Het gaat om de bood schap én hoe je die brengt

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Het gaat om de bood schap én hoe je die brengt"

Transcriptie

1 VIII/ faculteit Techniek, bestuur en management Het gaat om de bood schap én hoe je die brengt In dit nummer: 3 Twee TBM-alumni voor het voetlicht 4 Intreeredes: Cees van Beers Lóri Tavasszy Martin de Jong 5 TBM-student Mei Ling Tan volgt het Kauffman Global Scholars Program: Op ondernemersstage in de Verenigde Staten 6-7 Rondetafelgesprek Klimaattop 8-9 Nieuwe professoren: Patrick Hudson Paulien Herder Sybe Schaap Marja Elsinga 10 Dissertaties igov Research Institute: Summer School over de digitale overheid 11 Profiel van een prof 12 Curius Vraag het TBM Dat stelt hoogleraar bestuurskunde Hans de Bruijn. Of je het nu hebt over een groot infrastructureel project of over het migratievraagstuk. Zet je de Tweede Maasvlakte neer als een bedrijventerrein in zee of als de motor voor economische en ecologische ontwikkeling? En zijn Turkse en Marokkaanse immigranten medeburgers of onderdeel van een islamitische intifada? Een gesprek over framing en reframing. TBM organiseert samen met het ministerie van V&W een reeks van masterclasses en praktijkcolleges. Op 13 januari jongstleden was er een masterclass over bevolkingskrimp. Tijdens deze bijeenkomst ging hoogleraar bestuurskunde Hans de Bruijn in op de vraag wat er gebeurt als politieke partijen dit onderwerp gaan politiseren. Hij schetste hoe ze het onderwerp kunnen framen en welke gevolgen dit kan hebben voor de kansen van beleidsmaatregelen. Eind januari verscheen van zijn hand het boek Geert Wilders in debat, waarin hij het spel van framing en reframing in de politieke arena beschrijft. Twee redenen voor een interview met deze hoogleraar die eerder een boekje schreef over de politieke retoriek van Barack Obama. Verschillende talen In de masterclass heb ik onder andere aangegeven dat je over elk onderwerp in verschillende talen kunt spreken, vertelt De Bruijn. Neem de bevolkingskrimp die zich nu al voordoet in bepaalde regio s van ons land, zoals Noordoost- Groningen of Parkstad Limburg. In beleidstaal kun je bijvoorbeeld praten op welke manier je publieke voorzieningen als een levensvatbaar openbaar vervoer in stand zou kunnen houden in gebieden met teruglopende bevolkingsaantallen en hoe je hier moet omgaan met nieuwbouwplannen en infrastructurele projecten. In de politieke arena wordt echter een andere taal gesproken. Het gaat dan veel meer om betekenisgeving van dit soort ontwikkelingen, waarbij het helpt als je de essentie van een ingewikkeld vraagstuk kunt samenvatten in een kernachtige boodschap. In vakjargon heet dit framing. Eén van de denkbare frames is bevolkingskrimp leidt tot een nieuwe tweedeling van de samenleving, Een dergelijk frame kan het gevoel bij burgers in krimpregio s versterken dat ze er niet bij horen en hun aversie tegen Den Haag vergroten. En dat kan van grote invloed zijn op de beleidsdiscussie. Vis of hengels Framing, ook wel politieke marketing genoemd, kan in allerlei vormen worden gegoten. Denk aan metaforen en analogieën - we willen geen tweede Vietnam is een frame dat bij vrijwel iedere Amerikaanse militaire actie na Vietnam heel krachtig was - of denk aan steeds terugkerende boodschappen zoals die van de PVV over de islam of krachtige one-liners. Een voorbeeld van dat laatste is een bekend frame dat Arend Jan Boekestijn in het debat over ontwikkelingssamenwerking graag gebruikt. De VVD pleit ervoor het budget te verminderen. Boekestijn zegt je moet arme mensen geen vis geven, maar een hengel. Dat is een enorm krachtig frame. De boodschap blijft hangen en klinkt heel logisch. Bovendien dwingt het de tegenstander, in dit geval de minister, in de verdediging. Die moet gaan uitleggen dat hij geen vissen geeft, maar wel degelijk hengels. Kan een VVD er vervolgens met één of twee voorbeelden komen waarbij wel vissen zijn gegeven, dan heeft deze het debat gewonnen. Lastige klus De kracht van een goed frame is dat je hiermee je opponent op een enorme achterstand kunt zetten. Neem het frame van de liberale oppositie dat het huidige kabinet betuttelend is. Alexander Pechtold van D66 zegt bijvoorbeeld Vrouwen moeten van minister Klink langer de borst geven en het kabinet heeft liever niet dat we winkelen op zondag. Elke week is er wel wat. Als zo n uitspraak aansluit bij een maatschappelijke afkeer van betutteling, dan kun je elke week wel wat betuttelends zien. Immers, je kunt vrijwel iedere overheidsmaatregel als betutteling zien. Denk maar aan een rookverbod in cafés, een verbod op pornografische posters in Kamp Holland of de invoering vervolg zie pagina 2 IPSE sluit raam overeenkomst met Ministerie van OCW De sectie IPSE Studies heeft 1 februari 2010 een raam overeen komst gesloten met het Ministerie van OCW. De raamovereenkomst heeft betrekking op het uitvoeren van beleidsgerichte onderzoeks opdrachten binnen de onderzoeks percelen effectiviteit en doelmatig heid in Kinderopvang en Arbeidsvoor waarden, -verhoudingen en sociale zekerheid. In de percelen is IPSE Studies een van de zes/ acht partijen waaraan onderzoeksopdrachten uitbesteed zullen worden. Fellowship voor Xander Koolman Dr. Xander Koolman, universitair hoofddocent bij de sectie IPSE Studies, is geselecteerd voor het Harkness fellowship Dit prestigieuze fellowship biedt ambitieuze onderzoekers uit een aantal landen de mogelijkheid om een jaar lang in de Verenigde Staten onderzoek te doen naar thema s in de gezondheidszorg. Xander Koolman zal zich bezighouden met de uitruil van rechtvaardigheid en efficiëntie. Het Harkness fellowship wordt gefinancierd door het Commonwealth Fund (een charitatieve instelling in de VS) en het Ministerie van VWS.

2 2 Weg met het hoofddoel! vervolg van pagina 1 Het gaat om de boodschap én hoe je die brengt Eind vorig jaar liep de internationale klimaatconferentie in Denemarken uit op een teleurstelling. De deelnemers - waaronder toch niet de minsten - bereikten geen overeenstemming. Ik vond het niet verrassend. Met enige verbazing keek ik naar de manier waarop het besluitvormingsproces was georganiseerd. Er lag een klassiek idee van maakbaarheidsdenken aan ten grondslag: als we met z n allen afspreken dat de aarde minder dan 2 Celsius mag opwarmen, dan brengen we vanzelf de CO 2 -uitstoot terug. Een allesoverheersend doel dus, centraal vastgesteld en van boven opgelegd. Het leek mij al pretentieus om te veronderstellen dat je als een soort tovenaarsleerling precies op twee graden kunt sturen. Maar er was nog iets mis met de aannames in Denemarken. De congresgangers dachten niet in termen van checks and balances, maar in termen van beheersing. CO 2 -uitstoot wordt afgekocht met emissierechten. Het klimaat wordt gereduceerd tot de footprint die ieder van ons achterlaat. Maar dat doet geen recht aan de complexiteit en de kenmerken van het probleem. Praten over klimaat is veel méér dan praten over CO 2. Het is ook, om maar iets te noemen, praten over waterbeleid, over landbouw of over het belang van West-Europa om superieure milieutechnologie te verkopen aan landen als China. Voor de hele wereld concrete einddoelen stellen en complexe vraagstukken volledig willen beheersen is als bestuurlijk model al achterhaald voordat het is ingevoerd. De wereld - en zeker ook de klimaatdiscussie - vragen om een evolutionaire benadering die geworteld is in regio s en niet in nationale staten. Een benadering die rekening houdt met veel actoren, een variëteit in schaalniveaus, een diversiteit van invalshoeken, met dynamiek en met onzekerheid. Een benadering waarin de inrichting en de kwaliteit van het beleidsproces centraal staan, niet de veronderstelde einduitkomst, want die kun je in een complexe wereld niet meer voorspellen. Wat niet wil zeggen dat je problemen niet kunt aanpakken, wel dat het anders moet. Dan krijg je ook geen ministers die geen enkele fout meer tolereren van klimaatwetenschappers (Cramer). Of die klagen over een gebrek aan strooizout omdat het weer zo extreem wisselvallig is (Eurlings). Terwijl die extreme wisselvalligheid juist een van de weinige zaken is waarover klimaatwetenschappers het redelijk eens zijn. Niet de temperaturen, maar de toenemende extremiteiten en wisselingen in het weer zijn van belang. Weg met het denken vanuit het lineaire model waarin de wetenschap de feiten levert en de politiek normatief kiest! Weg met het hoofddoel. Ruimte voor adaptieve beleidsvorming! Voor een zelfbewuste en onafhankelijke overheid die complexiteit belangrijk vindt, onzekerheden omarmt en tegenspraak gezag hebbend tegemoet treedt omdat ze over kennis en kunde beschikt en bovendien weet wat men niet weet. Binnen een aantal ministeries is de wens ontstaan om zo te werken. TBM werkt eraan mee om ze de benodigde expertise aan te reiken. De masterclasses over de fysieke leefomgeving die we organiseren voor medewerkers van Verkeer en Waterstaat en van andere fysieke departementen (VROM, LNV en EZ) blijken een goede start. Ambtenaren geven dit voorjaar praktijkcolleges aan onze studenten. Zo zoeken we gezamenlijk naar nieuwe onderwijsconcepten en naar nieuwe manieren van werken. In de hoop dat een volgende klimaatconferentie meer succes zal hebben, en dat we een Deltaprogramma kunnen realiseren gericht op mobilisatie, niet op centralisatie. Prof. Theo Toonen, decaan Column Het kan nog steeds!! doe mee aan het Quarterly Lezersonderzoek en win een stormparaplu van Centra voor Jeugd en Gezin. Het beeld dat het kabinet terug wil naar oude tijden waarin de pastoor vroeg wanneer het volgende kind komt, kan daardoor snel postvatten. Een CDA- of PvdA- politicus die het kabinetsbeleid moet verdedigen, staat dan ook voor een uiterst lastige klus. Hij moet eerst allerlei beelden demonteren voordat hij aan zijn eigenlijke argumentatie toekomt. Nee, wij willen niet terug naar vroeger, Nee, wij respecteren de persoonlijke levenssfeer, Nee, wij willen niet moraliseren. Hij zit niet alleen in het defensief, maar krijgt ook te maken met het mechanisme dat als je steeds ontkenningen nodig hebt om je standpunt over het voetlicht te brengen, je juist het frame van je tegenstander activeert. Hij laadt de verdenking op zich dat hij juist wel terug wil naar vroeger, de persoonlijke levenssfeer niet respecteert en wel degelijk moraliseert. Schurk Dit voorbeeld laat zien dat de ontkenning van het frame vaak het tegenovergestelde bewerkstelligt. Het frame wordt juist bevestigd. Een andere illustratie van dit fenomeen is de uitspraak van Richard Nixon I am not a crook toen er verhalen over de Watergateaffaire naar buiten kwamen. Dat was voor velen het bewijs dat hij wel degelijk een schurk was. Een belangrijke les die je hieruit kunt trekken is dat degene die in het frame van de ander stapt, vrijwel altijd verliest. De Amerikaanse cognitief linguïst George Lakoff zegt in dit verband Do not use the language of your opponents, because it draws you in their worldview. Stap dus niet in het frame van je tegenstander, maar kom met een eigen frame, oftewel reframe het debat. De CDA er of PvdA er die zich wil verdedigen tegen het betuttelingsframe kan daar bijvoorbeeld een onverschilligheidsframe tegenover zetten: Wij leunen niet onverschillig achterover als mensen problemen met de opvoeding hebben of als ze tot over hun oren in de schulden zitten omdat geld lenen hun te eenvoudig wordt gemaakt. Met dit frame maakt hij het zijn liberale collega s moeilijk, omdat zij moeten ontkennen dat de liberale waarde van tolerantie is ontaard in onverschilligheid. En wie het frame ontkent, bevestigt het vaak Electorale vijver Op een zelfde manier zou een partij als het CDA kunnen reageren op het frame van Geert Wilders dat we Nederland kwijtraken aan islamitische immigranten. Bijvoorbeeld met het frame We raken Nederland kwijt door de hijgerigheid in de politieke debatten, door het gescheld op mensen met een andere mening en doordat we niet meer naar elkaar luisteren en samen naar oplossingen zoeken. De Bruijn vervolgt: De noodzaak om te reframen geldt vanzelf sprekend niet voor iedereen. Partijen als GroenLinks en D66 kunnen uitstekend de confrontatie met een politicus als Wilders zoeken. Hun electoraat verschilt namelijk enorm van dat van Wilders. Voor de middenpartijen die in dezelfde electorale vijver vissen als de PVV is reframing wel van belang. Kies je voor reframen dan is het heel belangrijk dat het nieuwe frame bij je gedachtegoed past en aanslaat bij de doelgroep waarop je je richt. Verder moet je beseffen dat framing nooit een trucje mag zijn. Neem Wilders. De uitspraken die hij doet komen voort uit zijn overtuiging. Politieke emoties Dat ik me de afgelopen tijd intensief heb bezig gehouden met het politieke spel van framing en reframing komt grotendeels voort uit mijn persoonlijke belangstelling. Ik vind politieke retoriek boeiend en ben gefascineerd door de manier waarop Wilders politieke debatten vaak weet te domineren. Daarom ben ik zijn debatmethoden gaan analyseren en heb ik er een boekje over geschreven. Overigens vind ik het ook passen bij mijn werk. Wij beoefenen wetenschap met het gezicht naar de samenleving. Dat betekent dat je moet inhaken op maatschappelijke ontwikkelingen. Daarnaast vind ik framing en reframing een belangrijk onderwerp voor onze studenten. Wij leiden ingenieurs op die dertig procent van hun opleiding besteden aan economie, recht en bestuurs kunde. In hun werk zullen ze steeds te maken hebben met zowel de technische als de maatschappelijke realiteit. Dat betekent dat zij zich in beide werelden moeten kunnen bewegen en naast technisch inzicht oog moeten hebben voor stakeholders, belangen die spelen en de politieke emoties die daarbij horen. Geert Wilders in debat Elke keer weer weet Geert Wilders het politieke debat te domineren. Zijn tegenstanders bij de partijen in het midden lijken nauwelijks vat op hem te krijgen. Geïntrigeerd door dit verschijnsel analyseerde Hans de Bruijn de manier waarop Wilders debatten voert. Zijn bevindingen legde hij vast in het boek Geert Wilders in debat. In het boek schetst De Bruijn het politiek spel van framing en reframing. Hij bespreekt de frames die Wilders gebruikt en laat zien wat de kracht ervan is. De Bruijn maakt duidelijk dat opponenten zich niet in de frames van Wilders moeten laten lokken. Doen ze dat wel dan staan ze bij voorbaat op achterstand. Een veel effectievere aanpak is het ontwikkelen van alternatieve frames, omdat je daarmee de tegenstander in de verdediging drukt. Hij geeft daarvan voorbeelden en laat zien dat er voor de PVV ook allerlei mogelijkheden voor reframing zijn. Ook laat hij zien hoe Wilders gebruik maakt van zijn positie als nieuwkomer. Zo houdt Wilders zich niet aan de spelregels van de gevestigde orde en weet hij het beeld op te roepen van de politicus met de rechte rug. Geert Wilders in debat, over de framing en reframing van een politieke boodschap, ISBN , uitgegeven bij Lemna.

3 3 Kleine foto: Arthur Tolsma Grote foto: Nicolo Wojewoda TBM-alumnus praat mee over toekomst van de aarde Nicolò Wojewoda vertegenwoordigde Nederland tijdens One Young World Hoe zien jongeren de toekomst van onze planeet? Daarover discussieerden ruim 700 jonge mensen uit meer dan 100 landen tijdens One Young World, van 8 tot 10 februari jl. in Londen. TBM-alumnus Nicolò Wojewoda was één van hen, namens Nederland. Hij pleitte voor meer inbreng van jongeren bij besluitvorming. Nicolò (25) is geboren en getogen in Italië. Na zijn studie Informatica volgde hij met succes Engineering & Policy Analysis bij TBM: EPA was precies wat ik zocht: de perfecte balans tussen techniek, bestuurskunde, management en socioculturele onderwerpen, overgoten met een internationaal sausje. Wat dit laatste betreft: Nicolò won in 2008 de Rector s Student Prize for Internationalisation. Deelname aan One Young World was een unieke kans. Je bent daar met honderden gelijkgestemde jongeren, ideaal dus om een sterk jongerennetwerk voor sociale hervormingen op te bouwen. Als medeoprichter van de Student Platform for Engineering Education Development (SPEED), paste hij goed in het kandidatenprofiel. Voldoende stemmen op Facebook en sponsorgelden ( met grote dank aan TBM! ) bezorgden hem een deelnemerskaart. Het forum discussieerde over gezondheid, milieu, de invloed van de media, de rol van het geld en het bestuur. Nicolò was spreker in de sessie Politiek voor een positieve toekomst. Mijn pleidooi was om jonge mensen meer te betrekken bij besluitvorming, zowel over zaken die hen direct aangaan (opleiding), als op de lange termijn (het milieu). In mijn werk voor SPEED zie ik dat te weinig gebeuren. Jongerendeelname is echter een jongerenrecht, en daarmee een mensenrecht. Delft vervult een voorbeeldfunctie: daar heeft de jeugd echt een stem, middels hun eigen partij STIP. One Young World was een verrijkende ervaring. De organisatie was indrukwekkend, met meer media-aandacht dan ooit. Ook waren de gasten van zeer hoog niveau, met wereldleiders zoals Desmond Tutu en Koffi Annan, Nobelprijswinnaar Yunus, directeuren van grote organisaties (EMI) en bijvoorbeeld de prins van Noorwegen. Zelf heb ik ook bijzondere ontmoetingen gehad, waaronder met de voormalige advocaat van Nelson Mandela, die mij aankondigde voor mijn speech. Wat de toekomst hemzelf brengt, weet Nicolò nog niet. Ik twijfel of ik een vaste baan ga zoeken of fulltime op eigen initiatief ga werken aan sociale hervormingen. Mijn TBM-studie heeft me in elk geval uitstekende bagage meegegeven: zo heb ik geleerd mijn interesse voor gemeenschappelijk goed niet ideologisch te benaderen, maar puur wetenschappelijk. Ook heb ik kennis van management, cultuuroverschrijdende communicatie en economische en politieke onderwerpen. Genoeg kernvaardigheden dus om een hedendaags sociaal ondernemer te worden. TBM-alumnus Arthur Tolsma wint ondernemerspitch Beste heer Smit, fijn dat u belt. Ik ben onderweg, maar bel u zo terug. Afgelopen december won Arthur Tolsma (29) de ondernemerspitch van het TV-programma Bij ons in de BV van Jort Kelder. De TBM-alumnus presenteerde zijn innovatieve voic dienst, dat een persoonlijke voic begroeting koppelt aan het nummer van elke beller. Daarmee zette Arthur zijn bedrijf Greetinq meteen landelijk op de kaart. Arthur studeerde Technische Bestuurskunde, met als specialisatie Systems Engineering, Policy Analysis and Management (SEPAM). In 2009 studeerde hij af op innovatiemanagement en ondernemerschap. Twee jaar eerder bracht hij de geleerde theorie al in praktijk door een eigen zaak te beginnen. Die runt hij nog steeds, in het ondernemerscentrum YES!Delft. In eerste instantie koos ik voor de studie Luchtvaart- en Ruimtevaarttechniek. Al snel kwam ik erachter dat ik techniek alleen te beperkt vind. De TU Delft sprak me wel enorm aan. De sfeer past bij mij: nuchter, ambitieus en met gezellige studie- en studentenverenigingen. Bij TBM vond ik de combinatie van techniek èn toepassing. Achteraf gezien een uitstekende switch. Juiste disciplines Vooral die mix van technische en sociale aspecten maakt TBM zo bijzonder, vindt Arthur. Je leert het hele proces kennen, inclusief alle betrokken actoren. Een belangrijk leermoment was voor mij dat je geen oplossingen zoekt die je zelf goed vindt, maar juist waar anderen wat aan hebben. Ook voor een ondernemer is dat cruciaal. De wens van de klant staat altijd voorop. Greetinq telt inmiddels zeven fulltime medewerkers, waaronder afstudeerders, stagiairs en studenten. Compagnons Richard Stronkman en Ruben van Eijnatten verzorgen de software; investeerder Tobias Walraven levert kennis en netwerken. Het is essentieel dat je mensen met de juiste disciplines in huis hebt. Zo wordt de focus van onze organisatie steeds meer verlegd van productontwikkeling naar verkoop. Het boeiendst vindt Arthur dat er van alles op zijn pad komt, van financiën en websites tot PR en personeelszaken. Gelukkig heb ik bij TBM geleerd veelzijdig te zijn. Soms is het moeilijk, je bent immers voor alles in je bedrijf verantwoordelijk. Ik lig daar weleens wakker van, maar alles wat je bereikt geeft ook veel voldoening. Zijn ambitie is groot: We denken aan internationale groei. Ook zijn we constant aan het innoveren. En natuurlijk wil ik mezelf blijven ontplooien. Wellicht ga ik een studie MBA doen, of zelf lesgeven en coachen. De wereld ligt nog open.

4 4 Intreeredes Cees van Beers Technologische schokken en ondernemingsprestaties Lóri Tavasszy Goederenvervoer op een goede manier organiseren Martin de Jong Leren van elkaars verschillen Cees van Beers, hoogleraar Innovatie Management aan de faculteit TBM en hoofd van de sectie Technologie, Strategie & Ondernemerschap, hoort het vaak: Informatietechnologie is uit, leve de biotechnologie en duurzame energiesystemen! Maar is dat wel zo? Van biotechnologie en duurzame energiesystemen mogen we best wat verwachten, maar ze hebben niet de impact op mens en maatschappij die informatietechnologie (IT) had en nog steeds heeft, aldus Van Beers. Op 5 februari jl. sprak hij hierover tijdens zijn intreerede, getiteld: Revoluties en Aanpassingen, Technologische schokken en ondernemingsprestaties. Van Beers, hoogleraar sinds september 2008, leidt onderzoek naar revolutionaire technologische vernieuwingen met belangrijke maatschappelijke effecten. Denk bijvoorbeeld aan de vooruitgang die de wereld in de negentiende eeuw boekte dankzij de elektriciteit, of de ontwikkeling van IT in de afgelopen decennia. In het onderzoek staat centraal hoe ondernemingen worden gedwongen zich daaraan aan te passen om meer productiviteit en innovaties te realiseren. Door de opkomst van nieuwe technologieën lijkt het nu vaak alsof IT zijn beste tijd heeft gehad, maar dat bestrijd ik. Biotechnologie en duurzame energiesystemen leveren geen grote kostenreducties op en hebben daarom ten opzichte van IT slechts een beperkt bereik. Een mobieltje of internettoegang is voor mensen in ontwikkelingslanden betaalbaar, maar nieuwe medicijnen niet. Daar telt Van Beers bij op dat ondernemingen de mogelijkheden van IT-systemen nog steeds niet volledig benutten. Zij beheren hun klantgegevens in een CRM-systeem, maar koppelen dat bijvoorbeeld onvolledig aan een voorraadsysteem of aan systemen van hun aanbieders. Dat vermindert de prestaties van de onderneming. Technisch is het allemaal mogelijk, maar het wordt niet optimaal gebruikt. De verwevenheid van systemen is minder dan men in het algemeen denkt, aldus Van Beers. Een grotere verwevenheid betekent op macroniveau dat externe schokken - zoals Keynesiaanse vraaguitval - sneller door de waardeketen kunnen gaan en daarmee een economische neergang versnellen Het positieve aspect is dat de economische opgang ook sneller gaat. Het lijkt er op dat we dit in de huidige kredietcrisis observeren. Van Beers wil weten door welke blokkades ondernemingen zich bij technologische vernieuwing laten tegenhouden en als konijnen in de koplamp blijven kijken, zoals de hoogleraar dat noemt. Eén oorzaak kent hij overigens wel: de hoge kosten van vereiste complementaire investeringen. Men beweert dat voor elke euro die een onderneming in IT investeert, negen euro extra moet worden geïnvesteerd om het systeem optimaal te laten functioneren. Dat snap ik wel. Maar wat voor kosten zijn dat? Voor hetzelfde bedrag kan de consument tegenwoordig kiezen tussen een flesje water uit Australië en een flesje water uit Spa. Lóri Tavasszy gebruikt dit voorbeeld om de praktische achtergrond van zijn intreerede te schetsen. Producten worden wereldwijd gedistribueerd, met een navenante groei van het goederenvervoer als gevolg. Onze welvaart is er bij gebaat. Maar er zijn ook nadelen, in de vorm van milieuvervuiling en lokale overlast. Veel verkeer hoeft helemaal niet op een bepaalde plaats te zijn, maar moet er wel langs. Als het goederenvervoer binnen enkele decennia verdubbelt, dan moeten we daar iets mee. Het is niet iets waar we nu op ingesteld zijn. Niet op de overlast, maar ook niet op de kansen die het biedt. Tavasszy is sinds 1 juni 2009 bij de faculteit TBM in dienst als deeltijd hoogleraar Goederenvervoer en Logistiek. Naast zijn hoogleraarschap is hij tevens senior adviseur bij TNO. Tijd voor beleid, luidt de titel van zijn rede en die slaat ook op hem persoonlijk, legt hij uit. Ik ben naar Delft gekomen om me meer met beleidsontwerp bezig te kunnen houden. In Nijmegen is de insteek van nature meer gericht op sociale studies. In Delft zijn we ontwerpers en kijken we vooral naar de vraag hoe we dingen al ontwerpend kunnen verbeteren. En er valt het nodige te verbeteren binnen zijn veld van expertise, vertelt Tavasszy. Zowel wereldwijd als op lokaal niveau blijft het goederenvervoer sterk groeien. Dat komt deels door de globalisering, maar ook doordat onze consumptiepatronen veranderen. Iedereen ziet de opkomst van webwinkels. Je krijgt andere structuren, waarbij goederen naar je toe komen. Goederenvervoer dringt zo veel verder door in ons leven dan voorheen. Hoe organiseren we dat op een goede manier? Dat is niet alleen een technische, organisatorische en logistieke vraag, maar ook erg maatschappelijk. Juist die combinatie maakt deze materie zo interessant voor een faculteit als TBM. In zijn intreerede snijdt hij de drie beleidsonderwerpen aan die centraal staan in zijn colleges. Dit verhaal heeft een economische kant, een technische kant en we zullen ook kijken naar duurzaamheid in wereldwijde ketens. We zitten nu in een situatie waarin we alles gewoon over ons heen laten komen. De vraag is of er een slim onderscheid is te maken: de vervoersstroom waar we veel aan kunnen verdienen wel langs Nederland laten lopen, en het gedeelte dat ons weinig of niets oplevert via andere landen laten gaan. Er is onderzoek voor nodig om uit te vinden welke stromen dat zijn en hoe we zo n situatie kunnen creëren. Maar dat wordt nauwelijks gedaan. Gewapend met deze kennis kunnen we het beleid van overheden versterken en nieuwe strategieën ontwikkelen voor de ontwikkeling van onze havens en multimodale infrastructuur. Harbin Institute of Technology (HIT) in de noordoostelijke hoek van China. Het is donderdag 4 februari om 4 uur s middags, lokale tijd. In het universiteitsgebouw voltrekt zich een vreemde ceremonie, want hier kennen ze het verschijnsel van de inaugurele rede niet. Maar hoofddocent Martin de Jong van de faculteit TBM en sinds mei 2009 deeltijdhoogleraar aan HIT, vond het leuk om van zijn benoeming wat speciaals te maken. Met een intreerede dus en met een tweedaagse workshop rondom het onderwerp van die rede: The pros and cons of Confucian values in infrastructure development. Na een studie bestuurskunde aan de Erasmus Universiteit vervulde Martin de Jong bij hoogleraar Ernst ten Heuvelhof van TBM een aio-schap. Tussen maakte hij een internationale vergelijking naar de besluitvorming over transportinfrastructuren. Toen is de basis gelegd voor mijn belangstelling voor culturele verschillen en verschillende institutionele stelsels, plus de mogelijkheden om kennis van het ene naar het andere land over te dragen. Ik noemde dat institutionele transplantaties. Op zoek naar het antwoord op de vraag hoe je systemen sneller, robuuster, democratischer, slagvaardiger, enzovoorts kunt maken, belandde De Jong in China. Iedereen ziet dat metrostelsels en hogesnelheidslijnen in Europa met veel pijn en moeite een klein beetje worden uitgebreid. In China ontstaan zulke projecten uit het niets en groeien ze in hoog tempo. Wat hebben de Chinezen wat wij niet hebben? Het ligt voor de hand om de democratie een beetje weg te drukken, wat minder inspraak toe te staan en wat meer vetomachten op te heffen. Dat gaat natuurlijk niet zomaar, al ben ik het er soms ook wel mee eens. Wij in het westen, en in Nederland in het bijzonder, hebben hier en daar een overkill aan onderlinge afhankelijkheden gecreëerd tussen partijen. Het Confucianisme is een stroming in de Chinese filosofie die wijst op het belang van de disciplinering van mensen. In zijn intreerede stelt De Jong dat in China de elite (politici, top van het bedrijfsleven) moet worden gedisciplineerd, zodat corruptie en machtsvertoon kunnen worden ingedamd. In het westen daarentegen moet de bevolking worden gedisciplineerd en leren verantwoord gebruik te maken van zijn vrijheden. Hier hebben mensen met de grootste mond hebben de meeste macht, ook al hebben ze zich helemaal niet in het onderwerp verdiept. En er is geen autoriteit die dat tot de orde durft te roepen. Op het gebied van infra heb ik daarvan de meeste empirische voorbeelden, maar je kunt het doortrekken naar bijvoorbeeld de politiek. Dan krijgt deze ontwikkeling een veel groter bereik.

5 5 TBM-student Mei Ling Tan volgt het Kauffman Global Scholars Program Op ondernemersstage in de Verenigde Staten Dit verhaal van Mei Ling Tan is niet bestemd voor mensen die snel last hebben van jaloezie. Ze verblijft momenteel voor een half jaar in de Verenigde Staten, waar de 23-jarige TBM-student deelneemt aan het gereputeerde Kauffman Global Scholars Program. Dit is een stage tussen de groten der aarde op het gebied van wetenschap, innovatie, industrie en technologie, speciaal voor excellente studenten die een eigen onderneming willen starten. Mei Ling Tan geniet: Ik wil me een klein deel van de wereld eigen maken. De ambitie - waarvan ze zelf zegt dat die gewoon in haar zit - spat aan alle kanten van Mei Ling Tan af. Toen ze vorig jaar zomer voor een zware commissie moest verschijnen om haar kandidatuur voor de ondernemersstage te bevestigen, was ze helemaal niet zenuwachtig of gespannen. Dit past mij zó goed en dat straalde ik ook uit. Iedereen moest eigenlijk een beetje lachen. Ik wist meteen dat het goed zat. De tweedejaars masterstudent (SEPAM; System Engineering, Policy Analysis & Management) klinkt zeker en overtuigd van zichzelf, zonder spoor van arrogantie overigens. Samen met vijf andere Nederlandse studenten (twee uit Wageningen, twee uit Maastricht en één uit Nijmegen) kreeg Mei Ling op 19 november afgelopen jaar de stageplaats uitgereikt door wetenschapsminister Plasterk*. Het Kauffman Global Scholars Program biedt studenten de mogelijkheid om in een internationale omgeving vaardigheden te ontwikkelen op het gebied van ondernemerschap. De groep die het programma nu volgt telt ook studenten uit oorspronkelijk Iran, China, Korea en India. Ondernemingszin Toen Mei Ling Tan zes jaar geleden aan haar studie begon, was zij zich helemaal niet bewust van haar ondernemingszin. Het was vooral de combinatie van techniek en bestuur die de Brabantse naar de faculteit TBM lokte. Totdat professor Ken Morse van het Massachusetts Institute of Technology haar twee jaar geleden op het spoor zette van techniek en commercialiteit. Dat gebeurde na een zogenoemde inspirational lecture bij YES!Delft, de incubator voor technostarters van de TU Delft en de gemeente Delft. Zijn advies was dat iemand eerst vijf jaar in een bepaalde sector bij een bedrijf moest werken om daarna een goede ondernemer te kunnen worden. Ik vroeg hem of je na die vijf jaar dan geen gouden handboeien om hebt: een goed salaris, auto van de zaak, gewend aan comfort. Wie wil dan nog de stap naar het ondernemerschap maken en op nul beginnen, of daar zelfs geld op toeleggen? Als vrouw wil je misschien later ook nog kinderen. Heb je dan wel tijd om vijf jaar rond te gaan kijken? Dat vond Morse interessant en hij nodige Mei Ling uit voor een masterclass, later gevolgd door een aio-schap van een half jaar. Ik leerde de ins and outs van het ondernemen in een complexe omgeving. Door mijn contacten met ondernemers raakte ik steeds meer geboeid in het naar de markt brengen van innovaties. De ondernemersmentaliteit, in iets geloven en daar voor gáán. Want met bla, bla, bla kom je er niet. Elkaar helpen, want dat is ondernemen ook. Dat past allemaal bij mij: techniek, wetenschap, innovatie en dichtbij de mensen. Morse had al eerder tegen ons, studenten in Delft, gezegd: als jullie dat niet kunnen, wie dan wel? Ik ga ervoor. Energie Mei Ling Tan ambieert een onderneming die wereldwijd actief is op het gebied van duurzame energie. Ze beseft dat ze een lange weg heeft te gaan. Maar ik wil niet hier in een bedrijf met dertig man blijven hangen. Ik geloof erin en krijg er veel energie van om creatieve dingen te doen, die helpen om de wereld uiteindelijk een stukje beter te maken. Toen docent Dap Hartmann van het Delft Centre for Entrepreneurship vorige zomer werd gevraagd om kandidaten voor het Kauffman-programma voor te dragen en zei dat haar curriculum daar zo goed bij paste, wist Mei Ling Tan meteen dat ze wilde meedoen. Ook al betekent het dat ik een jaar later afstudeer. Inmiddels zijn er twee maanden van haar stage voorbij. Na een week voelde ze zich al helemaal thuis in de States. Het voelde alsof ik er al maanden was. De eerste vijf weken kregen we een speedcourse ondernemen. Daarna bezochten we universiteiten Het advies van Ken Morse was dat iemand eerst vijf jaar in een bepaalde sector bij een bedrijf moet werken om daarna een goede ondernemer te kunnen worden. en ondernemingen in Sillicon Valley (Stanford University, Apple, Google) en aan de westkust (MIT Boston, Harvard). Nu ben ik juist begonnen aan een stage van drie maanden bij Ernst & Young Venture Capitalists Advisory Group. Bij YES!Delft heb ik beginnende ondernemingen meegemaakt, nu zit ik tussen de investerings- en participatiemaatschappijen om te zien hoe bedrijven exceptionele groei gaan maken. * Het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap is samen met Economische Zaken en Landbouw, Natuurbeheer en Voedselkwaliteit initiatiefnemer en sponsor van het Actieprogramma Onderwijs en Ondernemen. Kijk voor meer informatie op en

6 6 Rondetafelgesprek De Klimaattop in Kopenhagen vorig jaar december heeft forse kritiek gekregen. Een formeel akkoord voor de wereldwijde bestrijding van klimaatverandering is immers niet tot stand gekomen. In dit rondetafelgesprek leggen we vijf medewerkers de vraag voor: wat zouden wij als TU Delft kunnen bijdragen aan het oplossen van de klimaatproblematiek? We hebben daarbij ook eens twee medewerkers van andere faculteiten benaderd. Leren van de World Climate Exercise Dr. Erik Pruyt De Klimaattop kampte met forse complexiteit en dilemma s. Zo is het klimaatprobleem zelf al erg complex en lastig te bevatten. Oplossingen daarvoor worden verder bemoeilijkt door de terugkoppelingseffecten en traagheid van sociale processen: als een deel van de bevolking de auto laat staan, gaat een ander deel misschien juist vaker de auto pakken omdat er minder files zijn. Bovendien is het ethische dilemma niet te onderschatten. Zo wordt zelfs de uitstoot van de minst ontwikkelde landen op den duur problematisch. Er is dus stevig beleid vereist op verschillende niveaus. Ten slotte is het format van de klimaatonderhandelingen zelf problematisch: in Kopenhagen waren er meer dan mensen mee gemoeid. Tijdens de Klimaattop in Kopenhagen heb ik deze klimaatonderhandelingen bij TBM met een 40-tal studenten nagespeeld gebruikmakend van de World Climate Exercise. In deze leuke en leerzame serious game, die gemiddeld een halve dag duurt, worden de deelnemers in drie groepen onderverdeeld: de ontwikkelde, ontwikkelende en de minst ontwikkelde landen. Na elke onderhandelingsronde moeten die groepen beloftes doen betreffende hun toekomstige emissies. Een System Dynamics simulatiemodel zorgt dan voor de doorrekening van de langetermijngevolgen op wereldniveau en de grafische weergave ervan. De eerste ronde gaat veelal moeizaam en er zijn meestal drie rondes nodig om voldoende emissiereducties te bewerkstelligen. Investeer in de jeugd Prof.dr. Wubbo Ockels Vanuit de ruimte gezien is het bizar dat we zulke pokerspelletjes aan het spelen zijn met onze atmosfeer. Ons land zou koploper in Europa moeten worden in de strijd tegen klimaatverandering. We moeten ons realiseren dat het een recht is om een duurzame toekomst te hebben voor onze kinderen en kleinkinderen. Ik denk dat er veel winst te halen is met een heldere en effectieve regelgeving. Momenteel ontbreekt het onze regering namelijk aan kennis en een heldere koers. Het Europees parlement geeft aan te zweven, en niet te weten welke (klimaat)cijfers kloppen. Datzelfde zegt VROM-minister Cramer. Nederland is afgegleden: er is geen respect meer voor expertise en men beschikt niet over de juiste capaciteit om keuzes te maken. In tegenstelling tot wat vaak gedacht wordt, is managen wel degelijk een taak die inhoud vraagt - zeker waar het duurzaamheid betreft. Het wordt tijd dat de regering evidencebased gaat werken. In de techniek en medische wetenschap doen we dat ook: je bouwt een brug of vliegtuig uitsluitend op basis van de best beschikbare informatie over doelmatigheid en doeltreffendheid. De TU Delft kan daarin een essentiële rol spelen. We kunnen ambtenaren bijscholen, zodat ze inhoudelijk precies weten waarover ze praten. Universiteiten moeten een onafhankelijke kennis- en techniekreferentie zijn voor de regering. Zelfs binnen de groepen blijkt het moeilijk om tot overeenstemming te komen; laat staan te onderhandelen met andere groepen. En dan waren er maar 40 spelers en geen ! Bij TBM bleken de ontwikkelde landen bereid tot harde reducties. De andere echter niet: zij waren toch niet de oorzaak van het probleem? Ook hier waren er drie onderhandelingsrondes nodig. De studenten zijn zich uiteindelijk gaan realiseren hoe belangrijk het is om nu en in voldoende mate te handelen. De effecten manifesteren zich namelijk pas op lange termijn en zware emissiereducties zijn niet snel te realiseren, en dat maakt het klimaatprobleem extreem urgent. Eerder heb ik de game zelf gespeeld in de VS met 120 klimaatbewuste wetenschappers. Zelfs wij liepen behoorlijk vast. De World Climate Exercise is op meerdere plaatsen ter wereld gespeeld, bijvoorbeeld door de European Environment Agency en de Environmental Protection Agency. Het is een leuke manier om de complexiteit van het klimaatprobleem en de onderhandelingen te ervaren en op die manier veel te leren. Maar het is niet genoeg, je hebt ook onderzoek nodig naar concrete veranderingen op het niveau van deelsystemen. Bij de TU focussen vooral technici en beleidsanalisten zich op dergelijke deelproblematieken. We doen hier bijvoorbeeld veel op het gebied van energiesystemen en maatschappelijke veranderingsprocessen; we werken dus hard mee aan oplossingen voor de klimaatproblematiek. Dr. Erik Pruyt (1977) is universitair docent Beleidsanalyse aan de faculteit TBM van de TU Delft. Zijn onderzoeksinteresses zijn System Dynamics, Multicriteria Decision Analysis, Ethiek, Klimaatverandering, Transities van energiesystemen en meer specifiek van elektriciteitsystemen, Wind- en biomassaenergie, Onzekerheden en risico s, en Nationale Veiligheid. Als universiteit richten we ons op de jeugd. Een belangrijke doelgroep, jonge mensen hebben immers de toekomst. Het zou de overheid sieren meer in de jeugd en onderwijs te investeren en minder in bestaande belangen. Iets bouwen in een universitaire omgeving kost 100 keer minder dan in het bedrijfsleven. Wat mij betreft wordt bij wet vastgelegd dat 10% van het innovatiegeld naar jongeren gaat. Eén euro bij jongeren is 10 euro waard! Succesvolle studentenprojecten binnen de TU Delft zijn er legio. Neem de zonneauto Nuna, een buitengewoon snelle auto die alleen door zon wordt voortgedreven. Of de Superbus: een elektrisch aangedreven vervoersmiddel dat de voordelen van een hogesnelheidslijn verbindt met de flexibiliteit van een auto. Beide zijn duurzaam en CO 2 -vriendelijk, want ze worden respectievelijk aangedreven door zonne-energie en windmolens. Binnen de TU zouden we wel meer de handen ineen kunnen slaan. Ik denk dan aan het organiseren van interne congressen. Interactie ver weg is er wel, bijvoorbeeld op een conferentie in Hong Kong, maar dichtbij niet. Aerodynamica, mechanische systemen, elektrische systemen zowel in de diepte in als in de breedte hebben we elkaar hard nodig. Prof. dr. W.J. Ockels (1946) is hoogleraar Aerospace Sustainable Engineering and Technology (ASSET) aan de faculteit Luchtvaart- en Ruimtevaarttechniek van de TU Delft. Hij richt zich op de ontwikkeling van objecten voor voortstuwing of het opwekken van duurzame energie, zoals de zonneauto Nuna en de Superbus. Eerder was hij werkzaam als Hoofd Educatie Office van de Europese Ruimtevaart Organisatie (ESA).

7 7 Klimaattop We maken ons sterk voor ondergrondse CO 2 -opslag Prof.dr.ir. Rob Arts Vanuit mijn dubbele functie bij TNO en bij de TU Delft probeer ik meer fundamenteel onderzoek om te zetten in praktijktoepassingen. Eén van de speerpunten van mijn onderzoekswerk is ondergrondse CO 2 -opslag, ofwel Carbon Capture and Storage (CCS). Het principe is simpel: vang CO 2 af bij grote energiecentrales en sla het ondergronds op in plaats van het de lucht in te laten gaan. Als het gaat om oplossingen voor de aanpak van het broeikaseffect, is dit in Nederland de derde optie, na besparen en duurzame energie. Afgelopen jaar is dan ook een groot nationaal onderzoeksprogramma CATO 2, dat staat voor CO 2 Afvang, Transport en Opslag, van start gegaan. Zowel de TU Delft als TNO zijn twee grote en belangrijkste onderzoekspartners in dit programma. We zijn het wetenschappelijk geweten achter het concept, steeds op zoek naar verdere verbeteringen. We doen bijvoorbeeld ondersteunend onderzoek aan demoprojecten in ons land, zoals in Barendrecht. Via mijn TNO-pet ben ik nauw betrokken bij grote demoprojecten in Europa op het gebied van CCS, zoals Sleipner in Noorwegen en Insalah in Algerije. Beide zijn goed voor ongeveer 1 miljoen CO 2 - opslag per jaar, respectievelijk al 14 en 6 jaar lang. Daarnaast ben ik voorzitter van CO 2 Geonet, een Europees netwerk van onderzoeksinstituten uit zeven landen. Vandaar uit proberen we sturing te geven aan onderzoek in verschillende landen. Kopenhagen is voor ons teleurstellend verlopen. CO 2 -opslag is daar wel aan de orde geweest, maar het is geen onderdeel gemaakt van Clean Development Mechanism (CDM). Dit Kyotoprotocol biedt rijke geïndustrialiseerde landen de mogelijkheid om emissiebeperkende projecten binnen ontwikkelingslanden te financieren, waar mogelijk meer milieuwinst te behalen valt. In ruil daarvoor mogen zij de resultaten daarvan meetellen bij hun nationale reductiedoelstelling. CCS past hier uitstekend in, maar het idee is door verschillende landen tegengehouden. Dat maakt het lastig om CCS van de grond te krijgen. Immers: wie moet het financieren? De Europese Unie heeft wèl een duidelijke doelstelling: in 2020 wil zij 20% reductie van de emissies zien. Door middel van energiebesparing en duurzaamheid, maar ook door gebruikmaking van CCS. Het streven is zes grote demoprojecten in 2015, die de volle keten beslaan: afvang, transport èn ondergrondse opslag. Nederland heeft de ambitie om één van die grote CCS- projecten op eigen bodem te hebben. Mogelijk valt de keuze op een energie centrale op de Maasvlakte voor de afvang en een offshore gasveld voor de opslag. Natuurlijk is het wijd aanvaard dat CCS een transitiemaatregel is. Het is ook niet de meest gewenste optie; we kiezen liever duurzaam. Toch is het in zekere zin ook duurzaam. Onze maatschappij is sterk afhankelijk van fossiele brandstoffen. Omschakeling naar duurzame alternatieven op de benodigde schaal is de eerste 50 tot 100 jaar niet mogelijk. CO 2 -opslag is echter een maatregel die op kortere termijn en op grote schaal te implementeren is. Voor deze transitieperiode kunnen we het teveel aan CO 2 in de grond kwijt in plaats van in de lucht. Prof.dr.ir. Rob Arts (1965) is (deeltijd)hoogleraar Geïntegreerde time lapse methoden/geotechnologie, Technische Geofysica en Petrofysica bij de faculteit Civiele Techniek en Geoweten schappen van de TU Delft. Daarnaast is hij werkzaam als technologiemanager Geo-karakterisering bij TNO Bouw en Ondergrond in Utrecht. Het is tijd voor een nieuwe industriële revolutie Dr. Wim Ravesteijn Fossiele brandstoffen zijn essentieel voor het functioneren van onze huidige samenleving. Qua energiegebruik, maar ook als basis voor de petrochemische industrie. We leven in een highenergy-use en high-consumption maatschappij. Een simpel alternatief voor fossiele brandstoffen is er echter niet. Hier ligt dus al meteen een grote uitdaging voor de TU Delft als het gaat om het terugdringen van CO 2 -emissies! Het is tijd voor een nieuwe industriële revolutie. We moeten fossiele brandstoffen en natuurlijke hulpbronnen in het algemeen veel efficiënter gaan benutten. Dat vereist nieuwe technologie, inclusief nieuwe ontwerpconcepten zoals whole system design, cradle to cradle en biomimicry. Om een historische parallel te trekken: tijdens de eerste industriële revolutie in Engeland steeg de arbeidsproductiviteit in bijvoorbeeld de textiel met een factor 100. Diezelfde slag moeten we nu maken voor natuurlijke hulpbronnen. Technologische vernieuwingen zijn alleen mogelijk binnen een innovatief institutioneel kader, zoals common pool resource management en ecosystem companies. Ook denk ik aan de invoering van een service-georiënteerd businessmodel: een manier van zakendoen gericht op dienstverlening en niet op productafzet. Een stoffeerder verkoopt dan geen tapijt meer, maar de dienst van vloerbedekking. Ter vergelijking: voor de eerste industriële revolutie waren stoommachines nodig, maar niemand wilde er een kopen. Pas met het vernieuwende concept van leasen werd de machine succesvol aan de man gebracht. Verder is een waardenomslag in de samenleving vereist. Neem de natuur; die doet zoveel gratis voor ons: een bos levert hout, maar trekt ook regen aan, houdt water vast en voorkomt zo overstromingen, etc. Mensen houden geen rekening met deze ecosystem services, maar de natuur zou determinerend moeten zijn voor ons gedrag. Zo n waardenomslag is eveneens nodig voor de overstap van productverkoop naar dienstverlening, maar net zo goed als het bijvoorbeeld gaat om ons vermeende recht op vrijheid in mobiliteit. De TU Delft kan op vele manieren een bijdrage leveren, zowel aan de mitigatie van klimaatverandering als aan de nodige aanpassingen. Allereerst in de vorm van onderzoek. Ook kunnen we als kennisinstelling een belangrijke rol spelen bij de bevordering van duurzame ontwikkeling in de regio. Verder denk ik aan technologietransfer naar arme landen en de uitwisseling van technische kennis met snel ontwikkelende landen. We kunnen bijvoorbeeld veel leren van een land als China. Onze sectie is vooral sterk in strategie- en visievorming rondom duurzame technologieontwikkelingtrajecten, waarbij we ons richten op sociotechnische systeeminnovatie, stakeholder-input, interactieve leerprocessen en nicheontwikkeling, ook in nietwesterse context. Kijk je naar de ingenieurs van de toekomst, dan is daar een nieuwe professionaliseringsslag nodig: zij moeten geen deel van het probleem vormen, maar juist van de oplossing. Wij leiden hen daarvoor op. Wij geven hen een duurzaamheidscompetentie mee en zorgen dat ze niet alleen entrepreneurs kunnen worden, maar ook en vooral architecten die innovatiesystemen kunnen opzetten en stimuleren. Dr. Wim Ravesteijn (1954) is sociale wetenschapper en techniekhistoricus. Hij werkt als Universitair Hoofd Docent en sectieleider Technologiedynamica & Duurzame Ontwikkeling bij TBM. Hij houdt zich bezig met technologieontwikkeling vanuit historisch en internationaal perspectief, met watersystemen als onderzoeksspecialisatie. Verduurzaming elektriciteit en adaptatie Prof. Ernst ten Heuvelhof Om de CO 2 -uitstoot te verminderen, moeten we minder fossiele brandstoffen gebruiken en meer ruimte geven aan energiebesparing en duurzaam opgewekte elektriciteit. De5ontwikkeling van smart grids kan dit bevorderen. Deze intelligente netten maken interessante innovatie mogelijk. Zo kan een gebruiker van stroom zien wat de actuele prijs is van elektriciteit. Bij een hoge prijs kan hij beslissen apparaten af te zetten en omgekeerd. Dit peak shaving zal tot aanzienlijke besparingen kunnen leiden. Smart grids maken het ook aantrekkelijk voor huishoudens en bedrijven om zelf elektriciteit op te wekken, bijvoorbeeld via zonnecellen en windmolens. Dit levert stroom voor de producent. Bovendien kan de producent de stroom ook het smart grid opsturen en er een financiële vergoeding voor krijgen. Een andere veelbelovende ontwikkeling is de komst van de elektrische auto s. Mits de elektriciteit voor deze auto s duurzaam is opgewekt, kan dit een grote CO 2 -reductie bewerkstelligen. Maar hier zijn wel problemen aan verbonden. Duurzaam opgewekte elektriciteit zal in Nederland voor een belangrijk gedeelte afkomstig zijn van grootschalige offshore windmolenparken. Deze leveren onregelmatig stroom, afhankelijk van het weer. Anderzijds zal de vraag naar stroom aanzienlijk toenemen door een grootschalige introductie van de e-cars, waardoor weer extra productiecapaciteit nodig zal zijn. Met smart grids zouden de accu s van de e-cars als tijdelijke opslag kunnen dienen van duurzaam opgewekte energie. In de uren dat er veel stroom wordt aangeboden en de vraag laag is, worden de accu s opgeladen. In de uren dat er weinig aanbod is of veel vraag zou de stroom uit de accu s weer teruggeleverd kunnen worden, tegen vergoeding natuurlijk. Hiertoe moeten de elektriciteitsnetwerken smart worden. Smart wil dan zeggen dat de stroom twee kanten op moet kunnen, dat data over afname en leverantie worden bijgehouden en dat afgerekend kan worden. Duurzame dromen zoals deze zijn haalbaar, mits de netten maar smart genoeg zijn. De Taskforce Intelligente Netten waar ik voorzitter van ben, zet zich hiervoor in. Mocht de CO 2 -doelstelling falen, dan is adaptatie nodig. We moeten ons in Nederland dan wapenen op het gebied van waterveiligheid: bescherming tegen de zee en rivieren en tegen verzilting van ondergronds water. Volgens deskundigen moeten we inspelen op drie ontwikkelingen: grote droogte afgewisseld met hevige regenval door klimaatverandering; het inklinken van het lage deel van Nederland en het stijgen van de zeespiegel. Het huidige dijkregime is daartegen niet bestand, dus moeten we de rivieren de ruimte geven. We hebben het dan met name over de Maas en de Rijn. De benodigde ruimte win je bijvoorbeeld door dijken meer landinwaarts te leggen en uiterwaarden uit te diepen. Maar ook door obstakels uit rivieren te halen, zoals oude steenfabrieken en pilaren. Denk ook aan het aanleggen van shortcuts en retentiegebieden, die je in gebruik kunt nemen bij extreem hoge waterstanden. Tussen nu en 2015 worden maar liefst 40 van dergelijke projecten uitgevoerd. Ook aan dit adaptatie-scenario werken we dus al hard en als lid van het Risicocomité uitvoering Ruimte voor de Rivier mag ik een bijdrage daaraan leveren. Prof. Ernst ten Heuvelhof (1954) is hoogleraar Bestuurskunde aan de faculteit TBM van de TU Delft en aan de Sociale Faculteit van de Erasmus Universiteit Rotterdam. Daarnaast is hij onder meer voorzitter van de Taskforce Intelligente Netten en lid van het Risicocomité Ruimte voor de Rivier.

8 8 Nieuwe professoren Behoefte aan ingenieurs met people skills Patrick Hudson Sinds 1 januari 2010 hoogleraar Veiligheidskunde Edinburgh, St. Andrews, Amsterdam, Nijmegen, Maastricht, Leiden. Het zijn de universiteitssteden waar Patrick Hudson heeft gestudeerd of les heeft gegeven. En nu is Hudson in deeltijd als professor aan de faculteit TBM in Delft verbonden. Zijn leerstoel binnen de sectie Veiligheidskunde heet The Human Factor in Safety, with special reference to safety culture and organisational factors. De in Londen geboren Hudson studeerde psychologie in Edinburgh. In 1975 vertrok hij naar de universiteit van Amsterdam om iemand voor een jaar te vervangen. Sindsdien is hij nooit meer uit Nederland weggegaan. Hij was onder meer hoogleraar Informatica in Maastricht en houdt zich sinds 1986 aan de Universiteit Leiden specifiek bezig met de menselijke factor in het veiligheidsdenken. Naast zijn werk in Delft blijft hij in Leiden universitair hoofddocent en gaat hij ook door met veiligheidsonderzoeken voor externe opdrachtgevers, zoals Shell en de luchtvaartindustrie. Kernenergie Hudson richt zich bij TBM op twee projecten. Allereerst een groot programma rond kernenergie. Door de opwarming van de aarde is er een duidelijke behoefte aan kernenergie, maar dat is gevaarlijke kost. Denk aan Tsjernobyl en Sellafield. Hoe kunnen we, met de huidige kennis en alle ervaringen in acht nemend, nu kernenergie organiseren? Is de wet- en regelgeving nog van deze tijd? Dat onderzoeken wij en dat moet leiden tot een gold standard. Hiervoor zijn behalve ingenieurs en bestuurskundigen ook juristen en psychologen nodig. Die hebben we niet in Delft, maar ik ben één dag per week in Leiden en daar stikt het ervan. Voor Hudson is onderzoek in Nederland niet voldoende. Hij wil het wereldwijd opzetten. Ook organisaties als Greenpeace moeten worden benaderd. Mogelijk staan milieuorganisaties door de opwarming van de aarde wat minder negatief tegenover kernenergie. Dit is voor alle partijen dé kans om in te stappen en mee te praten over wat de beste manier is om wellicht toch een kernreactor neer te zetten. Hudson realiseert zich dat hij voor dit project een lange adem nodig heeft. Ik ben voor vier jaar aangesteld, maar dit onderzoek gaat zeker langer duren. Ik zal het als erfenis achterlaten. Factor mens Zijn tweede project in Delft is het opzetten van een geïntegreer de masters Aviation Human Factors. Psychologen en luchtvaartingenieurs moeten elkaars vakken gaan leren. Een pilotenlicentie maakt onderdeel uit van deze masters. De markt hiervoor is niet zo groot, maar deze studenten krijgen wel onmiddellijk een baan, aldus Hudson. De menselijke factor hoort volgens hem in het eerste jaar van de ingenieursopleiding thuis. Er heerst een engineering cultuur, waarin ingenieurs de neiging hebben om te vergeten dat ook hier mensen aan het werk zijn. De industrie heeft behoefte aan ingenieurs met people skills. Ik wil professoren bewegen om uren af te staan aan psychologie. Toekomstbestendige systemen en infrastructuren Paulien Herder Sinds 1 januari 2010 hoogleraar Engineering systems design in energy and industry Ze ging eind vorig jaar even weg bij de faculteit TBM om voor de derde keer moeder te worden. Binnenkort keert Paulien Herder terug als professor met haar eigen leerstoel: Engineering systems design in energy and industry. In die nieuwe functie gaat ze verder met het onderzoek en onderwijs naar het ontwerpen van grootschalige systemen en infrastructuren. Onder de paraplu van mijn leerstoel krijgt het nog meer zijn eigen momentum en, ik kan er een groepje onderzoekers omheen gaan bouwen. Big business De complexe thematiek rond de infrastructuren en systemen voor de energievoorziening is echt iets van de laatste vier, vijf jaar. Vroeger maakten met name de overheid en de nutsbedrijven zich er druk om. Nu spelen private marktpartijen een prominente rol. De energievoorziening is internationale big business. Wat nu aan systemen en infrastructuren wordt ontworpen en aangelegd, moet de komende dertig of veertig jaar gebruikt kunnen worden. Misschien zelfs wel honderd jaar, maakt Herder duidelijk. Dat betekent dat alles toekomstbestendig moet worden gemaakt. Niet alleen in de ontwerpfase, maar ook tijdens het onderhoud en bij de vervanging van bestaande infrastructuren. Dit laatste wordt ook wel asset management genoemd, een belangrijk deelthema in mijn onderzoeksveld. Systemen en infrastructuren moeten dan zodanig worden aangelegd, dat ze ten minste op die drie verschillende opties zijn berekend. Nieuwe methodes en nieuwe theorieën bieden in de komende decennia veel ruimte voor nieuw onderzoek, verwacht Herder. Misschien komt er wel een energiedrager die we nu nog niet hebben voorzien. Dan moet de maatschappij of beheerder maar hopen dat zijn nieuwe infrastructuur daarmee om kan gaan. Of ze maken de infrastructuur nu zo flexibel, dat aanpassingen te zijner tijd relatief eenvoudig mogelijk zijn. Daar kunnen wij nog jarenlang op studeren. Na haar studie chemische technologie in Delft ging Herder in 1994 als promovendus bij de voorlopers van de faculteit TBM aan de slag. Ze deed onderzoek naar het ontwerpen van chemische installaties en fabrieken. Dat heeft zich langzamerhand uitgebreid tot onderzoek naar het ontwerpen en beheren van grootschalige systemen en infrastructuren. De systemen bevatten een technische én een sociale component, die sterk met elkaar zijn verweven. Dat maakt ze zo interessant, vertelt Herder. Maar in de toekomst kijken, is ook voor wetenschappers erg moeilijk. Er is echter een aantal methodes in ontwikkeling in de wetenschap om met dergelijke inherente onzekerheid om te gaan. Je gaat bijvoorbeeld uit van een aantal verschillende toekomsten om daar je modellen mee te bouwen. Die kunnen je vervolgens helpen beslissen wat je dan zou moeten doen. Nu draait bij ons veel op aardgas, geeft ze als voorbeeld. We kunnen enigszins bedenken dat er misschien een nieuwe energiedrager komt. Waterstof wordt genoemd, maar ook synthesegas en methanol.

9 9 Van links naar rechts: Patrick Hudson Paulien Herder Sybe Schaap Marja Elsinga Goed waterbeheer is cruciaal Sybe Schaap Sinds 1 januari 2010 hoogleraar Water Policy & Governance Hoofdschuddend volgt Sybe Schaap de voortdurende discussie over de opwarming van de aarde en de daarmee gepaard gaande stijging van de zeespiegel. Het gaat over waarschijnlijkheidsmodellen en aannames, zaken die we nooit volledig wetenschappelijk kunnen onderbouwen. Terwijl bijvoorbeeld wel onomstotelijk vaststaat dat de bodem in Jakarta jaarlijks twintig centimeter verzakt. Men bekijkt de problematiek vanuit het verkeerde perspectief. Schaap heeft zijn sporen op het gebied van waterbeheer ruimschoots verdiend. De geboren Fries was meer dan twintig jaar werkzaam als dijkgraaf, waarbij hij de laatste zes jaar tevens fungeerde als voorzitter van de overkoepelende Unie van Waterschappen. Hij begon zijn loopbaan overigens met de ingenieurstitel aan de Hogere Landbouwschool in Leeuwarden. Na een paar jaar als boer te hebben gewerkt in het familiebedrijf, volgden de studies sociale wetenschappen en filosofie aan de Vrije Universiteit in Amsterdam. Filosofie is mijn professionele hobby. Mondiaal probleemprofiel De manier waarop we in Nederland waterbeheer hebben georganiseerd, is redelijk uniek. Alleen België, Frankrijk en Duitsland kennen enigszins vergelijkbare structuren. Je moet ons model niet als blauwdruk meenemen de wereld in, maar het probleemprofiel is wel mondiaal. Ongeveer de helft van de wereldbevolking concentreert zich intussen in deltagebieden. Hoe houden we het daar desondanks leefbaar en bewoonbaar? Goed waterbeheer is een cruciaal aspect van het antwoord, betoogt de nieuwe hoogleraar. Daarbij gaat het niet alleen om veiligheid en bescherming tegen overstromingen. Het heeft bijvoorbeeld ook met volksgezondheid te maken. Kijk naar het gebied rond Lagos, de grootste stad van Nigeria pal aan de Atlantische kust. Daar wonen tussen de vijfentwintig en dertig miljoen mensen, niemand die het precies weet. In datzelfde gebied zit ook volop industrie en landbouw. Hoe moet je dat managen? Dat is een boeiend vraagstuk. Organisatiestructuur Waar het wereldwijd aan schort, is een deugdelijke organisatiestructuur, vindt Schaap. In veel landen wordt alles vanuit de hoofdstad bepaald. Terwijl dat de grootste fout is die je op het gebied van ruimtelijke ordening en waterbeheer kunt maken. Natuurlijk kun je de grote lijnen uitzetten, maar er is ook een goede planning op locatie nodig. Dat kan niet zonder bevoegdheden en zonder geld. Hoe organiseer je zoiets? Daar gaat mijn vak over. Binnen het nog vorm te geven Water Policy & Governance hoopt hij een bijdrage te kunnen leveren aan het verbreden van de waterthematiek binnen de TU Delft. In de civiele hoek gebeurt hier al het nodige, maar ik wil graag ook het institutionele element over het voetlicht brengen. Schaap combineert zijn aanstelling in Delft met een vergelijkbare benoeming aan de Wageningen UR en zijn lidmaatschap van de Eerste Kamer, waar hij sinds tweeënhalf jaar de VVD vertegenwoordigt. Wat is de toekomst van de sociale woningbouw? Marja Elsinga Sinds 1 februari 2010 hoogleraar Housing Institutions & Governance Haar fascinatie voor wonen en huisvestingsystemen begon aan de toen nog zogenoemde Landbouwuniversiteit in Wageningen, waar Marja Elsinga in 1989 afstudeerde in woonecologie. Die richting is inmiddels ter ziele. Zij kende de TU Delft destijds al door de keuzevakken die ze volgde bij hoogleraar volkshuisvesting Hugo Priemus. Na haar afstuderen volgde Elsinga een postdoctorale op leiding technische bestuurskunde bij het interfacultaire onderzoeksinstituut OTB van de TU Delft. Ik deed onderzoek naar probleembuurten en hoe je die kunt verbeteren. Twee jaar later stapte ik over naar Housing Systems, wat zich meer bezig houdt met organisatie en financiering. In 1995 promoveerde Elsinga cum laude op een proefschrift over eigenwoningbezit voor lage inkomensgroepen. Ze belandde als adviseur strategie bij een woningcorporatie in Dordrecht, waar ze al gauw zag dat het bij corporaties, gemeenten en andere partijen meestal om macht gaat. Inhoudelijke argumenten spelen eigenlijk maar een kleine rol, alleen als het zo uitkomt. Ik heb ervaren hoe de besluitvorming over woningbouw en -beheer in de praktijk werkt. Dat is gouden bagage om mee terug te nemen naar de universiteit. De afgelopen jaren was Elsinga senior onderzoeker bij OTB. Veranderende huisvestingsystemen De Housing Institutions & Governance onderzoeksgroep heeft een lange traditie in het internationaal vergelijken van huisvestingssystemen. Die systemen veranderen in de loop van de tijd. In landen zoals Nederland, Zweden of Oostenrijk was huren een aantrekkelijk alternatief voor mensen die geen huis konden of wilden kopen. Nu wordt de sociale huursector door steeds meer beleidsmakers beschouwd als een vangnet voor mensen in achterstandsituaties, zoals in Groot-Brittannië, geeft Elsinga als voorbeeld. Belangrijke vragen voor de onderzoeksgroep zijn: Hoe zit het met de betaalbaarheid van wonen voor mensen met lagere inkomens? Wat is de rol van woningcorporaties, de rol van huursubsidies, grondsubsidies en betaalbare koopwoningen? Hoe zorg je voor een systeem dat fatsoenlijk wonen voor iedereen garandeert? Die zorg voor goed wonen omvat niet alleen de woningen, maar ook de woonomgeving. De rol van woningcorporaties in het complexe netwerk van de stedelijke vernieuwing van kwetsbare buurten is ook een aandachtspunt voor de groep. Elsinga ziet drie verschijnselen in Europa. Steeds meer mensen hebben een eigen woning. En: er is sprake van vergrijzing waardoor. pensioensystemen onder druk staan. Ten slotte bedenken de financiële dienstverleners telkens nieuwe producten. Als je die drie combineert, kan je zeggen dat je het vermogen in koopwoningen ook kunt beschouwen als een vorm van pensioen. De financiële markt biedt al producten aan zoals de omgekeerde hypotheek, voor een aanvullend inkomen op je oude dag. Dat zijn interessante ontwikkelingen die we met een team van acht Europese landen in opdracht van de Europese Commissie in kaart brengen, vertelt Elsinga. In haar onderzoek kijkt ze nadrukkelijk over de grenzen heen. Ik ben gefascineerd door internationaal vergelijkend onderzoek.

10 10 Dissertaties Voor meer informatie kijk op: Marcel Marchand Ellen van Bueren Joris de Rooij Martijn Groenleer Mark de Reuver Frank Guldenmund Modelling coastal Greening governance: Leadership for The Autonomy of Organiseren van Understanding and vulnerability: design and An evolutionary approach distributed teams European Union Agencies: mobiele dienstinnovatie exploring safety culture evaluation of a vulnerability to policy making for 16 december 2009 A Comparative Study of in co-evoluerende 12 januari 2010 model for tropical storms a sustainable built Institutional Development. waardenetwerken. and floods environment. 17 december december november december 2009 igov Research Institute: Summer School over de digitale overheid Internationaal, interdisciplinair en innovatief. Dat is het igov Research Institute: een summer school voor PhD s van een week over de impact van informatie- en communicatietechnologie op overheidsorganisaties en openbaar bestuur. Dit jaar, van 18 tot en met 25 juli, treedt TBM op als gastheer. In voorgaande jaren vond het programma al plaats in Seattle, Manchester en New York. Het programma is een initiatief van het Center for Technology in Government (CTG) van de State University of New York, vertelt Senior Fellow Sharon Dawes. Samen met Meghan Cook en Jana Hrdinová regelt zij de organisatie. Het team was hiertoe half februari drie dagen te gast bij Anne Fleur van Veenstra (Promovendus sectie ICT) en Marijn Janssen (Universitair Hoofddocent sectie ICT). igov Research Institute wordt gefinancierd door de U.S. National Science Foundation. Het doel is een internationale onderzoeksgemeenschap op te bouwen rondom e-government. Delft is om meerdere redenen tot gastheer gekozen, menen de organisatoren. TBM heeft uitstekende contacten met relevante organisaties en er is een uitgebreide onderzoeksgroep. De faculteit is bovendien een technisch instituut dat sociale wetenschappen combineert; een unieke combinatie. Infrastructuur, kennis en contacten zijn dus voorhanden. Verder is Nederland koploper in e-government en is Den Haag zowel Parlementstad als de stad van het internationaal recht. Bovendien vormt Delft een prachtige historische locatie. Mix van theorie en praktijk Het igov Research Institute biedt een uitgebalanceerde mix van academische sessies en praktische toepassingen. Zo staat er dit jaar een dagje politiek Den Haag op de agenda, maar ook een bezoek aan de Rotterdamse haven. Er is plaats voor 20 promo vendi uit de hele wereld, bij voorkeur vanuit verschillende disciplines zoals antropologie, recht en politieke wetenschappen. Vorig jaar telde de groep maar liefst 16 nationaliteiten. Anne Fleur was vorig jaar deelneemster. Dit jaar is zij mentor van een groepje deelnemers. De workshop is heftig en inspirerend, net een snelkookpan. Het was geweldig om aan mee te doen. Er ontstond ook snel een hechte onderlinge band. Nog steeds heb ik contact met mensen van toen. Om nu met de organisatie te helpen, vind ik daarom erg leuk. Ik verheug me erop onze summerschoolgasten te ontvangen. Van links naar rechts: Nitesh Bharosa, Meghan Cook, Jana Hrdinová, Sharon Dawes, Bram Klievink, Yiwei Gong, Marijn Janssen, Anne Fleur van Veenstra Marijn Janssen: Europa s e-government toponderzoeker Dr.ir. Marijn Janssen, Universitair Hoofddocent bij de sectie gevolgd om op bepaalde conferenties aanwezig te zijn en ICT, is uitgeroepen tot toponderzoeker in Europa als het gaat uiteraard heb ik veel gepubliceerd, maar nooit met als doel om e-government. Wereldwijd bezet hij de vierde plaats en hoog op deze ranglijst te komen. Mijn ambitie is een goede Europees de eerste plaats. Dit blijkt uit een internationale onderzoeker te zijn, die diep in de materie duikt. Dat dit zo ranglijst die onlangs is gepubliceerd door Jochen Scholl, gewaardeerd wordt, is een prachtige erkenning. docent Informatie Management aan de Universiteit van Washington. Maar, benadrukt hij, ik heb het werk niet alleen gedaan. De eer gaat dan ook naar onze hele e-government groep, Sinds 2006 zit het onderzoeksgebied e-government in de met de promovendi Anne Fleur van Veenstra, Bram Klievink, lift. Steeds meer onderzoekers richten zich op dit thema. Jeffrey Gortmaker, Yiwei Gong, Ralph Feenstra en Nitesh Verschenen er in 2000 nog 0 papers, in 2009 waren dit Bharosa. De internationale ranglijst wordt overigens er meer dan 600. Scholl heeft in kaart gebracht wat er aangevoerd door Ramon Gil-Garcia. Janssens Amerikaanse wereldwijd aan onderzoek gebeurt op het gebied van collega Sharon Dawes (zie boven) staat op de vijfde plaats. e-government. Hiervoor heeft hij zich gebaseerd op publicaties in toonaangevende tijdschriften en conferenties. De ontwikkelingen rondom e-government gaan nog steeds Scholls bevindingen staan in diens paper Profiling the snel. Wat zijn eigenlijk de huidige belangrijke thema s? EG Research Community and Its Core, die hij vorig jaar Er wordt meer over de landsgrenzen heen gekeken. Een september presenteerde tijdens het achtste internationale tweede trend is open government, gekenmerkt door meer EGOV-congres in Linz. openheid, meer interactie en meer samenwerking. Tot slot zie je de transformational government: nu het bestaande Ik zat in de zaal toen hij de ranglijst bekend maakte, is geautomatiseerd tijdens een enorme ICT-push, moet de vertelt Janssen. Een aangename verrassing! Ik vind het een omgeving zodanig veranderen dat de technologie goed kan grote waardering voor de inspanningen die ik de afgelopen worden gebruikt. E-government biedt kortom nog volop jaren heb gepleegd. Natuurlijk heb ik een bewust beleid onderzoeksuitdagingen.

11 11 Profiel van een prof naam Prof. Yao-Hua Tan Functie Hoogleraar Informatie en Communicatie Technologie en hoofd van de sectie ICT bij de TU Delft. Onderzoeksveld is onder meer de rol van ICT bij het ontwikkelen van nieuwe diensten; bijvoorbeeld in de internationale handel en regelgeving, met onder meer douane, belastingen en e-government als hoofdonderwerpen. Tan is tevens deeltijd hoogleraar Electronic Business bij de Faculteit Economische Wetenschappen en Bedrijfskunde van de Vrije Universiteit Amsterdam. Privé? Ik ben geboren (1958) en getogen in Amsterdam, maar woon nu in Rotterdam, een tale of two cities. Ik ben getrouwd en vader van drie kinderen: twee dochters van 14 en 12 jaar en een zoon van 9. In mijn vrije tijd probeer ik regelmatig te squashen. Dat doe ik dan met mijn buurman, die hoogleraar architectuur is aan de faculteit Bouwkunde. Verder hou ik van reizen. Als gezin wisselen we strandvakanties af met verre reizen waarin we steden en musea bezoeken. Favoriete vrijetijdsbesteding? Praten over filosofie is mijn grootste hobby. Ik heb wijsbegeerte, informatica en psychologie gestudeerd en ben er onderzoeksmatig mee bezig, maar ook met de vriendenkring uit mijn studietijd. Elke maand komen we bijeen om filosofische onderwerpen te bespreken. Mooiste gebeurtenis uit uw carrière? Ik ben mijn hele carrière voortdurend bezig om verbanden te leggen tussen hele verschillende zaken. Ik doe zowel technisch als bestuurlijk onderzoek en zoek daarin naar raakvlakken. De meeste innovaties zijn twintig procent techniek en tachtig procent politiek: als je de politiek goed begrijpt, dan landt de ICT beter. Die aanpak breng ik in de praktijk bij een aantal grote internationale onderzoeksprojecten, ook op handelsgebied. Soms doe ik meer technisch ICT-onderzoek, soms echte politiek/ bestuurlijke studies in arena s als de Europese Commissie en de VN in Genève. Maar altijd beweeg ik me op beide fronten. Die verbindende rol vind ik het mooist. Grootste uitdaging op dit moment? De verbinding waar ik het net over had, verder uitbouwen. Maar ook de positie van Nederland in de internationale handel versterken. Dat is cruciaal voor onze economie en voor onze maatschappij. Wellicht heeft het ook te maken met het feit dat al mijn voorouders in de handel zaten. Tevens is het mijn ambitie om de voortrekkersrol die de TU Delft heeft in Nederland, verder te versterken. Leukste aan uw werk? Het is bijzonder inspirerend om de kennis van het technisch domein en van het bestuurlijk domein te combineren, zodat technische innovaties landen in de maatschappij en in Nederlandse bedrijven en organisaties. Samenwerking met collega s, zowel binnen TBM als tussen faculteiten, èn met studenten maakt dit extra boeiend. Waarom Delft? Bij TBM zitten Techniek, Bestuur en Management onder één dak, met elk een bijzondere mate van verdieping: de ideale setting voor mijn onderzoekswerk. Bovendien kende ik Delft al via mijn voorganger, wijlen René Wagenaar, en wat ik zag van hem en de sectie stond me zeer aan. De hoge verwachtingen die ik koesterde van een multidisciplinaire aanpak komen nu al uit. Ik werk hier nog maar sinds september, maar er zijn al gesprekken gaande over gezamenlijk onderzoek met verschillende secties en andere faculteiten. Je vindt hier veel gelijkstemde geesten en dat schakelt heel gemakkelijk. Diezelfde houding zie ik terug bij studenten. Ook zij staan open om verbindingen te leggen. Beste eigenschap? Ik ben een bruggenbouwer als je dat zo mag zeggen. Volgens mijn omgeving ben ik goed in het verbinden van hele uiteenlopende visies en domeinen - bij inhoudelijke topics, maar ook tussen mensen. Vanuit een basale fascinatie voor mensen en dingen om me heen, kijk ik altijd waar de raakvlakken liggen. Ik heb nog nooit een oninteressante mens ontmoet. Ieder heeft een eigen verhaal, als je maar goed kijkt en luistert. Dat is de kunst. Minst goede eigenschap? Dat is de keerzijde van mijn sterke kant, namelijk dat ik soms ook te veel verbanden leg. Ik zie zoveel fascinerende zaken dat ik me soms laat meeslepen en moeite heb met afgrenzen, en altijd bezig ben met mijn werk. Gelukkig grijpt dan mijn thuisfront weleens even in. Welk onderwerp hoort volgens u hoog op de politieke agenda? Wat mij raakt is dat ik het gevoel heb dat Nederland de laatste tien jaar in zichzelf gekeerd is geraakt, zowel op het maatschappelijke vlak als economisch. We zijn innovatie momentum aan het verliezen. Helaas staat dit haaks op de kracht van Nederland: openheid, zowel naar andere culturen als naar innovatie. De potentie is er, maar willen we Nederland weer goed op de kaart zetten dan moeten we daar hard aan trekken. Vooral universiteiten moeten een rol spelen in die discussie. Te vaak zie je bestuurders die te druk zijn met interne zaken om met innovatie bezig te zijn. Openheid en innovatie zijn echter geen luxe: ze vormen het fundament van de Nederlandse samenleving! Inspiratiebron? Allereerst het boek Filosofische onderzoekingen van Ludwig Wittgenstein. Sinds ik het heb gelezen, besef ik hoezeer taal onze wereld bepaalt, voor zowel individuen als organisaties. Ten tweede het boek Oorlog en Vrede van Leo Tolstoj. Dat heb ik wel zes keer gelezen, heel fascinerend. De boodschap is dat mensen denken de regie in handen te hebben over leven en processen. Echter, maatschappelijke ontwikkeling is een optelsom van een heleboel toevalligheden met soms verrassende uitkomsten. Het leven is geen kwestie van grootse plannen en strategieën. Als ik kijk naar besluitvorming, bijvoorbeeld in de Europese Commissie of VN, dan moet ik daar vaak aan denken. Er zijn vooral ingewikkelde processen mee gemoeid, waarin iedereen over elkaar heen buitelt, een optelsom van allerlei krachten. En die moet je leren herkennen. Levensfilosofie? Ken jezelf. Pas als je weet waar je staat en wat je sterke en zwakke punten zijn, kun je verder kijken. Echt inzicht in mensen en organisaties komt pas met zelfinzicht. TBM-Quarterly is het nieuwsmagazine van de faculteit Techniek, Bestuur en Management van de TU Delft. Samenstelling, tekst en eindredactie - De Taalfax, Francissen Communicatie, Haverkamp & Bergers, Marketing & Communicatie TBM Ontwerp en vormgeving - Heike Slingerland BNO, Vlaardingen Fotografie - Jacqueline de Haas, Daniëlle van der Schans, Victor Giotis, Leen Vlasblom Druk - Schefferdrukkerij B.V., Dordrecht Vertalingen - Taalcentrum VU, Amsterdam Oplage - Nederlands 2500 Met bijdragen van - Minke van der Kleij, Henk Zandvoort Contactpunt voor ideeën voor artikelen en kopij TBM Quarterly is als pdf te downloaden op This journal is as pdf available in English, via our website Faculteit TBM - TU Delft Postbus GA Delft T F E I Colofon

12 12 Curius De opleidingen van TBM De faculteit Techniek, Bestuur en Management verzorgt de volgende opleidingen: BSc Technische Bestuurskunde (TB) Het is alweer het jaar 2010 Het lijkt werkelijk nog als de dag van gister dat we het jaar 2000 het millennium met alle spanning in gingen. De grote angst voor het crashen van alle computers, maar er gebeurde wonderbaarlijk helemaal niets. Integendeel met wat er vorige week op het hok van Curius gebeurde. Het jaar begon met wat stress toen onze computers vernieuwd werden. Gelukkig was het na een week allemaal in kannen en kruiken door de hulp van onze technische mannen op de faculteit. We konden weer verder gaan met het nagenieten van het grote succes van het Pcofeest. Dit jaar was het in de Lorre en nu nog groter met 870 man. Als verrassing kwam Doutzen Kroes ook nog even een dansje wagen, waar de mannen uit Delft natuurlijk totaal geen probleem mee hadden. De wintersport was ook een geweldige gebeurtenis. Met 62 man hebben we de pistes in Frankrijk onveilig gemaakt evenals de Grotte Yetibar. Overdag heerlijk los op de pistes, zo nu en dan even tijd voor een heerlijke chocomel in de zon en dan s avonds verkleed naar de Yetibar. Het was een ontzettend leuke en gezellige week en zeker voor herhaling vatbaar. Op dit moment hebben we weer wat serieuzere activiteiten in het vooruitzicht. In maart organiseren wij een Casenight voor alle master studenten. Tijdens deze Casenight komen de studenten in aan raking met bedrijven zoals de Vreelandgroep en Ernst & Young. Voor de eerstejaars studenten hebben we een uitje naar de Noord-Zuidlijn in Amsterdam. Daar krijgen ze onder de grond een kijkje in de metrolijnen. Ook zullen we dit jaar het TB-dictee weer uit de kast toveren. Zo kun je jezelf testen en kijken op welk taalniveau je zit. Een spannende uitdaging! Verder zijn er ook minder serieuze activiteiten zoals de verjaardag van Curius op 18 maart en het lasergamen van de Activiteiten Commissie. Na de tentamenperiode zijn deze activiteiten perfect om even stoom af te blazen, zeker het lasergamen kan de nodige frustraties van vakken wegnemen. Voor ons van het 17e is het weer spannend hoe 2010 verder gaat verlopen. Wij hebben ontzettend veel zin in de komende activiteiten. Het 17e bestuur der S.V.T.B. Curius MSc Systems Engineering, Policy Analysis and Management (SEPAM) MSc Management of Technology (MoT) MSc Engineering and Policy Analysis (EPA) MSc Transport, Infrastructure and Logistics (TIL) (i.s.m. de faculteiten Civiele Techniek en Geowetenschappen en 3mE) MSc Information Architecture (IA) (i.s.m. de faculteit Elektrotechniek, Wiskunde en Informatica) MSc Geomatics (i.s.m. de faculteit Civiele Techniek en Geowetenschappen en Luchtvaart en Ruimtevaarttechniek) I E T Heb je je serieus in de informatie verdiept en overweeg je bij TBM te komen studeren? Twijfel je nog of je geschikt bent en of je vooropleiding wel voldoende is? Neem dan contact op met een van onze studieadviseurs: Drs. Marja Brand Jeanette Blokland Wat moeten we met de klimaatwetenschap? Het klimaatinstituut van de Verenigde Naties IPCC (Intergovernmental Panel on Climate Change) is in opspraak geraakt. Er zijn fouten in een IPCC rapport gevonden, het gedrag van afzonderlijke klimaatwetenschappers blijkt tekortkomingen te kennen, en de IPCC voorzitter is belangenverstrengeling verweten. Voor klimaatsceptici is het duidelijk dat de opwarmingstheorie en de rol van de mens daarin op drijfzand is gebaseerd. Het IPCC is zelfs aangeduid als klimaatmaffia. Wat te doen door politici en burgers? We vroegen het Dr. Henk Zandvoort, Universitair Hoofddocent bij de sectie Filosofie. Vermijdbare CO 2 uitstoot zou in dat geval niet zomaar geoorloofd zijn zolang niet is aangetoond dat er geen schadelijke gevolgen voor anderen zijn (tenzij die anderen geen bezwaar hebben), en actoren die dat negeren zouden aansprakelijk zijn voor negatieve gevolgen. In de huidige samenleving geldt vrijwel het omgekeerde. Er wordt geen recht erkend om gedrag dat risico s voor anderen met zich meebrengt in te perken of te verbieden zolang daadwerkelijke schadelijkheid niet onomstotelijk is aangetoond. En doorgaans is er geen, of hooguit beperkte aansprakelijkheid voor negatieve gevolgen van dat gedrag als die zich toch voordoen. De aan het licht gekomen zaken zijn belangrijk maar rechtvaardigen niet de reactie van veel politici. Die waren furieus, verontwaardigd of zeer verontrust. De fouten (Himalayagletsjers niet al in 2035 verdwenen maar in 2350; niet 55% maar 26% van Nederland onder zeeniveau) zijn geïsoleerde fouten zonder implicaties voor de hoofdconclusies uit 2007, te weten: de aarde warmt op, zeer waarschijnlijk grotendeels vanwege menselijke activiteiten. Pleidooien in de pers voor het aftreden van de IPCC voorzitter en voor hervorming van IPCC procedures zijn mogelijk terecht. Ook heeft ten minste één politicus zich terecht zorgen gemaakt over vijandige verhoudingen binnen de gemeenschap van klimatologen. Verlichte politiek kan niet zonder betrouwbare en geloofwaardige wetenschap. De genoemde verhoudingen doen daar afbreuk aan, en politici zouden dus belang moeten hebben bij verbetering. In de media en op blogs werden de normen voor argumenteren soms geheel uit het oog verloren. Er zijn ook belangrijke zaken onbelicht gebleven. Veel mensen die menen dat de IPCCconclusies onvoldoende gefundeerd zijn, vergeten dat er (ook) geen fundering is voor de ontkenning van die conclusies ( er is geen opwarming en/of er is geen menselijke bijdrage aan de opwarming ). Bij de vigerende ethische en juridische kaders deert hen dat ook niet. Maar stel dat het voorzorgbeginsel steviger was verankerd, in de zin dat degene die een activiteit wil ondernemen met onzeker risico voor anderen, eerst moet aantonen dat er geen of een aanvaardbaar risico is voor hij zijn gang kan gaan. (Zie voor deze formulering van het voorzorgbeginsel M.D. Rogers, Risk Analysis, 23(2), 2003). Het voorzorgbeginsel heeft tot aan de 19e eeuw een zekere verankering gekend in de rechtsstelsels, vooral via de bijbehorende uitgangspunten voor aansprakelijkheid. Het is daarna ver uit zicht geraakt, met ingrijpende gevolgen. Ten eerste lijkt een duurzame samenleving onder de nu heersende condities niet werkelijk mogelijk. Ten tweede zijn mensen die in alles ongehinderd hun gang willen kunnen gaan, niet gebaat bij een goed functionerende wetenschap. Mijn conclusie: er liggen belangrijke taken voor onderzoekers en politici die willen bijdragen aan het verbeteren van de maatschappelijke kerninstituties, en daarmee bedoel ik niet alleen de wetenschap. Voor meer informatie: H. Zandvoort, Globalisation, environmental harm, and progress. The role of consensus and liability, Water Science and Technology, 52(6), (2005). Vraag het TBM

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs 28 november 2015 Onderzoek: Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 45.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van een online onderzoek. De uitslag van de

Nadere informatie

Vragen voor burgers die deelnemen aan WWViews

Vragen voor burgers die deelnemen aan WWViews Vragen voor burgers die deelnemen aan WWViews WWViews C/o The Danish Board of Technology Antonigade 4 DK-1106 Copenhagen K Denemarken Tel +45 3332 0503 Fax +45 3391 0509 wwviews@wwviews.org www.wwviews.org

Nadere informatie

Grenzeloze ambities Ondernemen in een internationale context

Grenzeloze ambities Ondernemen in een internationale context Grenzeloze ambities Ondernemen in een internationale context Dirk Jan van den Berg Voorzitter van het College van Bestuur van de TU Delft Ter gelegenheid van de opening van het collegejaar 2009/2010 Delft,

Nadere informatie

Topsectoren. Hoe & Waarom

Topsectoren. Hoe & Waarom Topsectoren Hoe & Waarom 1 Index Waarom de topsectorenaanpak? 3 Wat is het internationale belang? 4 Hoe werken de topsectoren samen? 5 Wat is de rol voor het MKB in de topsectoren? 6 Wat is de rol van

Nadere informatie

Deze perskit bevat informatie over Ecofys, de geschiedenis van het bedrijf, de kenmerken, enkele feiten en cijfers en de belangrijkste activiteiten.

Deze perskit bevat informatie over Ecofys, de geschiedenis van het bedrijf, de kenmerken, enkele feiten en cijfers en de belangrijkste activiteiten. Ecofys Perskit Ecofys Experts in Energy Inleiding Ecofys is al meer dan 25 jaar een toonaangevend internationaal consultancybedrijf in energie en klimaatbeleid. De visie van Ecofys is "sustainable energy

Nadere informatie

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa)

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Lees ter voorbereiding onderstaande teksten. Het milieu De Europese Unie werkt aan de bescherming en verbetering van

Nadere informatie

Ik hoop dus dat dit congres nieuwe ideeën gaat opleveren.

Ik hoop dus dat dit congres nieuwe ideeën gaat opleveren. Alleen de uitgesproken tekst geldt. Toespraak bij de opening van het Innoversum Innovatiecongres door Commissaris van de Koningin, drs. Ank Bijleveld-Schouten, op woensdag 25 mei 2011 om 9:20 te Enschede.

Nadere informatie

Presentatie Tekst Top plan (talentontwikkelingsplan) Amy Kouwenberg OABCE1A

Presentatie Tekst Top plan (talentontwikkelingsplan) Amy Kouwenberg OABCE1A Presentatie Tekst Top plan (talentontwikkelingsplan) Amy Kouwenberg OABCE1A INLEIDING Ik heb vandaag een cadeautje meegenomen. Niet voor jullie, maar voor mijzelf. Het cadeautje staat voor de verrassingen

Nadere informatie

Onderwijs en Kennisoverdracht

Onderwijs en Kennisoverdracht Onderwijs en Kennisoverdracht Ontwikkelingen in de duurzame landbouw in Suriname Prof. Tiny van Boekel, Decaan voor Onderwijs/Vice-rector, Wageningen University & Research Centre, NL Inhoud lezing Ontwikkelingen

Nadere informatie

Minor International Entrepreneurship & Development

Minor International Entrepreneurship & Development Minor International Entrepreneurship Het gedachtegoed van de minor International Entrepreneurship is een coproductie van: Esther Blom, projectmanager Duurzaam Ondernemen, Delft Centre for Entrepreneurship

Nadere informatie

Masterclass Value of Information. Waarde creëren voor de business

Masterclass Value of Information. Waarde creëren voor de business Masterclass Value of Information Waarde creëren voor de business Informatie en informatietechnologie maken het verschil bij de ontwikkeling van nieuwe business ideeën. Met informatie kunnen nieuwe innovatieve

Nadere informatie

Klimaatverandering en internationaal beleid: de weg van Kyoto naar Kopenhagen.

Klimaatverandering en internationaal beleid: de weg van Kyoto naar Kopenhagen. Open klimaatlezingen 2009 Klimaatverandering en internationaal beleid: de weg van Kyoto naar Kopenhagen. Hans Bruyninckx De eerste stappen in internationaal klimaatbeleid 1979: 1ste World Climate Conference

Nadere informatie

Cleantech Markt Nederland 2008

Cleantech Markt Nederland 2008 Cleantech Markt Nederland 2008 Baken Adviesgroep November 2008 Laurens van Graafeiland 06 285 65 175 1 Definitie en drivers van cleantech 1.1. Inleiding Cleantech is een nieuwe markt. Sinds 2000 heeft

Nadere informatie

Eindexamen vwo maatschappijwetenschappen 2013-I

Eindexamen vwo maatschappijwetenschappen 2013-I Opgave De eurocrisis Bij deze opgave horen de teksten 9 en. Inleiding De situatie rond de gemeenschappelijke munt, de euro, is tien jaar na de introductie verre van stabiel (mei 2012). In tekst 9 beschrijft

Nadere informatie

Prins Carlos de Bourbon de Parme

Prins Carlos de Bourbon de Parme Prins Carlos de Bourbon de Parme Prins Carlos de Bourbon de Parme is directeur van INSID, Institute for Sustainable Innovation & Development. Een onafhankelijke stichting die als doel heeft het versnellen

Nadere informatie

CaseQuest 2: Kunnen de VS en China zich onttrekken aan een mondiaal klimaatbeleid?

CaseQuest 2: Kunnen de VS en China zich onttrekken aan een mondiaal klimaatbeleid? CaseQuest 2: Kunnen de VS en China zich onttrekken aan een mondiaal klimaatbeleid? Door Rik Lo & Lisa Gerrits 15-03-13 Inhoud: Inleiding Deelvraag 1 Deelvraag 2 Deelvraag 3 Deelvraag 4 Hoofdvraag & Conclusie

Nadere informatie

Caro De Brouwer 27/11/2013

Caro De Brouwer 27/11/2013 Caro De Brouwer 27/11/2013 Caro De Brouwer 2e Master Irw Energie, KUL Erasmus Imperial College London Thesis: Solvent storage for postcombustion CCS in coal fired plants Voorzitter YERA Young Energy Reviewers

Nadere informatie

SETIS VOOR EEN KOOLSTOFARME TOEKOMST

SETIS VOOR EEN KOOLSTOFARME TOEKOMST E u r o p e s e Commissie INFORMATIESYSTEEM VOOR STRATEGISCHE ENERGIETECHNOLOGIEËN SETIS VOOR EEN KOOLSTOFARME TOEKOMST http://setis.ec.europa.eu Europese Commissie Informatiesysteem voor strategische

Nadere informatie

Masterclass IT Savvy. Impact van trends

Masterclass IT Savvy. Impact van trends Masterclass IT Savvy Impact van trends Regelmatig komen onderzoeksbureaus zoals Gartner en McKinsey met rapporten waarin nieuwe trends worden aangekondigd. Belangrijke vraag, en niet eenvoudig te beantwoorden,

Nadere informatie

Duurzame energie in balans

Duurzame energie in balans Duurzame energie in balans Duurzame energie produceren en leveren binnen Colruyt Group I. Globale energievraag staat onder druk II. Bewuste keuze van Colruyt Group III. Wat doet WE- Power? I. Globale energievraag

Nadere informatie

Sámen werken aan. Voor gemeenten en MKB. erduurzaming

Sámen werken aan. Voor gemeenten en MKB. erduurzaming Sámen werken aan verduurzaming Voor gemeenten en MKB erduurzaming Sámen werken aan verduurzaming Voor gemeenten en MKB Gemeenten hebben forse ambities op het gebied van duurzaamheid, innovatie en lokale

Nadere informatie

Het schier onmogelijke mogelijk maken

Het schier onmogelijke mogelijk maken Improof, ondernemen met visie Improof is opgericht door Hans Savalle en Tom Touber. Ervaren ondernemers en bestuurders bij grote ondernemingen. Nu helpen zij collega ondernemers hun ambities waar te maken.

Nadere informatie

BUSINESS INNOVATION. BE TOMORROW, CHALLENGE TODAY > Waarom innoveren? > Innovation drivers > Succes- en faalfactoren

BUSINESS INNOVATION. BE TOMORROW, CHALLENGE TODAY > Waarom innoveren? > Innovation drivers > Succes- en faalfactoren BUSINESS INNOVATION BE TOMORROW, CHALLENGE TODAY > Waarom innoveren? > Innovation drivers > Succes- en faalfactoren EEN MASTERCLASS VAN MASTERCLASS INSTITUTE IN SAMENWERKING MET: BUSINESS INNOVATION Be

Nadere informatie

Gevolgen van klimaatverandering voor Nederland

Gevolgen van klimaatverandering voor Nederland Gastcollege door Sander Brinkman Haagse Hogeschool Climate & Environment 4 september 2008 Introductie Studie Bodem, Water en Atmosfeer, Wageningen Universiteit Beroepsvoorbereidendblok UNFCCC CoP 6, Den

Nadere informatie

Duurzaamheidsdialoog. Strategisch richten en inrichten van duurzaamheid

Duurzaamheidsdialoog. Strategisch richten en inrichten van duurzaamheid Duurzaamheidsdialoog Strategisch richten en inrichten van duurzaamheid Duurzaamheid U kunt waarschijnlijk bijna alle woorden relateren aan uw organisatie. Maar welke zijn echt relevant en significant?

Nadere informatie

duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen

duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen De toekomst van de energievoorziening Gemeenten, provincies, bedrijven en projectontwikkelaars gaan zich steeds meer richten op duurzame energiedoelstellingen,

Nadere informatie

Burdock, the standard in project management, recruitment & consultancy

Burdock, the standard in project management, recruitment & consultancy Burdock, the standard in project management, recruitment & consultancy Finding the optimal solution is An our open standard mind comes standard... Burdock is de verbindende schakel tussen opdrachtgevers

Nadere informatie

Nederland. EUROBAROMETER 74 De publieke opinie in de Europese Unie. Najaar 2010. Nationaal Rapport

Nederland. EUROBAROMETER 74 De publieke opinie in de Europese Unie. Najaar 2010. Nationaal Rapport Standard Eurobarometer EUROBAROMETER 74 De publieke opinie in de Europese Unie Najaar 2010 Nationaal Rapport Nederland Representation of the European Commission to Netherlands Inhoud Inleiding Context

Nadere informatie

Majesteit, Koninklijke Hoogheid, excellenties, dames en heren,

Majesteit, Koninklijke Hoogheid, excellenties, dames en heren, Toespraak van de minister-president, mr. dr. Jan Peter Balkenende, bijeenkomst ter ere van de 50 ste verjaardag van de Verdragen van Rome, Ridderzaal, Den Haag, 22 maart 2007 Majesteit, Koninklijke Hoogheid,

Nadere informatie

Smart Grids. Ernst ten Heuvelhof 10-1-2011. Challenge the future. Delft University of Technology

Smart Grids. Ernst ten Heuvelhof 10-1-2011. Challenge the future. Delft University of Technology Smart Grids Ernst ten Heuvelhof Smart Grids Twee-richtingsverkeer stroom in laagspanningsnet Real time prijzen stroom zichtbaar voor afnemers Taskforce Smart Grids Ingesteld door Minister van EZ Secretariaat

Nadere informatie

World Economic Forum publiceert Global Information Technology Report 2010-2011

World Economic Forum publiceert Global Information Technology Report 2010-2011 PERSBERICHT World Economic Forum publiceert Global Information Technology Report 20-2011 Nederland zakt naar de 11e plaats op ranglijst van WEF Global Information Technology Report, en de opkomende economieën

Nadere informatie

Leeratelier Sociaal Ondernemerschap 2016-2017

Leeratelier Sociaal Ondernemerschap 2016-2017 Leeratelier Sociaal Ondernemerschap 2016-2017 Leeratelier Sociaal Ondernemerschap 2016 Sociale ondernemingen spelen een steeds belangrijkere rol in de lokale economie. Bedrijven zoals Taxi Electric, The

Nadere informatie

DE ENERGIE[R]EVOLUTIE

DE ENERGIE[R]EVOLUTIE DE LEERLINGENHANDLEIDING HAVO/VWO Naam: Klas: Datum: Pagina 2 INLEIDING De mens maakt op grote schaal gebruik van fossiele brandstoffen. Dit zijn bijvoorbeeld aardolie, aardgas en steenkool. Fossiele brandstoffen

Nadere informatie

Kies Kleur in Groen. Bijeenkomst Onderwijs en carrièrekansen in de groene sector 2 juli 2013, Rotterdam

Kies Kleur in Groen. Bijeenkomst Onderwijs en carrièrekansen in de groene sector 2 juli 2013, Rotterdam Kies Kleur in Groen Bijeenkomst Onderwijs en carrièrekansen in de groene sector 2 juli 2013, Rotterdam 1 Als onderdeel van het project Kies Kleur in Groen organiseerde FORUM in samenwerking met PBR en

Nadere informatie

NIVE masterclass Kansen van duurzaam ondernemen

NIVE masterclass Kansen van duurzaam ondernemen NIVE masterclass Kansen van duurzaam ondernemen Felix Gruijters Nuon Amsterdam ArenA 12 oktober 2011 1 A convenient truth 44 triljard dollar staat op het spel Die waarde biedt kansen A convenient truth

Nadere informatie

Live Communications Server en Office Communicator bij Bugaboo

Live Communications Server en Office Communicator bij Bugaboo Live Communications Server en Office Communicator bij Bugaboo Innovatieve samenwerking bij Bugaboo: betere communicatie en minder e-mail Het designbedrijf Bugaboo bekend van de baanbrekende kinderwagens

Nadere informatie

Sprankelend Spraakmakend Verrassend Inspirerend Waanzinnig

Sprankelend Spraakmakend Verrassend Inspirerend Waanzinnig Grijp je Ambities Sprankelend Spraakmakend Verrassend Inspirerend Waanzinnig Je dromen verwezenlijken in 7 stappen. Grijp je ambities Brengt je dichterbij je ideaal Geeft je inzicht in jouw persoonlijke

Nadere informatie

Werkvel opdracht 9 (Onderhandelingsspel: hoe neem je samen moeilijke besluiten?)

Werkvel opdracht 9 (Onderhandelingsspel: hoe neem je samen moeilijke besluiten?) Werkvel opdracht 9 (Onderhandelingsspel: hoe neem je samen moeilijke besluiten?) Toelichting op de opdracht Tijdens deze opdracht gaan jullie in kleine groepjes in onderhandeling met elkaar over een pakket

Nadere informatie

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s In een globaliserende economie moeten regio s en ondernemingen internationaal concurreren. Internationalisatie draagt bij tot de economische

Nadere informatie

Consument minder ver dan retailer denkt De 10 retailtrends van 2013

Consument minder ver dan retailer denkt De 10 retailtrends van 2013 Consument minder ver dan retailer denkt De 10 retailtrends van 2013 accepteren en adapteren nieuwe diensten en technologieën steeds sneller. Zij zien vooral veel in het gebruik van een zelfscankassa, Click

Nadere informatie

5 november 2015 RAI Amsterdam

5 november 2015 RAI Amsterdam Bazalt, HCO, RPCZ en OnderwijsAdvies organiseren het congres: Leren zichtbaar maken met de kennis over hoe wij leren met professor John Hattie 5 november 2015 RAI Amsterdam Professor John Hattie doet onderzoek

Nadere informatie

Boost uw carrière. Zo kiest u de MBAopleiding die bij u past. Deze whitepaper is mede mogelijk gemaakt door

Boost uw carrière. Zo kiest u de MBAopleiding die bij u past. Deze whitepaper is mede mogelijk gemaakt door Boost uw carrière Zo kiest u de MBAopleiding die bij u past Deze whitepaper is mede mogelijk gemaakt door Introductie Update uw kennis De wereld om ons heen verandert in een steeds hoger tempo. Hoe goed

Nadere informatie

Innovatie support gids

Innovatie support gids Innovatie support gids Uw gids naar resultaat 1 Uw gids naar resultaat Innovatief duurzaam drukwerk Het drukwerk van deze gids is uitgevoerd in waterloos offset met inkt op plantaardige basis, dit resulteert

Nadere informatie

KRACHTENBUNDELING VOOR 2009 Corporate Identity BM-Support.org STICHTING BUSINESS MANAGEMENT SUPPORT STICHTING BUSINESS MANAGEMENT SUPPORT

KRACHTENBUNDELING VOOR 2009 Corporate Identity BM-Support.org STICHTING BUSINESS MANAGEMENT SUPPORT STICHTING BUSINESS MANAGEMENT SUPPORT STICHTING BUSINESS MANAGEMENT SUPPORT STICHTING BUSINESS MANAGEMENT SUPPORT OPEN BUSINESS INNOVATIE KRACHTENBUNDELING VOOR SUCCES OPEN BUSINESS INNOVATIE KRACHTENBUNDELING VOOR 2009 Corporate Identity

Nadere informatie

Bedrijven die investeren in sociale innovatie hebben minder last van de crisis

Bedrijven die investeren in sociale innovatie hebben minder last van de crisis Erasmus Concurrentie en Innovatie Monitor 2009 Bedrijven die investeren in sociale innovatie hebben minder last van de crisis Rotterdam, 6 oktober 2009 INSCOPE: Research for Innovation heeft in opdracht

Nadere informatie

Ik ben als bestuurder in deze provincie bijzonder geïnteresseerd in de kansen van nieuwe energie voor onze kenniseconomie.

Ik ben als bestuurder in deze provincie bijzonder geïnteresseerd in de kansen van nieuwe energie voor onze kenniseconomie. Welkomstwoord van Jan Franssen, Commissaris van de Koningin in Zuid-Holland, bij het Lustrumcongres 'Geothermal Heat is Cool' van het Platform Geothermie, Den Haag, 24 oktober 2012 ---------------------------------------------------------------------------------

Nadere informatie

De groei voorbij. Jaap van Duijn september 2007

De groei voorbij. Jaap van Duijn september 2007 De groei voorbij Jaap van Duijn september 2007 1 Een welvaartsexplosie Na WO II is de welvaart meer gestegen dan in de 300 jaar daarvoor Oorzaken: inhaalslag, technologische verandering en bevolkingsgroei

Nadere informatie

Resultaten Onderzoek September 2014

Resultaten Onderzoek September 2014 Resultaten Onderzoek Initiatiefnemer: Kennispartners: September 2014 Resultaten van onderzoek naar veranderkunde in de logistiek Samenvatting Logistiek.nl heeft samen met BLMC en VAViA onderzoek gedaan

Nadere informatie

Sprankelend Spraakmakend Verrassend Inspirerend Waanzinnig

Sprankelend Spraakmakend Verrassend Inspirerend Waanzinnig Grijp je Ambities Sprankelend Spraakmakend Verrassend Inspirerend Waanzinnig Je dromen verwezenlijken in 7 stappen. Grijp je ambities Brengt je dichterbij je ideaal Laat je talenten leven Helpt je het

Nadere informatie

CASE STUDY MDM LEERT KLANTEN ZELF VISSEN

CASE STUDY MDM LEERT KLANTEN ZELF VISSEN Exact Online CASE STUDY MDM LEERT KLANTEN ZELF VISSEN www.exactonline.nl 2 EXACT ONLINE CASE STUDY ACCOUNTANCY MDM LEERT KLANTEN ZELF VISSEN MDM accountants & belastingadviseurs uit Den Haag is hard op

Nadere informatie

Driedaagse Leergang. Kennisintensieve beleidsontwikkeling

Driedaagse Leergang. Kennisintensieve beleidsontwikkeling Driedaagse Leergang Kennisintensieve beleidsontwikkeling 6, 13 en 20 juni 2014 Den Haag Doelstellingen en doelgroep De doelgroep bestaat uit beleidsmedewerkers/stafmedewerkers bij beleidsinstanties (nationaal,

Nadere informatie

Bedreigingen. Broeikaseffect

Bedreigingen. Broeikaseffect Bedreigingen Vroeger gebeurde het nogal eens dat de zee een gat in de duinen sloeg en het land overspoelde. Tegenwoordig gebeurt dat niet meer. De mensen hebben de duinen met behulp van helm goed vastgelegd

Nadere informatie

Overzicht lessenserie Energietransitie. Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les.

Overzicht lessenserie Energietransitie. Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les. 1 Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les. 2 Colofon Dit is een uitgave van Quintel Intelligence in samenwerking met GasTerra en Uitleg & Tekst Meer informatie Kijk voor meer informatie

Nadere informatie

interview Duurzame relatie bedrijf-opleidingsinstituut verhoogt rendement Joseph Kessels

interview Duurzame relatie bedrijf-opleidingsinstituut verhoogt rendement Joseph Kessels interview Joseph Kessels Duurzame relatie bedrijf-opleidingsinstituut verhoogt rendement Hoe zet je als industrieel bedrijf het opleiden van medewerkers strategisch in, zodat dit bijdraagt aan je organisatiedoelstellingen?

Nadere informatie

Klimaatadaptatie in Zwolle (IJsselvechtdelta)

Klimaatadaptatie in Zwolle (IJsselvechtdelta) Agenda Stad Concernstaf CSADV Stadhuis Grote Kerkplein 15 Postbus 538 8000 AM Zwolle Telefoon (038) 498 2092 www.zwolle.nl Klimaatadaptatie in Zwolle (IJsselvechtdelta) Hoe houden we onze delta leefbaar

Nadere informatie

De Crowdfunding Safari workshop

De Crowdfunding Safari workshop De Crowdfunding Safari workshop Veel organisaties kampen met dalende subsidies, hebben moeite met het ophalen van investeringen of leningen en kunnen doelen daardoor steeds moeilijker halen. Crowdfunding

Nadere informatie

Gevestigde belangen in energie en transport innovaties. Prof. dr. Marko Hekkert

Gevestigde belangen in energie en transport innovaties. Prof. dr. Marko Hekkert Copernicus Institute of Sustainable Development Gevestigde belangen in energie en transport innovaties Prof. dr. Marko Hekkert Transitie = institutionele strijd Nieuwe paradigma s Nieuwe wet en regelgeving

Nadere informatie

Speech Maxime Verhagen bij 50-jarig jubileum GMB Openluchtmuseum Arnhem, donderdagmiddag 5 september 2013

Speech Maxime Verhagen bij 50-jarig jubileum GMB Openluchtmuseum Arnhem, donderdagmiddag 5 september 2013 Speech Maxime Verhagen bij 50-jarig jubileum GMB Openluchtmuseum Arnhem, donderdagmiddag 5 september 2013 Geachte aanwezigen, Nederland heeft een al sterke internationale reputatie als het om deltatechnologie

Nadere informatie

Annelies Knoppers Hoogleraar pedagogiek en didactiek van sport en lichamelijke opvoeding Universiteit Utrecht

Annelies Knoppers Hoogleraar pedagogiek en didactiek van sport en lichamelijke opvoeding Universiteit Utrecht Annelies Knoppers Hoogleraar pedagogiek en didactiek van sport en lichamelijke opvoeding Universiteit Utrecht Vragen stellen bij schijnbare vanzelfsprekendheden is een basisvoorwaarde voor wetenschappelijk

Nadere informatie

Optimale zorg tegen lagere kosten. Het ziekenhuis van de toekomst

Optimale zorg tegen lagere kosten. Het ziekenhuis van de toekomst Optimale zorg tegen lagere kosten Het ziekenhuis van de toekomst 1 KIVI NIRIA Jaarcongres Onze visie en waarden Onze visie: Pioniersrol Siemens Energiezuinigheid Onze waarden: Innovatief Innovatief denken

Nadere informatie

Open Data Estafette Duurzame Energie, 11 juni 2014, Amersfoort

Open Data Estafette Duurzame Energie, 11 juni 2014, Amersfoort Open Data Estafette Duurzame Energie, 11 juni 2014, Amersfoort Gaston Halders (Enexis) Arjan van Diemen (TNO) Derek Rodenberg (KPN) Energie Informatie Agenda Introductie sprekers Projectachtergrond Het

Nadere informatie

Excellente partnerschappen binnen Europa: de KIC s

Excellente partnerschappen binnen Europa: de KIC s Excellente partnerschappen binnen Europa: de KIC s Martin Bakker, 18 februari 2014 Eind 2014 gaan twee nieuwe Europese samenwerkingsverbanden van start. Verspreid over Europa zullen universiteiten, kennisinstellingen,

Nadere informatie

Draagvlak bij burgers voor duurzaamheid. Corjan Brink, Theo Aalbers, Kees Vringer

Draagvlak bij burgers voor duurzaamheid. Corjan Brink, Theo Aalbers, Kees Vringer Draagvlak bij burgers voor duurzaamheid Corjan Brink, Theo Aalbers, Kees Vringer Samenvatting Burgers verwachten dat de overheid het voortouw neemt bij het aanpakken van duurzaamheidsproblemen. In deze

Nadere informatie

Het Innovatiekompas Inspiratie sessies Dr. Guy Bauwen

Het Innovatiekompas Inspiratie sessies Dr. Guy Bauwen Het Innovatiekompas Inspiratie sessies Dr. Guy Bauwen 1 Innovatiekompas Inspiratie Sessies Contacteer ons voor: Een voordracht om kennis te maken met het kompasmodel. Een workshop om het toepassen van

Nadere informatie

Interventies bij organisatieverandering Succesvol veranderen

Interventies bij organisatieverandering Succesvol veranderen Interventies bij organisatieverandering Succesvol veranderen Het succesvol doorvoeren van organisatieverandering vraagt nogal wat. De uitdaging is om de beoogde verandering werkbaar te maken en te borgen

Nadere informatie

De toekomst van consultancy

De toekomst van consultancy De toekomst van consultancy Course Assignment Management Consulting 5 oktober 2013 Teska Koch 2518936 Teska.koch@hotmail.com Word count: 1.510 Een kijkje in de glazen bol: Wat is de toekomst van consultancy?

Nadere informatie

Burdock, the standard in project management, recruitment & consultancy. Continuous effort is our standard

Burdock, the standard in project management, recruitment & consultancy. Continuous effort is our standard Burdock, the standard in project management, recruitment & consultancy Continuous effort is our standard Burdock lost kennis- en capaciteitsvraagstukken op bij opdrachtgevers in de civiele techniek, infrastructuur,

Nadere informatie

Speech van commissaris van de koningin Max van den Berg, Symposium LifeLines, Groningen (UMCG), 1 oktober 2012

Speech van commissaris van de koningin Max van den Berg, Symposium LifeLines, Groningen (UMCG), 1 oktober 2012 Speech van commissaris van de koningin Max van den Berg, Symposium LifeLines, Groningen (UMCG), 1 oktober 2012 Dames en heren, [Inleiding] Ik vind het wel leuk, maar ook een beetje spannend. Maar moet

Nadere informatie

Uitdagingen ICT markt

Uitdagingen ICT markt Uitdagingen ICT markt Kwalitatieve verstoring arbeidsmarkt Kwantitatieve verstoring arbeidsmarkt Sociaal-Maatschappelijke frictie door veranderende perceptie van arbeid Traditionele organisatie modellen

Nadere informatie

Leiderschap in Turbulente Tijden

Leiderschap in Turbulente Tijden De Mindset van de Business Leader Leiderschap in Turbulente Tijden Onderzoek onder 175 strategische leiders Maart 2012 Inleiding.. 3 Respondenten 4 De toekomst 5 De managementagenda 7 Leiderschap en Ondernemerschap

Nadere informatie

Examenopgaven VMBO-MAVO-C

Examenopgaven VMBO-MAVO-C Examenopgaven VMBO-MAVO-C 2003 tijdvak 2 woensdag 18 juni 13.30-15.30 uur NEDERLANDS LEESVAARDIGHEID C Bij dit examen hoort een tekstboekje. Dit examen bestaat uit 26 vragen en een samenvattingsopdracht.

Nadere informatie

Hoe kan Hogeschool Utrecht social media inzetten om een duurzame relatie op te bouwen met haar (oud) studenten?

Hoe kan Hogeschool Utrecht social media inzetten om een duurzame relatie op te bouwen met haar (oud) studenten? Hoe kan Hogeschool Utrecht social media inzetten om een duurzame relatie op te bouwen met haar (oud) studenten? Deadline: 27 juni 2010 Prijzengeld: 5000,- Battle Type: (Zie voor meer informatie over de

Nadere informatie

Mark Frequin. Voormalig Directeur-Generaal Energie en Telecom Ministerie van Economische Zaken

Mark Frequin. Voormalig Directeur-Generaal Energie en Telecom Ministerie van Economische Zaken Mark Frequin Voormalig Directeur-Generaal Energie en Telecom Ministerie van Economische Zaken Energiebeleid: van context tot acties. Mark Frequin Rijks Universiteit Groningen Inhoud 1. Context 2. Richting

Nadere informatie

Kennis van Energietransitie Kansen voor Noord Nederland EDIAAL

Kennis van Energietransitie Kansen voor Noord Nederland EDIAAL Kennis van Energietransitie Kansen voor Noord Nederland EDIAAL EDIAAL is een programma van Energy Delta Institute dat zich toelegt op het verzamelen, bewerken en ontsluiten van onafhankelijke, toepasbare

Nadere informatie

GREEN DEAL DUURZAME ENERGIE

GREEN DEAL DUURZAME ENERGIE GREEN DEAL DUURZAME ENERGIE In kort bestek Rafael Lazaroms INHOUDSOPGAVE 1. Wat houdt het in? 2. Motieven, doelstellingen en ambities 3. Organisatiestructuur GELOOFWAARDIGE BOODSCHAP Waterschappen hebben

Nadere informatie

MARK HUIJSMANS VIJF CARRIÈRETIPS VAN. Marketingdirecteur bij Miele. Op 7 februari opent Miele als derde Top Marketing

MARK HUIJSMANS VIJF CARRIÈRETIPS VAN. Marketingdirecteur bij Miele. Op 7 februari opent Miele als derde Top Marketing in het hart van de marketing VIJF CARRIÈRETIPS VAN MARK HUIJSMANS Marketingdirecteur bij Miele Door: Tristan Lavender, bestuurslid NIMA Young Professionals Op 7 februari opent Miele als derde Top Marketing

Nadere informatie

Mediator Special. Brilliant Failures. Elke fout is een kans tot verbetering. Brilliant Failures. ook een kunst. Award Health?

Mediator Special. Brilliant Failures. Elke fout is een kans tot verbetering. Brilliant Failures. ook een kunst. Award Health? jaargang 24 september 2013 Mediator Special Brilliant Failures Elke fout is een kans tot verbetering 4 Mislukken is 10 Wie wint de eerste ook een kunst Brilliant Failures Award Health? Interview met de

Nadere informatie

Introductie Presentatie aan Bewonersorganisatie. Milieu en Kortenbos Wat kunnen we zelf doen

Introductie Presentatie aan Bewonersorganisatie. Milieu en Kortenbos Wat kunnen we zelf doen Introductie Presentatie aan Bewonersorganisatie Milieu en Kortenbos Wat kunnen we zelf doen Wie ben ik? Mijn naam is Graham Degens Ik heb >30 jaar in de olie industrie gewerkt, om olie en gas optimaal

Nadere informatie

Nieuwe verbindingen. Inspiratie voor innovatie. Van Kenniscreatie naar Kenniscirculatie. Peter Koudstaal 3 juni 2010

Nieuwe verbindingen. Inspiratie voor innovatie. Van Kenniscreatie naar Kenniscirculatie. Peter Koudstaal 3 juni 2010 Nieuwe verbindingen Inspiratie voor innovatie Van Kenniscreatie naar Kenniscirculatie Peter Koudstaal 3 juni 2010 2 Inhoud 1. Hoe behoeften leiden tot nieuwe verbindingen 2. Aan de slag met nieuwe verbindingen

Nadere informatie

Juryrapport Duurzame Lintjes

Juryrapport Duurzame Lintjes Juryrapport Duurzame Lintjes Het Duurzame Lintje Achtergrondinformatie Sinds 2008 reikt een minister namens Duurzame Dinsdag het Nationale Duurzame Lintje uit. Deze onderscheiding is de enige in zijn soort

Nadere informatie

DE EVOLUTIE DIE U RAAKT

DE EVOLUTIE DIE U RAAKT DE EVOLUTIE DIE U RAAKT 60 JAAR BETROUWBAARHEID Sinds de jaren 50 van de vorige eeuw is Electrolux Professional een toonaangevende speler op het gebied van combi-steamer technologie. De vele jaren ervaring

Nadere informatie

Kenmerkend voor ruimtevaart is de succesvolle samenwerking van bedrijfsleven, universiteiten & kennisinstituten en overheid: de gouden driehoek.

Kenmerkend voor ruimtevaart is de succesvolle samenwerking van bedrijfsleven, universiteiten & kennisinstituten en overheid: de gouden driehoek. 00 Ruimtevaart in Nederland en in Europa - Kort resume van de Nederlandse positie. Aandacht voor de komende Ministersconferentie van de European Space Agency (ESA) In december 2014 vindt de ESA Ministersconferentie

Nadere informatie

INDUSTRIE EN SAMENLEVING HET VIZIER OP 2025. De bijdrage van de industrie aan de kwaliteit van leven in 2025

INDUSTRIE EN SAMENLEVING HET VIZIER OP 2025. De bijdrage van de industrie aan de kwaliteit van leven in 2025 INDUSTRIE EN SAMENLEVING HET VIZIER OP 2025 De bijdrage van de industrie aan de kwaliteit van leven in 2025 Startnotitie: Naar een Visie voor de Nederlandse industrie 28 maart 2010 Naar de Visie 2025 -

Nadere informatie

Nederland zakt vier plaatsen op Human Capital Index: vaardigheden en kennis van oudere leeftijdscategorieën blijven onbenut.

Nederland zakt vier plaatsen op Human Capital Index: vaardigheden en kennis van oudere leeftijdscategorieën blijven onbenut. ONDERZOEKSRAPPORT Nederland zakt vier plaatsen op Human Capital Index: vaardigheden en kennis van oudere leeftijdscategorieën blijven onbenut. Introductie In het Human Capital 2015 report dat het World

Nadere informatie

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu Beleggen in de toekomst de kansen van beleggen in klimaat en milieu Angst voor de gevolgen? Stijging van de zeespiegel Hollandse Delta, 6 miljoen Randstedelingen op de vlucht. Bedreiging van het Eco-systeem

Nadere informatie

De Europese lidstaten in het kader van de Lissabon-afspraken de EU tot de meest innovatieve economie ter wereld willen maken;

De Europese lidstaten in het kader van de Lissabon-afspraken de EU tot de meest innovatieve economie ter wereld willen maken; INTENTIEVERKLARING CO 2 AFVANG, TRANSPORT en OPSLAG Partijen 1. De Minister van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer, vertegenwoordigd door de heer ir. J. van der Vlist, Secretaris-Generaal

Nadere informatie

E V E R B I N D I N G, N I E

E V E R B I N D I N G, N I E innovatie Syntens N I E U W E V E R B I N D I N G, N I E U W E B U S I N E S S Het veld waarin bedrijven opereren is voortdurend in beweging. Om een bedrijf gezond en succesvol te houden, is het belangrijk

Nadere informatie

MBAprogramma. MBA in Innovation & Technology (MIT) Polytechnic College Suriname. TSM Business School Nederland. Lectoraat

MBAprogramma. MBA in Innovation & Technology (MIT) Polytechnic College Suriname. TSM Business School Nederland. Lectoraat MBAprogramma MBA in Innovation & Technology (MIT) Polytechnic College Suriname TSM Business School Nederland Lectoraat Duurzaamheid & Ondernemerschap Dr. Paul C. J. Linders 2 Inleiding In de afgelopen

Nadere informatie

Hoe krijgen innovaties een kans?...

Hoe krijgen innovaties een kans?... Hoe krijgen innovaties een kans?... Inkoop Innovatie Urgent Meer doen met minder geld. De prestatiedruk van de Nederlandse overheid is groot en de verwachtingen zijn hoog. Het kabinet spant zich in om

Nadere informatie

Inspiratie voor Nieuwe Business Modellen

Inspiratie voor Nieuwe Business Modellen Inspiratie voor Nieuwe Business Modellen Bijeenkomst bij Eneco in kader van onderzoek naar Nieuwe Business Modellen De noodzaak om te veranderen is onmiskenbaar. Burgers, bedrijven en overheid zoeken naar

Nadere informatie

Onderneem met zin! Hoe komen we aan inkomsten?

Onderneem met zin! Hoe komen we aan inkomsten? Hoe komen we aan inkomsten? Onderneem met zin! Jos van der Horst PABO Andragologie.COM 1956 (goed wijnjaar) 1987: Commissie Dekker Bereidheid tot Verandering Antwoord 1: Waarom zijn wij er? Ons geloof,

Nadere informatie

MOBILITEIT MOGELIJK MAKEN

MOBILITEIT MOGELIJK MAKEN MOBILITEIT MOGELIJK MAKEN ONS DNA Op een plek die duizenden jaar terug werd gedomineerd door een ruige delta van wind, duinen en zee bevindt zich nu ons welvarende Nederland. De ontwikkeling van ons land

Nadere informatie

Green Deal Elektrisch vervoer

Green Deal Elektrisch vervoer Green Deal Elektrisch vervoer Ondergetekenden: 1. De Minister van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie, en de Staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu, ieder handelende in haar of zijn hoedanigheid

Nadere informatie

Wat zijn de drijfveren van de Nederlandse ondernemer? Een onderzoek naar de vooren nadelen van ondernemen

Wat zijn de drijfveren van de Nederlandse ondernemer? Een onderzoek naar de vooren nadelen van ondernemen Wat zijn de drijfveren van de Nederlandse ondernemer? Een onderzoek naar de vooren nadelen van ondernemen Onderzoek van GfK november 2015 Inleiding Het aantal ondernemers blijft groeien. In 2015 heeft

Nadere informatie

Loont kiezen voor Cleantech innovatie?

Loont kiezen voor Cleantech innovatie? Loont kiezen voor Cleantech innovatie? Investeren in Cleantech biedt de mogelijkheid om economische meerwaarde te creëren in combinatie met milieuvoordelen. Een Cleantech productiemodel dient in staat

Nadere informatie

PROFESSIONAL LEARNINg & DEvELOPMENT. MASTERCLASS Open InnOvatIemanagement. de maakindustrie

PROFESSIONAL LEARNINg & DEvELOPMENT. MASTERCLASS Open InnOvatIemanagement. de maakindustrie PROFESSIONAL LEARNINg DEvELOPMENT MASTERCLASS Open InnOvatIemanagement In de maakindustrie MASTERCLASS Open InnOvatIemanagement In de maakindustrie AMBITIE, ACTIE EN RESULTAAT IN INNOvATIE De Universiteit

Nadere informatie

ESSAY. Hoe kan Oxford House efficiënter online communiceren naar zijn potentiele opdrachtgevers? Essay. Lexington Baly 1592180

ESSAY. Hoe kan Oxford House efficiënter online communiceren naar zijn potentiele opdrachtgevers? Essay. Lexington Baly 1592180 ESSAY Hoe kan Oxford House efficiënter online communiceren naar zijn potentiele opdrachtgevers? Essay Lexington Baly 1592180 Seminar: Dream Discover Do Essay Docent: Rob van den Idsert Effectief gebruik

Nadere informatie

Vooraleer de leerlingen de teksten lezen, worden de belangrijkste tekststructuren overlopen (LB 265).

Vooraleer de leerlingen de teksten lezen, worden de belangrijkste tekststructuren overlopen (LB 265). 5.2.1 Lezen In het leerboek krijgen de leerlingen uiteenlopende teksten te lezen. Op die manier worden de verschillende tekstsoorten en tekststructuren nogmaals besproken. Het gaat om een herhaling van

Nadere informatie

Meedoen& Meetellen. Wat betekent het voor mensen met een verstandelijke beperking? Trainingsmodules voor professionals

Meedoen& Meetellen. Wat betekent het voor mensen met een verstandelijke beperking? Trainingsmodules voor professionals Meedoen& Meetellen Wat betekent het voor mensen met een verstandelijke beperking? Trainingsmodules voor professionals Samenstelling trainingsmodule Eline Roelofsen Roel Schulte www.verwondering.nu Illustratie

Nadere informatie

'Wat we ook voor een maatregelen nemen, het proces van de opwarming van de aarde kunnen we niet omkeren'

'Wat we ook voor een maatregelen nemen, het proces van de opwarming van de aarde kunnen we niet omkeren' EenVandaag Opiniepanel enquête Klimaattop Kopenhagen 20.000 respondenten december 2009 Ik maak me grote zorgen over de verandering van het klimaat Helemaal mee eens 15,5% Mee eens 35,6% Neutraal 26,1%

Nadere informatie