inhoud Prima Vista O & O Kort 33 Alla Bolognese, ricetta molto variabile 3 De hippodroom: verdwenen monument van het Antwerpse Zuid 9

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "inhoud Prima Vista O & O Kort 33 Alla Bolognese, ricetta molto variabile 3 De hippodroom: verdwenen monument van het Antwerpse Zuid 9"

Transcriptie

1

2 inhoud Colofon FORUM, tweemaandelijks tijdschrift uitgegeven door het Koninklijk Conservatorium Artesis Hogeschool Antwerpen issn Hoofdredactie Lieve Eeckhout Eindredactie Barbara Voets Redactie Pascale De Groote, Hans Dowit, Ann Lommelen, Wilma Schneider, Kevin Voets Tekstredactie Roger Quadflieg, Wilma Schneider Werkten mee Heidi Brouckaert, Marie Caeyers, Adriaan Campo, Herman Mariën, Johan Sanctorum, Anneleen Van Offel, Lise Van Trijp Redactie-adres Desguinlei 25, 2018 Antwerpen Tel.: Fax: website: Vormgeving Barbara Voets Coverbeeld Hugo Moens Forum thuis ontvangen? neem contact via Prima Vista Alla Bolognese, ricetta molto variabile 3 O & O De hippodroom: verdwenen monument van het Antwerpse Zuid 9 INTERVIEW Luc Van Hove, Wim Henderickx en Patricia Mai 15 WOORD SCHRIJFT Monster zonder waarde 20 RECENSIE Vijaj Iyer, hermesensemble en studenten conservatorium 25 Sanctorum Een streepjescode die niet kan gescand worden 27 Kort 33 Agenda 37 Lise Van Trijp 40 Drukwerk Albatros Printing Overname van artikels en illustraties is slechts toegelaten mits uitdrukkelijke toestemming van de uitgever. 1

3 De directie van het conservatorium heeft samen met de Antwerpse economische, politieke, academische en culturele gemeenschap in 1999 de Stichting Conservatorium Antwerpen opgericht. Voorzitter van de Stichting is Gouverneur Cathy Berx. De Stichting stelt zich tot doel, door mecenaat, de uitbouw van het conservatorium te stimuleren en de uitstraling ervan in de Antwerpse regio te versterken. De Stichting stelt de nodige middelen ter beschikking voor masterclasses, studiebeurzen, instrumenten en het jaarlijks uitreiken van de titel maestro honoris causa. Structurele partners van de Stichting Conservatorium Antwerpen zijn: 10 Advertising - BNP Paribas Fortis Private Banking - Cegelec Delta Lloyd Bank - KBC - Laboratoria Wolfs - Leasinvest Real Estate Lions Club Antwerpen Ter Beke - Maintenance Partners - PearlChain.net SD Worx - Sibelco - Soudal - Yamaha Music Europe - Zurich Insurance Inlichtingen: Ann Lommelen Tel.: 03/

4 Prima Vista Alla Bolognese, ricetta molto variabile door Hans Dowit Het Koninklijk Conservatorium Antwerpen is internationaal georiënteerd. Dat voel je ook meteen wanneer je op de campus de vele nationaliteiten en talen waarneemt. Het internationale aspect reikt echter dieper dan alleen de aanwezigheid van buitenlanders. Toen in 1999 de onderwijsministers van 29 Europese landen de zogenaamde Declaratie van Bologna (Bologna Accords) ondertekenden, werden ook de inhoud van het onderwijs, de door afgestudeerden verworven kwaliteiten (eindkwalificaties) en de beoordeling van de Europese onderwijsinstellingen internationaal georiënteerd. Hebben we nu dus naast Europese melk en de euro ook Europees onderwijs? Ik vroeg het me af en ging te rade bij departementshoofd Pascale De Groote. Hoe levendig ook voor wie zelf bij het (kunst)onderwijs is betrokken, dit is toch vooral een theoretische materie, die geregeld om achtergrondgegevens vraagt. Bijvoorbeeld: waarom praat ik hierover met het hoofd van juist dit departement? Wel, sinds vorig jaar is Pascale (vergeef de informaliteit) presidente van de AEC, de Association Européenne des Conservatoires, Académies de Musique et Musikhochschulen. In die koepelorganisatie, een beleidsnetwerk en ook een politieke motor, is een groot aantal Europese muziekopleidingen verenigd, van binnen en van buiten de EU. Dus de internationalisering van het kunstonderwijs en alles wat zich in dat proces afspeelt is voor Pascale dagelijkse kost; en dat straalt weer af op het internationale profiel van het conservatorium. Bologna dus. Mijn gedachte was dat de Declaratie een soort schengenakkoord was voor studenten: de binnengrenzen van de Unie werden allengs opgeheven, eerst kwam er mobiliteit voor goederen, dan monetaire eenheid en dan vrij verkeer voor personen; dus die openheid toepassen op studenten, dat moeten ze zeker hebben beoogd in Bologna. Het klopt wel, zegt Pascale De Groote, dat die internationale mobiliteit van studenten een belangrijk aspect was van Bologna (en die van docenten trouwens niet minder), maar eigenlijk is het een bijverschijnsel dat nu wat te hoog wordt opgehemeld. Daaraan gaat de wezenlijke intentie vooraf, om internationale tewerkstelling van goed opgeleide professio- 3

5 nals binnen de EU te bevorderen. En daarvoor moest het (hoger) onderwijs in alle domeinen en vakgebieden meer uniform en transparanter worden gemaakt. Ideaal gezien zouden opleidingen internationaal beter vergelijkbaar moeten zijn en zouden de kwalificaties die studenten in het ene land behaald hebben, moeten worden erkend in een ander land. Als basis daarvoor is de zogenaamde bachelor-master (BaMa) structuur ingesteld in alle EU landen. Een indeling van het hoger onderwijs in een inleidende en een verdiepende fase, ontleend aan het traditionele onderwijssysteem in Angelsaksische landen. So far, so good, zou je denken, maar zonder problemen is die manoeuvre niet. Wat Pascale betreurt, als presidente van AEC en als hoofd van het conservatorium, is dat er - voorafgaand aan het in werking treden van het Bolognabeleid - niet eerst een analyse en vergelijking zijn gemaakt van het onderwijsbeleid in alle betrokken landen. De ondertekenaars van het akkoord hebben voornamelijk ideëel gehandeld, met een gewenst Europees harmoniemodel voor ogen. Ze hebben daarbij niet of toch te weinig rekening gehouden met de realiteit: de autonome positie die de landen en regio s innemen ten opzichte van Brussel en de feitelijke, specifieke situaties in de lidstaten van de Unie. Die verschillen nogal en niet noodzakelijk alleen tussen de oude en nieuwe lidstaten. Zo lijkt onze onderwijsorganisatie in Vlaanderen enigszins op die in Denemarken en sluit die van Nederland eerder aan bij Duitsland. Anderzijds bestaat in veel Centraal-Europese landen (deels het oude Oostblok) geen onderscheid tussen universitaire opleidingen en hogescholen en zijn daar ook de conservatoria traditioneel onderdeel van de universiteit. Bologna heeft de bacheloropleiding (de eerste drie of vier jaren van het hoger onderwijs) oorspronkelijk als een afgerond geheel bedoeld, een vocational training : ze dient ervoor jonge professionals zodanig te vormen naar de actuele maatschappelijke vraag, dat deze met hun bachelordiploma quasi overal binnen de EU aan het werk kunnen. Voor diegenen die zich -aansluitend of met werkervaring op zak- verder vakmatig willen verdiepen of die de ambitie hebben later een doctoraat te behalen, is de masteropleiding ingesteld. Deze laatste is er niet alleen voor de verdere vorming van de student, maar ze moet ook het platform zijn waar verdere verdieping in en reflectie op het betreffende vakgebied leiden tot nieuwe wegen: de bron van innovatie. De EU-ministers hadden er, volgens Pascale, beter aan gedaan eerst te bezien hoe die visie zou passen binnen het bestaande onderwijs. En ze hadden beter ten minste de grondbeginselen van hun beleid dwingend opgelegd aan de lidstaten, zodat er enige garantie zou zijn voor het beoogde gevolg. Doordat ze dat hebben nagelaten, is er in de verschillende landen en regio s een gezamenlijk vocabularium in gebruik, een gedeelde terminologie die lijkt te wijzen op een Europese uniformiteit, terwijl de verschillen die erachter schuil gaan soms groter zijn dan ooit. Neem nu Vlaanderen en Nederland: deze twee delen van één taalgebied zijn partners in de Taalunie. De regeringen van deze regio s hebben zelfs een gezamenlijk beoordelingssysteem ingericht, waarmee ze de kwaliteit van de Nederlandstalige hogere opleidingen beoordelen en accrediteren (dat wil zeggen: financierbaar verklaren voor de Vlaamse en Nederlandse overheden). Verstandig, zou je zeggen, en efficiënt. Want of je nu harp studeert in Rotterdam of in Gent, hoeveel anders kan dat nu zijn? Excuseer? Laat me u verzekeren, heel anders! Bijvoorbeeld: de Vlaamse minister van Onderwijs, daarin autonoom ten opzichte van Europa en ten opzichte van zijn Nederlandse evenknie, bepaalde dat de academische bacheloropleidingen in het studiegebied muziek en podiumkunsten geen einddiploma 4

6 Pascale De Groote. Frederik Beyens moesten verlenen. Dat is dus strijdig met het principe van vocational training. Een Vlaamse student drama of viool krijgt alleen een puntenlijst aan het eind van zijn driejarige bacheloropleiding. Geen werkelijk einde dus, want als hij enig diploma wil behalen en de maatschappelijke (lees statutaire, financiële ) positie wil bereiken die daaruit volgt, moet hij eerst een masteropleiding voltooien. Collega van Onderwijs in Den Haag echter vond het gepast de Nederlandse student na vier (!) jaar zijn bachelordiploma te overhandigen. In Nederland valt een conservatorium dan ook onder het hoger beroepsonderwijs; molto Bolognese, zou je denken. Maar wat gebeurt er wanneer een jonge violist, klaar voor een Europees orkest, de Thalys naar Vlaanderen neemt, op zoek naar een deftige masteropleiding, in Antwerpen bijvoorbeeld? Met zijn vier jaren studie (240 studiepunten behaald) en zijn diploma kan hij niet rechtstreeks instappen in onze masteropleiding! En waarom is dat? Omdat zijn beroepsopleiding geen academische bachelor was. Hij moet een zogenaamd schakelprogramma (van nog maar eens een jaar) volgen en komt dan pas in onze tweejarige masteropleiding terecht. Als hij dan eindelijk in Vlaanderen zijn Europees erkend masterdiploma krijgt uitgereikt, heeft hij er zeven (!) jaar studie opzitten. Zijn Vlaamse collega heeft het op dezelfde plek in vijf jaar gedaan; en als hij in Holland was gebleven (of in veel andere Europese landen) voor zijn masteropleiding, had hem dat dezelfde tijd gekost. Wanneer je mobiliteit van studenten in dit licht beziet, blijken lauwerkronen niet overal gepast te zijn. En hier gaat het om twee aangrenzende regio s, die taalgenoten zijn en bovendien partners in een grensoverschrijdend akkoord van onderwijsbeleid. Mijn gesprek met Pascale De Groote verhevigt zich tot een soort hordeloop, waar we proberen zowat alle obstakels te nemen die de weg naar Bologna zouden kunnen bemoeilijken. Het zijn er teveel om hier weer te geven en bovendien: zijn er misschien ook zegeningen in het Europese onderwijs? Zonder ongepaste trots noemt Pascale er een: AEC. De landen en regio s willen en moeten van elkaar verschillen in ambities en pragmatiek. Iedereen zoekt daarin naar een compromis met de Europese richtlijnen. Implementatie van Bologna betekent tenslotte altijd: implementatie in de eigen plaatselijke wet- en regelgeving. Die urgentie is gegroeid met de economische crisis. Onderwijs wordt voornamelijk door de nationale overheden gefinancierd en een van de consequenties van de huidige internationale economie is de inkrimping van onderwijsbudgets. Bijvoorbeeld, de collega s aan de Italiaanse conservatoria worden momenteel bijzonder belaagd. Ze proberen daarom meer dan vroeger hun krachten te bundelen en gezamenlijk een beroep te doen op de Italiaanse overheid en op aanvullende EU-middelen. Pascale werd onlangs gevraagd om een internationale conferentie daarover toe te spreken. Bij zo n gelegenheid blijkt AEC s reputatie van proactief te zijn, verschillen tussen de landen en regionale specificiteit onderbouwd in Brussel onder de politieke aandacht te kunnen brengen. Aan de andere kant lukt het de organisatie zich aan de Europese realiteit te conformeren, waar dat opportuun is. AEC heeft daarmee een grote erkenning gekregen en die kan helpen in een landelijke discussie, als een goed geïnformeerde back-up om zich te richten tot de eigen 5

7 wetgevers. Ze heeft het voordeel ernstig te worden genomen, omdat ze zeer actief en aanwezig is. Natuurlijk heeft het netwerk geen politieke macht om in te grijpen. Ze gebruikt de haar openstaande kanalen enerzijds om op EU-niveau position papers te presenteren en beleidsmakers te sensibiliseren, anderzijds om aanbevelingen te doen die conservatoria kunnen ondersteunen in hun positionering ten opzichte van hun landelijke overheden. Volgens Pascale helpt zo n klankbord van buitenaf, dat vergelijkingen kan maken in het EU-kader en als bron kan dienen van inspiratie en uitgebreidere expertise. Europa blijkt daardoor soms tegemoet te kunnen komen aan de verlangens van een belangengroep. Anderzijds, ingrijpen zoals bij sociale aangelegenheden als zwangerschapsverlof en deeltijds werken, of zoals bij kartelvorming en concurrentievervalsing is vooralsnog geen bevoegdheid van Europees onderwijsbeleid. Op dit gebied heeft de Unie heel weinig macht over de regionale regeringen, zelfs vanuit de commissie cultuur en onderwijs. De EU mag zich formeel zelfs niet openlijk bemoeien; laat staan dat ze sancties kan opleggen. We hebben ruimte voor nog één aspect van de Europese onderwijsontwikkelingen, liefst nog iets positiefs. Pascale De Grote is zowel hier als in AEC zeer betrokken bij academisering. Een verschijnsel dat in dit tijdschrift regelmatig wordt genoemd, dat een belangrijk aspect is van het Vlaams hoger onderwijs. En dat misschien buiten ons land als wat wezensvreemd wordt ervaren? In sommige landen, bijvoorbeeld de Angelsaksische en de Centraal-Europese, is de term (en ook het proces) niet van toepassing. Daar is hogere kunstopleiding van traditie onderdeel van universitair onderwijs en de academische status van kunstopleidingen is er niet lager dan die van andere domeinen; en daar is ook het niveau van wat excellentie is in universitaire kring niet verschillend van die in kunstdomeinen en daarbuiten. Dit in tegenstelling met de situatie bij ons en bijvoorbeeld in Frankrijk. Pascale noemt dit aspect van academisering het structurele aspect. Waar ze enthousiast en positief over spreekt is de idee zelf van academisering. Die heeft ervoor gezorgd dat op verschillende plaatsen in de EU er (nieuwe) aandacht begint te ontstaan voor onderzoeksontwikkeling. Afhankelijk van lokale structuren en zeker verschillend in de mate waarin onderzoeksontwikkeling effect heeft op het onderwijs, maar niettemin: onderzoek. Onderzoek in de kunsten is op Europees niveau toegenomen in alle opleidingen, ook in degene die niet van nature worden gezien als universitair. Impliciet zit dat in Bologna en in de zin van de BaMastructuur, maar de aandacht ervoor is vooral doordat de onderzoeksgerichte kwalificaties waartoe opleidingen leiden nog eens zijn benadrukt (met name in de zogenaamde Dublin Descriptoren die door de EU-regeringen zijn onderschreven). Pascale noemt dat een heel goede zaak, omdat waar een onderzoeksgerichte ingesteldheid is, het onderwijs een plaats inricht voor innovatie (en dat is molto Bolognese!). Ze herinnert zich de voormalige kabinetschef van de voormalige onderwijsminister Vandenbroucke eens van advies te hebben gediend met de informatie dat onderzoeksgerichtheid in onze opleidingen (het conservatorium bijvoorbeeld) veel meer impliciet aanwezig is dan in vele (universitaire) opleidingen die traditioneel alleen gericht zijn op kennisverwerving. In een hogere kunst opleiding kan een student nooit excelleren, tenzij doordat hij onderzoeksgericht is. Dat is in andere (ook universitaire) opleidingen absoluut niet noodzakelijk het geval. Pascale herinnert zich haar eigen geschiedenis als studente kunstwetenschappen. 6

8 Vroeger was daar niks wetenschappen aan. Kennisverwerving, daar bleef het bij. Misschien, suggereert ze, is in onze discussies de terminologie wat achtergebleven en zijn we misschien te zeer gebrand op het expliciteren van onderzoeksgerichtheid in onze disciplines en in het tot een evidentie maken en het bewuster verder ontwikkelen van onderzoek in onze opleidingen. Maar een evidentie is het. En de methodologie en resultaten van ons onderzoek komen organisch terecht in de artistieke praxis van de studenten en in het bredere werkveld; dat van professioneel musiceren en ook dat van muziekeducatie. Daar is de innovatie te vinden waarop Bologna doelt en onderzoek heeft ook alleen maar zin, wanneer het met regelmaat vernieuwing aan het domein toevoegt. Onderzoek draagt bij tot betere kennis en begrip van de discipline, maar altijd samen met de component vooruit!, de toepassing op toekomstige artistieke praxis van wat is ontdekt en geanalyseerd. Voor mij is dat een evidentie, aldus Pascale De Groote. Gevraagd naar de grote uitdagingen voor het Europees onderwijs in de komende jaren onderscheidt ze eerst haar eigen wens, als presidente van de AEC. Pascale zou graag zien (en poogt met AEC te bewerkstelligen) dat zowel de nationale als de Europese overheden zich aan een omgekeerde denkoefening zouden wagen. Ze zouden de regionale en landelijke onderwijswetgeving moeten aanpassen aan de grondbeginselen van de Bologna Declaratie met inachtneming van de specifieke karakteristieken van de diverse studiegebieden en disciplines. Die exercitie moet leiden tot werkelijke harmonisatie in alle facetten van onderwijs: acceptatie van verworven credits, vergelijkbaarheid van diploma s, de lang verlangde financierbaarheid van Erasmus-studenten (die nu niet bestaat!) tot internationale protocols van beoordeling, waarvoor AEC een handboek ontwerpt; en dat anderzijds de nationale overheden de zogenaamde learning outcomes zouden onderschrijven die op EU niveau zijn aanvaard en het daaraan gekoppelde civiele effect (maatschappelijke positie, salariëring) zouden beamen. Daarvoor zijn vooralsnog geen nieuwe Europese decreten nodig. Maar er moet eindelijk macht worden gegeven aan Europees onderwijsbeleid, boven nationaal en regionaal onderwijsbeleid. De uitdaging ligt voor Pascale De Groote in twee gebieden: transparantie en kwaliteitsverhoging. Doe alles, raadt ze aan, om algehele transparantie van het onderwijs te realiseren, inclusief een Europees systeem van kwaliteitszorg en accreditatie, dat voldoende objectivering in zich draagt t.o.v. diploma s met de eraan gekoppelde eindkwalificaties en hun civiel effect. Wanneer dat vanuit een algemene EU norm wordt geformuleerd, ja, dan kan alles, hè? Dan zou inderdaad elke geaccrediteerde opleiding of instelling kwalitatief te vertrouwen zijn. En richt die algehele transparantie op een algemene kwaliteitsverhoging, want wanneer men op de wezenlijke basisprincipes de onderwijsruimte heeft geharmoniseerd en inzichtelijk gemaakt, dan hoeven ook de uitersten in de kwaliteitsbeoordeling niet meer te worden geschuwd; dan kunnen eindelijk instellingen of opleidingen weer terecht worden gekwalificeerd met excellent of onvoldoende ; een einde aan de huidige nivellering van het landschap. In een werkelijk transparant en geharmoniseerd systeem zouden ook de universiteiten op het vlak van academisering kunnen onder de loep genomen worden. En dan zouden ook de kunstopleidingen -in vergelijking- reële keurmerken kunnen laten zien, van een herkenbare en aanvaarde Europese kwaliteit. Er is niets mis met de basisconcepten van Bologna, is Pascale De Grootes overtuiging, maar je moet het er wel mee doen. 7

9 8

10 o & o De Hippodroom: verdwenen monument van het Antwerpse Zuid door Heidi Brouckaert In de analyse van het Antwerpse theater in de 19de en 20ste eeuw, mag er één schouwburg zeker niet vergeten worden: een schouwburg die zonder subsidies een halve eeuw lang het volk naar het Antwerpse Zuid wist te trekken, de Hippodroom, ook wel de cirk genoemd. Niet alleen circus, maar ook variétés, drama s, spektakeldrama s, blijspelen, zangspelen, operettes en revues, concerten, opera, filmvertoningen, worstelwedstrijden en politieke debatten kwamen hier aan bod. In dit artikel ligt de focus vooral op de beginperiode namelijk: 1903 tot 1907, toen de circussen en de variétévoorstellingen hoogtij vierden in de Hippodroom. Weinig onderzoek is hier naar verricht. De Hippodroom ziet het levenslicht Vlaanderen kende een traditie van vaste circussen en circusgebouwen. Het circus in de Antwerpse Jezusstraat, opgericht in 1877, is hiervan een goed voorbeeld. In de loop der jaren evolueerde dit circus naar een theaterzaal. Na een brand rond de eeuwwisseling werd het niet meer heropgebouwd. 1 Ook de Hippodroom heeft letterlijk en figuurlijk een vurige geschiedenis en deelde de evolutie naar een theaterzaal. Op het Antwerpse Zuid tegenover het Museum voor Schone Kunsten zag men een opportuniteit voor een nieuw circusgebouw. Het gunstige economische klimaat maakte een project zoals de Hippodroom mogelijk. 2 Beeldhouwer Joseph Charles Verstappen was de grote drijvende kracht in het tot stand komen van de Hippodroom. Verstappen ging onderhandelingen aan met de Stad Antwerpen en kreeg op 26 oktober 1901 de toestemming van burgemeester Jan Van Rijswijck en het college van Schepenen tot het bouwen van een circus met aanhorigheden. 3 De geschikte locatie werd gevonden waar ooit het Congolese dorp van de wereldtentoonstelling van Annelien d Hoine, Red de pret: van zwieren en zwaaien- zorg voor het erfgoed van vermaak, contactforum voor ergoedverenigingen vzw, Antwerpen 2007, p Peter Van Pelt, Toen en nu: De Hippodroom: volkse spektakelzaal was grootste Antwerpse amusemenstheater, in tijdschrift zone 03, Antwerpen, 25 juli J. Moens, De Janssens: een Antwerpse toneelkunstenaarsfamilie, in Tijdschrift der stad Antwerpen 34 (1988)4, p

11 stond. 4 De grond werd verworven van de Stad Antwerpen op 18 maart De N.V. Hippodroom Paleis werd opgericht op 23 juni Vanuit de financieel krachtige burgerij wist Verstappen een aantal Antwerpse ondernemers aan te trekken als eerste beheerders, namelijk Frans Verstraeten en Aloïs Van Boxelaer (scheepsbouwer), Fritz Gerben (koopman) en August De Fillet (dokter in de geneeskunde). 5 De Hippodroom werd in gebruik genomen op 4 april 1903 en werd feestelijk geopend op 11 april 1903 met het Brusselse Circus De Kock. 6 De bestuurder van dit circus kon door zijn wereldwijde connecties topacts van internationale allure naar de Hippodroom halen. Het is dan ook niet te verwonderen dat de Hippodroom snel vereenzelvigd werd met circus en de roepnaam cirk kreeg. Cirk De Kock: een affiche om u tegen te zeggen Vanaf zijn ontstaan werkten de beroemde circusacts uit Londen en Parijs, die de bestuurder Heer de Kock op het programma bracht, als een sirenenzang. Cirk De Kock opende bijvoorbeeld met een spectaculair programma: Gifford, de éénbenige fietser, Mephisto, Arabische springers, De toon werd met andere woorden de eerste weken goed gezet. Het volk vond massaal zijn weg naar de Hippodroom. De Cirk De Cock schaft zich waarlijk artisten aan van eerste gehalte, geen wonder dat de toeloop van volk steeds vermeerdert (Gazet van Antwerpen, maandag 4 T.V.D.E., De Hippodroom verdwijnt. Eertijds Mekka van Antwerps amusement! in ABC 23 september 1972, Antwerpen, p J. Moens, De Janssens: een Antwerpse toneelkunstenaarsfamilie, in Tijdschrift der stad Antwerpen 34 (1988)4, p André de Poorter, Antwerpse circusartiesten, 2009, Oostakker. 18 en dinsdag 19 mei 1903). Dat het er soms behoorlijk sensationeel aan toe ging en dat de veiligheid van de artiesten niet altijd primeerde, bewijst volgend citaat: In den Cirk De Cock is gisteren avond de stoute cyclist Walter Lowe, die met Miss Legay rijdt in de kuip-pist of pist der dood, zoals men dat spel heet, gevallen van eene hoogte van 6 meter. Het ongeluk verwekte eene algemeene ontroering, en eenige dames vielen buiten kennis. Zou dit de gelegenheid niet geven de artisten die in de lucht werken te verplichten met een net, onder hunne toestellen geplaatst te werken? Zeker hebben de heeren en dames artisten het recht zich den nek of een paar ribben, armen en beenen te breken, maar met aldus slachtoffers onder het publiek te maken, gaan zij hun recht te buiten. (Gazet van Antwerpen, zondag 3 mei 1903). Er vielen niet altijd alleen slachtoffers aan de kant van de artiesten maar ook het publiek reageerde fysiek en zeer emotioneel op het geboden spektakel. Ook zeer geliefd bij het publiek waren de pantomimes van de zoon van de heer De Kock. De voorstelling: Roodhuiden en bleekgezichten was stuntwerk van de bovenste plank. Het is de eerste maal in België dat een stuk op zulken voet uitgevoerd is, met eene hangende brug en waterspelen.zekere delen verwekken terecht huivering bij het publiek. Een geheel gespan, voorafgegaan door vele ruiters al gelijk van op de brug omhoog t water zullen inspelen om den vijand in te halen. Ten slotte wordt verbeeld dat de twee leiders der Indianen verdrinken en op enkele seconden komt de plankenvloer van de piste terug boven (Gazet van Antwerpen, 22 en 23 juni 1903) 10

12 Voor de buurtbewoners van de cirk was er alleen een kritiek punt. De sanitaire voorzieningen voor een capaciteit van circa 3000 toeschouwers liet te wensen over. Aanvankelijk waren er slechts 13 urinoirs en 4 WC s 7 met als gevolg dat de buren klaagden over het besproeien van de omringende gevels. 8 Het gezelschap van De Kock zou in december 1904 en het jaar daarop nog terugkeren. Van olifantenacts tot...: een caleidoscoop van circusgezelschappen en variétés Na circus De Kock, kwam circus Wulff op 6 augustus 1903 aan de beurt (geen onbekend circus in België, zij traden al op in Gent bij de opening van het Nieuwe Circus in ) met een voor die tijd grote capaciteit aan dieren. Met 148 paarden, 6 olifanten enz. was dit ongetwijfeld een zeer kostelijke onderneming. Eén van hun topattracties was Affra, bijgenaamd de man met ijzeren ogen, die een voiture met zes man door de kracht zijner wenkbrauwen doet vooruit gaan.(gazet van Antwerpen, 12 september 1903). Het Amerikaanse variété deed even later zijn intrede in de Hippodroom in november Voor het eerst werd het programma en de faciliteiten van de Hippodroom met ontzag besproken in het toonaangevende tijdschrift Het Nederlandsch Tooneel, een referentie voor de theaterwereld. en wij moeten eerlijk bekennen dat daar wel iets te doen valt; daar kan gemonteerd worden wat in geen enkelen anderen schouwburg mogelijk is. Moest men daar b.v. een duister Geheim of De levende brug of iets dergelijke opvoeren, dat zou daar erg buitengewoon kunnen vertoond worden. En men denkt er aan het te doen. In alle geval krijgt men daar een volledig ingericht tooneel; dan zal er nog wat kunnen gedaan worden, te meer daar de bestuursraad is samengesteld uit mannen die kunnen en durven.(het Nederlandsch Tooneel, 6 december 1903, p.2) 7 W. Wuyts, Volkstheaters te Antwerpen, Een studie van acht private schouwburgen tijdens het interbellum, Gent, 1988 (ongepubliceerde lic. Verh. RUG) p Gazet van Antwerpen, 15 en 16 juni 1903 Onder de acts noteren we : Luimige Tyroliaan- 9 Evelien Jonckheere, Gentse variététheaters van 1880 tot 1914, Gent, (lic. verh.) p

13 sche van Mlle Hanny Luxa, stemverschijnsel : een tenor die de klokken nabootst van M. Rayval,. 10 De toeloop voor deze voorstellingen was enorm. Omdat er geregeld gedrang uitbrak aan de poorten van de schouwburgen om een plaats te bemachtigen, werden de toeschouwers uiteindelijk verplicht om in ordelijke rangen voor de ingang aan te schuiven. 11 Troep Bisini kon het publiek beroeren vanaf 2 april 1904 met zijn paardenshows en ijsbeerworstelen. Heer Sawada, door Gazet Van Antwerpen benoemd tot behendigste en stoutste dierentemmer der wereld was beroemd om zijn act met leeuwen, tijgers, witte en zwarte beren waarvoor de piste zelfs met een ijzeren hok was omsloten. Heer Sawada kreeg als meestertemmer een diamanten speld van de Duitse keizer. 12 Het volgende jaar was het circus Maximillian te gast in de Hippodroom. Ook dit was een groot circus met wel 120 personeelsleden en 10 olifanten. Het publiek was ondertussen al heel wat gewoon, maar dit was niets vergeleken met het wondernummer Bolide humaine waarbij Dutrieux als menselijke vuurbol met vlammen omringd de ruimte doorkliefde terwijl de hele zaal in duister gehuld was. 13 In de periode gaven volgend circussen eveneens voorstellingen in de Hippodroom: het Nederlandse circus Durandsen, circus Beketow en het circus van de heer Schumann. Lang zou de Hippodroom echter geen circus blijven, de transformatie naar een theaterzaal was in 1907 een feit. Dit werd mede in de hand gewerkt doordat een aantal belangrijke medewerkers van de KNS op eigen wieken wilden gaan vliegen 10 Het Nederlandsch Tooneel, Nieuwe Schouwburgen, Antwerpen, 6 december 1903, p Het NederlandscheTooneel,, Het publiek buiten, Antwerpen, 22 oktober 1904, p Gazet van Antwerpen, vrijdag 29 april Gazet van Antwerpen, zaterdag 28 januari De Volksschouwburg : De aanleiding voor deze evolutie naar een theaterzaal was volgens Professor Frank Peeters te vinden bij de centrale figuur Frans Van Doeselaer, de voormalige KNS directeur. Na 24 jaar bestuur werd de bijna tachtiger door de toneelraad afgeraden om zich nog kandidaat te stellen voor de directiefunctie, dit onder andere omwille van zijn eigenzinnige samenstelling van het repertoire en het vaak bedenkelijke niveau van de producties. 14 Van Doeselaer besloot op te stappen en in zijn kielzog volgden Elisa Jonkers, Willem Lemmens, Piet en Willem Janssens. Van Doeselaer die een voorliefde had voor spektakelstukken, melodrama s vond een nieuw onderkomen in de Hippodroom die hij voor 5000 Belgische frank kon huren per maand. 15 Hij kon hier ongestoord de oude toneelkunst verdedigen. 16 Er werd op 8 januari 1907 een nieuwe vennootschap opgericht die na verscheidene wijzigingen in haar samenstelling in onder de benaming Volksschouwburg doorging. 17 Met deze omschakeling had Van Doeselaer de juiste goudader aangeboord. Hij speelde naar mijn inziens met dit populistische theater duidelijk in op de massa die vrij behoudsgezind was en hield van volksvermaak. In februari 1908 werd Van Doeselaer zijn 25-jarig jubileum gevierd en dan verliet hij het strijdtoneel. 18 Willem Lemmens nam vanaf nu bestuurschap waar. Zijn flexibiteit was zeer typerend omdat hij geen vast speelplan volgde, maar eerder keek naar 14 Frank Peeters, Verdwenen en vergeten volkstheater: De Antwerpse Hippodroomschouwburg , in Liber Amicorum prof. Jozef Van Haver, Brussel: Koninklijke Commissie voor Volkskunde, 1991, p Het Nederlandsch Tooneel, januari 1907, p J. Moens, De Janssens: een Antwerpse toneelkunstenaarsfamilie, in Tijdschrift der stad Antwerpen 34 (1988)4, p Frank Peeters, o.c., p Toon Brouwers e.a., Tussen de dronkaerd en het kouwe kind, 150 jaar Nationael Tooneel, KNS, Het Toneelhuis, Gent- Amsterdam,

14 de noden van het publiek en zijn programma hierop afstelde. 19 Wederom werd er rekening gehouden met de wensen van het publiek. Na Lemmens dood op 26 mei 1910 gingen we een nieuwe fase in met de Gebroeders Janssens. Even waren er van deze gebroeders concrete plannen om een nieuw theatergebouw aan Plantin en Moretuslei op te richten maar die werden gestaakt omwille van financiële redenen. 20 Jan De Bie, schoonvader van Piet Janssens, was ondertussen een huurcontract met de Hippodroom aangegaan. Naast theater kwamen er nu ook operettes op het programma. De gebroeders Janssens namen de rol op van artistieke raadgevers. 21 Aan het bestuurschap van de Gebroeders Janssens kwam abrupt een einde als op 30 maart 1913 na een erevoorstelling voor de gebroeders Janssens een brand de zaal in vuur en vlam zette. Enkele dagen later vielen er nog doden bij de opruimwerken. 22 Het interbellum Op 28 februari 1914 volgde er een aankondiging in Het Nederlansch Tooneel dat de Nederlandse bestuurders Myin en Spree zich in Antwerpen als nieuwe bestuurders van de Volksschouwburg kwamen vestigen. Het uitbreken van de oorlog gooide echter roet in het eten. Pas op vrijdag 13 april 1917 opende de Hippodroom opnieuw met een operette de Barakspelers. 23 Tijdens de zomermaanden was er een indrukwekkend cinemaprogramma. Vaak moest men bezoekers 19 Het Nederlandsch Tooneel, Wat zegt de heer Lemmens, 26 september 1908, p J. Moens, o.c., p J. Moens, o.c., p Gazet van Antwerpen, zaterdag 5 april Het Vlaamsche Nieuws, zondag 15 april weigeren. 24 Dit verschijnsel zullen we vaker in de geschiedenis van de Hippodroom tegenkomen. De voormalige directie van de Scala met name Frans Condes en Victor Neutgens zouden vanaf enkele jaren nieuw leven inblazen met voornamelijk operettes, revues en blijspelen. Dat theater meer dan amusement kon zijn, maar ook een educatieve en moraliserende rol kon bekleden, bewees de schrijver Aubert Delrèvo die In juni 1924 samen met Frans De Backer het bestuur overnam van de Hippodroomschouwburg.Het antivenerische drama Slachtoffers der samenleving is hiervan een goed voorbeeld. De intenties van de schrijver Delrèvo worden sterk verwoord in het volgende citaat: Met dit stuk wordt getracht het leven in al zijn bittere naaktheid ten tooneele te brengen. Het is een poging om iets bij te dragen tot den strijd tegen den geesel des tijds: DE GESLACHTSZIEKTEN (Het Tooneel, 5 juli 1924) Na 2 maanden bestuur van Piet Janssens die totaal onverwacht overleed aan een hartaanval volgde Victor Neutgens hem op. Neutgens wenste de schouwburg een nieuw élan te geven met de allerbeste acteurs van de KNS en het volksgebouw. 26 In het Interbellum kunnen we nog het bestuurschap noteren van achtereenvolgens Mevr. Noterman, Heer Morrisson, Flor Van Den Bosch, J. Leenaerts. 27 Ik wil echter meer stilstaan bij een figuur waarvan de naam onlosmakelijk verbonden is met de Hippo- 24 Het Tooneel, 9 juni 1917, p Het Tooneel,22 september Het Tooneel, In het Hippodroom, De bestuurder Heer Victor Neutgens aan het woord, 7 maart 1925, p W. Wuyts, Volkstheaters te Antwerpen, Een studie van acht private schouwburgen tijdens het interbellum, Gent, 1988 (ongepubliceerde lic. Verh. RUG) p

15 en actrices uit die tijd. Geregeld moesten er op een voorstelling 500 tot 1000 mensen geweigerd worden en dan nog liet hij te veel publiek toe zodat hij meermaals in conflict kwam met de politie. 28 droom namelijk Rik Senten. Rik Senten schreef in het interbellum in totaal 49 revues waarvan er 42 in de Hippodroom zijn opgevoerd. Zijn doorbraak kende hij met het overdonderende succes in 1923 met t Bard op en Binnen waarbij hij een levende luster van zes naakte vrouwen creëerde. Voor dat naakt werd zelfs de toelating gegeven indien de naakte dames zich niet bewogen. Dat er massale belangstelling voor dit stuk was, bewees het hoge bezoekersaantal: kijklustigen. Rik Senten kende als geen ander zijn publiek en werkte steeds met de beste acteurs Hiervan getuigt de polyvalente artiest Louis Staal in Humo over zijn 25 jarige jubileum in de Hippodroom. In 1942 midden in oorlogstijd daagden voor dit feest 3000 mensen op terwijl er maar 2700 zitplaatsen waren. De politie kon het volk echter niet tegenhouden. En elke dag dat ze optraden stonden er autobussen, tot uit Holland. 29 Na WO II kreeg de Hippodroom het hard te verduren. Men probeerde weliswaar nog volk te lokken met Franse opera s en een aantal politici hielden in deze ruime zaal nog meetings, maar het doek begon stilaan te vallen voor dit eens zo drukbezochte monument. 30 De internationaal gerenommeerde vioolspeler Menuhin speelde nog een recital op 21 juni 1948 in de Hippodroom 31, Porgy en Bess deden de Antwerpenaren nog meezingen in 1955 en Frankie Laine zong in 1958 na een lange bewogen geschiedenis de laatste noten van de Hippodroom. Het gebouw was toen volledig in verval geraakt en afgekeurd. Het heeft dan enige tijd geduurd eer de Hippodroom in 1972 werd afgebroken. 32 Vele mensen die gaan eten in het restaurant Hippodroom aan Het Zuid beseffen niet wat een rijke theatergeschiedenis achter deze klinkende naam schuilt. 28 T.V.D.E., De Hippodroom verdwijnt. Eertijds Mekka van Antwerps amusement! in ABC 23 september 1972, Antwerpen, p Guido Van Meir, Wat ik geleerd heb in dit leven Louis Staal, in HUMO, 15 december 1988, p T.V.D.E., o.c., p programma van het Comité voor Artistieke Werking, , p T.V.D.E, o.c., p

16 interview Compositie & Choreografie: verslag van een work in progress door Marie Caeyers en Herman Mariën Een gesprek met de docenten compositie Luc Van Hove en Wim Henderickx en met de studente dans Patricia Mai naar aanleiding van een project waarin studenten dans en compositie instant samenwerkten. Dit resulteerde in een boeiende voorstelling die getoond werd op de opendeurdag en daar alvast enthousiast onthaald werd. Een experiment dat om een vervolg vraagt. LVH: Even kort schetsen hoe dit project tot stand kwam. Het kadert in de samenwerking Dans-Compositie die al enkele jaren loopt. Hierbij worden telkens een aantal van onze studenten/componisten gekoppeld aan choreografen/dansers. De samenwerking, in de breedst mogelijke betekenis van het woord, resulteert in een kleine productie die live wordt gespeeld en gedanst. Voor deze editie was het Loes Dooren, studente/violiste bij ons in huis, die een concreet idee had: Dans, Compositie en Woord zouden samenwerken rond één thema, grosso modo samen te vatten als Interactie tussen Binnenwereld én Buitenwereld. Hierbij staat Binnenwereld voor de innerlijke wereld van eigen persoonlijkheid, gevoelens en gedachten. Buitenwereld kunnen we definiëren als alle impulsen die tegenwoordig op mensen afkomen en hen trachten te beïnvloeden. Loes basisvraag daarbij was: hoe komen wij, in het overaanbod van de tegenwoordige mogelijkheden, te weten wat we zelf waardevol vinden, waarin wij willen geloven, wie wij zijn, hoe wij ons moreel moeten gedragen? Hoe slagen wij erin nog een eigen mening te vormen, onze eigen weg te gaan? Of artistiek vertaald: hoe vormen we ons een mening over wat goed is en wat kwaad? Ik vond dit uitgangspunt zeer interessant en heb haar dan ook gestimuleerd om er mee verder te gaan. Patricia, jij bent een van de betrokken studenten. Hoe gingen jullie concreet te werk? PM: De componist (de Thai Kitti Kuremanee - red.) en ik ver- 15

17 Project Dans en Compositie. Uitvoering 19 maart Foto s Frederik Beyens trokken van een onderzoek naar de raakvlakken in onze persoonlijke smaak en werkwijze. Daarop heeft de componist een eerste compositie geschreven en opgenomen, waarna de danseressen en ik verschillende dingen hebben uitgetest om in de muziek te komen. In het begin was het dus vooral aftasten en zoeken. Het is nooit de bedoeling geweest om op die eerste versie mijn definitieve choreografie te maken want dan kon het gebeuren dat we pas op het einde van het proces merkten dat het niet helemaal werkte. Ik probeerde bij het maken van de choreografie steeds uit te gaan van de eigenheid van de dansers, van hun lichamelijkheid en/of hun improvisatievermogen. Ik had dan ook geen vast idee over hoe het eindproduct er uit moest zien. Ik wilde onderzoeken hoe ik mijn visie kon samenbrengen met wat de andere deelnemers inbrachten. Niets opleggen maar echt samenwerken. Dat geeft het meest natuurlijke resultaat. De studenten van Woordkunst hebben ons geïnterviewd over ons persoonlijk vertrekpunt, over hoe we het thema invullen en benoemen. Deze gesprekken vormden de basis van een montage die geïntegreerd werd in de uiteindelijke voorstelling. WH: Ik had soms wel het gevoel dat de choreografen en de componisten elkaar teveel volgden. Ik vind het juist boeiend dat ze al eens een duel durven aangaan. Dat ze niet de evidente weg opgaan maar de uitdaging aangaan waarbij componisten en choreografen wel samenwerken maar toch hun eigen persoonlijkheid behouden. Dat de componist niet de evidente muziek gaat schrijven, niet ten dienste staat van. Maar ook in omgekeerde richting: de choreograaf moet niet blindelings volgen wat de componist geschreven heeft. Net daarin ligt het hoofddoel van het project: verschillende disciplines leren samenwerken. We hebben die mogelijkheid nu we in hetzelfde huis zitten, wat natuurlijk een groot voordeel is, maar die samenwerking moet voor mij ook leiden tot iets persoonlijks. Het is uiteraard belangrijk dat ze elkaars muziek beluisteren en kijken wat de ander mooi of interessant vindt; maar voor mij gaat het verder: hoe kan, ondanks/dankzij de wederzijdse beïnvloeding, de persoonlijkheid van zowel de com- 16

18 ponist als de choreograaf zoveel mogelijk behouden blijven? PM: Dat is wat ik ook merkte in het laatste gesprek met de componist. Ik had een idee over een emotioneel sterke dans tussen een man en een vrouw, wat voor mij evident aanwezig is in de tango. We hebben samen enkele tango s beluisterd en ik heb hem geschetst waarom ik die mooi vind en hoe ik dacht de aanwezige passie te vertalen in dans. De componist is met die informatie aan de slag gegaan. Bij het beluisteren merkte ik duidelijk dat zijn vertrekpunt om muziek te schrijven helemaal anders was. Dat voel je ook in zijn muziek, die is veel complexer. En daar kon ik dan weer mee verder. WH: De componisten baseerden zich voor hun compositie op de bezetting die Loes oorspronkelijk voorstelde: een pianokwintet, dus een strijkkwartet plus piano. Ze waren vrij in het kiezen van de bezetting uit deze instrumentengroep, dus het mocht ook voor strijktrio of - duo of voor strijkkwartet geschreven worden. PM: Ook de choreografen waren vrij in het kiezen van de bezetting voor de dansers. Er was een duo, een groep van drie en vijf dansers en er was ook een choreograaf die met een nog grotere groep werkte. Dat de projecten zo verschillend waren, maakte het extra boeiend. WH: Het was zeker een work in progress. De composities werden op een zeker moment in het werkproces opgenomen, maar het was expliciet de bedoeling om daarmee verder te werken, het geheel te verfijnen en pas later een gezamenlijk concept uit te werken. Er moest een vorm gecreëerd worden waarin die verschillende duo s (componist+choreograaf) een eenheid konden vormen, zodat het geen afzonderlijke stukken bleven. De keuze van de volgorde moest het tot een echte voorstelling maken. Dit was essentieel. Ik heb dan ook aan de componisten gezegd: durf weggooien als het niet werkt. Het gaat er niet alleen om een goed stuk, een goede compositie te maken, het moet ook werken in het geheel van de voorstelling. LVH: De fragmenten van de partituren werden doorgegeven aan de uitvoerders en in de studio opgenomen. Met die flarden konden de choreografen aan de slag tegen de volgende gezamenlijke repetitie want de muzikanten waren daarbij niet aanwezig. WH: Op die manier hadden ze dan voor de eerste keer de échte muziek. Voordien hadden ze in het beste geval een goed computerprogramma dat een beetje kon suggereren. LVH: Het was ons niet duidelijk of jullie, dansers, al veel ervaring hadden met het maken van choreografieën. Was het jullie eerste confrontatie met zo n uitdaging? PM: Ikzelf ben in mijn laatste jaar al beginnen choreograferen en heb al met zeer verschillende groepen gewerkt: mensen die nog nooit gedanst hebben, mensen van school en mensen van buitenaf. Ik heb dus al wel wat ervaring. Dit semester hadden wij ook compositie en choreografie in ons lessenrooster. In deze lessen kregen we telkens opdrachten om zelf tot structuren te komen. We gaan ook dikwijls naar voorstellingen en steken daar heel wat van op. Je vraagt je voortdurend af: waarom werkt dit nu of waarom werkt het juist niet. Uit het hele pakket van wat je zelf creëert, wat je ziet en wat anderen je geven, haal je impulsen die je zelf in je choreografieën kan gebruiken. Sommige studenten zijn met minder ervaring aan 17

19 dit project begonnen. Zij werkten waarschijnlijk op een heel andere manier. De samenwerking met de componist is bij hen totaal anders verlopen. WH: Tijdens het werkproces hadden we een heel boeiende ontmoeting tussen de componisten en de choreografen, waar ze echt naar elkaar toegegroeid zijn. De componisten en zelfs ik (lacht) zijn mee gaan dansen en de choreografen zijn ook mee muziek gaan maken. Zo leerden we elkaars taal kennen. Want we spreken eigenlijk een andere taal, we communiceren op een andere manier. Zo vertrekken muzikanten en componisten meestal vanuit een partituur. Op dat vlak zijn musici in vergelijking met dansers blijkbaar iets minder bezig met het experiment, met het moment zelf. Ik vind dat we dát moeten proberen te doorbreken. Dat de componisten tot op het laatste moment het experiment toelaten, dat ze hun partituur niet meteen vastschrijven. Die sessie was echt een experiment en vooral een mooi moment. PM: Er kwamen verrassende kwaliteiten van de choreografen en de componisten naar boven, en ook een algemeen gevoel om er samen voor te gaan. LVH: Ik heb aan de Universiteit van Surrey in Guildford, Engeland, ooit een cursus gevolgd die specifiek gericht was op samenwerking tussen componisten en choreografen. Van over heel de wereld werden er acht componisten en acht choreografen geselecteerd en die werden samengebracht. Gedurende veertien dagen moesten wij elke dag samen een stuk maken. Instant. Op één dag moesten wij componeren, choreograferen, het stuk ineenzetten én presenteren voor iedereen. s Avonds werd dat gefilmd, besproken en van commentaar voorzien. Wij hadden daar muzikanten ter beschikking. Wij, de componisten, moesten repeteren met die mensen, de opname leiden, instuderen, dirigeren, terwijl de choreografen met de dansers werkten. Iedereen was op één campus, gedurende die veertien dagen. Het was heel vermoeiend maar wel een geweldige belevenis. Bovendien echt op wereldniveau. Het jaar voordien hadden Merce Cunningham en John Cage die cursus gegeven. Jammer dat ik dat gemist heb. WH: Ik heb een gelijkaardig project gedaan met Mevrouw Jeanne Brabants. Gedurende een week kwamen we s ochtends toe en kregen een opdracht, een titel. En iedere dag was er om vijf uur een voorstelling. De musici en de dansers waren de ganse dag aanwezig. Zij zaten daar en wachtten. Je moest op een heel andere manier componeren en choreograferen: instant, echt op het moment zelf. Elke paar maten die ik had geschreven werden onmiddellijk voorgelegd aan de muzikanten. Speel dat eens, kan dat? Echt heel 18

20 uitdagend. LVH: Het zou fantastisch zijn als we zoiets zouden kunnen opzetten hier in huis WH: Ik denk dat we dat idee zeker kunnen meenemen. Het idee om te durven loslaten, een partituur te bekijken als een vertrekpunt, iets wat helemaal nog kan verknipt worden en waarvan je, als het moet, nog helemaal weggaat. Een startpunt dat de creativiteit, het durven op het moment zelf, niet in de weg staat. De composities zoals ze nu zijn opgenomen zijn dus niet definitief, zeker geen eindpunt. Componisten en choreografen die samen theater maken, dat is iets helemaal anders dan een compositie die naar een ensemble gaat en dan wordt uitgevoerd. En dat verschil moeten we nog duidelijker stellen: dat dit het moment van experiment is. Dat is iets wat binnen de opleiding van componisten nog te minimaal aanwezig is. Bovendien is dit een unieke gelegenheid om discipline-overschrijdend te kunnen werken, juist omdat we nu samen op één campus zitten, kunnen we die dingen in de toekomst verder uitwerken en echt intens gaan samenwerken. LVH: We kunnen zelfs een stap verder gaan en ook een andere format uitwerken. Nu heb je nog de compositielessen waarbinnen de componisten al een tijdje bezig zijn aan die partituur. Dan krijg je automatisch een min of meer afgewerkt product. Maar een ander model zou kunnen zijn dat iedereen blanco samenkomt. We spreken een thema af en we gaan instant componeren en choreograferen. WH: Dit soort projecten zou eigenlijk gedurende het hele academiejaar moeten kunnen lopen. Bart Moeyaert, docent Schrijven aan de Dramaopleiding, is voor de vierde keer genomineerd voor de Hans Christian Andersen Award. Deze internationale prijs wordt sinds 1956 uitgereikt en ook de Nobelprijs voor Kinder- en Jeugdliteratuur genoemd. In 2002 werd Moeyaert finalist, wat betekent dat hij bij de laatste drie eindigde. De HCA Award 2011 wordt volgend jaar in april door IBBY (International Board on Books for Young People) op de internationale Fiera del Libro per Ragazzi in Bologna bekendgemaakt. Student altviool Sander Geerts en pianobegeleidster Yasuko Takahashi wonnen de grand prix op de international competition of young performers (kamermuziekensemble) in Madeira, Portugal. Na een screeningsprocedure in maart 2011 werd gekozen voor Nando Russo als titularis percussie. Nando Russo is aanvoerder Slagwerk bij het Nederlands Philharmonisch Orkest en het Nederlands Kamerorkest. Vincent van Meenen was de winnaar van de schrijfwedstrijd van het Nederlands literair tijdschrift Op Ruwe Planken. De verhalen van de genomineerden zullen in het volgende nummer worden opgenomen, dat verschijnt op 26 mei Het tijdschrift richt zich op beginnende dichters en schrijvers in Nederland en Vlaanderen die nog niet gepubliceerd hebben bij een erkende uitgeverij. De redactie streeft naar verscheidenheid in literaire genres: proza, poëzie, essay, toneeltekst en column. Het blad heeft verschillende schrijfwedstrijden uitgeschreven waarbij een onorthodoxe tekstsoort wordt geïntroduceerd. Voorbeelden hiervan zijn de neplogwedstrijd (fictieve blog bijhouden, 2007), de espres- Lees verder op p

2014/2015. Koninklijk Conservatorium Antwerpen. specifieke lerarenopleiding muziek, drama, dans

2014/2015. Koninklijk Conservatorium Antwerpen. specifieke lerarenopleiding muziek, drama, dans Academiejaar 2014/2015 Koninklijk Conservatorium Antwerpen specifieke lerarenopleiding muziek, drama, dans Koninklijk Conservatorium Antwerpen specifieke lerarenopleiding muziek, drama, dans Wil je na

Nadere informatie

Het hoger onderwijs verandert

Het hoger onderwijs verandert achelor & master Sinds september 2004 is de hele structuur van het hoger onderwijs veranderd. Die nieuwe structuur werd tegelijkertijd ingevoerd in andere Europese landen. Zo sluiten opleidingen in Vlaanderen

Nadere informatie

Indeling hoger onderwijs

Indeling hoger onderwijs achelor & master Sinds enkele jaren is de structuur van het hoger onderwijs in België afgestemd op die van andere Europese landen. Hierdoor kan je makkelijker switchen tussen hogescholen en universiteiten

Nadere informatie

Spotlight: Joris van Leeuwen

Spotlight: Joris van Leeuwen Om bekende en onbekende schrijvers van Nederlandse bodem die in de genre spanning / fantasy druk bezig zijn en een aantal boeken hebben gepubliceerd, toch wat meer bekendheid te geven, heb ik besloten

Nadere informatie

De Franse keizer Napoleon voerde rond 1800 veel oorlogen in Europa. Hij veroverde verschillende gebieden, zoals Nederland en België. Maar Napoleon leed in 1813 een zware nederlaag in Duitsland. Hij trok

Nadere informatie

TRACTATENBLAD VAN HET

TRACTATENBLAD VAN HET 39 (2003) Nr. 3 TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN JAARGANG 2013 Nr. 35 A. TITEL Verdrag tussen het Koninkrijk der Nederlanden en de Vlaamse Gemeenschap van België inzake de accreditatie

Nadere informatie

Academiejaar 2014/2015. Academische Bachelor en Master drama

Academiejaar 2014/2015. Academische Bachelor en Master drama Academiejaar 2014/2015 Academische Bachelor en Master Drama drama Academische Bachelor en Master Drama DRAMA Kiezen voor de opleiding Drama aan het Koninklijk Conservatorium Antwerpen is geen alledaagse

Nadere informatie

ONTWERP VAN DECREET. betreffende de kwalificatiestructuur AMENDEMENTEN

ONTWERP VAN DECREET. betreffende de kwalificatiestructuur AMENDEMENTEN Zitting 2008-2009 25 maart 2009 ONTWERP VAN DECREET betreffende de kwalificatiestructuur AMENDEMENTEN Zie: 2158 (2008-2009) Nr. 1: Ontwerp van decreet 5571 OND 2 AMENDEMENT Nr. 1 Artikel 7 In a), tweede

Nadere informatie

Verhaal: Jozef en Maria

Verhaal: Jozef en Maria Verhaal: Jozef en Maria Er was eens een vrouw, Maria. Maria was een heel gewone jonge vrouw, net zo gewoon als jij en ik. Toch had God haar uitgekozen om iets heel belangrijks te doen. Iets wat de hele

Nadere informatie

Intentieverklaring. inzake onderwijssamenwerking tussen Nederland en Vlaanderen

Intentieverklaring. inzake onderwijssamenwerking tussen Nederland en Vlaanderen Intentieverklaring van de Nederlandse minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, dr. Jet Bussemaker en de Vlaamse minister van Onderwijs en viceministerpresident van de Vlaamse Regering, Hilde Crevits,

Nadere informatie

Academiejaar 2014/2015. Academische Bachelor en Master muziek. muziek

Academiejaar 2014/2015. Academische Bachelor en Master muziek. muziek Academiejaar 2014/2015 Academische Bachelor en Master muziek muziek Academische Bachelor en Master muziek muziek Kiezen voor de opleiding Muziek aan het Koninklijk Conservatorium Antwerpen is geen alledaagse

Nadere informatie

D Artagnan gaat naar Parijs

D Artagnan gaat naar Parijs D Artagnan gaat naar Parijs Artagnan reed op zijn oude paard, een uitgeputte knol met een trieste blik. Ook al was zijn paard op zijn minst vreemd te noemen en ook al waren de kleren die hij droeg verbleekt,

Nadere informatie

Advies over de wijziging van het accreditatieverdrag

Advies over de wijziging van het accreditatieverdrag Raad Hoger Onderwijs IDR / 16 april 2013 RHO-RHO-ADV-005 Advies over de wijziging van het accreditatieverdrag Vlaamse Onderwijsraad Kunstlaan 6 bus 6 BE-1210 Brussel T +32 2 219 42 99 F +32 2 219 81 18

Nadere informatie

Van mij. Een gezicht is geen muur. Jan Bransen, Universiteit Utrecht

Van mij. Een gezicht is geen muur. Jan Bransen, Universiteit Utrecht [Gepubliceerd in Erik Heijerman & Paul Wouters (red.) Praktische Filosofie. Utrecht: TELEAC/NOT, 1997, pp. 117-119.] Van mij Een gezicht is geen muur Jan Bransen, Universiteit Utrecht Wij hechten veel

Nadere informatie

Hij had dezelfde soort helm op als in het beeld vooraf...2 Mijn vader was verbaasd dat ik alles wist...3 Ik zat recht overeind in mijn bed te

Hij had dezelfde soort helm op als in het beeld vooraf...2 Mijn vader was verbaasd dat ik alles wist...3 Ik zat recht overeind in mijn bed te Hij had dezelfde soort helm op als in het beeld vooraf...2 Mijn vader was verbaasd dat ik alles wist...3 Ik zat recht overeind in mijn bed te kijken...4 De mensenmenigte opende zich in het midden...5 Toen

Nadere informatie

Persberichten stage hogeschool Odissee

Persberichten stage hogeschool Odissee en stage hogeschool Odissee LARISSA KLICK Buitenlandse studenten op internationale stage op Technologiecampus Gent Gent 16 augustus 2016 Vijf studenten uit respectievelijk Duitsland, Engeland, Polen en

Nadere informatie

germaans volk), een sterke Franse groepering. Ze verkochten haar aan de Engelsen die haar beschuldigden van ketterij (het niet-geloven van de kerk).

germaans volk), een sterke Franse groepering. Ze verkochten haar aan de Engelsen die haar beschuldigden van ketterij (het niet-geloven van de kerk). Jeanne d'arc Aan het begin van de 15de eeuw slaagden de Fransen er eindelijk in om de Engelsen uit hun land te verdrijven. De strijd begon met een vrouw die later een nationale heldin werd, van de meest

Nadere informatie

Wat mevrouw verteld zal ik in schuin gedrukte tekst zetten. Ik zal letterlijk weergeven wat mevrouw verteld. Mevrouw is van Turkse afkomst.

Wat mevrouw verteld zal ik in schuin gedrukte tekst zetten. Ik zal letterlijk weergeven wat mevrouw verteld. Mevrouw is van Turkse afkomst. Interview op zaterdag 16 mei, om 12.00 uur. Betreft een alleenstaande mevrouw met vier kinderen. Een zoontje van 5 jaar, een dochter van 7 jaar, een dochter van 9 jaar en een dochter van 12 jaar. Allen

Nadere informatie

Naar transparanter hoger onderwijs. Het Nederlandse Nationale Kwalificatieraamwerk

Naar transparanter hoger onderwijs. Het Nederlandse Nationale Kwalificatieraamwerk Naar transparanter hoger onderwijs Het Nederlandse Nationale Kwalificatieraamwerk Samenvatting van het Nederlandse Nationale Kwalificatieraamwerk hoger onderwijs Toegang vanuit [1] Eerste cyclus Tweede

Nadere informatie

De Jefferson Bijbel. Thomas Jefferson

De Jefferson Bijbel. Thomas Jefferson De Jefferson Bijbel Thomas Jefferson Vertaald en ingeleid door: Sadije Bunjaku & Thomas Heij Inhoud Inleiding 1. De geheime Bijbel van Thomas Jefferson 2. De filosofische president Het leven van Thomas

Nadere informatie

Verslagen partijen 2 e ronde

Verslagen partijen 2 e ronde Verslagen partijen 2 e ronde Geschreven door Dewi van den Bos Het Roode Hert en de rest van het bestuur van het toernooi kunnen niet aansprakelijk gesteld worden. 13 april 2012, 6 e en laatste speelavond

Nadere informatie

mediamededeling donderdag 9 juli 2015 mediacontact: Alain Mazijn alain@plusproducties.be +32 495 10 4000 fotowerk KULTFUNK

mediamededeling donderdag 9 juli 2015 mediacontact: Alain Mazijn alain@plusproducties.be +32 495 10 4000 fotowerk KULTFUNK mediamededeling donderdag 9 juli 2015 mediacontact: Alain Mazijn alain@plusproducties.be +32 495 10 4000 fotowerk KULTFUNK de KleinKunstRockband staat als een huis. Het mooiste Nederlandstalig muzikaal

Nadere informatie

1 Werkwoord. (wonen, werken, lopen,...) 8 Grammatica is niet moeilijk. wonen, werken, lopen,... noemen we werkwoorden.

1 Werkwoord. (wonen, werken, lopen,...) 8 Grammatica is niet moeilijk. wonen, werken, lopen,... noemen we werkwoorden. 1 Werkwoord (wonen, werken, lopen,...) wonen, werken, lopen,... noemen we werkwoorden. 8 Grammatica is niet moeilijk 1.1 woon, woont, wonen Ik woon nu in Nederland. Jij woont nu in Nederland. U woont nu

Nadere informatie

TOESPRAAK DOOR KRIS PEETERS VLAAMS MINISTER-PRESIDENT EN VLAAMS MINISTER VAN ECONOMIE, BUITENLANDS BELEID, LANDBOUW EN PLATTELANDSBELEID

TOESPRAAK DOOR KRIS PEETERS VLAAMS MINISTER-PRESIDENT EN VLAAMS MINISTER VAN ECONOMIE, BUITENLANDS BELEID, LANDBOUW EN PLATTELANDSBELEID TOESPRAAK DOOR KRIS PEETERS VLAAMS MINISTER-PRESIDENT EN VLAAMS MINISTER VAN ECONOMIE, BUITENLANDS BELEID, LANDBOUW EN PLATTELANDSBELEID Inhuldiging standbeeld Willem van Oranje & Marnix van Sint-Aldegonde

Nadere informatie

Toekomstige structuur Vlaams Hoger Onderwijs

Toekomstige structuur Vlaams Hoger Onderwijs Toekomstige structuur Vlaams Hoger Onderwijs standpunt Vlaamse Hogescholenraad 17 maart 2010 Algemeen De VLHORA is tevreden dat de instellingen, die in eerste instantie verantwoordelijkheid dragen voor

Nadere informatie

6 In Beeld. Bieke Depoorter

6 In Beeld. Bieke Depoorter 6 In Beeld Bieke Depoorter De 25-jarige fotografe Bieke Depoorter uit Ingooigem besloot pas in het laatste jaar middelbaar, tot verrassing van velen, om fotografie te gaan studeren. Ze trok naar het Kask

Nadere informatie

Vorming en Toerusting. Programma 2012-2013. Ontmoeting en verdieping van religie, kunst en cultuur. Het Witte Kerkje Huis ter Heide

Vorming en Toerusting. Programma 2012-2013. Ontmoeting en verdieping van religie, kunst en cultuur. Het Witte Kerkje Huis ter Heide Vorming en Toerusting Programma 2012-2013 Ontmoeting en verdieping van religie, kunst en cultuur Het Witte Kerkje Huis ter Heide In het seizoen 2012-2013 zet Het Witte Kerkje de traditie van Vorming &

Nadere informatie

Dubbelspel. Alan Durant

Dubbelspel. Alan Durant Dubbelspel Dubbelspel maakt deel uit van de Schaduw-reeks van Lezen voor Iedereen/Uitgeverij Eenvoudig Communiceren. De Schaduw-reeks is een serie spannende verhalen voor jongeren. Lezen voor Iedereen/Uitgeverij

Nadere informatie

De Nederlandse geschiedenis vanuit een onverwachte hoek. Willem van Oranje

De Nederlandse geschiedenis vanuit een onverwachte hoek. Willem van Oranje De Nederlandse geschiedenis vanuit een onverwachte hoek Willem van Oranje Willem van Oranje Wij brengen een muzikaal theaterstuk over prins Willem van Oranje. Tijdens deze familievoorstelling blikt de

Nadere informatie

Verhaal van verandering

Verhaal van verandering Belgische Ashoka Fellow Ashoka : Kun je ons iets vertellen over je familie en waar je bent opgegroeid? Ingrid : Ik ben opgegroeid in Antwerpen, een belangrijke stad in Vlaanderen, België. Ik heb een oudere

Nadere informatie

Maar blijkbaar had niemand gedacht dat ik ooit zou vertrekken want de reacties op die aankondiging waren verrast, ontroerend en hartverwarmend.

Maar blijkbaar had niemand gedacht dat ik ooit zou vertrekken want de reacties op die aankondiging waren verrast, ontroerend en hartverwarmend. 2010 12 13 afscheid Westergasfabriek VERTREK Alles is tijdelijk. Zo ben ik hier begonnen, tijdelijk. Dat in dit geval tijdelijkheid 18 jaar duurt, had ik niet voorzien. Maar afgezet tegen de leeftijd van

Nadere informatie

EEN PRINS WORDT EEN HERDER

EEN PRINS WORDT EEN HERDER Bijbel voor Kinderen presenteert EEN PRINS WORDT EEN HERDER Geschreven door: Edward Hughes Illustraties door: M. Maillot en Lazarus Aangepast door: E. Frischbutter en Sarah S. Vertaald door: Erna van Barneveld

Nadere informatie

Neem nu even tijd om de Heilige Geest te vragen je te helpen bij deze studie en inzicht te geven in zowel het Woord als in je eigen leven.

Neem nu even tijd om de Heilige Geest te vragen je te helpen bij deze studie en inzicht te geven in zowel het Woord als in je eigen leven. Doel B: Relatie met Jezus de Koning : studenten ontwikkelen zich, vanuit een persoonlijke overtuiging, als leerling, vertrouweling en toegewijde volgeling van Jezus op elk terrein van hun leven. Doel van

Nadere informatie

IK OVERLEEFDE AUSCHWITZ

IK OVERLEEFDE AUSCHWITZ Ferenc Göndör IK OVERLEEFDE AUSCHWITZ Uitgeverij Eenvoudig Communiceren 3 Mijn vader Lang geleden kwam een jonge, joodse man naar het land Hongarije. Mohr Goldklang was zijn naam. Dat was mijn opa. Mohr

Nadere informatie

Bologna revisited. Door Robert Voorhamme

Bologna revisited. Door Robert Voorhamme Bologna revisited Door Robert Voorhamme Het decreet van 13 juli 1994 betreffende de hogescholen in Vlaanderen bracht een ganse fusiebeweging op gang tussen de hogescholen, waarbij de hogere kunstopleidingen,

Nadere informatie

Alles is in volle opbouw.

Alles is in volle opbouw. Alles is in volle opbouw. Duits paviljoen ook te zien op de vlgd dia Vlgd dia Hall van machines Oud Vlaanderen met het Belfort van Bethune(fr) Hoofdingang aan de Kortrijksesteenweg 2 dia s verder Het Duits

Nadere informatie

Christa de Bruijn-Schlicht Door het dansen leren mensen meer van zichzelf te laten zien

Christa de Bruijn-Schlicht Door het dansen leren mensen meer van zichzelf te laten zien Christa de Bruijn-Schlicht Door het dansen leren mensen meer van zichzelf te laten zien Toen ze achttien was, móest ze les gaan nemen. Maar al snel wilde ze niet meer van de dansvloer af. Christa de Bruijn-Schlicht

Nadere informatie

Latijn en Grieks in de 21ste eeuw

Latijn en Grieks in de 21ste eeuw Latijn en Grieks in de 21ste eeuw Kiezen voor Latijn en/of Grieks? Als leerling in het laatste jaar van de basisschool sta jij voor een belangrijke keuze. Welke studierichting moet je gaan volgen in het

Nadere informatie

Geelzucht. Toen pakte een vrouw mijn arm. Ze nam me mee naar de binnenplaats van het huis. Naast de deur van de binnenplaats was een kraan.

Geelzucht. Toen pakte een vrouw mijn arm. Ze nam me mee naar de binnenplaats van het huis. Naast de deur van de binnenplaats was een kraan. Geelzucht Toen ik 15 was, kreeg ik geelzucht. De ziekte begon in de herfst en duurde tot het voorjaar. Ik voelde me eerst steeds ellendiger worden. Maar in januari ging het beter. Mijn moeder zette een

Nadere informatie

Bachelor in de wijsbegeerte: 10 opties voor je toekomst

Bachelor in de wijsbegeerte: 10 opties voor je toekomst HOGER INSTITUUT VOOR WIJSBEGEERTE Bachelor in de wijsbegeerte: 10 opties voor je toekomst Combineer filosofie met een andere opleiding (rechten, sociologie, psychologie, geschiedenis ) Beste (toekomstige)

Nadere informatie

jij ontdekt... jouw passie voor Luistercursussen Klassiek cursusaanbod 2015-2016 www.ontdekscala.nl muziek Centrum voor de Kunsten

jij ontdekt... jouw passie voor Luistercursussen Klassiek cursusaanbod 2015-2016 www.ontdekscala.nl muziek Centrum voor de Kunsten jij ontdekt... muziek jouw passie voor Luistercursussen Klassiek cursusaanbod 2015-2016 Centrum voor de Kunsten www.ontdekscala.nl Luistercursussen Klassieke Muziek Al sinds vele jaren geven een tweetal

Nadere informatie

Professionele Masters. Uitgangspunten verdere uitbouw aanbod professionele masters

Professionele Masters. Uitgangspunten verdere uitbouw aanbod professionele masters Professionele Masters Uitgangspunten verdere uitbouw aanbod professionele masters Professionele Masters Uitgangspunten verdere uitbouw aanbod professionele masters Inhoud 5 Voorwoord 7 Inleiding 8 Professionele

Nadere informatie

Vandaag een Bijzondere Dag: Feest van de Vlaamse Gemeenschap

Vandaag een Bijzondere Dag: Feest van de Vlaamse Gemeenschap 11 juli Vakantieoefeningen Vandaag een Bijzondere Dag: Feest van de Vlaamse Gemeenschap Bijbelhoekje: het verhaal van de verloren zoon. Deel 5. Lees het verhaal, dan kun je de vraagjes oplossen. Er wordt

Nadere informatie

MEMORANDUM. voor het beleid op politiek en academisch vlak

MEMORANDUM. voor het beleid op politiek en academisch vlak MEMORANDUM voor het beleid op politiek en academisch vlak Academiseren? Laat het ons dadelijk goed doen! VIK-memorandum voor het beleid op politiek en academisch vlak. - 2 - De graad en het diploma van

Nadere informatie

Apenootje Rotterdams Philharmonisch Orkest

Apenootje Rotterdams Philharmonisch Orkest Apenootje U bezoekt met een groep een concert van het Rotterdams Philharmonisch Orkest in de Doelen. Voor veel kinderen kan het de eerste keer zijn dat ze een concert meemaken in de Doelen. Wij geven u

Nadere informatie

Strategieles Verbanden (Relaties en verwijswoorden) niveau A

Strategieles Verbanden (Relaties en verwijswoorden) niveau A Strategieles Verbanden (Relaties en verwijswoorden) niveau A Wat doe je in deze les? Bij Nieuwsbegrip lees je altijd een tekst met het stappenplan. Je gaat vaak op zoek naar verbanden in een tekst. Wat

Nadere informatie

De symfonie. Welke symfonie hoor je? Schrijf de juiste volgorde in de kaders bij de cd-hoezen.

De symfonie. Welke symfonie hoor je? Schrijf de juiste volgorde in de kaders bij de cd-hoezen. De symfonie Welke symfonie hoor je? Schrijf de juiste volgorde in de kaders bij de cd-hoezen. Welke van deze symfonieën spreekt je het meest aan en waarom? Welke van deze symfonieën spreekt je het minst

Nadere informatie

Morituri te salutant!

Morituri te salutant! Nieuwsbrief, 2015-Editie 1 Morituri te salutant! Zij die zullen sterven, groeten u! Onze kreet voor het nieuwe coroseizoen! Dat belooft alweer maar daarover straks meer. Eerst nog even nagenieten 3 jaar

Nadere informatie

Te huur HOOFDSTUK 4 WOORDEN. Kies het goede woord. 1 Ik woon in een flat op de vierde... a verdieping b appartement

Te huur HOOFDSTUK 4 WOORDEN. Kies het goede woord. 1 Ik woon in een flat op de vierde... a verdieping b appartement 51 51 HOOFDSTUK 4 Te huur WOORDEN 1 1 Ik woon in een flat op de vierde.... a verdieping b appartement 2 Het is een rijtjeshuis met een grote woonkamer en drie.... a tuinen b slaapkamers 3 Mijn woonkamer

Nadere informatie

AP-Hogeschool- Koninklijk Conservatorium Antwerpen Wie is wie 2014-2015 1

AP-Hogeschool- Koninklijk Conservatorium Antwerpen Wie is wie 2014-2015 1 AP-Hogeschool- Koninklijk Conservatorium Antwerpen Wie is wie 2014-2015 1 WIE IS WIE Directie Hoofd School of Arts Freddy Marien Afspraken via Jodka Crabbe jodka.crabbe@ap.be 03 244 18 05 Departementssecretaris

Nadere informatie

Klein Kontakt. Jarigen in april - A -

Klein Kontakt. Jarigen in april - A - - A - Klein Kontakt Hallo allemaal, vanaf de Brugslootweg komen deze keer de puzzels, verhalen en kleurplaten voor jullie. Margreet (de moeder van Jesse) heeft het estafettestokje aan mij doorgegeven en

Nadere informatie

Mevrouw de voorzitter, Mijnheer de voorzitter, Waarde collega s, Geachte genodigden, Dames en heren

Mevrouw de voorzitter, Mijnheer de voorzitter, Waarde collega s, Geachte genodigden, Dames en heren Speech 73 Roger/ Mark DW TOESPRAAK DOOR KRIS PEETERS VLAAMS MINISTER-PRESIDENT EN VLAAMS MINISTER VAN INSTITUTIONELE HERVORMINGEN, HAVENS, LANDBOUW, ZEEVISSERIJ EN PLATTELANDSBELEID EERSTESTEENLEGGING

Nadere informatie

Boek 1 De jongen in de gestreepte pyjama

Boek 1 De jongen in de gestreepte pyjama Boek 1 De jongen in de gestreepte pyjama Zakelijke gegevens: 1. Titel van het boek: De jongen in de gestreepte pyjama. 2. Het boek heeft geen ondertitel. 3. De auteur van het boek is John Boyne 4. Het

Nadere informatie

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen,

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Het zijn wonderlijke verhalen, de verhalen rond de geboorte van Jezus: Maria, die zwanger is door de heilige Geest, Jozef, die in een droom een engel

Nadere informatie

www.queridokinderboeken.nl

www.queridokinderboeken.nl www.queridokinderboeken.nl Copyright 2013 Joke van Leeuwen Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt, in enige vorm of op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke

Nadere informatie

Examen VMBO-KB 2015. Arabisch CSE KB. tijdvak 1 woensdag 27 mei 13.30 15.30 uur. Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage.

Examen VMBO-KB 2015. Arabisch CSE KB. tijdvak 1 woensdag 27 mei 13.30 15.30 uur. Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage. Examen VMBO-KB 05 tijdvak woensdag 7 mei 3.30 5.30 uur Arabisch CSE KB Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage. Beantwoord alle vragen in de uitwerkbijlage. Dit examen bestaat uit 4 vragen. Voor dit examen

Nadere informatie

Groep 2: De symbolen van België. Bron 2.1. De naam België/Belgique: (uit: Dossier De Belgische Revolutie, 1, De Standaard, p. 2)

Groep 2: De symbolen van België. Bron 2.1. De naam België/Belgique: (uit: Dossier De Belgische Revolutie, 1, De Standaard, p. 2) Bron 2.1. De naam België/Belgique: (uit: Dossier De Belgische Revolutie, 1, De Standaard, p. 2) Vragen: a) Naar welk stukje geschiedenis verwijst de naam België? b) Is de keuze voor deze naam juist? Bron

Nadere informatie

Je wil studeren aan een hogeschool of universiteit. Op het internet kan je hierover alle informatie vinden die je nodig hebt.

Je wil studeren aan een hogeschool of universiteit. Op het internet kan je hierover alle informatie vinden die je nodig hebt. EEN OPLEIDING KIEZEN Je wil studeren aan een hogeschool of universiteit. Op het internet kan je hierover alle informatie vinden die je nodig hebt. Wat moet je doen? 1. Lees de instructie en de zoektips

Nadere informatie

Paasviering 2014. Vandaag sluiten we het project Schatzoekers af en vieren we het feest van de opstanding.

Paasviering 2014. Vandaag sluiten we het project Schatzoekers af en vieren we het feest van de opstanding. Welkom Vandaag sluiten we het project Schatzoekers af en vieren we het feest van de opstanding. Gebed (groep 6) Lieve God, we zijn hier bij elkaar gekomen om Pasen te vieren het feest van de opstanding

Nadere informatie

Het verhaal van William Booth

Het verhaal van William Booth Lesmateriaal bij Het verhaal van William Booth Inhoudsopgave Geroepen om te dienen woordzoeker 3 Graaf in het verhaal! 4 Graaf dieper 5 Gods weg doolhof 6 Nieuw leven interview 7 Het Leger des Heils verspreid

Nadere informatie

Een mysterieuze uitnodiging

Een mysterieuze uitnodiging Een mysterieuze uitnodiging Het begon allemaal op een avond in september. Ik had net een nieuw artikel ingeleverd bij De Wakkere Muis, de krant van mijn broer, Geronimo Stilton. Het was een nogal eenvoudig

Nadere informatie

Een buik van wol. Tom! Tom! Cato kwam hard aan rennen. En zei: vandaag word mevr. Catharina. 90 jaar en ik wil haar een heel mooi cadeau

Een buik van wol. Tom! Tom! Cato kwam hard aan rennen. En zei: vandaag word mevr. Catharina. 90 jaar en ik wil haar een heel mooi cadeau Een buik van wol. Tom! Tom! Cato kwam hard aan rennen En zei: vandaag word mevr. Catharina 90 jaar en ik wil haar een heel mooi cadeau Geven. Ja maar wat zei Tom. Umm wacht ik Weet het zei Cato een herinnering.

Nadere informatie

Het is een grote eer om u hier in het Errera Huis, de officiële. residentie van de Vlaamse Regering, te mogen verwelkomen. Dit

Het is een grote eer om u hier in het Errera Huis, de officiële. residentie van de Vlaamse Regering, te mogen verwelkomen. Dit Donderdag 2 februari 2012 Welkomstwoord JOKE SCHAUVLIEGE VLAAMS MINISTER VAN LEEFMILIEU, NATUUR EN CULTUUR Ontmoeting Chinese minister van Cultuur Cai Wu - Errera, Brussel Zeer geachte collega, minister

Nadere informatie

Openingstoespraak academiejaar 2008-2009 Bert HOOGEWIJS, algemeen directeur (25 september 2008) Om De Kwaliteit

Openingstoespraak academiejaar 2008-2009 Bert HOOGEWIJS, algemeen directeur (25 september 2008) Om De Kwaliteit Openingstoespraak academiejaar 2008-2009 Bert HOOGEWIJS, algemeen directeur (25 september 2008) Om De Kwaliteit Mijnheer de minister Mijnheer de voorzitter en leden van de raad van bestuur en het bestuurscollege

Nadere informatie

100 jaar geleden. t Is Oorlog! Een lesmap voor het vierde, vijfde en zesde leerjaar, door juffrouw Anita en de papa van Anna.

100 jaar geleden. t Is Oorlog! Een lesmap voor het vierde, vijfde en zesde leerjaar, door juffrouw Anita en de papa van Anna. 100 jaar geleden t Is Oorlog! Een lesmap voor het vierde, vijfde en zesde leerjaar, door juffrouw Anita en de papa van Anna. t Is oorlog! Binderveld, Kozen, Nieuwerkerken en Wijer 100 jaar geleden is een

Nadere informatie

Dharma DE WARME CHARME VAN

Dharma DE WARME CHARME VAN REPORTAGE Dharma DE WARME CHARME VAN Het enthousiast kloppend hart van Kortrijk heeft er sinds kort een uniek adresje bij. Met Bed&Breakfast Dharma maakt gastvrouw Linda haar droom waar en garandeert ze

Nadere informatie

lesmap Wortel van Glas HETGEVOLG Wortel van Glas 16+

lesmap Wortel van Glas HETGEVOLG Wortel van Glas 16+ Wortel van Glas 16+ Naast de reguliere producties is en blijft het werk met en voor moeilijke doelgroepen een absolute noodzaak voor Stefan Perceval. Binnen dat kader presenteren we ook Wortel van Glas,

Nadere informatie

Op reis door het rijk der Letteren en der Godgeleerdheid

Op reis door het rijk der Letteren en der Godgeleerdheid History Christiane Simone Stadie Op reis door het rijk der Letteren en der Godgeleerdheid Herinneringen van mijne academiereis in 1843 (Abraham Des Amorie van der Hoeven Jr.) Seminar paper Christiane

Nadere informatie

De twee zaken waarover je in dit boek kunt lezen, zijn de meest vreemde zaken die Sherlock Holmes ooit heeft opgelost.

De twee zaken waarover je in dit boek kunt lezen, zijn de meest vreemde zaken die Sherlock Holmes ooit heeft opgelost. Sherlock Holmes was een beroemde Engelse privédetective. Hij heeft niet echt bestaan. Maar de schrijver Arthur Conan Doyle kon zo goed schrijven, dat veel mensen dachten dat hij wél echt bestond. Sherlock

Nadere informatie

Verder studer e n. Zoek de zeven verschillen: bachelor en master

Verder studer e n. Zoek de zeven verschillen: bachelor en master Verder studer e n Zoek de zeven verschillen: bachelor en master Alles over bachelors en masters Ministerie van de Vlaamse Gemeenschap Beleidsdomein Onderwijs Vorming www.hogeronderwijsregister.be Awel,

Nadere informatie

WIJ zijn hier gekomen niet alleen om jullie en alle anderen hier te

WIJ zijn hier gekomen niet alleen om jullie en alle anderen hier te SAMENVATTING VAN DE REDEVOERINGEN GEHOUDEN VOOR DE JEUGD IN SURINAME EN DE NEDERLANDSE ANTILLEN Willemstad, 19 oktober 1955, Oranjestad, 22 oktober 1955. Paramaribo, 5 november t 955 WIJ zijn hier gekomen

Nadere informatie

Ze mogen haar zo niet laten afzien

Ze mogen haar zo niet laten afzien Ze mogen haar zo niet laten afzien AFSCHEIDSBRIEF VERKLAART WAAROM 74 JARIGE MET DEMENTERENDE VROUW UIT LEVEN STAPT Baert Marc Geen dag langer kon hij aanzien hoe de 75 jarige vrouw met wie hij zovele

Nadere informatie

stamcelonderzoek eiceldonatie van tot Een ethische reflectie over de vermarkting van het vrouwelijke lichaam congres

stamcelonderzoek eiceldonatie van tot Een ethische reflectie over de vermarkting van het vrouwelijke lichaam congres van stamcelonderzoek tot eiceldonatie Een ethische reflectie over de vermarkting van het vrouwelijke lichaam congres Zaterdag 8 december 2007 Hof van Liere Stadscampus Universiteit Antwerpen Op zaterdag

Nadere informatie

LES 10. Sluipaanval. Doe Lees 1 Samuël 24.

LES 10. Sluipaanval. Doe Lees 1 Samuël 24. LES Sluipaanval Ben je wel eens gepest? Is er iemand die altijd vervelend tegen jou doet? Heb je ooit geprobeerd om die persoon terug te pakken? (Zie 1 Samuël 24; Patriarchen en Profeten, blz. 603-615)

Nadere informatie

Speech tijdens opening tentoonstelling Oorlog! Van Indië tot Indonesië 1945-1950, Bronbeek.

Speech tijdens opening tentoonstelling Oorlog! Van Indië tot Indonesië 1945-1950, Bronbeek. Speech tijdens opening tentoonstelling Oorlog! Van Indië tot Indonesië 1945-1950, Bronbeek. 19 februari 2015 Goedemiddag, Ik ben heel blij met deze tentoonstelling. Als dochter van een oorlogsvrijwilliger

Nadere informatie

DE FAMILIE VAN LOON 130 _

DE FAMILIE VAN LOON 130 _ DE FAMILIE VAN LOON Mooi idee: je familie en huis jarenlang laten portretteren door schilders en fotografen. De roemrijke familie Van Loon uit Amsterdam deed dat. De indrukwekkende stapel familieportretten

Nadere informatie

Achtergrond van het onderzoek:

Achtergrond van het onderzoek: Bureau van de Europese Unie voor de Grondrechten (FRA) MEMO / 26 januari 2010 De Holocaust bezien vanuit mensenrechtenperspectief: het eerste EU-brede onderzoek naar Holocaust-onderwijs en mensenrechtenonderwijs

Nadere informatie

Aanvraagdossier master en master-na-master opleidingen

Aanvraagdossier master en master-na-master opleidingen Master en master-na-master opleidingen Lees eerst zorgvuldig onderstaande informatie: Alle aanvragen worden behandeld door de Dienst Inschrijvingen. Dit neemt ongeveer twee maanden in beslag. We vragen

Nadere informatie

LES 13. Oorlogen, oorlogen en nog eens oorlogen. Lees. Lees "Oorlogen, oorlogen en nog eens. Schrijf de power text op een kaart of een

LES 13. Oorlogen, oorlogen en nog eens oorlogen. Lees. Lees Oorlogen, oorlogen en nog eens. Schrijf de power text op een kaart of een LES Oorlogen, oorlogen en nog eens oorlogen Heb je wel eens ruzie gehad? Misschien heb je geschreeuwd tegen je broer of zus. Of was je boos op iemand op school. Of misschien heb je twee mensen zien vechten.

Nadere informatie

Zendingsmoment voor het sterzingen, opgebouwd rond Mt. 2, 1-12

Zendingsmoment voor het sterzingen, opgebouwd rond Mt. 2, 1-12 Pagina 1 Didactisch materiaal Affiche, sterreflectoren, veiligheidsjasjes, van het sterzingen Projectfiche sterzingen 2015 Verkleedmateriaal voor Driekoningen CD met sterzangerslied Teksten van de liederen

Nadere informatie

V L A A M S P A R L E M E N T

V L A A M S P A R L E M E N T V L A A M S P A R L E M E N T Commissie voor Onderwijs, Vorming, Wetenschap en Innovatie C020-OND02 Zitting 2008-2009 9 oktober 2008 Vraag om uitleg van mevrouw Kathleen Helsen tot de heer Frank Vandenbroucke,

Nadere informatie

Deel het leven Johannes 13:1-20 8 maart 2015 Thema 7: Geroepen om te dienen

Deel het leven Johannes 13:1-20 8 maart 2015 Thema 7: Geroepen om te dienen Preek Gemeente van Christus, Wat heeft je geloof te maken met de afwas? Wat een vreemde vraag is dat! Geloof en afwas, hebben die iets met elkaar te maken dan? Bij geloof denk je aan naar de kerk gaan,

Nadere informatie

E C C E H O M O. Weekoverweging. Ziet de mens *** in de oorsprong werd de mens twee om door lichamelijke eenwording nieuwe mensen voort te brengen

E C C E H O M O. Weekoverweging. Ziet de mens *** in de oorsprong werd de mens twee om door lichamelijke eenwording nieuwe mensen voort te brengen WEEK 18 1 Weekoverweging E C C E H O M O Ziet de mens *** in de oorsprong werd de mens twee om door lichamelijke eenwording nieuwe mensen voort te brengen in de ontplooiing worden mensen twee om door geestelijke

Nadere informatie

Met regelmaat komt ik nog in de Ooster. Als ik naar deze Oosterkerkgemeente kijk, dan zie ik een zeer levendige gemeenschap.

Met regelmaat komt ik nog in de Ooster. Als ik naar deze Oosterkerkgemeente kijk, dan zie ik een zeer levendige gemeenschap. Verkondiging Een icoon met een groot rood veld. Een vurig veld in de vorm van een lindeblad het vuur dat overal heen kan waaien. Dat is de verbeelding van deze icoon uit de tweede helft van de zestiende

Nadere informatie

chevy stevens bij uitgeverij cargo

chevy stevens bij uitgeverij cargo Onwetend chevy stevens bij uitgeverij cargo Vermist Chevy Stevens Onwetend Vertaald door Paul Witte 2011 de bezige bij amsterdam Cargo is een imprint van uitgeverij De Bezige Bij, Amsterdam Copyright 2011

Nadere informatie

Dames en heren, Intro (academische kwartiertje)

Dames en heren, Intro (academische kwartiertje) Openingstoespraak van de Nederlandse staatssecretaris van Onderwijs, Mark Rutte, op de eerste dag van de conferentie Designing policies for mobile students in Noordwijk op 11 oktober 2004, om 9.30 uur

Nadere informatie

Het Onderzoek. Laura Koopman Groep 7 woensdag 5 maart 2014 HET ONDERZOEK

Het Onderzoek. Laura Koopman Groep 7 woensdag 5 maart 2014 HET ONDERZOEK Het Onderzoek Laura Koopman Groep 7 woensdag 5 maart 2014 HET ONDERZOEK Inhoud In deze hoofdstukken is mijn werkstuk verdeeld: 1.Christiaan Huygens blz: 4 2.Antonie van Leeuwenhoek blz: 6 3.De beschrijving

Nadere informatie

Kijkwijzer HAVO / VWO. Joep Nicolas. 11 juni 2014 t/m 11 januari 2015. Pierre Cuypersstraat 1, 6041 XG Roermond, 0475 359102, www.cuypershuis.

Kijkwijzer HAVO / VWO. Joep Nicolas. 11 juni 2014 t/m 11 januari 2015. Pierre Cuypersstraat 1, 6041 XG Roermond, 0475 359102, www.cuypershuis. Kijkwijzer HAVO / VWO Joep Nicolas 11 juni 2014 t/m 11 januari 2015 Pierre Cuypersstraat 1, 6041 XG Roermond, 0475 359102, www.cuypershuis.nl Welkom in het Cuypershuis Het museumgebouw is een uniek complex

Nadere informatie

VRAGEN BIJ DE COMPETENTIES

VRAGEN BIJ DE COMPETENTIES ONDERWIJSMAGAZIJN VOOR LOB VRAGEN BIJ DE COMPETENTIES Landelijk Stimuleringsproject LOB in het mbo VRAGEN BIJ ONTDEK COMPETENTIES JE PASSIE MOTIEVEN INLEIDING In LOB-trainingen en tijdens gesprekken met

Nadere informatie

Hooggeëerd publiek. Twee eeuwen circus in Nederland. Nederlands Centrum voor Volkscultuur en Stichting Jaar van het Circus

Hooggeëerd publiek. Twee eeuwen circus in Nederland. Nederlands Centrum voor Volkscultuur en Stichting Jaar van het Circus 1 Nederlands Centrum voor Volkscultuur en Stichting Jaar van het Circus Hooggeëerd publiek Twee eeuwen circus in Nederland Het Jaar van het Circus is door het Nederlands Centrum voor Volkscultuur, de Vereniging

Nadere informatie

World soundtrack AwArds REPUTATIESCAN

World soundtrack AwArds REPUTATIESCAN World soundtrack AwArds REPUTATIESCAN STAPPENPLAN REPUTATIESCAN EN WEBCARE SENTIMENTANALYSE Sentiment positief Sentiment neutraal Sentiment negatief Zowel bij sentiment positief, neutraal als negatief

Nadere informatie

Boek en workshop over het verlies van een broer of zus. Een broertje dood. Door Corine van Zuthem

Boek en workshop over het verlies van een broer of zus. Een broertje dood. Door Corine van Zuthem Het overlijden van een broer of zus is een ingrijpende gebeurtenis. Toch wordt het onderwerp in de rouwliteratuur doodgezwegen. Tot verbazing van Minke Weggemans. De pastoraal therapeute schreef er daarom

Nadere informatie

De Tuin. der Lusten. Het is een psychische werkelijkheid, wat je daar ziet gaat over jou

De Tuin. der Lusten. Het is een psychische werkelijkheid, wat je daar ziet gaat over jou 22 BOVENBOUW De Tuin der Lusten TEKST EVELIEN NIJEBOER BEELD JEROEN BOSCH Uren kan je kijken naar dit schilderij van Jeroen Bosch. Niet alleen omdat er zoveel op staat, maar ook omdat al die taferelen

Nadere informatie

Door Ruben Willemsen, groep 6

Door Ruben Willemsen, groep 6 Door Ruben Willemsen, groep 6 1 Hoofdstuk 1: Inleiding Hoofdstuk 2: Geschiedenis Hoofdstuk 3: Musical Hoofdstuk 4: Hoe wordt de Musical gemaakt Hoofdstuk 5: In het theater Hoofdstuk 6: Het leven van een

Nadere informatie

Fictiedossier Op blote voeten Maren Stoffels

Fictiedossier Op blote voeten Maren Stoffels Fictiedossier Op blote voeten Maren Stoffels Mariska Wijlens Klas 3T2 Docent: Mevrouw Scholten 1. Zakelijke gegevens Titel: Op blote voeten Auteur: Maren Stoffels Uitgever: Leopold Jaar van verschijnen:

Nadere informatie

Gent 24b. De Predikherenlei anno 1820 door de Hollandse soldaat Wynantz. Onderbergen. Het pand van de Dominicanen. Predikherenlei

Gent 24b. De Predikherenlei anno 1820 door de Hollandse soldaat Wynantz. Onderbergen. Het pand van de Dominicanen. Predikherenlei De Predikherenlei anno 1820 door de Hollandse soldaat Wynantz Gent 24b Onderbergen. Het pand van de Dominicanen Predikherenlei Rue de la Valléé nr 40 /Onderbergen Onderbergen nr 57 in 1940 Tweede gedeelte

Nadere informatie

Als paarden konden spreken

Als paarden konden spreken Als paarden konden spreken Eerste druk, maart 2012 2012 Julie Beirens isbn: 978-90-484-2338-5 nur: 285 Uitgever: Free Musketeers, Zoetermeer www.freemusketeers.nl Hoewel aan de totstandkoming van deze

Nadere informatie

Groot in kleinschalig werken

Groot in kleinschalig werken Groot in kleinschalig werken Groter worden omdat je kleinschalig wilt werken. Deze schijnbare tegenstelling ligt aan de basis van de fusie van KVV en NZR. Bestuurders Ids Thepass en Marc Scholten blikken

Nadere informatie

Vrijdag 1 april 2011 Toespraak van JOKE SCHAUVLIEGE VLAAMS MINISTER VAN LEEFMILIEU, NATUUR EN CULTUUR. Officiële Opening Studio Alijn - Gent

Vrijdag 1 april 2011 Toespraak van JOKE SCHAUVLIEGE VLAAMS MINISTER VAN LEEFMILIEU, NATUUR EN CULTUUR. Officiële Opening Studio Alijn - Gent Vrijdag 1 april 2011 Toespraak van JOKE SCHAUVLIEGE VLAAMS MINISTER VAN LEEFMILIEU, NATUUR EN CULTUUR Officiële Opening Studio Alijn - Gent Mijnheer de burgemeester, meneer de schepen, Dames en heren,

Nadere informatie