Appris par corps Compagnie Un Loup pour l homme

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Appris par corps Compagnie Un Loup pour l homme"

Transcriptie

1 Appris par corps Compagnie Un Loup pour l homme Soesja Pijlman Master Kunst Educatie Docent: Drs. B. C. van der Sluijs 1

2 1. Inleiding Mijn fascinatie en liefde voor het circus is niet ontstaan door het circus te bezoeken en betoverd te raken door prachtige beelden. Mijn enthousiasme voor circus ontstond door zelf aan de slag te gaan met circusdisciplines. Als klein meisje maakte ik via het Rotterdamse jeugdvakantiepaspoort kennis met jeugdcircus Rotjeknor. Het beoefenen van circusdisciplines maakte een hoop in mij los. Leper en van Maele beschrijven dit mooi in hun boek 'Circus op school': Balanceren op je handen, fietsen op een fiets met één wiel, jezelf presenteren aan het publiek, dat doe je niet zomaar even. Daar gaat een proces van 'vallen en opstaan' aan vooraf. Een proces dat gepaard gaat met gevoelens van frustratie -dat lukt me nooit-, soms angst -oei wat hoog- en de kick van de overwinning op jezelf -kijk, het lukt!-. Stap voor stap steeds een beetje verder komen en aangesproken worden op wat je kunt, het zelfvertrouwen groeit. Elke jongere krijgt waardering, schouderklopjes en applaus, elke jongere voor zijn eigen prestatie. De jongeren kiezen zelf welke uitdaging ze willen aangaan en worden aangespoord elkaar te inspireren. Moed om het te proberen en de moed om het te laten zien aan elkaar of aan het publiek wordt beloond met applaus. En dat geeft weer nieuwe moed, motiveert om door te gaan, grenzen te verleggen en een nieuwe uitdaging aan te gaan. Circus moedigt motivatie, doorzettingsvermogen, zelfvertrouwen en zelfwaardering aan en geeft plezier. (Leper & van Maele, 2001, p 43). 1.1 Definitie van circus Hoewel circus veel verschillende vormen kent, denkt men doorgaans aan Van Dales omschrijving: cir cus (het; o; meervoud: circussen) 1 tent waarin voorstellingen met dressuur, acrobatiek enz. worden gegeven De definitie waar ik in dit document vanuit ga als ik over circus spreek, is die van Goudard, Perrin en Boura. Zij omschrijven circuskunst als een moderne kunst waarbij de uitvoerder fysieke vaardigheden en lichamelijke expressie aanwendt om een artistieke prestatie te leveren (Leper & van Maele, 2001, p 18). 1.2 Motivatie Dankzij het jeugdcircus (en enthousiaste medewerking van mijn ouders) ben ik steeds meer circusvoorstellingen gaan bezoeken: van het traditionele kerstcircus in AHOY tot het vernieuwende gezelschap Les 7 doigts de la main (CAN) en van straatshows als die van Circ'ulation Locale (BE) tot het wereldberoemde Cirque du Soleil (CAN). In de loop der jaren groeide 'circus' van leuke activiteit op zaterdagochtend, via uit de hand gelopen hobby en de droom om er mijn vak van te maken tot een professionele carrière. Door veel voorstellingen te bekijken, er over te praten met studiegenoten, docenten, collega's en cultuurliefhebbers en ze te analyseren heb ik veel geleerd over het circusvak en podiumkunsten. Een vrij recente ontwikkeling is dat circus ook in theaters te zien is. Dit is in Nederland pas een jaar of vijftien het geval. De circusvoorstellingen die in het theater te zien zijn, wijken af van het traditionele circus: Geen piste, zaagsel, geen dieren. Er worden pogingen gedaan circusdisciplines te combineren met (podium)kunsten als dans, mime, muziek en videokunst. Ik gebruik het woord pogingen, omdat het zelden lukt de disciplines dusdanig te combineren dat ze elkaar versterken en samen tot een hogere vorm van kunst komen. In een interview in Courant 97, het driemaandelijkse magazine van Vlaams Theater Instituut, dat speciaal gewijd is aan het nieuwe circus, laten theatermaker Arne Sierens en directeur van het Vlaamse Circuscentrum Koen Allary (BE) zich hier over uit. Sierens: Er is een hele generatie circusartiesten die zegt 'laten we eens een voorstelling van vijftig minuten maken'. Dan gaat het vaak maar over één discipline en rekken ze hun kunstjes met een theatraal verhaaltje en allerlei multimedia. Terwijl het waarachtige metier, het jarenlange verfijnen van een act, verwatert. Het enige wat ik zie is dat de acts langer worden en zeker niet interessanter. Je krijgt veertig minuten slecht patronagetoneel en tien minuten knap circus. De cross-over moet in de artiest zelf zitten, anders werkt het niet. Kijk naar een circusartiest als Johann Le Guillerme van Cirque Ici: die denkt als een theatermaker, beweegt als een danser. Hij doet het er niet bewust om, hij is gewoon zo. Allary vult aan: Wanneer het theater naar het circus kijkt, beseft het dat er een aantal technische aspecten zijn die je moet verwerven. Koorddansen, jongleren: dat vraagt om metier, om training. Omgekeerd heerst er in het circus de valse perceptie dat dans en theater gemakkelijk te integreren zijn. Maar het theater vergt evenzeer stielkennis. Acteren is een metier. Vaak is het rampzalig als een circusartiest acteert. Hij brengt wel zijn act, maar trekt niet zijn wereld binnen. Slechts één voorstelling zag ik, waarbij ik de pogingen tot combineren van verschillende disciplines volledig geslaagd vond: Appris par corps van Compagnie Un loup pour l'homme. In 2009 schreef ik er een recensie over voor Circusmagazine De Piste: 2

3 Compagnie Un Loup pour l'homme - Appris par corps Het Frans/Canadese Compagnie Un Loup pour l'homme werd in november 2007 door producent Gerrit Reus van Big Top BV ontdekt op circustheaterfestival Theater op de markt te Neerpelt, België. Reus concludeerde destijds dat 'dit juweeltje' in de Nederlandse theaters te zien zou moeten zijn. Maart jl. was het zo ver: Onder de vleugels van Big Top BV vertoonde het duo Alex en Fred van Compagnie Un Loup pour l'homme hun voorstelling Appris par Corps (lichaamstaal) twaalf maal op Nederlandse bodem (o.a. in de Stadsschouwburg Utrecht en Theater aan 't Spui te Den Haag). Alexandre Fray uit Frankrijk en Frederic Arsenault uit Quebec, beiden hand-op-hand acrobaat, ontmoetten elkaar in 2005 na een gedegen circusopleiding. De twee delen de droom om de grenzen van het circus te verleggen. Hun voorstelling Appris par corps, geregisseerd door Arnaud Anckaert, is mede geïnspireerd op een fragment uit De meteoren van de Franse schrijver Michel Tournier: "Verneem het wonder en realiseer je wat het inhoudt; ieder mens heeft aanvankelijk een tweelingbroer. Elke zwangere vrouw draagt in haar schoot twee kinderen. Maar de sterkste kan de aanwezigheid van een broer met wie hij alles moet delen niet verdragen. Hij wurgt hem in de buik van zijn moeder en als hij hem heeft gewurgd eet hij hem op, waarna hij alleen ter wereld komt, bezoedeld door die oermisdaad, veroordeeld tot eenzaamheid en gebrandmerkt door zijn monsterlijke postuur. (...) Alleen wij, hoor je me, alleen wij zijn onschuldig. Alleen wij kwamen hand in hand ter wereld, met een broederlijke glimlach op de lippen." De twee jonge mannen slaagden er goed in de toeschouwers met originele acrobatiek, dansante bewegingen en een sterke presence mee te voeren in hun intieme relatie en de bijbehorende emoties: ze werkten samen, duwden elkaar weg, veegden het zweet van elkaars voorhoofd en lieten zien elkaar letterlijk blind te vertrouwen. Dat er sterk meegeleefd werd met de personen op het toneel was duidelijk merkbaar: regelmatig klonken er verschrikte kreten, zuchten van verlichting, doodse stiltes en bewonderende ooo's en aaa's vanaf de tribune. Uit het kleine aantal klassieke hand-op-hand trucs dat de jonge mannen vertoonden, sprak een hoogwaardig acro-technisch niveau. Met hun creatieve vondsten lieten ze zien dat ook technisch eenvoudiger trucs of zelfs simpele bewegingen tot grootse verwondering kunnen leiden. Dit is nieuw circus zoals men nieuw circus graag ziet: niet louter het resultaat van improviseren en experimenteren met (voor het circus) ongebruikelijke objecten en bewegingen, geen willekeurige poging tot het samenvoegen van circustechnieken met spel en dans, maar een adembenemende voorstelling over de relatie tussen twee mensen die je vastgrijpt en vijftig minuten lang niet meer loslaat. Een stuk dat geen seconde teveel of te weinig bevat. (Pijlman, De Piste, april 2009) Met de filosofische kennis van nu kan ik zeggen dat ik Appris par corps als subliem heb ervaren. Ik maakte kennis met het begrip 'subliem' in het boek 'Maar is het kunst?' van Cynthia Freeland. Freeland beschrijft daarin hoe Kant en Freud het begrip 'subliem' uitleggen. Mijn 'sublieme ervaring' laat zich het beste omschrijven door een passage uit Edmund Burke's A Philosophical Enquiry into the Origin of Our Ideas of the Sublime and Beautiful (een filosofisch onderzoek naar de oorsprong van onze denkbeelden over het sublieme en het schone): De hartstocht die wordt veroorzaakt door het grote en sublieme in de natuur, waar deze oorzaken hun grootste kracht uitoefenen, is de verbazing. De verbazing is een toestand waarin alle bewegingen van de ziel zijn opgeschort door een zekere mate van ontzetting. In deze omstandigheden wordt de geest zo volledig in beslag genomen door het object dat hij niets anders kan overwegen, en bijgevolg ook niet kan nadenken over het object dat hem bezig houdt. Hierdoor ontstaat de grote macht van het sublieme, dat niet door redelijk denken wordt veroorzaakt, maar er aan voorafgaat, en ons met onweerstaanbare kracht meesleept. (Burke, 2004) Een grappige en opmerkelijke bijkomstigheid is dat de bedenkers, makers en spelers van Appris par corps, de acrobaten Alexander Fray en Frédéric Arsenault, elkaar hebben leren kennen tijdens de creatie van de voorstelling Les Sublimes van Compagnie Hendrick van der Zee (FR). Dit is mijn motivatie om dit essay aan dit 'kunstwerk' te wijden. Door middel van desk research en schriftelijk contact met Alexandre Fray heb ik onderzoek gedaan naar de voorstelling en het gezelschap. Ik heb ervoor gekozen om in dit document een aantal keer een originele, onvertaalde tekst van een andere auteur te citeren omdat ik van mening ben dat de citaten vertaald naar het Nederlands niet zo goed tot hun recht komen als in de oorspronkelijke taal. 2. De maker(s) Verderop in dit document zal ik Appris par corps onderwerpen aan een kritische kunstfilosofische analyse. Tot dat hoofdstuk zal ik niet over 'kunstenaars' spreken als de scheppers van deze voorstelling, maar over 'makers', zoals gebruikelijk is in de podiumkunsten. 3

4 2.1 Het gezelschap Appris par corps is de eerste voorstelling van Compagnie Un loup pour l'homme. De naam van het gezelschap is een verkorte versie van de uitdrukking 'L'homme est un loup pour l'homme', de Franse vertaling van het Latijnse 'homo homini lupus est': De mens is een wolf voor de mens. Titus Maccius Plautus ( v.c.), een Latijns blijspeldichter, was de eerste die de uitdrukking gebruikte. De Engelse filosoof Thomas Hobbes ( ) herintroduceerde het in zijn werk De Cive (Over de burger). Hobbes gaat uit van een denkbeeldige natuurtoestand (status hominum naturalis). Dit is een situatie waarin iedereen totaal vrij is omdat er geen interferentie van wetten is, maar waar de mens elke dag de dood vreest. Het is, zoals Hobbes in zijn werk De Cive zegt, een toestand van oorlog van allen tegen allen (een bellum omnium in omnes). Daarbij geldt: homo homini lupus est. Door geweld toe te passen kunnen mensen zich verrijken zonder zelf arbeid te hoeven verrichten. Mensen lopen dus altijd het gevaar dat anderen zich met geweld meester maken van hun producten, of dat anderen ze tot slaaf maken of zelfs doden. Door zelf sterker te zijn dan vijanden kan dat gevaar worden afgewend. Maar volgens Hobbes ontlopen mensen elkaar weinig in fysieke kracht, en ook zwakken zijn door list en bedrog in staat om van een sterkere te winnen. Zo ontstaat de natuurlijke toestand van de mens: een ononderbroken oorlog van allen tegen allen. (Wikipedia Thomas Hobbes) Voor mij betekent deze uitdrukking dat de mens geen specifieke vijand heeft, behalve zichzelf. Het gevaar zit in ons en geweld is een onderdeel van het menselijk wezen. Wij kozen voor de naam 'Un loup pour l'homme' vanwege deze betekenis, maar ook omdat mens en dier zo dicht bij elkaar staan in deze zin. 'Een mens zijn' veronderstelt een heleboel dingen. Wat doe ik met het wilde deel in mij? Dit wilde deel kan gevaarlijk zijn, maar ik heb het nodig, meer dan ik gedacht had. De relatie met het dier deel in ons ligt dichtbij de visie die we hebben op acrobatiek. De wolf kan verborgen zitten in je partner, maar kan ook verborgen zijn in jezelf, aldus Alexandre Fray. Compagnie Un loup pour l'homme wil met een authentieke vorm van acrobatiek een visie uitdragen: La compagnie de cirque Un loup pour l'homme, à travers sa pratique des portés acrobatiques, s'attache à défendre une vision de l'humanité faite d'êtres sociaux, différents autant que dépendants les uns des autres. Épris de puissance et de liberté, l'acrobate y apparaît sans cesse aux prises avec ses limites ; l'homme y révèle dans l'épreuve de sa relation à l'autre grandeur et faiblesses, la complexité de sa nature humaine. (www.unlouppourlhomme.com) Uit de naam en de visie van het gezelschap spreekt een fascinatie voor de medemens en de mensheid; hoe verhouden mensen zich tot elkaar? Un loup pour l'homme werd in 2005 opgericht door acrobaten Alexandre Fray en Frédéric Arsenault. Acrobatiek is een interessant middel om te onderzoeken hoe mensen zich tot elkaar verhouden: wat is wiens rol (wie draagt wie), hoe is het onderlinge vertrouwen, wie is de sterkste, wie is de slimste? Voor een hoogwaardig acrobatisch niveau is zowel een goed ontwikkeld fysiek als een goed ontwikkeld brein nodig. Een acrobaat moet begrijpen wat hij doet en moet doen om zich in bepaalde vaardigheden te bekwamen (lichaamsbewustzijn). Hij moet over doorzettingsvermogen beschikken en mentale weerbaarheid. Hij moet lichamelijk in vorm zijn, sterk en gespierd, en een goede coördinatie hebben om verschillende acrobatische vormen en vaardigheden uit te kunnen voeren. Een acrobaat worstelt met zijn eigen grenzen en onthult daarmee zijn grootheid en zwakheid: de complexiteit van zijn menselijke natuur. 2.2 De artiesten Frédéric (Fred) Arsenault werd geboren in Canada en beoefende tijdens zijn jeugd allerlei verschillende sporten; hockey, windsurfen, snowboarden... totdat hij circus ontdekte. In 2002 studeerde hij af als voltigeur (de boven, de vlieger) in hand-op-handacrobatiek aan de prestigieuze École Nationale des Cirque in Montréal (CAN). Samen met zijn porteur (de onder, de drager, de vanger) trad hij op op veel verschillende culturele evenementen in Quebec en Europa. Eind 2002 wonnen zij een belangrijke prijs op het festival La piste aux espoirs in Tournai (BE). Naar aanleiding daarvan werd hij door de Franse regisseur Guy Alloucherie gevraagd deel te nemen aan zijn productie Les Sublimes. Fred ging in op zijn uitnodiging en verhuisde naar Lille (FR). Ook Alexander Fray nam deel aan deze voorstelling. Nadat Fred's porteur geblesseerd raakte in 2004, vervolgde Fred zijn carrière met Alex. (www.unlouppourlhomme.com) De uit Frankrijk afkomstige Alexandre (Alex) Fray ontdekte zijn fascinatie voor fysiek contact met anderen gedurende de tien jaar dat hij judo beoefende. Dankzij positieve ervaringen met 4

5 straattheater besloot hij op latere leeftijd om een vooropleiding circus arts in Chambery te verkiezen boven de universiteit. Na de vooropleiding werd hij toegelaten tot bachelor opleiding van Europa's meest populaire circusschool: Centre National des Arts du Cirque in Châlons-en-Champagne (FR). Hier specialiseerde hij zich als porteur in hand-ophandacrobatiek. Kort na het afronden van de opleiding in 2003 stopte hij en zijn toenmalige acrobatiekpartner de samenwerking. Samen met de ervaringen die Alexandre opdeed bij het dansgezelschap van Syrtes, theatergezelschap Anamorphose en de circusfanfare Cheptel Aleïkoum was deze gebeurtenis bepalend voor zijn visie op acrobatiek. Geïnspireerd door twee shows die Frédéric Arsenault en Alexandre Fray creëerden met Compagnie Hendrik van der Zee onder regie van Guy Alloucherie, namen zij in 2005 het initiatief tot een specifiek onderzoek naar hand-ophandacrobatiek. Dit was het begin van Compagnie Un loup pour l'homme. Voor Fred en Alex is acrobatiek niet enkel ruw materiaal waar vorm aan gegeven moet worden door trucs in een choreografie te verwerken, maar gaat acrobatiek voornamelijk om de relatie tussen twee mannen, zo verkondigen zij op hun website. We wilden absoluut ons eigen ei leggen. De visie van een regisseur vertolken was niet meteen ons ding. We willen op zoek gaan naar de ongekende mogelijkheden van de hand op hand techniek. Waar ligt de grens en hoe kunnen we die grens verleggen?. Ze trokken regisseur Arnaud Anckeart (FR) aan om samen met hem een mooie voorstelling te creëren van hun creatieve vondsten. 2.3 De regisseur Arnaud Anckeart werd in 1975 geboren in Neuilly sur Seine (FR). Al snel verhuisde hij met zijn ouders naar een Armeense wijk in Roubaix. Hij had moeite met school, omdat hij het gevoel had dat hij er niet thuis hoorde. Op de middelbare school nam hij deel aan kunstklassen. Daarna ging hij in de leer bij de Belgische Lecoq. Daar ontdekte hij beweging. Hij creëerde voorstellingen met verschillende gezelschappen in Europa. Om zich nog meer regisseur te voelen, ging hij naar het Nationale Conservatorium in Parijs. Hij houdt van cross-overs tussen dans, theater, video en muziek. Je cherche les moments qui nous rendent plus intensément humains, c'est pour cela que je suis souvent énervé devant l'état du monde. C'est pour cela que je fais du théâtre. (http://www.theatreduprisme.com/arnaud.html) Arnaud Anckeart is een bewonderaar van de Poolse toneelregisseur Jerzy Grotowski ( ), een vernieuwer op het gebied van experimenteel theater. Grotowski stelde: Een acteur kan alleen geleid en geïnspireerd worden door iemand die zich met hart en ziel aan zijn creatieve activiteiten wijdt. De regisseur moet, terwijl hij de acteur leidt en inspireert, tegelijkertijd zichzelf toestaan door de acteur geleid en geïnspireerd te worden. Het is een kwestie van vrijheid, van deelgenootschap, wat niet een gebrek aan discipline vooronderstelt, maar respect voor de zelfbeschikking van anderen. Respect voor de zelfbeschikking van de acteur betekent niet wetteloosheid of dat er geen eisen gesteld worden, eindeloze discussies of het vervangen van het 'doen' door een onophoudelijke stroom van woorden. Respect voor zelfbeschikking houdt daarentegen in dat er enorme eisen worden gesteld, de verwachting van een maximale creatieve inzet en de meest persoonlijke onthulling. Zo begrepen kan het tegemoetkomen aan de vrijheid van de acteur alleen geboren worden uit de volheid van de leider en niet uit een gebrek aan zo een volheid. Een dergelijk gebrek leidt tot dwang, dictatorschap en oppervlakkige dressuur. (http://www.fysiek-theater.nl/grotowski.html) Gedrieën maakten Fred, Alex en Arnaud Appris par corps. 3. Het werk 3.1 Het begin Het werk Appris par corps, in het Nederlands 'lichaamstaal', komt voort uit een onderzoek naar hand-ophandacrobatiek door Frédéric Arsenault en Alexandre Fray. Hand-op-handacrobatiek, ook wel partneracrobatiek genoemd, is een vorm van acrobatiek waarbij twee personen, een porteur (onder, drager, vanger) en een voltigeur (boven, vlieger), samen trucs uitvoeren. Deze trucs kunnen zowel statisch (bijvoorbeeld handstand in handen) als dynamisch (salto catch) zijn. Fred en Alex richtten zich in hun onderzoek op het ontwikkelen van nieuw acrobatisch materiaal. Ze zijn dit onderzoek begonnen als twee mannen in een ruimte, niet als twee acrobaten met een vast repertoire aan technische hoogstandjes, vanuit hun eigen interesse in menselijke verhoudingen. Hierdoor heeft hun onderzoek daadwerkelijk geresulteerd in een nieuw 'vocabulaire'. 3.2 Historische context Compagnie Un loup pour l'homme is gehuisvest in Frankrijk; een land waar circus al enkele decennia bezig is met vernieuwen. Terwijl studenten in Nederland nog bezig zijn het internationale circustechnische niveau te bereiken op 5

6 Hogescholen voor Circus, die ten tijde van dit schrijven slechts zes (Codarts) of vijf (Fontys) jaar bestaan, zijn artiesten in spé daar in Frankrijk al ver aan voorbij. Hier gaat een lange geschiedenis aan vooraf. Al eeuwen voor Christus voerden mensen circustechnieken als acrobatiek, jongleren en hogeschool rijden uit, zoals is terug te vinden op Egyptisch verdiept reliëf, Griekse vazen en beeldhouwwerken en afbeeldingen uit de Chinese Handynasty (200 v. Chr n. Chr). In de glorietijd van het Romeinse Keizerrijk ontwikkelde circus, vernoemd naar het Latijnse woord voor cirkel, zich verder. Romeinse Keizers dachten het volk te kunnen imponeren met spelen zoals die plaats vonden in Circus Maximus. Naarmate het Romeinse Keizerrijk zich uitbreidde, verspreidden de circussen, arena s en opvoeringen zich over Europa. Het Romeinse Keizerrijk heeft echter nooit heel Nederland in beslag genomen. Daardoor heeft Nederland destijds nog geen kennis gemaakt met het circus. Frankrijk daarentegen was wel geheel veroverd door de Romeinen. Philip Astley, de grondlegger van het klassieke circus zoals wij dat nu kennen, reisde vanaf 1772 ieder jaar met zijn artiesten naar Parijs om voorstellingen te geven. Hierdoor maakten Fransen eerder kennis met zijn vorm van circus dan Nederlanders. Philip Astley had de mogelijkheden om een circusgebouw te bouwen in Parijs, ver voordat Oscar Carré daar in Amsterdam de mogelijkheden voor had. In navolging van de Romeinen, werden ook de keizers van Frankrijk verbonden aan indrukwekkende circusgebouwen: Als compliment voor de Franse keizer Napoleon III werd Cirque Napoleon (tegenwoordig bekend als Cirque d Hiver) gebouwd op de Champs-Elysées van Parijs. Napoleon heerste ook enige tijd in Nederland. Zo inspireerden de Fransen de Nederlanders (Lion van Kinsbergen noemde de voorstelling van zijn Groote Fransche Troup Koorddansers, springers, volitigeerders en paarden-rijders nog geen circus maar paardenspel, beïnvloed door de Franse circussen die door Nederland reisden), maar andersom was dit nauwelijks het geval. Leden van beroemde Franse circusfamilies (Annie Fratellini en Alexis Gruss) ontdekten in de jaren 70 dat het voor het behoud van circus erg belangrijk was als er scholen zouden worden opgericht waar studenten zich het circusvak meester konden maken. In Nederland werden er pas HBO-opleidingen voor circuskunsten gecreëerd toen men tot de conclusie kwam dat de ontwikkeling van circus in Nederland achter bleef. In Frankrijk wordt aanzienlijk meer overheidsgeld aan cultuur besteed dan in Nederland: in 2008/2009 was dat 186,- per inwoner in Frankrijk 1 tegenover 54,50 per inwoner Nederland 2. Circus is in Frankrijk onderdeel van het kunstbeleid. Het is onderdeel van de bijpassende geldstromen van o.a. het Ministerie van Cultuur. Dit is terug te vinden in de Franse begroting 2008 van het Ministerie van Cultuur en Communicatie. In Nederland maakt circus (nog) geen deel uit van het kunstbeleid. Begin 2005 is de Vereniging Nederlandse Circus Ondernemingen, de VNCO,bij beleidsmakers van ministeries en kunstfondsen langs gegaan met een notitie Circus is kunst' Aan de hand van buitenlandse voorbeelden betoogde de VNCO dat circus onderdeel moet zijn van kunstbeleid en moet meedelen in bijpassende geldstromen. Circus is niet opgenomen in de Nederlandse begroting van het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap. Nederland kent pas sinds twee jaar twee gezelschappen die optreden in de stijl van hedendaags circus, in tegenstelling tot Frankrijk, waar talloze artiesten, 'compagnies' en familie-circussen door het land reizen. De meest prestigieuze festivals, wedstrijden en conferenties, -Festival Monte Carlo, Cirque de Demain en Circa- vinden plaats in Frankrijk. Er is in Frankrijk ongelooflijk veel circus te zien (Pijlman, essay Circus history, 2009). Om als artiest of gezelschap op te vallen, onderscheidend te zijn of überhaupt bestaansrecht te hebben, moet er wel vernieuwend werk gecreëerd worden. 3.3 Referenties Geïnspireerd door verschillende werken zijn Fred en Alex aan hun hand-op-handonderzoek begonnen. In het werkdocument Appris par corps worden onderstaande bronnen genoemd. In de eenzaamheid van de katoenvelden; een theatertekst van Bernard-Marie Koltès ( ): Een desolate omgeving bij nacht. Twee mensen kruisen elkaars pad. De ene bevindt zich op vertrouwd terrein. De andere komt uit een 'andere' wereld. Zij hebben niets gemeen. De reden van hun aanwezigheid blijft onuitgesproken, maar beiden worden duidelijk gedreven door een grenzeloos, onbepaald verlangen dat hen daar en dan aan elkaar uitlevert (Koltès, 2005). Wachten op Godot; een toneelstuk van de Ierse schrijver Samuel Beckett ( ). Hij schreef het stuk oorspronkelijk in het Frans (En attendant Godot, 1952): Het vertelt het verhaal van twee vrienden, Vladimir en Estragon. Vladimir en Estragon wachten op Godot, op een onbepaalde plek, met als enige herkenningspunt een boom (die het verstrijken van de tijd aangeeft). De tijd is onbepaald, de tweede akte wordt geïntroduceerd als 'volgende dag', maar het is onduidelijk hoe lang Vladimir en Estragon al wachten op Godot. Dat kan twee dagen zijn, maar ook hun hele leven. Tijdens het wachten voeren zij bizarre conversaties. Zij maken in de eerste akte kennis met Lucky en Pozzo, die in de tweede akte opnieuw langskomen. Pozzo is welgesteld en Lucky is zijn lijfeigene. Pozzo vernedert Lucky tot afgrijzen van Vladimir en 1 2 Bron: Begroting Ministerie van Cultuur en Communicatie 2008 (Frankrijk) Bron: Begroting Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (Nederland) 6

7 Estragon. Uiteindelijk vertrekken deze personages en komt een jongen melden dat Godot vandaag niet komt, maar morgen zeker wel. De tweede dag herinneren de personages zich de eerste niet zo goed, maar er zijn wel kleine nuances: de boom schiet blad en Pozzo is blind (Wikipedia, Wachten op Godot). Een passage uit De Meteoren (1975) van de Franse schrijver Michel Tournier (19 december 1924): Verneem het wonder en realiseer je wat het inhoudt; ieder mens heeft aanvankelijk een tweelingbroer. Elke zwangere vrouw draagt in haar schoot twee kinderen. Maar de sterkste kan de aanwezigheid van een broer met wie hij alles moet delen niet verdragen. Hij wurgt hem in de buik van zijn moeder en als hij hem heeft gewurgd eet hij hem op, waarna hij alleen ter wereld komt, bezoedeld door die oermisdaad, veroordeeld tot eenzaamheid en gebrandmerkt door zijn monsterlijke postuur. De mensheid bestaat uit menseneters, krachtpatsers ja, met wurgershanden en kannibalentanden. En die menseneters, die met hun oerbroedermoord de vloedgolf van geweld en misdaad die Geschiedenis heet hebben ontketend, dolen radeloos van eenzaamheid en wroeging over de wereld. Alleen wij, hoor je me, alleen wij zijn onschuldig. Alleen wij kwamen hand in hand ter wereld, met een broederlijke glimlach op de lippen. (Persbericht. Reus, 2009). Gerry; een film uit 2002 van Gus van Sant (Louisville, Kentucky, 24 juli 1952): Twee jonge mannen, die allebei Gerry heten, zijn verdwaald in de woestijn van Californië, eerst met de auto en vervolgens te voet. Naarmate hun zoektocht verder gaat en de hoop op het terugvinden van de weg vervliegt, wordt hun vriendschap op proef gesteld. (Website International Movie Database) De overeenkomst tussen deze werken is dat ze allemaal gaan over twee mensen in een desolate omgeving, waar zij veel tijd met elkaar doorbrengen en verschillende aspecten van hun onderlinge relatie aan bod komen. De teksten van Koltès en Beckett zijn belangrijke werken in de culturele geschiedenis. De stukken worden nog steeds gespeeld (Wachten op Godot werd bijvoorbeeld in 2009 opgevoerd door Toneelgroep Oostpool uit Arnhem, NL) en zijn onderdeel van het lesprogramma op Hogescholen voor Theater. 3.4 Het werk an sich Appris par corps is een vijftig minuten durende voorstelling, opgevoerd door twee jonge mannen. De één groot, sterk en stevig, circa 1 meter 85 lang, een lichte huid en licht haar, gladgeschoren vriendelijk gezicht. De ander klein, dynamisch, circa 1 meter 72, een lichte huid, donker haar en een dun baardje. De voorstelling speelt in het zogenaamde 'black box theater': een vierkante ruimte met zwarte muren. Op de vloer ligt een witte cirkel / een rond oppervlak met een diameter van circa 6 meter. De mannen dragen alledaagse kleding: 'De grote' draagt een sportief rood vest, een zwarte trainingsbroek en rode sportschoenen; 'de kleine' draagt een mosgroene trui, een bruin shirt met capuchon, een blauwe velours trainingsbroek en beige gympen met rode strepen. De voorstelling is opgedeeld in verschillende scènes. In de eerste scène ontmoeten de mannen elkaar en bereiden zij zich voor op fysieke activiteiten: 'De kleine' masseert 'de grote', wat uiteindelijk meer over lijkt te gaan in slaan en treiteren, en helpt hem overeind. Ze trekken hun vesten uit. 'De kleine' pept zichzelf op, terwijl 'de grote' toekijkt vanaf een stoel buiten de witte cirkel. 'De kleine' beweegt zich vloeiend en dansant over de witte cirkel en maakt acrobatische sprongen totdat 'de grote' hem stopt door met de vesten aan elkaar geknoopt op de cirkel te stappen, 'de kleine' een vest aanreikt, zijn eigen vest om zijn middel knoopt en wacht tot de ander dit ook doet. Nu zijn ze verbonden. Ze brengen hun tenen naar elkaar toe en leunen in V-vorm achterover, in balans gehouden door elkaar en de knoop tussen hen in. Vanuit daar beginnen ze te bewegen. 'De kleine' klimt op 'de grote', 'de grote' tilt 'de kleine' op, draait hem rond, zet hem ondersteboven neer. Als de een verplaatst is de ander gedwongen mee te geven, maar niet te veel, want dan raken ze uit balans. Nadat ze de vesten hebben losgemaakt gaat het spel van fysiek contact door. Ze slaan hun armen om elkaar heen, 'de kleine' klimt op 'de grote', 'de grote' verplaatst 'de kleine', ze laten elkaar los en grijpen elkaar vast. Soms krachtig en direct, soms zacht en voorzichtig. Halverwege de voorstelling blinddoeken de mannen zichzelf door hun vesten om hun hoofd te binden. 'De grote' is de eerste die zijn blinddoek af doet. Hij leidt 'de kleine' met fysieke en verbale aanwijzingen over het toneel en vangt 'de kleine' waar nodig. Langzaam worden de mannen dynamischer, feller, agressiever. 'De kleine blinde' probeert te ontsnappen aan 'de grote'. De tot dan toe rustige achtergrondmuziek wordt sneller, het licht veranderd, de sfeer wordt grimmiger. Het duet gaat over in een strijd. In een poging 'de kleine' te kalmeren, werpt 'de grote' hem op de grond en trekt zijn blinddoek af. Maar de strijd gaat verder. Het wordt een gevecht waarin beide mannen aanvallen en verdedigen, trekken en duwen, elkaar letterlijk door de ruimte smijten, totdat 'de kleine' 'de grote' na een vlucht door de lucht met een karate-kick omver schopt en zelf ter aarde stort. De mannen blijven uitgeput op hun rug liggen, hun borstkassen driftig op en neer bewegend. De muziek wordt gedempt, tot er enkel nog gehijg te horen is. 'De kleine' ontfermt zich over 'de grote', manipuleert zijn lichaam in een soort stabiele zijligging en kruipt tegen hem aan 7

8 en boven op hem. 'De grote' pakt de hand van 'de kleine' en slaat een arm om hem heen, kruipt onder hem vandaan en tilt hem op zijn schouder. Zo loopt hij enige tijd over het podium. 'De kleine' laat zich naar beneden glijden en samen herhalen ze bewegingen uit hun tedere duet eerder in de voorstelling. Uiteindelijk klimt 'de kleine' op de schouders van 'de grote' en tilt 'de grote' 'de kleine' gestrekt boven zijn hoofd. Vanaf daar duikt de kleine naar beneden. Het licht gaat uit. 3.5 Thema's, symbolen, rituelen... Het eerste symbool dat opvalt bij het betreden van de theaterzaal is de witte cirkel op het podium. Hoewel Un loup pour l'homme ervoor gekozen heeft een voorstelling te maken voor het theater, verwijst het gezelschap met deze cirkel naar de oorsprong van het circus (zie 3.2) en de circuspiste. Hoewel de opbouw van en de bewegingen in de voorstelling sterk aan moderne dans doet denken, wordt zo toch constant gerefereerd aan de achtergrond van de performers. In feite verwijst alles in Appris par corps naar iets groters dan dat wat twee mannen samen kunnen verbeelden. Het thema is 'de mensheid', de relatie van mensen onderling, of meer specifiek: de relatie tussen twee mannen. Hoe verhouden zij zich tot elkaar? Hun zoektocht naar die verhoudingen levert bewegingsfrases op die als rituelen aangemerkt kunnen worden. De massage die 'de kleine' (Fred) 'de grote' (Alex) geeft in het begin van het stuk zou een ritueel kunnen zijn, iets wat ze dagelijks doen om contact te maken, bij aanvang van iedere training en iedere voorstelling. Meer en meer fysiek contact is een gebruikelijk ritueel voor mensen die nader tot elkaar komen: eerst groet men elkaar verbaal, dan schud men elkaar de hand, gevolgd door een schouderklop, drie zoenen, een knuffel. In de scène waar de vesten aan elkaar geknoopt zijn, staan de vesten en de knoop symbool voor verbinding, voor de normaliter onzichtbare lijn die de twee acrobaten als partners aan elkaar verbindt. Als de om de hoofden geknoopte vesten Fred en Alex het zicht ontnemen is dit een metafoor voor blind vertrouwen. Hand op hand acrobatiek vraagt om veel vertrouwen: de voltigeur moet er vanuit kunnen gaan dat de porteur hem vangt. Het gevecht laat zien hoe dun de scheidslijn is tussen haat en liefde: een aanval eindigt in een knuffel, een knuffel gaat over in een worsteling en hoewel Alex Fred van zich afduwt en in de lucht gooit, vangt hij hem toch steeds weer op. Ze kunnen niet met en niet zonder elkaar. In de laatste scène draagt Alex Fred als een bolletje op zijn schouder / nek, bijna zoals Atlas, alsof hij de verantwoordelijkheid die hij als porteur heeft de wereld op zijn schouders draagt. 3.6 De bedoeling(en) van de makers Ik weet niet of we al van creatie kunnen spreken, als we het materiaal dat we maken (nog) niet vormgeven. Ik wil mezelf niet dwingen iets te zeggen; ik wil weten wat ik te zeggen heb, intrinsiek. - Alexandre Fray. We wilden naar een théâtre pauvre gaan: onze lichamen op het toneel is alles wat je ziet. We dragen geen kostuums, geen maskers. We spelen in onze gewone kleren, waarin we dagelijks trainen. We zijn Alexandre en Frédéric, en net als twee broers verbonden vriendenzielen zijn we als alle acrobaten afhankelijk van elkaar, en moet we op elkaar vertrouwen. Het werkdocument Appris par corps, geschreven door Frédéric Arsenault en Alexandre Fray, dient als een soort manifest: Het circus is 'show'. Door traditie en door de wijze waarop het wordt ingezet, heeft het circus moeite om los te komen van 'entertainment'. Het dient ter afleiding van het dagelijks bestaan. Moeten wij daar aan bijdragen? Entertainment heeft niets te maken met kunst en cultuur. Het maakt ons niet wakker, het onteigent ons van onze capaciteiten om vragen te stellen en te reageren. Entertainment sluit ons af in plaats van dat het ons bevrijdt. Cultuur moet er op gericht zijn de mens middelen te geven om de wereld te begrijpen. Het entertainment aspect moet worden verzoend met een artistieke praktijk, waar het wordt ingezet als middel en niet als doel. We willen, bevrijd uit de boeien van de gymnastiek en de logische demonstraties, de rijkdom van acrobatiek onthullen. Het doel van Appris par corps is antwoord te vinden op de volgende vragen: - Hoe kan de onverenigbaarheid tussen de vrij statische circustechnieken en de spontaniteit die artistieke expressie nodig heeft worden opgelost? - Hoe kan acrobatische virtuositeit benut worden? - Hoe kan het mechanische vervangen worden voor het gevoelige? - Hoe kunnen twee circusartiesten samen bij het publiek een van de meest menselijke vermogens aanspreken: Emotie. Het gaat om de schepping zelf, de voorstelling zal slechts het resultaat zijn van een lang proces van onderzoek en ontwikkeling. 8

9 De makers hebben in hun onderzoek hun fascinatie voor de medemens en de mensheid meegenomen; hoe verhouden mensen zich tot elkaar? Alexandre Fray en Frédéric Arsenault willen het publiek raken en aan het denken zetten. Of het publiek de scènes letterlijk begrijpt is niet het belangrijkste, zolang de voorstelling maar iets teweeg brengt bij de toeschouwer wat de toeschouwer als mens verrijkt. Overal waar we spelen, heeft iedereen zijn eigen interpretatie natuurlijk. Maar we merken wel dat de taal van het lichaam alle grenzen overstijgt. Lichaamstaal begrijpt iedereen, onderhuids, waar je ook vandaan komt. 4. Beschouwing 4.1 Persoonlijke beleving en interpretatie De mengeling van acrobatiek, dans en vechtkunst in Appris par corps is geslaagd, omdat de mengeling natuurlijk en ongedwongen overkomt. De werkwijze van Un loup pour l'homme speelt hierin een grote rol: Fred en Alex zijn bij hun onderzoek uitgegaan van de mogelijkheden van het menselijk lichaam en de mogelijkheden die zij samen hebben als twee mannen in een ruimte, niet als twee acrobaten met een vast repertoire aan technische hoogstandjes die ook nog een leuk dansje doen. De voorstelling kent een goede opbouw, waardoor de toeschouwer totaal in het stuk opgaat. Door de opening met de 'massage' krijgt de toeschouwer het gevoel dat hij op hetzelfde punt is als de spelers: ik zit er klaar voor, de spelers beginnen. In het begin is het lachen met Fred en Alex; het lijkt ongevaarlijk, het publiek kan ontspannen. Het dollen stopt en Fred neemt het podium over met een vloeiende acrodans-choreografie. Het ziet er gemakkelijk uit en 'kijkt lekker weg'. Als Alex de cirkel op stapt met zijn vest om zijn middel geknoopt en Fred aan hem vastbindt, wordt het serieuzer. Even overheerst de gedachte 'Wat goed verzonnen, met die vesten', dan gaat het over in 'Zo is dat dus, als je partneracrobaat bent. Je zit altijd aan de ander vast. Je bent afhankelijk van elkaar.' Nadat ze de vesten hebben losgemaakt gaat het spel van fysiek contact door. Ook als ze niet zichtbaar aan elkaar verbonden zijn, horen ze bij elkaar. De mannen slaan hun armen om elkaar heen, Fred klimt op Alex, Alex verplaatst Fred. Soms krachtig en direct, soms zacht en voorzichtig. Alsof ze willen zeggen: ik hoor bij jou en ik werk met jou zoals je bent. Halverwege de voorstelling blinddoeken de mannen zichzelf door hun vesten om hun hoofd te binden. De toeschouwer realiseert zich dat acrobatiek een kwestie is van blind vertrouwen. Maar niet alleen acrobatiek. In elke relatie speelt vertrouwen een grote rol en vertrouwen is vooral een kwestie van dat wat je niet ziet: Je moet er op vertrouwen dat een ander daadwerkelijk gedaan heeft wat hij/zij jou vertelde op het moment dat hij/zij niet bij je was. Als Alex zijn blinddoek niet meer om heeft en Fred vanaf de zijlijn aanwijzingen geeft, wordt Fred onrustig. Hij luistert niet meer naar Alex, duwt Alex weg en vertoont het gedrag van een kind in de 'zelluf doen'-fase. Het publiek voelt de ongemakken van het altijd afhankelijk zijn van een ander, de frustratie van het onvermogen om op eigen benen te kunnen staan. Alex tolereert dit gedrag niet en gaat de strijd aan. Een aanval eindigt in een knuffel, een knuffel gaat over in een worsteling en hoewel Alex Fred van hem afduwt en in de lucht gooit, vangt hij hem toch steeds weer op. Ze kunnen niet met en niet zonder elkaar. Het gevecht wordt heviger, de muziek intenser. De toeschouwer wordt op het puntje van zijn stoel gedreven. Precies als het uit de hand neigt te lopen of er ieder moment iemand uit het publiek kan opstaan om 'Stop!' te roepen, is het over. De mannen blijven uitgeput op hun rug liggen, hijgend, hun borstkassen driftig op en neer bewegend. Fred ontfermt zich over Alex, alsof hij zich schuldig voelt en wil excuseren en de band tussen hen wil herstellen. Alex slaat een arm om hem heen en tilt hem op, alsof hij wil zeggen: Het is al goed, kom maar, ik troost je en daarna gaan we gewoon samen verder zoals voor deze ruzie. En jawel, Fred laat zich naar beneden glijden en samen herhalen ze bewegingen uit hun tedere duet eerder in de voorstelling. Uiteindelijk klimt Fred op de schouders van Alex en tilt Alex Fred gestrekt boven zijn hoofd. Vanaf daar duikt de kleine naar beneden. Voordat Fred veilig op de grond is gaat het licht uit. Maar het publiek weet dat Alex altijd voor hem klaar zal staan Is circus kunst? Circus is in Frankrijk onderdeel van het kunstbeleid. Het deelt mee in de bijpassende geldstromen van o.a. het ministerie van Cultuur. In Nederland maakt circus (nog) geen deel uit van het kunstbeleid: In de begroting van het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap komt het woord 'circus' niet voor. Circus wordt nog niet algemeen erkend als kunstvorm. Harm van der Laan, Bachelor of Circus Arts, wijdde zijn theoretisch afstudeerproject aan de vraag of circus kunst is en of het als zodanig gezien zou moeten worden door beleidsmakers en de kunstwereld in Nederland. Hierin concludeert hij dat hedendaags circus voldoet aan zowel de institutionele definitie van kunst als aan de definities binnen de expressietheorie. 9

10 De institutionele theorie van kunst werd geformuleerd door professor in de wijsbegeerte en filosoof George Dickie: Art is: (1) an artefact (2) a set of the aspects of which has had conferred upon it the status of candidate for appreciation by some person or persons acting on behalf of a certain social institution (the art world). Dit komt er op neer dat als een vertegenwoordiger van de kunstwereld zegt dat iets kunst is, dat het zo is. Hedendaags circus vindt niet alleen in tenten plaats, maar ook in (prestigieuze) theaters. Van het Muziektheater in Amsterdam tot de Royal Opera House in Londen: er wordt circus geprogrammeerd. Het is te zien op kunst-televiziezenders als ARTE en over de hele wereld zijn circusopleidingen te vinden waar studenten afstuderen met een Bachelor of Arts diploma. Expressietheorie is een verzamelnaam voor een aantal theorieën over en definities van kunst. Filosofen als Eugene Véron, Groce, Garrit, Susanne Langer, Rudolf Arnheim en R.G. Collingwood ontwikkelden in de tweede helft van de 19e en de eerste helft van de 20e eeuw allemaal een eigen visie op kunst die we tegenwoordig classificeren als expressietheorie. De definities die hieruit voortkwamen hebben met elkaar gemeen dat ze recht proberen te doen aan de emotionele impact van kunst en aan de rol van de kunstenaar. De filosoof Khatchadourian geeft een ruime en een enge definitie van de expressietheorie: Ruime definitie: Al views which conceive of art as an (or the) expression of any kind of human experience; whether it is held that these experiences are those of the particular artist himself, or are the stuff of human experience, the inner life in general. Enge definitie: Art is the expression of the artist's feelings or emotions, be they consious or unconsious. Makers van hedendaags circus kiezen ervoor om in te spelen op maatschappelijke of persoonlijke thema's en (complexe) emoties. Deze emoties en thema's worden door de artiesten niet alleen tot uitdrukking gebracht in circustechnieken maar ook zo ervaren door het publiek Appris par corps, is dat kunst? Of de voorstelling Appris par corps kunst is, kan worden beoordeeld aan de hand van een vijftal criteria die leidend zijn om iets kunst te noemen (Van der Sluijs i.s.m. studenten MKE , hoorcollege november 2012). 1. Er is een zichtbaar werk dat een boodschap communiceert. - Dat is het geval. De voorstelling communiceert meerdere boodschappen. 2. Het werk bevat een visie. - Het werk bevat een visie over de gebruikte techniek (circus, acrobatiek) en een visie op de mensheid. Wij trachten de visie te verdedigen dat de mensheid bestaat uit sociale individuen, die evenveel van elkaar verschillen als dat ze afhankelijk zijn van elkaar. Het circus is 'show'. Door traditie en door de wijze waarop het wordt ingezet, heeft het circus moeite om los te komen van 'entertainment'. Entertainment heeft niets te maken met kunst en cultuur. Het dient ter afleiding van het dagelijks bestaan. Het maakt ons niet wakker, het onteigent ons van onze capaciteiten om vragen te stellen en te reageren. Entertainment sluit ons af in plaats van dat het ons bevrijdt. Cultuur moet er op gericht zijn de mens middelen te geven om de wereld te begrijpen. Het entertainment aspect moet worden verzoend met een artistieke praktijk, waar het wordt ingezet als middel en niet als doel. 3. Het is oprecht. - De makers voelden een innerlijke noodzaak dit werk te maken. Meer oprecht kan bijna niet. 4. Het heeft zichzelf als eerste doel. - Hoewel de makers beweren dat de voorstelling 'slechts' het resultaat is van een lang proces van onderzoek en ontwikkeling, is de voorstelling in mijn optiek een wezenlijk onderdeel van dat onderzoek en de ontwikkeling. De makers zijn het onderzoek niet gestart met een hypothese, maar met open vragen, een open visie en een blanco blad. Het onderzoek had zichzelf als eerste doel. Ik wil mezelf niet dwingen iets te zeggen; ik wil weten wat ik te zeggen heb, intrinsiek. 10

11 5. Het werk bevat meerdere lagen. - Het werk kan op meerdere niveaus worden ervaren: Als puur esthetisch, als mooie choreografie. Als een voorstelling die het publiek raakt, omdat men de sfeer van de voorstelling ervaart, lacht, verrast wordt, schrikt en met bonzend hart op het puntje van de stoel zit. Als een voorstelling die de toeschouwer aan het denken zet over de mensheid. Frédéric Arsenault en Alexandre Fray vroegen zich af hoe twee circusartiesten samen een van de meest menselijke vermogens, emotie, kunnen aanspreken bij het publiek. Door zich hier op te richten kan de vraag of hun werk kunst is niet alleen beantwoord worden aan de hand van de hierboven genoemde vijf criteria, maar ook aan de hand van de expressietheorie van Khatchadourian. Arthur Danto (1 januari 1924) stelde: Niets is een kunstwerk zonder de interpretatie die het als zodanig neerzet (Freeland, 2010, p.60). Als de vijf criteria en de expressietheorie worden toegepast op 4.1 Persoonlijke beleving en interpretatie, kun je duidelijk lezen dat ik Appris par corps als kunstwerk interpreteer. 4.3 Internalisering De werkwijze van Un loup pour l'homme is een voorbeeld voor alle (jonge) makers en circuskunstenaars om circus definitief tot een kunstvorm te verheffen. Het valt op hoe weinig jonge circusgezelschappen werken met een regisseur of dramaturg. De verklaring ligt in het feit dat circusgezelschappen collectieven zijn. In de hogescholen worden de artiesten opgeleid als autonoom maker, niet als uitvoerder. Toch zou het werken met een 'extern oog' de artistieke kwaliteit van hun producties soms ten goede komen beveelt CultuurNet redacteur Evelyne Coussens (Vlaanderen, BE) aan in Courant 97, mei-juli Un loup pour l'homme heeft met een regisseur gewerkt en heeft hun werk daarmee naar een hoger niveau getild. Appris par corps heeft een goede theaterdramaturgie. De aard en kwaliteit van de voorstelling in relatie tot de intentie van de makers en de door de makers beoogde werking van de voorstelling bij de toeschouwer komen overeen. Er is een relatie in de voorstelling tussen wat er wordt uitgedrukt of opgeroepen en de gebeurtenissen, elementen en middelen waarmee dat wordt uitgedrukt of opgeroepen en er is een relatie tussen de intentie van de makers en de betekenis die de toeschouwer verleent aan zijn waarneming, beleving en ervaring van de voorstelling (Dieho, 2009, p. 20 & 21). 5. Conclusie Appris par corps van Compagnie Un loup pour l'homme is zonder meer kunst. De werkwijze van het gezelschap is vernieuwend in de circuswereld en het resultaat, de voorstelling, draagt bij aan de ontwikkeling van circus als kunstvorm. Immanuel Kant ( ) beweerde dat een voortreffelijke vorm een 'harmonie van de zintuigen' tot stand brengt, waardoor wij ertoe worden gebracht iets als mooi te kwalificeren. Kunst opent onze ogen voor schoonheid en heeft een eigen bestaansrecht, omdat het een doel in zichzelf heeft. De eigenschap dat kunst doelmatig is zonder doel is volgens Kant de reden dat kunst zingevend is. (Freeland, 2010). Dankzij de werkwijze van Fred en Alex, de visie en de goede theaterdramaturgie ervaar ik een harmonie in Appris par corps. En zo heb ik volgens Kant de ervaring dat alles klopt. Appris par corps is subliem. 11

12 Bibliografie Boeken > Dieho, Bart Een voortdurend gesprek. De dialoog van de theaterdramaturg. Uitgeverij International Theatre & Film Books, Amsterdam, 2009, ISBN >Freeland, Cynthia Maar is het kunst? Uitgeverij Prometheus, Derde druk 2010, ISBN Koltes, Bernard-Marie In de eenzaamheid van de katoenvelden Uitgeverij International Theatre & Film Books, Amsterdam, 2005, ISBN Leper, R. & van Maele, Isabelle Circus op school Uitgeverij Acco, Mei 2001, ISBN Artikelen >Coussens, Evelyne. 'Op de planeet die circus heet'. Cirq'onstances Circus in Vlaanderen. Courant 97, mei juli 2011, driemaandelijkse magazine van Vlaams Theater Instituut vwz. Laveyne, Liv. Interview 'Het circus is te preuts' Theatermaker Arne Sierens en circuscentrumdirecteur Koen Allary over de cross-over tussen circus en theater. Cirq'onstances Circus in Vlaanderen. Courant 97, mei juli Pijlman, Soesja. Recensie 'Appris par corps - Compagnie Un loup pour l'homme'. Circusmagazine De Piste, april Winterson, Jeannette. The Cup, The Knife, The Compass, The remedy (2007), in: B. Van der Sluijs, Module kunsttheorie en filosofie. Master of education in Arts , Rotterdam 2012, p Essays >Laan, Harm van der. Essay 'Is circus kunst? Een filosofische zoektocht naar de artistieke kwaliteiten van het hedendaagse en klassieke circus.' April >Pijlman, Soesja. Essay 'De historie van circus in Nederland en Frankrijk. Hoe verkreeg Frankrijk een rijke circusgeschiedenis en waardoor is circus in Frankrijk verder ontwikkeld dan in Nederland?' Overige documenten >Appris par corps #3. Werkdocument van Alexandre Fray en Frédéric Arsenault. Hoorcolleges >Christophe, Nirav. Dramaturgie. Hogeschool voor de Kunsten Utrecht. September / oktober >Sluijs, B.C. van der. Kunstfilosofie. MKE Codarts Hogeschool voor de Kunsten. September tot en met december Internet >https://sites.google.com/site/kunstfilosofiesite/home/teksten/burke-over-het-sublieme#_ftn3 Burke, Edmund. Een filosofisch onderzoek naar de oorsprong van onze denkbeelden over het sublieme en het schone. Vert. W. Krol. Groningen: Historische uitgeverij, Dit document bevat een aantal secties uit hoofdstukken 1, 2 en 4. > Anckeart, Arnaud, > Gerry Gus van Sant, > Grotowski, Jerzy, (vertaling Toi van Gelder) > Hobbes, Thomas, > Plautus, Titus Maccius, > Un loup pour l'homme, > Wachten op Godot, 12

13 Inhoudsopgave Hoofdstuk 1: Inleiding Definitie van circus Motivatie 2 2 Hoofdstuk 2: De maker(s) Het gezelschap De artiesten De regisseur 7 Hoofdstuk 3: Het werk Het begin Historische context Referenties Het werk an sich Thema's, symbolen, rituelen De bedoeling(en) van de makers 12 Hoofdstuk 4: Beschouwing Persoonlijke beleving en interpretatie Is circus kunst? Appris par corps, is dat kunst? Internalisering 16 Hoofdstuk 5: Conclusie 17 Bibliografie 18 13

DE CLOWN EN DE KUNST VAN HET BEWEGEN

DE CLOWN EN DE KUNST VAN HET BEWEGEN DE CLOWN EN DE KUNST VAN HET BEWEGEN STAGE VAN 3 WEKEN PARIJS 1 Algemene presentatie De clown is een personnage ontstaan vanuit zijn eigen persoonlijkheid, die zijn menselijkheid ervaart en deelt in empathie

Nadere informatie

De Twaalf Tekenen van Jouw Ontwakende Goddelijkheid

De Twaalf Tekenen van Jouw Ontwakende Goddelijkheid De Twaalf Tekenen van Jouw Ontwakende Goddelijkheid Tobias gechanneld door Geoffrey Hoppe www.crimsoncircle.com Inspiring Consciousness De Twaalf Tekenen van Jouw Ontwakende Goddelijkheid Tobias gechanneld

Nadere informatie

3e Statie: Jezus valt voor de 1e maal onder het kruis.

3e Statie: Jezus valt voor de 1e maal onder het kruis. 1e Statie: Jezus wordt ter dood veroordeeld. De eerste plaats waar Jezus stil stond op de kruisweg, was het paleis van de Romeinse landvoogd Pontius Pilatus. De joodse leiders wilden Jezus uit de weg ruimen.

Nadere informatie

LESBRIEF HARTENJAGERS 3.0

LESBRIEF HARTENJAGERS 3.0 INHOUDSOPGAVE Voorwoord Inhoudsopgave Docentenhandleiding Leerlingenbladen: Jonge Harten Theaterfestival FILMmmmmmmmm Wie werkt er mee aan een voorstelling? Opdracht Papagaaienjas Kijkwijzer LESBRIEF HARTENJAGERS

Nadere informatie

Vlinder circus Waar wonderen uitkomen

Vlinder circus Waar wonderen uitkomen Vlinder circus Waar wonderen uitkomen Leugen en waarheid Gedachten over de film Een man heeft in zijn leven allen maar minachting en afwijzing meegemaakt. Hij is zo anders als al de mensen om hem heen.

Nadere informatie

Burn-out: een geluk bij een ongeluk

Burn-out: een geluk bij een ongeluk Burn-out: een geluk bij een ongeluk Als ik Els (39) voor het eerst spreek, is zij al bijna een jaar thuis vanwege een burn-out. Ze werkt zeven jaar als communicatiemedewerker voor een sportbond wanneer

Nadere informatie

Door Ruben Willemsen, groep 6

Door Ruben Willemsen, groep 6 Door Ruben Willemsen, groep 6 1 Hoofdstuk 1: Inleiding Hoofdstuk 2: Geschiedenis Hoofdstuk 3: Musical Hoofdstuk 4: Hoe wordt de Musical gemaakt Hoofdstuk 5: In het theater Hoofdstuk 6: Het leven van een

Nadere informatie

Wat is jouw verhaal?

Wat is jouw verhaal? E E N E - B O O K V A N L E T T E R S & C O N C E P T S Wat is jouw verhaal? Passie en plezier overbrengen in een notendop Storytelling Verhalen vertellen is een belangrijk onderdeel van ons leven. Het

Nadere informatie

BENCHA THEATER. Marc van Laere Producties

BENCHA THEATER. Marc van Laere Producties BENCHA THEATER Bencha Theater maakt theatrale, kleurrijke en originele acts en voorstellingen in de stijl van het nieuwe circus. Spectaculaire balans- en luchtacrobatiek versmelten met dans en muziek.

Nadere informatie

Mindfulness, de weg naar meer geluk in uw leven

Mindfulness, de weg naar meer geluk in uw leven Cursusboek Mindfulness, de weg naar meer geluk in uw leven Mindfulness, de weg naar meer geluk in uw leven Beste cursist, De eerste stap is gezet! U gaat starten met een mindfulnesstraining van 8 lessen.

Nadere informatie

Tot een geloofsgesprek komen. I Ontmoeten

Tot een geloofsgesprek komen. I Ontmoeten Tot een geloofsgesprek komen I Ontmoeten Het geloofsgesprek vindt plaats in een ontmoeting. Allerlei soorten ontmoetingen. Soms kort en eenmalig, soms met mensen met wie je meer omgaat. Bij de ontmoeting

Nadere informatie

Jouw Belang Jouw ouders bespreken gezamenlijk over én met jou wat jouw belang is. Zodat jouw ouders

Jouw Belang Jouw ouders bespreken gezamenlijk over én met jou wat jouw belang is. Zodat jouw ouders - Dit basis Kindplan kan als onderdeel worden ingevoegd in het ouderschapsplan of los worden gebruikt door ouders al dan niet met hulp van een professional - Ouders ga na de eerste afspraak met een professional

Nadere informatie

Alleen de mens die zich leert te ontspannen, kan creatief zijn en in zijn geest komen de ideeën op met de snelheid van de bliksem.

Alleen de mens die zich leert te ontspannen, kan creatief zijn en in zijn geest komen de ideeën op met de snelheid van de bliksem. 1) Ontspannen loslaten Ik kom regelmatig mensen tegen die teveel druk en spanning ervaren of overprikkeld zijn. Ze geven aan behoefte te hebben aan meer ontspanning en rust, ze willen dingen makkelijker

Nadere informatie

Een dag uit het leven van een au pair Doëlla Kroll

Een dag uit het leven van een au pair Doëlla Kroll Een dag uit het leven van een au pair Doëlla Kroll Weer een dag dat ik vroeg moet op staan, de ellende weer begint. De dagen worden steeds langer en vermoeiender. De dingen waaraan ik gedacht heb om het

Nadere informatie

WIJ zijn hier gekomen niet alleen om jullie en alle anderen hier te

WIJ zijn hier gekomen niet alleen om jullie en alle anderen hier te SAMENVATTING VAN DE REDEVOERINGEN GEHOUDEN VOOR DE JEUGD IN SURINAME EN DE NEDERLANDSE ANTILLEN Willemstad, 19 oktober 1955, Oranjestad, 22 oktober 1955. Paramaribo, 5 november t 955 WIJ zijn hier gekomen

Nadere informatie

Ik ga je wat vertellen, je hoeft alleen maar te volgen wat ik zeg, mijn stem is nu het enige wat voor jou belangrijk is om te volgen.

Ik ga je wat vertellen, je hoeft alleen maar te volgen wat ik zeg, mijn stem is nu het enige wat voor jou belangrijk is om te volgen. Oefening 1: Nodig: 2 personen en een boom of een huisdier: Zoek een plek op bij een boom of in de buurt bij je paard of ander huisdier waar je even niet gestoord wordt en veilig even je ogen dicht kunt

Nadere informatie

Beelden. Bondig. Verdelen. Verslag. Associatie. Een gegeven begin. Bijvoeglijke naamwoorden. Bij muziek. www.klastools.be

Beelden. Bondig. Verdelen. Verslag. Associatie. Een gegeven begin. Bijvoeglijke naamwoorden. Bij muziek. www.klastools.be Bondig Beelden Schrijf een willekeurige tekst. Maar alle regels zijn precies even lang. Neem foto's en tekeningen uit tijdschriften als inspiratie voor een kort verhaal. Beschrijf niet de foto. Laat je

Nadere informatie

pagina 2 van 5 Laten we maar weer eens een willekeurige groep voorwerpen nemen. Er bestaan bijvoorbeeld -- om maar iets te noemen -- allerlei verschil

pagina 2 van 5 Laten we maar weer eens een willekeurige groep voorwerpen nemen. Er bestaan bijvoorbeeld -- om maar iets te noemen -- allerlei verschil pagina 1 van 5 Home > Bronteksten > Plato, Over kunst Vert. Gerard Koolschijn. Plato, Constitutie (Politeia), Amsterdam: 1995. 245-249. (Socrates) Nu we [...] de verschillende elementen van de menselijke

Nadere informatie

De wereld beleven, een hele belevenis

De wereld beleven, een hele belevenis De wereld beleven, een hele belevenis Rensje Plantinga www.ronzebons.nl mei 2011 2 De wereld beleven, een hele belevenis. De Ronzebons, mei 2011 De wereld beleven. In de gezondheidszog in zijn algemeenheid

Nadere informatie

Golf van de Rode Maan

Golf van de Rode Maan Golf van de Rode Maan Data waarin de golf van de Rode Maan valt: 11-2 t/m 23-2-2015 *29-10 t/m 10-11-2015 *16-7 t/m 28-7-2016 *2-4 t/m 14-4- 17 18-12 t/m 30-12 -2017 * 4-9- t/m 16-9-2018 * 22-5 t/m 3-6-2019

Nadere informatie

rome van je De Sleutels Dit is een uitgave van:

rome van je De Sleutels Dit is een uitgave van: Dit is een uitgave van: ITIP school voor leven en werk Marspoortstraat 16 7201 JC Zutphen Telefoon: 0575-510 850 E-mail: opleiding@itip.nl Website: www.itip.nl De Sleutels rome van je Ik hou van de mystieke

Nadere informatie

Hij had dezelfde soort helm op als in het beeld vooraf...2 Mijn vader was verbaasd dat ik alles wist...3 Ik zat recht overeind in mijn bed te

Hij had dezelfde soort helm op als in het beeld vooraf...2 Mijn vader was verbaasd dat ik alles wist...3 Ik zat recht overeind in mijn bed te Hij had dezelfde soort helm op als in het beeld vooraf...2 Mijn vader was verbaasd dat ik alles wist...3 Ik zat recht overeind in mijn bed te kijken...4 De mensenmenigte opende zich in het midden...5 Toen

Nadere informatie

Tijdschrift Kindermishandeling April 2013 Onderwijsspecial deel 2. 8 tips voor een goed gesprek met je leerling

Tijdschrift Kindermishandeling April 2013 Onderwijsspecial deel 2. 8 tips voor een goed gesprek met je leerling 8 tips voor een goed gesprek met je leerling Edith Geurts voor Tijdschrift Kindermishandeling Het kan zijn dat je als leerkracht vermoedt dat een kind thuis in de knel zit. Bijvoorbeeld doordat je signalen

Nadere informatie

tauberbach LESBRIEF VOOR LEERKRACHTEN DEEL II: NAVERWERKING

tauberbach LESBRIEF VOOR LEERKRACHTEN DEEL II: NAVERWERKING tauberbach LESBRIEF VOOR LEERKRACHTEN DEEL II: NAVERWERKING Chris Van der Burght!! OPGELET!! Wij gaan er bij Publiekswerking steeds van uit dat er geen vaststaande antwoorden zijn op onderstaande vragen.

Nadere informatie

IK HOUD VAN MIJ!! LIEFDE EN HOOGGEVOELIGHEID...

IK HOUD VAN MIJ!! LIEFDE EN HOOGGEVOELIGHEID... IK HOUD VAN MIJ!! LIEFDE EN HOOGGEVOELIGHEID... Geplaatst op 28 juni, 2015 in het YOGI YOGA blad editie juli + augustus 2015 Lieve schat, je bent zo'n mooie, lieve en grappige vrouw, zelfs met je nukken

Nadere informatie

Tel: 06 239 475 38 esther@ikhouvanmij.eu www.ikhouvanmij.eu

Tel: 06 239 475 38 esther@ikhouvanmij.eu www.ikhouvanmij.eu Tel: 06 239 475 38 esther@ikhouvanmij.eu www.ikhouvanmij.eu Met dit Ebook wil ik je graag inzichten geven in hoe je van jezelf kunt (leren) houden. Dit bereik je (wellicht helaas) niet door even een knop

Nadere informatie

- Elkaar leren kennen: warming-ups en spelletjes om het ijs te breken - 5 minuten zelfbewustzijn begrijpen anderen respecteren om de beurt iets doen

- Elkaar leren kennen: warming-ups en spelletjes om het ijs te breken - 5 minuten zelfbewustzijn begrijpen anderen respecteren om de beurt iets doen - Elkaar leren kennen: warming-ups en spelletjes om het ijs te breken - Belangrijke namen 7 luisteren karaktereigenschappen 5 minuten zelfbewustzijn begrijpen anderen respecteren om de beurt iets doen

Nadere informatie

FESTIVALAANBOD SEIZOEN 2014

FESTIVALAANBOD SEIZOEN 2014 FESTIVALAANBOD SEIZOEN 2014 4220142014INHOUDSOPGAVE 1. Programmering... pagina 1 2. Pleinspektakel... pagina 2 3. Bencha Theater - Katumbar... pagina 3 4. Cirque Magnifique... pagina 4 5. Light Horse...

Nadere informatie

Latijn en Grieks in de 21ste eeuw

Latijn en Grieks in de 21ste eeuw Latijn en Grieks in de 21ste eeuw Kiezen voor Latijn en/of Grieks? Als leerling in het laatste jaar van de basisschool sta jij voor een belangrijke keuze. Welke studierichting moet je gaan volgen in het

Nadere informatie

Het is al erg warm in de kantine. Een koel blikje cola gaat er altijd wel in.

Het is al erg warm in de kantine. Een koel blikje cola gaat er altijd wel in. 1. Leroy Het is opvallend hoe snel de vakantie voorbijgaat. De eerste week vakantie kruipt voorbij. Daarna gaan de vrije dagen sneller. Steeds sneller. Dan komt die gevreesde dag. Je wordt op een morgen

Nadere informatie

Deze handreiking is van:

Deze handreiking is van: 9 lessen over het volgen van Jezus Deze handreiking is van: Deze cursus is geschreven Beryl Voorhoeve en opgemaakt door Judith Maarsen. Ten behoeve van de kinderstudiegroepen voor de bovenbouw Gebruikte

Nadere informatie

Interview met Ilona Botterweg, Healing Tao Teaching School Amsterdam. met My Boulevard.eu

Interview met Ilona Botterweg, Healing Tao Teaching School Amsterdam. met My Boulevard.eu Interview met Ilona Botterweg, Healing Tao Teaching School Amsterdam met My Boulevard.eu Kun je wat vertellen over het tot stand komen van je bedrijf? In 1986 startte ik met mijn partner een advies bureau

Nadere informatie

Hooggeëerd publiek. Twee eeuwen circus in Nederland. Nederlands Centrum voor Volkscultuur en Stichting Jaar van het Circus

Hooggeëerd publiek. Twee eeuwen circus in Nederland. Nederlands Centrum voor Volkscultuur en Stichting Jaar van het Circus 1 Nederlands Centrum voor Volkscultuur en Stichting Jaar van het Circus Hooggeëerd publiek Twee eeuwen circus in Nederland Het Jaar van het Circus is door het Nederlands Centrum voor Volkscultuur, de Vereniging

Nadere informatie

Adios. Beste Docent(e), D O C E N T E N H A N D L E I D I N G

Adios. Beste Docent(e), D O C E N T E N H A N D L E I D I N G Adios Beste Docent(e), U bezoekt binnenkort met uw klas(sen) de theatervoorstelling Adios van Het Houten Huis. Wat fijn dat u voor onze voorstelling hebt gekozen en wij u en uw leerlingen mogen verwelkomen

Nadere informatie

Inhoud. 2 Ondernemen in een veranderende wereld. 4 Inzicht in jezelf en de ander

Inhoud. 2 Ondernemen in een veranderende wereld. 4 Inzicht in jezelf en de ander Inhoud 1 Inleiding 2 Ondernemen in een veranderende wereld 1 Veranderende tijden 3 2 Waarom zingeving in werk steeds belangrijker wordt! 3 3 Mens en wereld als energetisch geheel van nature in beweging

Nadere informatie

Zeven hulpbronnen van vertrouwen. Door: Carlos Estarippa

Zeven hulpbronnen van vertrouwen. Door: Carlos Estarippa Zeven hulpbronnen van vertrouwen Door: Carlos Estarippa Geïnspireerd door het boek van Bertie Hendriks Dagboek van de Ziel. De zeven levensfasen (Hendriks, 2013) wil ik in onderstaand artikel beschrijven

Nadere informatie

Motivatie. Motivatie verhogen

Motivatie. Motivatie verhogen Motivatie verhogen Inleiding: Spanning is een woord dat meestal negatief bekeken wordt. Het wordt dan gezien als stress of faalangst. Toch is dit niet correct. Er zijn heel wat voorbeelden te vinden waarbij

Nadere informatie

Omnec Onec DUTCH. Collection of Texts. - Part III - Het Venusiaanse schrift

Omnec Onec DUTCH. Collection of Texts. - Part III - Het Venusiaanse schrift Omnec Onec DUTCH Collection of Texts - Part III - Het Venusiaanse schrift Het Venusiaanse schrift Dutch Collection of Texts Part III Copyright 2000 by Omnec Onec Dutch translation 2013 by Lenthe Reijman,

Nadere informatie

FESTIVALAANBOD 4220142014INHOUDSOPGAVE. 1. Droomjurken... pagina 1. 2. Pleinspektakel... pagina 2. 3. Bencha Theater - Katumbar...

FESTIVALAANBOD 4220142014INHOUDSOPGAVE. 1. Droomjurken... pagina 1. 2. Pleinspektakel... pagina 2. 3. Bencha Theater - Katumbar... FESTIVALAANBOD 4220142014INHOUDSOPGAVE 1. Droomjurken... pagina 1 2. Pleinspektakel... pagina 2 3. Bencha Theater - Katumbar... pagina 3 4. Cirque Magnifique... pagina 4 5. Light Horse... pagina 5 6. Bencha

Nadere informatie

Evaluatie Rots & Water

Evaluatie Rots & Water Evaluatie Rots & Water Training Weerbaarheid Groep 8 St. Jozefschool Locatie Tarcisius Schooljaar 2003/2004 Door: Linda Geraeds Sociaal Cultureel Werker Docente Weerbaarheid Rots en Water Trainer CMWW

Nadere informatie

Movies that Matter @ school begeleidt en adviseert bij het vertonen van mensenrechtenfilms op school.

Movies that Matter @ school begeleidt en adviseert bij het vertonen van mensenrechtenfilms op school. Movies that Matter @ school begeleidt en adviseert bij Opdrachtenblad Naam film: Aanduidingen Kijkwijzer: Regie: Jaar: Duur: Eventueel website van de film: Leerdoelen 1. Je kunt op een kaart aanwijzen

Nadere informatie

ART HISTORY DE TWINTIGSTE EEUW. H4 algemeen deel Hoofdstuk 4 Expressionisme - Kunst en gevoel.

ART HISTORY DE TWINTIGSTE EEUW. H4 algemeen deel Hoofdstuk 4 Expressionisme - Kunst en gevoel. ART HISTORY DE TWINTIGSTE EEUW H4 algemeen deel Hoofdstuk 4 Expressionisme - Kunst en gevoel. Sigmund Freud (1856-1939) De ideeën van de psychoanalyticus Sigmund Freud hadden veel invloed op de kunstenaars

Nadere informatie

Werkstuk bewegingsonderwijs

Werkstuk bewegingsonderwijs Werkstuk bewegingsonderwijs Taekwon-Do 26-6-2010 Door: Edwin Wanner Klas: V5B Inhoudsopgave 0. Inhoudsopgave.. Pagina 2 1. Plan van aanpak.. Pagina 3 2. Logboek.. Pagina 4 3. Vragen van het interview..

Nadere informatie

Door het raam ziet ze Bea, de benedenbuurvrouw. Ze veegt de sneeuw weg van het pad voor de flat. Uitslover, denkt Alice.

Door het raam ziet ze Bea, de benedenbuurvrouw. Ze veegt de sneeuw weg van het pad voor de flat. Uitslover, denkt Alice. Alice ligt in bed. Heel langzaam wordt ze wakker. Haar lichaam ontspannen, haar hoofd leeg. De vertrouwde geur van haar man Jules hangt in de slaapkamer. Een geur van alcohol, nootmuskaat en oude man.

Nadere informatie

Zondag 11 januari - een verhaal om moed te houden

Zondag 11 januari - een verhaal om moed te houden Zondag 11 januari - een verhaal om moed te houden Bij Marcus 1 - de doop van Jezus Ik weet niet hoe goed u al de zondagsbrief hebt gelezen. Maar wellicht is u opgevallen dat er helemaal bovenin staat dat

Nadere informatie

Take Home Examen. Het stijlbegrip volgens Nelson Goodman. i Postvak 54 6 juni 2008 Blok BA CW 1 E Vraag II

Take Home Examen. Het stijlbegrip volgens Nelson Goodman. i Postvak 54 6 juni 2008 Blok BA CW 1 E Vraag II Take Home Examen Het stijlbegrip volgens Nelson Goodman i444049 Postvak 54 6 juni 2008 Blok BA CW 1 E Vraag II De Amerikaanse filosoof Nelson Goodman heeft een boek geschreven, genaamd Ways of Worldmaking.

Nadere informatie

Abstract Waaier van Merken Een inventarisatie van branding in de Nederlandse gesubsidieerde theatersector Margriet van Weperen

Abstract Waaier van Merken Een inventarisatie van branding in de Nederlandse gesubsidieerde theatersector Margriet van Weperen Abstract Waaier van Merken Een inventarisatie van branding in de Nederlandse gesubsidieerde theatersector Margriet van Weperen Bachelorscriptie Kunsten, Cultuur en Media Rijksuniversiteit Groningen Begeleider:

Nadere informatie

Ola Lanko en haar foto-genic installaties 14 oktober interview

Ola Lanko en haar foto-genic installaties 14 oktober interview Ola Lanko en haar foto-genic installaties 14 oktober interview Ola Lanko is altijd bezig met de werking van het medium fotografie. De kritische blik van de beschouwer is wat ze met haar werk wil overbrengen.

Nadere informatie

LEZEN FICTIE BK 1 LEKKER LEZEN PERRON 1

LEZEN FICTIE BK 1 LEKKER LEZEN PERRON 1 LEZEN FICTIE BK LEKKER LEZEN PERRON Lekker lezen Daar lag de molen. Donker en dreigend lag hij daar in de sneeuw, als een sterk, gevaarlijk dier dat loert op zijn prooi. Ik hoef er helemaal niet heen,

Nadere informatie

VRAGEN BIJ DE COMPETENTIES

VRAGEN BIJ DE COMPETENTIES ONDERWIJSMAGAZIJN VOOR LOB VRAGEN BIJ DE COMPETENTIES Landelijk Stimuleringsproject LOB in het mbo VRAGEN BIJ ONTDEK COMPETENTIES JE PASSIE MOTIEVEN INLEIDING In LOB-trainingen en tijdens gesprekken met

Nadere informatie

Stipendium. Anne Vaandrager

Stipendium. Anne Vaandrager Stipendium Anne Vaandrager Introductie Afwijken van de norm Tegenwoordig kunnen we door middel van technologie radicaal ingrijpen op het ontwerp van ons lichaam. De centrale positie van de mens als maatstaaf

Nadere informatie

2010 Marco Honkoop NLP coaching & training

2010 Marco Honkoop NLP coaching & training 2010 Marco Honkoop NLP coaching & training Introductie Dit ebook is gemaakt voor mensen die meer geluk in hun leven kunnen gebruiken. We kennen allemaal wel van die momenten dat het even tegen zit. Voor

Nadere informatie

1.1 Mijn kind under construction

1.1 Mijn kind under construction 1.1 Mijn kind under construction bij sessie 1 Mijn kind pubert - Wat is er gaande? Het overvalt je of misschien heb je al met spanning uitgekeken naar de eerste tekenen. Puberen, wat gebeurt er? Onder

Nadere informatie

De twee zaken waarover je in dit boek kunt lezen, zijn de meest vreemde zaken die Sherlock Holmes ooit heeft opgelost.

De twee zaken waarover je in dit boek kunt lezen, zijn de meest vreemde zaken die Sherlock Holmes ooit heeft opgelost. Sherlock Holmes was een beroemde Engelse privédetective. Hij heeft niet echt bestaan. Maar de schrijver Arthur Conan Doyle kon zo goed schrijven, dat veel mensen dachten dat hij wél echt bestond. Sherlock

Nadere informatie

Ckv verslag. Julia van Sluijs April 2015. Kunst- en Cultuurroute en cabaret CKV VERSLAG

Ckv verslag. Julia van Sluijs April 2015. Kunst- en Cultuurroute en cabaret CKV VERSLAG Ckv verslag Kunst- en Cultuurroute en cabaret Julia van Sluijs April 2015!1 Inhoudsopgave - Algemene gegevens 3 - Verantwoording keuze 4 - Kunst- en cultuurroute Workshop 1: Graffiti 5 Workshop 2: Capoeira

Nadere informatie

Module 3. Aanleren. Tekstboek een nieuwe geest in 28 dagen Doe het zelf mindset transformatie voor de moedige mens _ en wereldverbeteraar.

Module 3. Aanleren. Tekstboek een nieuwe geest in 28 dagen Doe het zelf mindset transformatie voor de moedige mens _ en wereldverbeteraar. Module 3. Aanleren. Dag 18. Je nieuwe geest neurologisch. Zoals je gisteren al las gaan we de komende 11 dagen de energie van je nieuwe geest opbouwen. Gisteren ben je hiermee begonnen door de emotionele

Nadere informatie

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info Clowns Inhoud 1. Inleiding 2. Wat zijn clowns? 3. De geschiedenis van clowns 4. CliniClowns 5. Quiz Inleiding Ik hou mijn spreekbeurt over clowns. Ik hou mijn spreekbeurt over clowns omdat mijn moeder

Nadere informatie

Serious game, FUN design. Door: Nina Haitsma (0870482) The game of life 18-09- 12

Serious game, FUN design. Door: Nina Haitsma (0870482) The game of life 18-09- 12 Serious game, FUN design Door: Nina Haitsma (0870482) The game of life 18-09- 12 Serious game, FUN design Kijk eens naar aller eerste games: Pong en één van de allernieuwste games: Fifa 2013. Eigenlijk

Nadere informatie

Luisteren is: erkenning geven

Luisteren is: erkenning geven enuit nuit Luisteren is: erkenning geven it Luisteren is: erkenning geven Onze dagen zitten vol prikkels. Waar vinden we de ruimte om stil te zijn en rustig te luisteren naar wat er in ons omgaat? En als

Nadere informatie

Het kerkgebouw Huis van God

Het kerkgebouw Huis van God Het kerkgebouw Huis van God Tekenwaarde TTemidden van vele andere gebouwen die worden gebruikt voor bewoning en bedrijvigheid is een kerk de ruimte voor de ontmoeting met God. Kerken staan meestal op een

Nadere informatie

Compassie leven. 52 wekelijkse inspiraties vanuit Geweldloze Communicatie. PuddleDancer Press Samengesteld door Monie Doodeman

Compassie leven. 52 wekelijkse inspiraties vanuit Geweldloze Communicatie. PuddleDancer Press Samengesteld door Monie Doodeman Compassie leven 52 wekelijkse inspiraties vanuit Geweldloze Communicatie PuddleDancer Press Samengesteld door Monie Doodeman Inhoudsopgave Voorwoord Wekelijkse inspiraties 01 Geweld in de taal? Wie, ik?

Nadere informatie

Kunstlessen over Hundertwasser

Kunstlessen over Hundertwasser Kunstlessen over Hundertwasser Bovenbouw primair onderwijs en vmbo - een tekst met vragen en opdrachten voor een les op school - opdrachten in de tentoonstelling in het Cobra Museum Colofon 2013 Uitgave

Nadere informatie

WORD GROTER DAN DAT WAT JOU KLEIN HOUDT. Ann Weiser Cornell en Egbert Monsuur

WORD GROTER DAN DAT WAT JOU KLEIN HOUDT. Ann Weiser Cornell en Egbert Monsuur WORD GROTER DAN DAT WAT JOU KLEIN HOUDT Ann Weiser Cornell en Egbert Monsuur 1 Les één Welkom bij deze e-cursus waarin we je zullen laten zien hoe jij groter kunt worden en je problemen kleiner! Zijn er

Nadere informatie

Je energie in balans-kursus

Je energie in balans-kursus Je energie in balans-kursus 10:00 start 10:10/ 10:45 voorstelrondje -Hoe heet je -wat doe je in het dagelijks leven -wat hoop je hier te leren tijdens de cursus, waarom volg je deze cursus? 10:45/11:00

Nadere informatie

Met open handen 1 e zondag in de veertig dagen tijd Bij Genesis 9 : 8-17 en Marcus 1 : 12 15

Met open handen 1 e zondag in de veertig dagen tijd Bij Genesis 9 : 8-17 en Marcus 1 : 12 15 Met open handen 1 e zondag in de veertig dagen tijd Bij Genesis 9 : 8-17 en Marcus 1 : 12 15 Na de verkondiging een moment van stilte, Daarna zingen we lied 91a Woensdag is de veertig dagen tijd begonnen.

Nadere informatie

Tai Chi. Algemeen. Balans tussen lichaam en geest.

Tai Chi. Algemeen. Balans tussen lichaam en geest. Tai Chi Balans tussen lichaam en geest. Algemeen Geboren op de eeuwenoude bodem van de Chinese cultuur, absorbeert Wushu (pinyin voor gevechtsport) de smaak voor Chinese klassieke filosofie. Men gebruikt

Nadere informatie

LESBRIEF. De Kartonbewoners

LESBRIEF. De Kartonbewoners LESBRIEF De Kartonbewoners 1 Inleiding Op het epitaaf van het grafmonument van de negentiende- eeuwse spiritist Allan Kardec op Père Lachaise in Parijs staat:«naître, mourir, renaître encore et progresser

Nadere informatie

QUINTA ESSENTIA. 3-daagse workshop. rond persoonlijke vervulling, gezondheid en geluk

QUINTA ESSENTIA. 3-daagse workshop. rond persoonlijke vervulling, gezondheid en geluk QUINTA ESSENTIA 3-daagse workshop rond persoonlijke vervulling, gezondheid en geluk DE KERN VAN DE ZAAK Alleen geluk en welzijn zijn echt. Al het andere verbleekt. De ware juwelen van vervulling, geluk

Nadere informatie

Samenvatting Kunst ABC

Samenvatting Kunst ABC Samenvatting Kunst ABC Week 1: Kunst algemeen + film, beeldhouwen en fotografie Info: Wat is kunst? Kunst kan verschillende soorten dans, muziek, schilderijen, toneel en beelden zijn. Beeldhouwkunst of

Nadere informatie

Je bent het allemaal. Maarten Houtman. Tao-zen sessie van april 1990 in Eefde, woensdag. Uitgave: Stichting Zen als leefwijze

Je bent het allemaal. Maarten Houtman. Tao-zen sessie van april 1990 in Eefde, woensdag. Uitgave: Stichting Zen als leefwijze Je bent het allemaal Tao-zen sessie van april 1990 in Eefde, woensdag Maarten Houtman Uitgave: Stichting Zen als leefwijze Inhoudsopgave Eefde, 25 april 1990, woensdagmorgen Het verhaal van het stofje

Nadere informatie

Gegevens van het boek

Gegevens van het boek Gegevens van het boek Titel: Het gouden ei Schrijver: Tim Krabbé Gelezen: 33e druk. 1e druk, 1984, Amsterdam, uitgeverij Bakker (nu Prometheus). Er staat geen motto in het boek. In het boek staan geen

Nadere informatie

Passie en Effect. Passie. themabijeenkomst 55. Effect Resultaat Opbrengst Uitwerking Gevolg Uitkomst Gewin

Passie en Effect. Passie. themabijeenkomst 55. Effect Resultaat Opbrengst Uitwerking Gevolg Uitkomst Gewin Passie en Effect themabijeenkomst 55 TQC-Net Blad 1 Passie Bezieling Inspiratie Hartstocht Vuur Geestdrift Enthousiasme Effect Resultaat Opbrengst Uitwerking Gevolg Uitkomst Gewin Blad 2 1 1. Vraagstelling

Nadere informatie

Inhoud. Een nacht 7. Voetstappen 27. Strijder in de schaduw 51

Inhoud. Een nacht 7. Voetstappen 27. Strijder in de schaduw 51 Inhoud Een nacht 7 Voetstappen 27 Strijder in de schaduw 51 5 Een nacht 6 Een plek om te slapen Ik ben gevlucht uit mijn land. Daardoor heb ik geen thuis meer. De wind neemt me mee. Soms hierheen, soms

Nadere informatie

5 lessen voor maar 5!!!

5 lessen voor maar 5!!! Aanbod naschoolse activiteiten Brede school Heemse 5 lessen voor maar 5!!! Toneelspelen Ontdek t! Lijkt het je leuk om op een podium te staan? Je in te leven in een ander? Een persoon of een typetje te

Nadere informatie

Hoe schrijf ik een Recensie

Hoe schrijf ik een Recensie Hoe schrijf ik een Recensie Een recensie is een kritisch artikel geschreven voor een krant of tijdschrift om degene die het leest te informeren over een voorstelling. Jij bent voor deze gelegenheid journalist

Nadere informatie

Voorstelling Sjaak en de bonenstaak. Theater de Winter

Voorstelling Sjaak en de bonenstaak. Theater de Winter Voorstelling Sjaak en de bonenstaak Theater de Winter Inhoudsopgave Inleiding theater 4 Het verhaal van 5jaak en de bonenstaak.. 6 Spelopdrachten 7 Bijlagen 1. Kleurplaat 2. Kleurplaat regenboog Inhoudsopgave

Nadere informatie

De Jefferson Bijbel. Thomas Jefferson

De Jefferson Bijbel. Thomas Jefferson De Jefferson Bijbel Thomas Jefferson Vertaald en ingeleid door: Sadije Bunjaku & Thomas Heij Inhoud Inleiding 1. De geheime Bijbel van Thomas Jefferson 2. De filosofische president Het leven van Thomas

Nadere informatie

Wanneer je het programma van enkele culturele centra uit je buurt napluist, zal je merken dat dans hoe langer hoe meer vertegenwoordigd is.

Wanneer je het programma van enkele culturele centra uit je buurt napluist, zal je merken dat dans hoe langer hoe meer vertegenwoordigd is. KIJKEN NAAR DANS Artikel : Marleen Horemans Wanneer je het programma van enkele culturele centra uit je buurt napluist, zal je merken dat dans hoe langer hoe meer vertegenwoordigd is. Dans is echter een

Nadere informatie

De 5 Tibetanen. Inleiding tot de 5 Tibetanen

De 5 Tibetanen. Inleiding tot de 5 Tibetanen De 5 Tibetanen De 5 Tibetanen zijn eigenlijk 6 oefeningen. De eerste 5 zijn welbekend als "de 5 Tibetanen, maar er is nog een 6e oefening wat "de geheime leer" of "de geheime oefening" wordt genoemd. De

Nadere informatie

lesmap Wortel van Glas HETGEVOLG Wortel van Glas 16+

lesmap Wortel van Glas HETGEVOLG Wortel van Glas 16+ Wortel van Glas 16+ Naast de reguliere producties is en blijft het werk met en voor moeilijke doelgroepen een absolute noodzaak voor Stefan Perceval. Binnen dat kader presenteren we ook Wortel van Glas,

Nadere informatie

De blijft je hele leven een rol spelen

De blijft je hele leven een rol spelen Laat je zien. In de Theaterklas. Stilletjes zijn we er heel trots op: onze Theaterklas. Omdat we ernstig vermoeden dat geen enkele andere middelbare onderwijsinstelling op dit hoge niveau programma s aanbiedt

Nadere informatie

Felix en Lenette presenteren: Mijn wolf en ik. gratis e-book. Palaysia. door Edith Hagenaar

Felix en Lenette presenteren: Mijn wolf en ik. gratis e-book. Palaysia. door Edith Hagenaar Felix en Lenette presenteren: Mijn wolf en ik gratis e-book Palaysia door Edith Hagenaar Voor je ouders De wolf op deze cd staat voor iedereen met wie je kind een moeilijke relatie heeft. Dat kan een juf

Nadere informatie

6 juni 2014. Vrij vertaald door Cas Eggermont

6 juni 2014. Vrij vertaald door Cas Eggermont Alpe D Huzes ; Ze namen de uitdaging aan 5000 Nederlanders hebben gisteren de 21 bochten van de Alpe D Huez bedwongen in de strijd tegen kanker. Hierbij de foto s van deze buitengewone prestatie. Vrij

Nadere informatie

Genesis 1 en 2 enkele verzen Marcus 16: 1 8 11-04-2004. Pasen is opstaan

Genesis 1 en 2 enkele verzen Marcus 16: 1 8 11-04-2004. Pasen is opstaan Gelezen: Genesis 1 en 2 enkele verzen Marcus 16: 1 8 11-04-2004 Pasen is opstaan Gemeente, Het woord, het werkwoord dat bij Pasen hoort is: opstaan. Daarbij horen de afgeleide zelfstandige naamwoorden:

Nadere informatie

Kan dat? Ook als je het van huis uit niet zo hebt meegekregen?

Kan dat? Ook als je het van huis uit niet zo hebt meegekregen? Omdat je je kennis wilt delen, nieuwe klanten wilt werven, politiek of maatschappelijk gezien een boodschap wilt overbrengen, je onderneming wilt promoten. Redenen genoeg om een sterke spreker te willen

Nadere informatie

HET CIRCUS. Daniël, groep 6

HET CIRCUS. Daniël, groep 6 HET CIRCUS Daniël, groep 6 Voorwoord. De laatste tijd wordt er veel aandacht gegeven aan het circus. Vorig jaar was het jaar van het circus om mensen kennis te laten maken met het circus. Er was veel geld

Nadere informatie

Bewustwording dag 1 Ik aanvaard mezelf zoals ik nu ben.

Bewustwording dag 1 Ik aanvaard mezelf zoals ik nu ben. Het meditatieprogramma duurt veertig dagen en bestaat uit tien affirmaties. Het is fijn om gedurende dit programma een dagboek bij te houden om je bewustwordingen en ervaring op schrijven. Elke dag spreek

Nadere informatie

De kracht van de vriendschap

De kracht van de vriendschap De kracht van de vriendschap De kracht van de vriendschap Inleiding Vriendschap is één ziel in twee lichamen. Artistoteles De kracht van vriendschap is overweldigend. Vriendschap is iets moois, iets waarvan

Nadere informatie

NASLEEP VAN EEN RUZIE OF EEN BETREURENSWAARDIG

NASLEEP VAN EEN RUZIE OF EEN BETREURENSWAARDIG NASLEEP VAN EEN RUZIE OF EEN BETREURENSWAARDIG INCIDENT Toelichting Deze brochure is een vertaling van de handleiding van Gottman (www.gottman.com) voor het verwerken van ruzies uit het verleden en betreurenswaardige

Nadere informatie

Laat ik, voordat ik over taiji (Tai Chi) begin, eerst over mezelf vertellen. Mijn naam is Jos

Laat ik, voordat ik over taiji (Tai Chi) begin, eerst over mezelf vertellen. Mijn naam is Jos (Hemel en Aarde) Taiji Laat ik, voordat ik over taiji (Tai Chi) begin, eerst over mezelf vertellen. Mijn naam is Jos Thissen, ben sinds midden tachtiger jaren bezig met vechtkunsten. Na eerst enkele jaren

Nadere informatie

Omgaan met spanning. Faalangst: waar komt het vandaan en wat ermee te doen

Omgaan met spanning. Faalangst: waar komt het vandaan en wat ermee te doen Omgaan met spanning Inleiding: Iedereen krijgt in het leven te maken met spanning. Bij competitiesporten komt dit extra tot uiting: er is de druk om te presteren, de tegenstander om te verslaan, de reactie

Nadere informatie

KINDEREN LEKKER IN HUN VEL

KINDEREN LEKKER IN HUN VEL KINDEREN LEKKER IN HUN VEL 1. Welkom wij zijn Karin Hallegraeff en Noelle van Delden van Praktijk IKKE Karin stelt zich voor en er komt een foto van Karin in beeld. Noelle stelt zich voor en er komt een

Nadere informatie

JA BUKA! Trešnja Municipal Theatre (Kroatië)

JA BUKA! Trešnja Municipal Theatre (Kroatië) lesbrief JA BUKA! Trešnja Municipal Theatre (Kroatië) bovenbouw (groep 5 t/m 8) www.stiltefestival.com E info@destilte.nl afdeling educatie Nieuwe Huizen 41 4811 TL Breda +31 (0)76-515 49 84 afdeling techniek

Nadere informatie

Lesbrief HyperISH. ISH_lesplan.indd 1 18-02-13 11:23

Lesbrief HyperISH. ISH_lesplan.indd 1 18-02-13 11:23 Lesbrief HyperISH I don t even know what I was running for - I guess I just felt like it. Holden Caulfield in The Catcher in the Rye door J.D. Salinger De maatschappij zit vol verwachtingen, de eisen zijn

Nadere informatie

Academiejaar 2014/2015. Academische Bachelor en Master drama

Academiejaar 2014/2015. Academische Bachelor en Master drama Academiejaar 2014/2015 Academische Bachelor en Master Drama drama Academische Bachelor en Master Drama DRAMA Kiezen voor de opleiding Drama aan het Koninklijk Conservatorium Antwerpen is geen alledaagse

Nadere informatie

Het circus komt 3+ Clair de Lune Théâtre (België)

Het circus komt 3+ Clair de Lune Théâtre (België) lesbrief Het circus komt 3+ Clair de Lune Théâtre (België) onderbouw (groep 1 t/m 4) bezoekadres Markendaalseweg 75a Het doek gaat op. Er komt een schaduwcircus aan en alles is ineens mogelijk! Schaduwen

Nadere informatie

HEMELS HUWELIJK KALENDER 52 X WIJ TIJD VOOR ELKAAR. Willem en Marian de Vink

HEMELS HUWELIJK KALENDER 52 X WIJ TIJD VOOR ELKAAR. Willem en Marian de Vink HEMELS HUWELIJK KALENDER 52 X WIJ SAMEN TIJD VOOR ELKAAR Willem en Marian de Vink Liefde is vrij van zichzelf, om te leven voor de ander. Romantiek in een liefdesbrief ROMANTIEK in een liefdesbrief Schrijf

Nadere informatie