediening van de medicamenten

Nadere informatie

KB 21 januari 2009: onderrichtingen der apothekers Checklist Internet

KB 21 januari 2009: onderrichtingen der apothekers Checklist Internet KB 21 januari 2009: onderrichtingen der apothekers Checklist Internet In 2006 maakte de Belgische wetgever bij de hervorming van de Geneesmiddelenwet een opening voor verkoop op afstand, volgens het vrij

Nadere informatie

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIKER. NaCl 0,9% B. Braun, oplossing voor infusie Natriumchloride

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIKER. NaCl 0,9% B. Braun, oplossing voor infusie Natriumchloride BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIKER NaCl 0,9% B. Braun, oplossing voor infusie Natriumchloride Lees goed de hele bijsluiter voordat u dit geneesmiddel gaat gebruiken want er staat belangrijke informatie

Nadere informatie

GOF. Belgische gedragscode voor veiliger gsm-gebruik door jonge tieners en kinderen

GOF. Belgische gedragscode voor veiliger gsm-gebruik door jonge tieners en kinderen Belgische gedragscode voor veiliger gsm-gebruik door jonge tieners en kinderen Voorwoord In februari 2007 ontwikkelden de Europese mobiele providers en content providers een gezamenlijke structuur voor

Nadere informatie

Federaal Fonds ter bestrijding van de verslavingen Subsidieaanvragen voor verlengingen en nieuwe projecten

Federaal Fonds ter bestrijding van de verslavingen Subsidieaanvragen voor verlengingen en nieuwe projecten Federaal Fonds ter bestrijding van de verslavingen Subsidieaanvragen voor verlengingen en nieuwe projecten OPROEP 2012 Mevrouw, Mijnheer, Het Fonds ter bestrijding van de verslavingen werd opgericht in

Nadere informatie

A D V I E S. over EEN ONTWERP VAN KONINKLIJK BESLUIT BETREFFENDE DE REGLEMENTERING VAN TATOEAGES EN PIERCINGS

A D V I E S. over EEN ONTWERP VAN KONINKLIJK BESLUIT BETREFFENDE DE REGLEMENTERING VAN TATOEAGES EN PIERCINGS N tatoeages&piercings A 05 Brussel, 18.5.2005 MH/SL/LC A D V I E S over EEN ONTWERP VAN KONINKLIJK BESLUIT BETREFFENDE DE REGLEMENTERING VAN TATOEAGES EN PIERCINGS (bekrachtigd door de Hoge Raad voor de

Nadere informatie

Opiaten. door drs. L.H.E. Maat Alkmaar

Opiaten. door drs. L.H.E. Maat Alkmaar 120 1 piaten door drs. L..E. Maat Alkmaar 1. Inleiding en indeling 120 3 2. Geschiedenis van de opiaten 120 4 3. Verslaving door opiaten 120 6 4. piaten als geneesmiddelen 120 8 5. Werking van opiaten

Nadere informatie

Verdovende middelen gebruikt voor pijnbestrijding Versie 4.3

Verdovende middelen gebruikt voor pijnbestrijding Versie 4.3 Verdovende middelen gebruikt voor pijnbestrijding Versie 4.3 Strategie om de verpakkingsgrootten of de verpakkingsvorm beschikbaar in voor het publiek opengestelde apotheken te beperken 1. Inleiding Het

Nadere informatie

Drugpunt 24 februari 2015. Drugpunt Drugs Druggebruik begrijpen Vroeginterventie Opvallende verschijnselen In de praktijk Vragen

Drugpunt 24 februari 2015. Drugpunt Drugs Druggebruik begrijpen Vroeginterventie Opvallende verschijnselen In de praktijk Vragen Drugpunt 24 februari 2015 Drugpunt Drugs Druggebruik begrijpen Vroeginterventie Opvallende verschijnselen In de praktijk Vragen DRUGPUNT TEAM Filip Claeys filip.claeys@drugpunt.be 09/381 86 63 of 0498

Nadere informatie

Eprex oplossing voor injectie 40.000 IE/1,0 ml

Eprex oplossing voor injectie 40.000 IE/1,0 ml J-C 2006 Ned. Informatie voor de patiënt Het is belangrijk dat u eerst deze gebruiksaanwijzing leest, ook als u Eprex al vaker heeft gebruikt. Er kan nieuwe belangrijke informatie in staan. Uw arts of

Nadere informatie

INHOUDSOPGAVE. III. Drugwet: 24 februari 1921 A. Inleiding 28 1. Algemeen... 28 2. Afbakening... 30 B. Wat is strafbaar?... 30 1. Algemeen...

INHOUDSOPGAVE. III. Drugwet: 24 februari 1921 A. Inleiding 28 1. Algemeen... 28 2. Afbakening... 30 B. Wat is strafbaar?... 30 1. Algemeen... INHOUDSOPGAVE I. Beleid A. Situering van het drugbeleid...1 B. De parlementaire werkgroep Drugs...2 C. De Federale Beleidsnota Drugs...4 D. Invloed van de wetswijziging in 2003...5 E. De richtlijn van

Nadere informatie

22-11-2012. Beleid zieke kinderen

22-11-2012. Beleid zieke kinderen Beleid zieke kinderen Inhoudsopgave Inleiding... 3 Het beleid omvat de volgende onderdelen:... 3 1. Zieke kinderen op een groep... 3 1. Zieke kinderen op een groep... 3 2. Kinderziekten... 3 2.1 Voorkomende

Nadere informatie

RAAD VAN DE EUROPESE UNIE. Brussel, 15 oktober 2010 (20.10) (OR. en) 12847/2/10 REV 2 CORDROGUE 68

RAAD VAN DE EUROPESE UNIE. Brussel, 15 oktober 2010 (20.10) (OR. en) 12847/2/10 REV 2 CORDROGUE 68 RAAD VAN DE EUROPESE UNIE Brussel, 15 oktober 2010 (20.10) (OR. en) 12847/2/10 REV 2 CORDROGUE 68 NOTA van: aan: Betreft: het voorzitterschap de Horizontale Groep drugs Ontwerp-conclusies van de Raad over

Nadere informatie

Bijsluiter: informatie voor de gebruiker Calcitonine-Sandoz 100 IE/ml, oplossing voor injectie en infusie Calcitonine (zalm, synthetisch)

Bijsluiter: informatie voor de gebruiker Calcitonine-Sandoz 100 IE/ml, oplossing voor injectie en infusie Calcitonine (zalm, synthetisch) Bijsluiter: informatie voor de gebruiker Calcitonine-Sandoz 100 IE/ml, oplossing voor injectie en infusie Calcitonine (zalm, synthetisch) Lees goed de hele bijsluiter voordat u dit geneesmiddel gaat gebruiken

Nadere informatie

Federaal Agentschap voor de Veiligheid van de Voedselketen - 1 -

Federaal Agentschap voor de Veiligheid van de Voedselketen - 1 - Federaal Agentschap voor de Veiligheid van de Voedselketen - 1 - Ministerieel besluit houdende de veterinairrechtelijke voorschriften voor het handelsverkeer en de invoer uit derde landen van honden en

Nadere informatie

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIK(ST)ER

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIK(ST)ER BIJSLUITER 1 BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIK(ST)ER Tuberculin PPD RT23 SSI 2 T.U./0,1 ml oplossing voor injectie Tuberculin PPD RT23 SSI 10 T.U./0,1 ml oplossing voor injectie Lees de hele bijsluiter

Nadere informatie

Deelnemersinformatie en geïnformeerde toestemming voor de HIV-negatieve partner HET PARTNER-ONDERZOEK

Deelnemersinformatie en geïnformeerde toestemming voor de HIV-negatieve partner HET PARTNER-ONDERZOEK Deelnemersinformatie en geïnformeerde voor de HIV-negatieve partner HET PARTNER-ONDERZOEK Het PARTNER-onderzoek is een onderzoek naar stellen, waarbij: (i) de ene partner HIV-positief is en de ander HIV-negatief;

Nadere informatie

Wat te doen na een Prik of Snij-ongeval

Wat te doen na een Prik of Snij-ongeval Wat te doen na een Prik of Snij-ongeval Wat te doen na een Prik of Snij-ongeval in de St. Anna Zorggroep Voorlichtingsbrochure betreffende bloedoverdraagbare aandoeningen op en door het werk. Algemeen

Nadere informatie

Hierna volgt een beknopt overzicht van de nieuwe regelgeving.

Hierna volgt een beknopt overzicht van de nieuwe regelgeving. Eerste hulp Met de publicatie van het KB van 15.12.10 betreffende de eerste hulp die verstrekt wordt aan de werknemers die slachtoffer worden van een ongeval of die onwel worden, in het BS van 28.12.10,

Nadere informatie

Ziekenhuisapotheek vandaag en morgen: inzichten en uitdagingen voor directie en bestuur. 18 maart 2011

Ziekenhuisapotheek vandaag en morgen: inzichten en uitdagingen voor directie en bestuur. 18 maart 2011 Ziekenhuisapotheek vandaag en morgen: inzichten en uitdagingen voor directie en bestuur 18 maart 2011 De nieuwe wetgeving : een beeld van de toekomst Apr. Katy Verhelle Hoofdapotheker az groeninge 2 Inleiding

Nadere informatie

Testen op HIV in de zwangerschap. Obstetrie

Testen op HIV in de zwangerschap. Obstetrie Testen op HIV in de zwangerschap Obstetrie Inhoudsopgave Inleiding 5 Wat is HIV, wat is AIDS? 5 Is een HIV-infectie te behandelen? 6 De HIV-test 6 Een HIV-test tijdens de zwangerschap 7 Een HIV-test ook

Nadere informatie

Aangifteprocedure voor arbeidsongevallen in de publieke sector (wet van 03.07.67)

Aangifteprocedure voor arbeidsongevallen in de publieke sector (wet van 03.07.67) Aangifteprocedure voor arbeidsongevallen in de publieke sector (wet van 03.07.67) 1. Welk ongeval moet aangegeven worden? Elk feit overkomen tijdens de uitoefening van de arbeidsovereenkomst of op de arbeidsweg

Nadere informatie

Pijnstilling tijdens de bevalling

Pijnstilling tijdens de bevalling Pijnstilling tijdens de bevalling Pijnstilling tijdens de bevalling Aan het einde van de zwangerschap kunt u af en toe een contractie (samentrekking) van de baarmoeder voelen. Wanneer deze contracties

Nadere informatie

24 APRIL 2013. - Ministerieel besluit. tot vaststelling van de criteria voor erkenning. waarbij de beoefenaars van de verpleegkunde

24 APRIL 2013. - Ministerieel besluit. tot vaststelling van de criteria voor erkenning. waarbij de beoefenaars van de verpleegkunde 24 APRIL 2013. - Ministerieel besluit tot vaststelling van de criteria voor erkenning waarbij de beoefenaars van de verpleegkunde gemachtigd worden de bijzondere beroepstitel te dragen van verpleegkundige

Nadere informatie

1 FEBRUARI 1991. - Koninklijk besluit betreffende de uitoefening van het beroep van vroedvrouw.

1 FEBRUARI 1991. - Koninklijk besluit betreffende de uitoefening van het beroep van vroedvrouw. 1 FEBRUARI 1991. - Koninklijk besluit betreffende de uitoefening van het beroep van vroedvrouw. BS 06/04/1991 in voege 16/04/1991 Gewijzigd door: KB 08/06/2007 gdp 1 / 5 Artikel 1. 1. De houder of houdster

Nadere informatie

2 uren gewijd aan de kennis van de giftigheid van de ontsmettingsmiddelen,

2 uren gewijd aan de kennis van de giftigheid van de ontsmettingsmiddelen, N. 2002 921 [C 2002/22180] 26 FEBRUARI 2002. Ministerieel besluit ter uitvoering van het artikel 59, 1, 1, b) en 2, 1, b) van het koninklijk besluit van 5 september 2001 betreffende het op de markt brengen

Nadere informatie

De (herziene) Europese Overeenkomst inzake adoptie van kinderen

De (herziene) Europese Overeenkomst inzake adoptie van kinderen De (herziene) Europese Overeenkomst inzake adoptie van kinderen SARiV Advies 2013/19 SAR WGG Advies 11 juli 2013 Strategische Adviesraad internationaal Vlaanderen Boudewijnlaan 30 bus 81 1000 Brussel T.

Nadere informatie

Presentatie Drugs op het werk Spreker Saskia Schluter Datum 04-2015

Presentatie Drugs op het werk Spreker Saskia Schluter Datum 04-2015 Presentatie Drugs op het werk Spreker Saskia Schluter Datum 04-2015 Controle Onlangs is door een grote opdrachtgever van STAR OGP een drugscontrole gehouden onder alle aanwezigen (dus medewerkers van diverse

Nadere informatie

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIKER. Broncho-Pectoralis Pholcodine 15 mg/300mg siroop. Folcodine 15 mg/15 ml; Sulfogaiacol 300 mg/15 ml

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIKER. Broncho-Pectoralis Pholcodine 15 mg/300mg siroop. Folcodine 15 mg/15 ml; Sulfogaiacol 300 mg/15 ml BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIKER Broncho-Pectoralis Pholcodine 15 mg/300mg siroop Folcodine 15 mg/15 ml; Sulfogaiacol 300 mg/15 ml Lees goed de hele bijsluiter voordat u dit geneesmiddel gaat innemen

Nadere informatie

WAT ZIJN DE VERSCHIJNSELEN VAN HEPATITIS B?

WAT ZIJN DE VERSCHIJNSELEN VAN HEPATITIS B? WAT IS HEPATITIS Hepatitis is een ontsteking van de lever. Er zijn verschillende soorten leverontsteking. Ooit wereldwijd waargenomen zijn hepatitis A t/m H, waarvan hepatitis A, B en C de meest bekenden

Nadere informatie

De (on)veiligheid in de officina in kaart gebracht.

De (on)veiligheid in de officina in kaart gebracht. De (on)veiligheid in de officina in kaart gebracht. Luc Adriaenssens BAF 28 oktober 2015 Structuur uiteenzetting Enkele vaststellingen Actieplan Resultaten van de bevraging Een overzicht Goed om weten

Nadere informatie

Zelf injecteren bij een erectiestoornis (impotentie)

Zelf injecteren bij een erectiestoornis (impotentie) Urologie Zelf injecteren bij een erectiestoornis (impotentie) www.catharinaziekenhuis.nl Inhoud Erectiestoornissen... 3 Voorbereiding... 4 Techniek van het zelf injecteren... 4 Klaarmaken van de injectiespuit...

Nadere informatie

VRAAG EN ANTWOORD VOORKEURSBELEID GENEESMIDDELEN

VRAAG EN ANTWOORD VOORKEURSBELEID GENEESMIDDELEN VRAAG EN ANTWOORD VOORKEURSBELEID GENEESMIDDELEN OPGESTELD DOOR ORGANISATIES VAN ZORGVERZEKERAARS, ZORGAANBIEDERS EN CONSUMENTEN / PATIËNTEN (ZORGVERZEKERAARS NEDERLAND, LHV, KNMP, NPCF EN CONSUMENTENBOND).

Nadere informatie

XTC DE VRAGEN, DE ANTWOORDEN

XTC DE VRAGEN, DE ANTWOORDEN XTC DE VRAGEN, DE ANTWOORDEN XTC? Bij XTC spreek op zijn Engels uit ecstasy in enge zin gaat het eigenlijk over het synthetische MDMA, de stimulerende en bewustzijnsveranderende werkzame stof die in de

Nadere informatie

Uitgangspunten die de apotheker titularis bij de uitbouw van een website steeds goed voor ogen moet houden, zijn:

Uitgangspunten die de apotheker titularis bij de uitbouw van een website steeds goed voor ogen moet houden, zijn: 6. Verkoop van geneesmiddelen via internet Deze bepalingen zijn in werking sinds 9 februari 2009 INFO-FICHE - KB 2009 1. INLEIDING * In het arrest DocMorris van 11 december 2003 oordeelde het Europese

Nadere informatie

Contract van Adjunct- apotheker (Bepaalde duur)

Contract van Adjunct- apotheker (Bepaalde duur) Contract van Adjunct- apotheker (Bepaalde duur) Tussen enerzijds de heer/mevrouw... wonende te... en anderzijds de heer/mevrouw... apotheker, wonende te... wordt overeengekomen: Art. 1 - De eerste ondergetekende

Nadere informatie

Zelf-injectie therapie

Zelf-injectie therapie Zelf-injectie therapie Urologie Beter voor elkaar 2 Zelf-injectie therapie bij erectiele disfunctie Inleiding Erectie stoornissen vormen een veel voorkomend probleem. We spreken van een erectie stoornis

Nadere informatie

Hoe krijg je hepatitis B?

Hoe krijg je hepatitis B? Hepatitis B Hepatitis B is een infectie van de lever, veroorzaakt door het hepatitis B-virus. In Nederland wordt dit virus vooral overgedragen door seksueel contact. Het dringt via de slijmvliezen van

Nadere informatie

1.3.1.3 Package leaflet 1.3.1.3-1

1.3.1.3 Package leaflet 1.3.1.3-1 1.3.1.3 Package leaflet 1.3.1.3-1 Patiëntenbijsluiter PARACETAMOL/VITAMINE C 500/50 MG DRANK BIJ VERKOUDHEID, poeder voor drank Lees deze bijsluiter zorgvuldig door, want deze bevat belangrijke informatie

Nadere informatie

2. De wettelijke bepaling op Palliatieve Support Teams (PST s)

2. De wettelijke bepaling op Palliatieve Support Teams (PST s) 2. De wettelijke bepaling op Palliatieve Support Teams (PST s) Alvorens met dit hoofdstuk te starten moeten er eerst twee zaken worden toegelicht. Ten eerste moet met de bespreking van de wettelijke bepaling

Nadere informatie