MAKING THINGS SIMPLE

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "MAKING THINGS SIMPLE"

Transcriptie

1 MAKING THINGS SIMPLE BEST VALUE PROCUREMENT SEMINAR 2013 Bijzondere eenmalige uitgave eerste jaargang najaar The story that begins with a bottle. Partnerschap in projecten 4 Werken met passie en plezier.

2 Voorwoord INHOUDSOPGAVE Dagverslag 4 Dr. Dean Kashiwagi 6 Best Value Procurement, naar optimaal resultaat in vier stappen 7 Keynote: Beste Value Procurement in relatie tot projectmanagement 10 Keynote: Partnerschap in Best Value aanbestedingen 12 Panelgesprek 14 Coachsessies 15 Partners Best Value Seminar 18 BVP-project vispassages 20 BVP-project Effluentverbetering rwzi Garmerwolde 20 Werkbezoek RWZI Garmerwolde 21 Quotes 22 Workshops 23 stoplicht 24 Begrippen 25 Column Hoe Best Value is dat! 26 Maaike Lensink (Recruter projectmatig interne commerciële economie Hogeschooldocent Hanzehogeschool) Maaike vindt BVP een eye-opener. Ze schrikt van de traditionele manier van werken zoals iedereen dat doet. Niet willen praten, je eigen mening opleggen, terwijl je zou moeten kijken naar wie welke talenten heeft. Daar zou je je werk op moeten afstemmen. BERT MIDDEL, DIJKGRAAF WATERSCHAP NOORDERZIJLVEST VOORWOORD Best Value is in moderne termen aan de ene kant innovatie en aan de andere kant win-win-win. Het was een geslaagde bijeenkomst, ons Best Value Seminar op 10 oktober jongstleden in Groningen. Als Waterschap Noorderzijlvest hadden we bewust onze nek uitgestoken door onder de lagere overheden koploper te zijn in het toepassen van Best Value Procurement. Vervolgens wilden we via onder meer een symposium er verder mee aan de weg timmeren. Mede dankzij onze partners Kamer van Koophandel, Bouwend Nederland, NL-ingenieurs, Oranjewoud en GMB-Imtech zijn wij erin geslaagd rond dit thema meer dan tweehonderd geïnteresseerden en betrokkenen bijeen te brengen. De deelnemers aan het symposium kwamen zowel uit het bedrijfsleven als vanuit gemeenten, provincies en waterschappen. De beide keynote-speeches waren leerzaam en vooral inspirerend. Er was volop gelegenheid om met de inleiders in gesprek te gaan, er was ruimte voor kritiek, in deelsessies werden kennis en ervaringen ruimschoots uitgewisseld en bij de deelnemers was het enthousiasme alom aanwezig. Het seminar kent ook enkele tastbare resultaten, te weten een magazine en een videoverslag. Alle deelnemers aan het symposium ontvangen beide. Misschien zien we elkaar binnen afzienbare tijd weer. Dan kunnen we nieuwe ervaringen met de Best Value Procurement uitwisselen. 3

3 Dagverslag Het was een bevlogen en succesvolle dag, waarbij deelnemers zelf ook aan de slag zijn gegaan. Voor deze interactieve insteek was gekozen om zo de uitwisseling van kennis en ervaring van zowel opdrachtgevers als opdrachtnemers te stimuleren. Bovendien leidde het tot mooie en bruikbare overzichten van do s en dont s op het gebied van Best Value Procurement. DAGVERSLAG Knallende start Dagvoorzitter Ebel Jan van Dijk zorgde voor een luidruchtige start. Hij vroeg de deelnemers allemaal een ballon op te blazen, deze met beide handen omhoog te brengen en te proberen om de handen bijeen te krijgen. De ene hand symboliseerde de opdrachtgever en de andere de opdrachtnemer. En de ballon liet zien hoe lastig het vaak is bij traditioneel inkopen en aanbesteden om de handen ineen te krijgen. Bij de entree van de grondlegger van Best Value Procurement (BVP), Dr. Dean Kashiwagi, vroeg hij iedereen om op zijn of haar ballon te gaan zitten. Het gevolg: een knallende opkomst voor Dr. Kashiwagi en een stevig statement over BVP. BVP draait namelijk om samenwerking, elkaar vinden en de hand toereiken. Natuurlijke wetten en dansen Tijdens het ochtendprogramma sprak Dr. Dean Kashiwagi over de principes van Best Value Procurement: BVP is based on natural laws. Aan de hand van een simpele fles illustreerde hij zijn betoog. Gerrit Jan van de Pol, directeur van aannemersbedrijf GMB, was de tweede keynote speaker. Hij deelde zijn ervaringen met BVP vanuit de opdrachtnemerskant en stelde dat hij niet meer in termen van principaal-aannemer wil spreken, maar samen wil dansen. Bij BVP doe je het samen, waarbij de opdrachtnemer weliswaar leidend is, maar waarbij ruimte is om te delen, lol te hebben en elkaar iets te zeggen. Het laatste onderdeel van het ochtendprogramma spraken de projectleiders van Noorderzijlvest en opdrachtnemers over de twee Best Value projecten van Noorderzijlvest in een panelgesprek. Tijdens het panelgesprek zijn stellingen besproken en kwam duidelijk naar voren dat beide projecten suc- cesvol zijn voor zowel opdrachtgever Noorderzijlvest als opdrachtnemers GMB Imtech en Oranjewoud. Aan de slag In de middag gingen de deelnemers zelf aan de slag. Tijdens coachingsessies met Dr. Kashiwagi en in verschillende workshops werden vraagstukken met betrekking tot BVP besproken. Voor belangstellenden stond een bezoek aan de vernieuwde rioolwaterzuivering installatie in Garmerwolde op het programma. Aan het eind van de dag hing een grote witte wand vol met het resultaat: zo n twintig posters met do s & dont s als het gaat om bijvoorbeeld dominante informatie, teamsamenstelling, interviews en inschrijving. Meer dan 200 mensen reisden op donderdag 10 oktober 2013 af naar congrescentrum Hanze Plaza Groningen om het Best Value Seminar Noord/Nederland bij te wonen. Ontvangende partij was waterschap Noorderzijlvest die het seminar samen met NL Ingenieurs, Kamer van Koophandel, GMB-Imtech, Bouwend Nederland en Oranjewoud organiseerde. De dag werd afgesloten met een samenvattend verhaal van de dagvoorzitter en dankwoorden richting Dean Kashiwagi voor zijn tijd, Susan van Hes voor haar rol in de organisatie en de workshopleiders voor het leiden van de workshops. Stelling: Meer ruimte/vrijheid maakt BVP veel leuker Schrijvers; Rense Sinkgraven en Liesbeth Annokkee, cartoontekenaar Anne Herrema 4 5

4 Onderwerp Dr. Dean Kashiwagi: My only expertise is knowing how little I know. Als jongste kind van drie groeide Dean op met Japanse ouders die zich constant zorgen maakten over geld en hun oude dag, hoewel dat niet echt nodig was; de Kashiwagi s behoorden tot de middenklasse. Omdat Dean de jongste was hoefde hij geen besluiten te nemen, dat werd voor hem gedaan. Dit was een omgeving die de rebel in Dean deed ontwaken en Dean had geen idee wat hij met zijn toekomst aan moest. In de zoektocht naar zichzelf stopte Dean met school en ging twee jaar mediteren (church mission) in Japan. GRONDLEGGER BVP DR. DEAN KASHIWAGI Dean T. Kashiwagi, PhD schrijft in de Information Measurement Theory over zichzelf het volgende: Ik ben begin jaren vijftig geboren in Hawaii op het eiland Oahu en ben nu vijftig jaar later directeur van de Performance Based Studies Research Group (PBSRG) van de Universiteit van Arizona. Mijn levensvragen hebben mij aangezet tot het formuleren van IMT. Initieel is IMT ontwikkeld en getest in het gezin Kashiwagi. 6 BEST VALUE PROCUREMENT, NAAR OPTIMAAL RESULTAAT IN VIER STAPPEN Best Value Procurement gaat over een andere wijze van het vinden en behouden van een samenwerking tussen klant en leverancier. Het is meer dan een inkoopmethode, het is een zienswijze die een paradigma-verandering vraagt van de inkoper: de rol van expert zijn verandert in het herkennen van de expert. De inkoopfilosofie van BVP staat haaks op de gangbare filosofie van controleren door middel van zeer gedetailleerde specificaties, dichtgetimmerde contracten, inspecties en controles. Bij BVP wordt de toeleverancier juist erkend als expert, waarbij dus in plaats van nadruk op controle achteraf de nadruk zwaar op het voortraject ligt. Gezocht wordt naar de expert die boven het maaiveld uitsteekt. Na die twee jaar rust ging Dean terug naar Amerika, studeerde af en ging werken bij de Amerikaanse luchtmacht. In 1992, op 40-jarige leeftijd, nam Dean, inmiddels getrouwd met Judy en acht kinderen rijker, ontslag uit het leger om zijn droom na te jagen. Hij wilde een methode ontwerpen waarbij the less I knew, the better off I was, and that what I could observe, would still allow me to know more than anyone else, het uitgangspunt was. Die droom, die visie heeft geleid tot IMT en Best Value. Best Value is meer dan 1550 keer toegepast in projecten over de afgelopen 20 jaar met een totale waarde van $ 5,7 miljoen. De principes van BVP zijn zowel in de private als in de publieke sector toepasbaar. Het proces van BVP bestaat altijd uit vier fasen. De eerste fase is de voorbereiding van het project. Vervolgens vindt de selectie van aanbieders plaats. Dit is het eigenlijke inkoop- of gunningsproces). De aanbieder die het beste uit de bus is gekomen krijgt een zogenaamde concretiseringsfase en mag het project tot in detail uitwerken. Deze periode is bedoeld om geheel voorbereid aan de laatste fase te kunnen starten: de daadwerkelijke uitvoering. Best Value wordt toegepast in Botswana, Canada, Finland, Maleisië, Nederland en de VS. In 2012 won Best Value de Dutch Sourcing Award. Best Value is een systeem dat constant in ontwikkeling is en dat is logisch omdat van elk Best Value project geleerd wordt. 7

5 Best Value Onderwerp Procurement Expertise wordt gevonden door natuurwet VOORBEREIDING SELECTIE CONCRETISERING Inkoop Plan van BV expert is acceptable voor klant Planning, project management / risico management Gebruik maken van expertise MANAGEMENT DOOR MINIMALISREN VAN RISICO S Projectmanagement uitvoering Stap 1: Voorbereiding inkoopproject De filosofie van BVP hecht een grote waarde aan vooruitdenken. De condities aan de start van een project bepalen de uitkomst van het project. Dit verklaart waarom allereerst aandacht besteed wordt aan de voorbereiding van het daadwerkelijke inkoopproces door de opdrachtgever. De voorbereiding kent idealiter de volgende stappen: Kiezen van een sponsor, die zorgt voor draagvlak Opstellen van een strategisch kader Kiezen en opleiden van een kernteam Kiezen van een project Opstellen van een planning Bepalen van de wegingsfactoren Opstellen van een gunningleidraad Uitnodigen van de aanbieders De opleidingsbijeenkomst Stap 2: Het selectieproces Nadat de voorbereiding is afgerond, wordt gestart met het daadwerkelijke inkoopproces; de selectie. De vier kwalitatieve criteria van de methodiek van BVP, die gezamenlijk als filter dienen zijn: Prestatieonderbouwing Risicodossier Kansendossier Interviews Vervolgens wordt de wijze beschreven waarop er een ranking plaatsvindt. Dit gebeurt op basis van vier bovengenoemde kwalitatieve documenten en de prijs die de aanbieder voorstelt. Nadat de uitvraag bekend is gemaakt maken de aanbieders een voorstel en sturen deze in. Deze bestaat uit een prijs en de zogenaamde kwalitatieve documenten, de(prestatieonderbouwing, het risicodossier en het kansendossier. De kwalitatieve documenten worden beoordeeld door het beoordelingsteam. De aanbieders die doorgaan naar de volgende fase worden geïnterviewd. Het beoordelingsteam beoordeelt de interviews. Uiteindelijk wordt er een ranking gemaakt op basis van de scores op de prestatieonderbouwing, het risicodossier, het kansendossier, interviews én de prijs die de aanbieders hadden ingestuurd. Stap 3: Concretiseringsfase De concretiseringsfase is de fase na het feitelijke inkoopproces waarbij de beoogde opdrachtnemer de tijd krijgt om het project van A tot Z te plannen. Dit is de fase waar de beoogde opdrachtnemer echt de diepte induikt. De concretiseringsfase is de meest belangrijke fase uit het proces, dus nog belangrijker dan het feitelijke inkoopproces. Alleen de aanbieder die als beste uit de bus is gekomen gaat door naar de concretiseringsfase. Hiermee worden transactiekosten bespaard voor alle overige aanbieders. In de concretisering vertelt de beoogd opdrachtnemer zijn plan. Deze fase heeft de volgende voordelen: Het geeft de beoogde opdrachtnemer de tijd om het project van A tot Z te plannen, inclusief alle details. De beoogde opdrachtnemer kan aangeven wat hij op welk moment van de opdrachtgever verwacht en hem daarop aanspreken. Het geeft de beoogde opdrachtnemer de kans om verrassingen richting de opdrachtgever te minimaliseren en daarmee te voorkomen dat hij straks een slechte beoordeling krijgt. De beoogde opdrachtnemer kan proactief in plaats van reactief handelen. Stap 4: Uitvoering door minimaliseren van risico s De vierde stap is de uitvoering. Het inkoopproces is bijna achter de rug en de opdrachtgever heeft uit een lijst van mogelijke aanbieders zijn opdrachtnemer geselecteerd. Deze heeft het project helemaal in het vizier: er is een gedetailleerde planning van A tot Z en de risico s zijn beschreven, met name de voor de opdrachtnemer niet-beheersbare risico s. Voor elk van die risico s zijn beheersmaatregelen genoemd. Indien de opdrachtnemer al het mogelijke doet om risico s die hij niet kan beheersen te minimaliseren (door middel van het risicomanagementplan) en het risico treedt tóch op, dan is de opdrachtgever (en niet de opdrachtnemer) verantwoordelijk. Indien de opdrachtnemer een presterende aanbieder is die in het belang van de klant denkt, zal deze alles doen om het risico te managen en te minimaliseren. Het is wel zo dat de opdrachtgever verplicht is de opdrachtnemer te betalen voor afwijkingen die niet door de opdrachtnemer worden veroorzaakt. In de uitvoering wordt gewerkt met wekelijkse rapportages, waarin aangegeven wordt welke risico s die week zijn opgetreden. Het risicomanagementplan en de wekelijkse rapportage zorgen er samen voor dat: Stelling: Vanaf het begin het risicoprofiel van de klant helder hebben levert juiste keuzes op Rikkert Wulffraat en NAAM (NOS) Het blijkt dat ze al een paar BVP-projecten gedaan hebben. So far so good. Het is een heel andere denkwijze. Je moet de mensen enthousiast maken. Plezier en dansen, dat staat voorop! Hé, waar hebben we dat eerder gehoord vandaag? iedereen die bij het project betrokken is voor zijn deel verantwoordelijk is; de transactiekosten tussen opdrachtnemer en opdrachtgever worden geminimaliseerd; de opdrachtnemer bezig is met het minimaliseren van de risico s die hij wél en die hij níet beheerst; het project een preplanning kent om de risico s die voor de opdrachtnemer niet beïnvloedbaar zijn, te minimaliseren. 8 9

6 Keynote DR. DEAN KASHIWAGI, GRONDLEGGER BVP. Experts weten dat anderen geen experts zijn. KEYNOTE: BESTE VALUE PROCUREMENT IN RELATIE TOT PROJECTMANAGEMENT Experts weten waar ze zelf geen expert in zijn Am I on? Spannend, die ballonnenovatie. Bigger bang, it was really good. You even got me excited, oh my goodness. Hij lacht. Good to be here. Natural laws always works Zelfs op een afstand kun je zien dat hij het meent. Hij houdt een blauwe fles in z n hand. Natural law always works. Zwaartekracht. Iedereen weet dat de fles gaat vallen. Het is eenvoudig en onontkoombaar. Als het helder is hoeft niemand beslissingen te nemen. Als het eenvoudig is gaat het risico omlaag. Decision making goes doooown. When it s simple, the need to use our expertise goes doooown. The need to trust goes up or down? Doooown! Risks go down. The need to have a relationship goes down. Mensen gniffelen wat. Hij herhaalt, de zaal echoot. Als iemand zegt: Jij hebt twee flessen in je handen, wat zeg je dan? Hij is blind, hij ziet het niet goed. Een natuurwet werkt altijd, ze voorspelt toekomstige uitkomsten, ze is eenvoudig en leidend. De noodzaak van het maken van beslissingen wordt kleiner. De noodzaak voor expertise wordt minder groot. De risico s worden kleiner, de noodzaak om te vertrouwen wordt minder. Je hoeft minder te begrijpen, je hebt de onderlinge relaties minder nodig. Belangrijk is gezond verstand! Eenvoud door transparantie! Wat gebeurt er als het complex wordt?als besluitvorming gebaseerd is op wat we niet weten, gaan de risico s omhoog. Als we denken dat er meerdere uitkomsten zijn, dan worden de risico s groter. En wie hebben we dus nodig: de experts. Want: Experts zien het helder. Experts kunnen in de toekomst kijken. 10 Experts leggen het helder uit. Hoe dit ooit is begonnen? De heer Dean Kashiwagi straalt. Degene die mij dit leerde was mijn vrouw. Kijk haar eens zitten... Ik heb geen enkele impact of invloed op haar, ik heb geen enkele controle over haar. Dat is veelbetekenend! Als je dat niet kunt leren, kun je Best Value niet leren. Hij vertelt daarna over zijn acht kinderen. Ze bleken net zulke goede opvoeders te zijn als zijn vrouw. Ze zeiden: Dad, we luisteren niet naar wat je zegt. Onze omgeving is anders dan die van jou. Hoe meer hij sprak, hoe minder ze luisterden. Elk generatie leek zich in een afzonderlijke koker, een silo te bevinden. Hoe raak je daar uit? het ook bij BVP. Stop managementcontrole. De koper neemt de risico s. De verkoper probeert de risico s te minimaliseren. En dat houdt in: - In de toekomst kijken met een gedetailleerd plan. - Metrics, want dan kan iedereen zien of ze het er mee eens zijn of niet. - Expertise gebruiken in gebieden waar onvoldoende informatie is. Hij komt terug op transparantie. Help the blind on the road to transparency. Maak het systeem zo dat de blinden het ook zien. Ik moest minder praten en op het juiste moment. Ik moest de dingen helder en eenvoudig uitleggen en het moest meteen toepasbaar zijn. Geen regels betekent dat je geen goedkeuring geeft, geen straffen, je laat helemaal vrij, zonder controle. Toen we als ouders zeiden: Je hebt alle vrijheid gingen onze kinderen onze expertise meer gebruiken. De kinderen bleken onze expertise meer nodig te hebben en vroegen er zelf om! Dat is nou wat je noemt natural law. Ditzelfde geldt voor organisaties. Maak gebruik van expertise. Kom uit die koker! Dr. Kashiwagi benadrukt dat het gaat om minder controle, minder structuur. Minimize need for trust and justification. Opnieuw komt hij met het voorbeeld van het huwelijk. Als een van beide partijen alle verantwoordelijkheid en schuld op zich neemt en zegt: Okay, alles is mijn schuld., dan gaat het stressniveau van de een omlaag en de ondersteuning voor de ander omhoog! Zo gaat 11 Best Value minimaliseert de kosten met 10 tot 20%. BV levert een grote prestatie. Het zal de waarde van expertise vergroten. Het zal iedereen beter maken. BV is niet alleen prestatie-inkoop, het is een manier van leven! Na de speech komen er nog vragen uit het publiek, onder andere over de omvang van de scope en wat er buiten valt, over budgetten en of BVP werkt in een politieke omgeving. Dr. Kashiwagi grijpt in zijn antwoorden terug op de begrippen die hij al eerder vol verve naar voren bracht, dus transparantie, goede experts en maak wat complex is eenvoudig, beknopt en helder.

7 Keynote GERRIT-JAN VAN DER POL, ALGEMEEN DIRECTEUR VAN GMB EN LID TOPSECTOR WATER KEYNOTE: PARTNERSCHAP IN BEST VALUE AANBESTEDINGEN Ik ben aannemer. Denk mijn kleren weg. Ik ben vermomd. Hoe zien jullie mij? Lekker ding, roept een vrouw uit de zaal. Noem eens een aantal zaken waaraan je denkt als je naar me kijkt. Mercedes, klinkt het luid. Sigaar, bulkt een ander. Dikke portemonnee en boefje komen voorbij. Vader! roept iemand. Ja, hoor dat is typisch iets voor een aannemer, grapt Ebel Jan, de dagvoorzitter. Ha ha, verzot op meer werk! Bouwer... expert! roept een man enthousiast. Gerrit-Jan lacht, gebaart wat en zegt dan: Ik ben ook de zoon van een aannemer. Hij lijkt even te zuchten, haalt dan diep adem en gaat verder: Ik ben opgegroeid met: Pet onder de arm en mijnheer zeggen. Mijn vader zei: Zo moet je jezelf zien! De afgelopen tien jaar is er veel gedaan aan verandering van de sector. Jaren na de bouwfraude was het zaak om begrip te krijgen voor elkaar. Om ons af te vragen: Waarom doen we dingen zoals we ze doen? Gelukkig staan we na zo n tiental jaren ook tien treden hoger op de trap van verandering. GMB heeft met een aantal partners een bijdrage geleverd aan het ontstaan van de verbeterde zuiveringsinstallatie in Garmerwolde (op basis van BVP). De functionele eis was: schoon water maken! Deze samenwerking is heel bijzonder. Het zijn immers allemaal experts. De opleveringsdag was een feestje. Het project was op tijd af, binnen het budget en er was ook geld verdiend. Bovendien had de klant er geld aan overgehouden. Ik ging er weg met de borst vooruit. Maar BVP uitdragen leidt niet altijd tot succes. Er kunnen problemen ontstaan wanneer het doelstellingenniveau is verlaagd omdat men bang is de regie uit handen te geven. Dan blijkt het moeilijk om wijzigingen aan te brengen. Partnerschap Vraag aan de zaal: Is BVP een opstart om een innovatieve sector te krijgen? Helpt het om te innoveren? Je komt tot innovatie als je op hoog niveau dingen verandert. Dit klinkt simpel. Maar hoe? Nadelen van BVP komen naar voren. Je moet de knop om kunnen draaien als organisatie. Het gaat ook over nuchtere zaken als beheer en onderhoud. Het is meer dan alleen innovatie, ook techniek speelt een rol. Andere combinaties van samenwerking en van bouwprocessen. Nog een vraag: Is innovatie een doel op zich? Volgens mij niet, geeft Gerrit-Jan zelf als antwoord. Innovatie is geen doel maar een middel. Je moet kijken op sectorniveau: het betreft een vibrerende sector. Over het project heen moet je ook maatschappelijke doelen willen dienen. Elk project moet een bijdrage leveren binnen de sector! Dat er spanning tussen contractvormen en innovaties ontstaat, is evident. Een EMVI kader (Economisch Meest Voordelige Inschrijving) kan goed werken, maar er zit een bepaalde spanning op. Risico s en boetes, voor je het weet ga je aan de veilige kant zitten. Durf je een bepaalde techniek (met bepaalde onzekerheden) wel te gebruiken? EMVI op techniek leidt tot pervers gedrag van opdrachtnemers. Het lijkt soms op een wedstrijdje ver plassen. Spierballengedrag. Hoogste droge stof, laagste energieverbruik. De realiteit blijkt vaak minder stoer. Waar het uiteindelijk om gaat is de basis van vertrouwen. Er moet ruimte zijn voor conflicten. Kun je er uitkomen? Dat is belangrijk. Techneuten zijn nogal aan de controlekant. Maar wat we willen, is om met het hart te werken, met passie. De samenwerking tussen mensen, waarbij dialoog centraal staat, maakt het tot een succes. Belangrijk daarbij is het om uitleg te geven aan de rolopvatting. Wat betekent dit? Welk gedrag moet ik vertonen? Op die manier wordt eigen trots gecreëerd. Dan begin ik ook te groeien, glundert Gerrit-Jan. Want we willen dansen! Met passie en plezier! Hoe er wordt gewerkt in 2020? We gaan dan veel meer naar ruimte. Wat is de maatschappelijke relevantie? Doorhebben van innovaties, nu al voor 2020! Bij partnerschap gaat het erom hoe je elkaar ziet. Niet van: Ticket naar de Bahama s en we zien elkaar wel bij de oplevering. Jij bent toch de expert? Wij kijken er anders naar. Best Value. Wij zien het als dansen met elkaar. Dat doe je samen. Samen inspanningen leveren, samen vrolijk zijn. Voor de klanten betekent dit: een betrouwbare prestatie leveren! Zorg dat je een goede danspartner bent! PLEZIER EXPERT PASSIE Innovatie We hebben hoge verwachtingen van BVP, maar het is geen vanzelfsprekende reis. Nieuwe dingen gaan niet automatisch goed. Het vergt innovatie, creativiteit en maakt diverse stadia van ontwikkeling door. Het is vallen en opstaan. BOUWEN Stelling: Een onrealistisch budget brengt Best Value proces in gevaar 12 13

8 Coachsessies PANELGESPREK Kunt u een definitie geven van expert volgens het Best Value systeem? OPDRACHTGEVER- EN OPDRACHTNEMERSCHAP IN BEST VALUE PROJECTEN NIEUWBOUW RWZI GARMERWOLDE EN VISPASSAGES Een expert kan in de toekomst kijken, begrijpt mensen, kan in het beste belang van iedereen denken en heeft ook technische kennis. Een expert weet ook wat hij niet kan. Hij kan risico s identificeren die buiten zijn gebied vallen en weet die in te perken door transparantie of het inhuren van andere expertise. DISCUSSIELEIDER EBEL JAN VAN DIJK PANELLEDEN DR. DEAN KASHIWAGI, KLAAS DE HAAN, ORANJEWOUD, ON JASPER BERGSMA, ORANJEWOUD, ON MICHIEL KAATMAN, GMB, ON OOMKE FRANS, NZV, OG SUSAN VAN HES, NZV, OG Allereerst: Hoe zit deze samenstelling in elkaar?. BVP gaf heel veel energie! Een andere houding en rolopvatting. In de concretiseringsfase is het plan uitgewerkt. Dit zijn de opdrachtgevers en opdrachtnemers van twee BVP-projecten die we zo goed als hebben afgerond: mensen van Oranjewoud, GMB en Noorderzijlvest. Bij het waterschap was veel expertise aanwezig. Susan heeft er veel energie in gestoken om al die techneuten een BVP houding te bezorgen. Experts van waterschap zelf waren daarbij nodig! Belangrijk punt was dat ze zelf vragen gingen stellen. Susan heeft dit proces aangestuurd. Wat zijn jullie ervaringen?. We hebben ons verdiept in BVP. Hoe krijgen we mensen aan boord? Welke mensen? De experts. Zoek in je omgeving als je de juiste mensen niet in huis hebt. Vier weken zaten we in spanning: go or no go. Dat was al een uitdaging! Ja, ja, met alle ruimte en vrijheid. Soms was het druk op de dansvloer. Wie heeft de leiding? Help! Waar is de leiding? En hoe zit het met projecten die al een lange voorgeschiedenis kennen? Is het project dan nog wel geschikt voor BVP? Stelling: een onrealistisch budget brengt het best value proces in gevaar Je bepaalt het budget met experts die je in huis hebt, die zetten ontwerpen, als ze er zijn, op geld. Je bepaalt een realistisch budget en neemt dat mee als plafond. Het blijkt dat dat heel goed kan. Dat gold ook voor Garmerwolde. Ter illustratie: als in de loop van de tien jaar dat een project al gaande is, de doelstellingen steeds niet gehaald worden, dan geeft dit misschien juist kansen om over te gaan naar BVP-denken. Dan is BVP een weg uit de impasse. Als het budget onrealistisch is, haal je prijsvechters binnen. Doelstelling van het project is niet goedkoper zijn. Doelstelling van een project is het realiseren van de doelen. Kwaliteit staat voorop. Aanstaande zaterdag is de publieke opening van het installatiecomplex in Garmerwolde. Stelling: Meer ruimte en meer vrijheid maakt BVP veel leuker! Is er gedanst? Ja, ja. Welke dans? Nou, een walsje zou ik zeggen. Krijgt het publiek dan ook iets mee van Best Value? Zeker weten! COACHSESSIES 10 OKTOBER 2013 TIJDENS BEST VALUE SEMINAR NOORD-NEDERLAND Stelling: Als je niet kunt of wilt loslaten, begin dan niet met Best Value (OG) Tijdens het Best Value seminar waren er twee coachsessies met Dr. Dean Kashiwagi. In deze sessies heeft Dean verschillende vragen beantwoord over het begrip expert, wanneer Best Value gebruikt kan worden, over de selectie, de concretiseringsfase en de uitvoering. Ook beantwoordde hij kritische vragen en vragen over de duurzaamheid van Best Value. In dit magazine vindt u een bloemlezing uit die coachsessies. Op de website van Noorderzijlvest kunt u een volledig verslag vinden met alle vragen en antwoorden. Zo, en nu tijd voor een broodje! Het Best Value systeem wordt als onfeilbaar gezien. Ikzelf en velen met mij durven de onfeilbaarheid van Best Value Procurement in twijfel te trekken, maar als je met een Best Value gelovige praat kun je nauwelijks een discussie hebben over de methodiek. Hoe goed de vragen ook zijn, ze worden genegeerd, of als het fundamentele vragen zijn beweegt de discussie zich naar de positieve elementen waarbij de aandacht afgeleid wordt van de discussie van de kritische argumenten. Waarom kunnen we geen discussie hebben over de methodiek (bijv. IMT)? De Best Value aanpak en BVP zijn gebaseerd op de wetten der natuur. Het kan uitgelegd worden als de implementatie van gezond verstand. Het is simpel en makkelijk te begrijpen. Het minimaliseert het gebruik van management, sturen en controle en benut expertise. Het maakt pre-planning noodzakelijk (plannen voordat het contract wordt getekend). Door de eenvoud en de uitstekende resultaten van de BV aanpak is het geïdentificeerd als een bijna perfect systeem. Echter, verbeteringen zijn mogelijk en een discussie over optimalisatie moet altijd plaatsvinden. Als iemand geïnteresseerd is in IMT kunnen ze de IMT handleiding die geschreven is door Dr. Dean aanschaffen, of de jaarlijkse BV conferentie van Dr. Dean bijwonen. Waarom slaat BVP aan bij de publieke (en non-profit) sector en niet in de private sector?

9 Coachsessies wanneer het een technisch risico is (risico s waar een expert van op de hoogte is). Technische en niet technische risico s stammen uit een vorige generatie van Best Value Procurement. De enige risico s zijn risico s waar een opdrachtnemer geen controle over heeft. Alles buiten het gebied van een opdrachtnemer is een risico welke ze niet kunnen controleren. Hoe houd je technisch personeel gefocust op de BVP manier van denken tijdens de pre-award fase? Opdrachtnemers moeten begrijpen dat zij verantwoordelijk zijn voor het leiden van een project. Ze zijn verantwoordelijk voor de transparantie, de wekelijkse rapporten, een gedetailleerd plan en moeten identificeren waar ze geen controle over hebben. Aan de kant van de opdrachtgever is nog niet iedereen klaar om manage sturen en controleren op te geven. Het is de verantwoordelijkheid van de opdrachtnemer om de discipline te hebben om aan de opdrachtgever uit te leggen wat er moet gebeuren en ze voor korte periodes buiten spel te zetten. De Best Value opdrachtnemer moet een voorbeeldrol aannemen en de opdrachtgever helpen geen dingen te doen die ze normaal gesproken zouden doen en kan assisteren om het terugvallen op het traditionele manage sturen en controleren tegen te houden. Het moeilijkste in deze verandering van paradigma is om de juiste volgorde van gebeurtenissen in de concretisering periode te begrijpen. Die zijn: - De Best Value opdrachtnemer presenteert haar gedetailleerde plan, planning met mijlpalen en hun risico en beheersmaatregelen. Er bestaat een perceptie dat de overheid bureaucratisch en inefficiënt is en dat commerciële bedrijven juist erg efficiënt zijn vanwege de vereiste van het maximaliseren van de winst. Dit is niet het geval. In beide sectoren werken mensen. Een van de verschillen tussen de publieke en private sector is dat de mensen in de private sector hun baan moeten beschermen, terwijl er bij de overheid meer baangarantie is. In de private sector beschermen mensen hun eigenbelang. Ze willen hun expertise bewijzen en er zijn meer gevallen van misbruik van contacten. Mensen proberen iets te krijgen voor niets: een win/lose situatie. De publieke sector kijkt naar de toekomst en gebruikt BVP meer dan de private sector omdat ze meer open staan voor efficiency en transparantie. De aanbieders maken kosten voor een Best Value propositie. De opdrachtgevers zullen deze kosten vroeger of later gaan betalen, inclusief de kosten van proposities voor projecten die de aanbieders niet toegewezen hebben gekregen. Als BVP succesvol wil zijn, dan moeten deze transactiekosten acceptabel zijn. Hoe moeten opdrachtgevers hier in de toekomst op reageren? Dit is een nieuw paradigma. Het verschil tussen het Best Value proces en het conventionele proces is dat we bij Best Value expertise willen gebruiken. Het nieuwe paradigma kost niet noodzakelijkerwijs meer dan het vorige paradigma. Het proces moet zo opgezet worden dat expert opdrachtnemers de daadwerkelijke tijd voor de voorbereiding van voorstellen minimaliseren. In de transitie naar het nieuwe proces kunnen er proces kosten ontstaan door het aanleren van het paradigma. Opdrachtnemers moeten leren dat ze niet zomaar iemand kunnen kiezen om aan een Best Value Project mee te doen, maar de persoon moeten kiezen die het proces het beste begrijpt. Er moet meer tijd besteed worden aan denken en plannen in plaats van aan iets dat niet in hun voordeel is. Ingenieurs zijn een goed voorbeeld. Die besteden veel tijd aan details, bijvoorbeeld het exact berekenen van alle kosten, en niet aan het grote geheel. Ze moeten beter in Best Value geschoold worden om te leren dat BVP de kosten kan verlagen. Kies daarbij mensen die het concept al begrijpen, in plaats van veel geld en tijd in mensen te stoppen die het niet begrijpen en er waarschijnlijk niet goed in zullen zijn. De juiste mensen de propositie laten doen zal de transactiekosten beperkt houden. Het is geen truc, degene die een Best Value project toegewezen krijgt zal degene zijn die in de toekomst kan kijken, die ziet wat er gaat gebeuren voordat het gebeurt en die mensen begrijpt. Best Value is afstemmen, niet manage, sturen en controleren. Wat zijn niet technische risico s? Ik vraag me regelmatig af wanneer iets een niet technisch risico is (veroorzaakt voor de opdrachtgever) en - De technische vertegenwoordigers van de opdrachtgever zullen aanvullende risico s of bedenkingen noemen om het plan van de Best Value opdrachtnemer aan te vullen. Het is belangrijk om op te merken dat de concretisering periode er voor de Best Value opdrachtnemer is om een plan te presenteren en niet om te starten met de uitvoering. Best Value experts zijn noodzakelijk gedurende deze periode om het technisch personeel van de opdrachtgever aan de bovenstaande structuur te helpen herinneren. Hoe denkt u dat voorkomen kan worden dat er teruggevallen wordt in het goede oude manage sturen en controleren gedrag in de uitvoeringsfase? 16 17

10 Partners De partners Best Value Seminar 2013 KVK EN BOUWEND NEDERLAND Voor ons als mede initiatiefnemers van het Actieplan ondernemersvriendelijk aanbesteden was het seminar een mooie kans om Best Value Procurement te bespreken met noordelijke opdrachtgevers en onze eigen achterban. Vanuit het Actieplan versterken wij de dialoog tussen noordelijke opdrachtgevers en opdrachtnemers. Om zo te werken aan meer wederzijds begrip. Het seminar heeft daar aan bijgedragen. BVP is daarbij in sommige aanbestedingen een prima methode om de kennis en kunde van de markt goed te laten aansluiten op de vraag van een aanbestedende dienst. Toch zijn er nog genoeg kanttekeningen te plaatsen bij de praktijk, en daar was alle ruimte voor op het seminar. Het seminar heeft voor ons bevestigd dat het succesvol toepassen van nieuwe aanbestedingsmethoden goede afstemming vergt tussen alle betrokken partijen. Opdrachtgevers, opdrachtnemers en adviseurs moeten voldoende investeren in de dialoog met elkaar. Alleen dan kan Best Value Procurement echt een succes worden. Rolf Koops (Bouwend Nederland regio Noord) Marc Jager (namens KvK Noord-Nederland) ORANJEWOUD Talent komt bovendrijven, dat geeft energie Oranjewoud is sinds 2011 betrokken bij projecten die op basis van Best Value in de markt zijn gezet. Als één van de weinige advies- en ingenieursbureaus in Nederland hebben we specialisten in huis die Best Value gecertificeerd zijn, waaronder de A+ certificering. We passen Best Value niet alleen toe in eigen projecten, we bereiden organisaties ook voor op het Best Value proces en Best Value aanbestedingen. Best Value laat opdrachtgevers vertrouwen op expertise uit de markt. Een filosofie die past bij het werk dat wij doen. Bij projecten waarin het budget doorslaggevend is, is het niet altijd mogelijk om die expertise vrij te maken die een bijzondere prestatie mogelijk maakt. Best Value zorgt ervoor dat talent komt bovendrijven en dat geeft energie. Eyeopener De sprekers en workshops op het seminar maakten eens te meer duidelijk dat Best Value een paradigmashift is in de werkwijze tussen opdrachtgevers en -nemers. Dr. Dean Kashiwagi vatte het mooi samen: de expertise bij opdrachtnemers neemt af wanneer opdrachtgevers elke stap dicteren en controleren, terwijl het risico op falen juist toeneemt. Een absolute eyeopener... Annelies Waterlander, Klaas de Haan, Lukas Pepping, Jasper Bergsma en Grietsje Wijma NL INGENIEURS Als NLingenieurs Noord vonden we het erg belangrijk om mee te werken aan het Seminar omdat Best Value synoniem is voor kwaliteit. En dan met name de kwaliteit van samenwerken. Samenwerking is in onze wereld op dit moment het toverwoord. Er moet nog meer worden samen gewerkt op allerlei fronten. Best Value staat ook voor Prestatie Inkoop. Een onderdeel daarvan is de expert. Eén van de competenties van de expert is dat hij goed moet kunnen samenwerken. Het samenwerken, maar ook daaraan gekoppeld het netwerken. Netwerken was ook aan de orde op het seminar. Tweehonderd mensen waren op een plezierige manier aan het netwerken, lees samenwerken, experts in de dop. U merkt het wel, ons is de betekenis van de expert bij de Best Value inkoop het meest bijgebleven. Het verschil tussen de deskundige en de expert is een eye opener. Naar wij hopen is dit ook het geval bij onze opdrachtgevers. Auke van der Vlugt en Ale Groen NLingenieurs. GMB IMTECH In het project Effluentverbetering RWZI Garmerwolde maakten wij voor het eerst kennis met Best Value Procurement. We hebben ervan genoten en het heeft ons allemaal enorm veel passie en plezier in ons werk gebracht. Mooi én een unieke kans om hierover te mogen delen op een seminar dat we samen met Waterschap Noorderzijlvest mochten vormgeven. Het seminar zelf is voor ons een prachtige ervaring geweest. We hebben genoten van de inspirerende presentaties van Dean en Gerrit-Jan en natuurlijk ook van de workshops. Mooi om te mogen ervaren dat er nog meer mensen enthousiast zijn geworden over de meerwaarde van BVP én dat zij hiermee verder willen in hun organisaties en projecten. Hieraan bij te hebben mogen dragen was geweldig! Gerrit Boonzaaijer, Michiel Kaatman en Arjen van Nieuwenhuijzen; de sleutelfunctionarissen namens het consortium GMB Imtech

11 Rondleiding WERKBEZOEK RWZI GARMERWOLDE SUSAN VAN HES BVP-PROJECT VISPASSAGES DIJK Water wordt over de stuw gepompt om het waterpeil in de maalkom, de waterbuffer voor het gemaal, te verhogen 0,40- GEMAAL spuischuif open stuw dicht noodschuif open Terugslagklep dicht, de catflap (kattenluikje) open, er ontsaat een lokstroom naar zee voor intrek vis vanuit zee naar de polder maalkom 0,20+ VLOED 1,25+ Op weg naar Garmerwolde, in een klassieke bus. Zeer benieuwd naar de, dankzij Best Value gerealiseerde, rioolwaterzuiveringinstallatie. Een hele mondvol. EB 0,28lokstroom KANAAL vis trekt naar de polder Bij hoogwater gaan de catflap (kattenluikje) en de schuiven dicht. De stuw in het kanaal gaat open, de vissen zwemmen de polder in. zoet water lokstroom + uittrek vissen van polder naar zee vis intrek (tot zeepeil 0,20+ mogelijk) 0,28- / 1,25+ Met het project vispassages wordt op acht locaties van Noorderzijlvest het ecologisch evenwicht hersteld door verbetering van vismigratie. Het project betreft het vispasseerbaar maken van 3 zeegemalen: Noordpolderzijl, Spijksterpompen en de Drie Delfzijlen. En van 5 stuwen in het achterland : keersluis Wachter, peilscheiding Warffumerverlaat, Mugtilstuw, Wortelpotstuw en Pomphuisstuw. Alle objecten zijn gelegen in Noord en Noord-Oost waterstanden zijn hoogtemeters t.o.v N.A.P. Groningen. Bijzonder aan de uitvoering van dit project is dat waterschap Noorderzijlvest bij de aanbesteding heeft gekozen voor prestatie-inkoop. Doordat met deze inkoopprocedure dé expert in de markt wordt geselecteerd, worden de beoogde projectdoelen optimaal gerealiseerd. Oranjewoud was de expert die de vismigratie centraal stelde en een jaar eerder opleverde dan gevraagd. OOMKE FRANS BVP-PROJECT EFFLUENTVERBETERING RWZI GARMERWOLDE De rioolwaterzuivering te Garmerwolde zuivert het rioolwater van de stad Groningen en enkele omliggende gemeentes. De capaciteit was te klein om het afvalwater goed te kunnen zuiveren en om te voldoen aan de wettelijke eisen voor het lozen van afvalwater. Een uitbreiding van de capaciteit was dus noodzakelijk. Met behulp van Best Value Procurement werd dit in de markt gezet, de enige doelstelling was: de zuivering voldoet aan de lozingseisen. Aanbieders kregen daarmee de kans om hun expertise maximaal te tonen. De combinatie GMB Civiel bv - Imtech Infra bv kreeg de opdracht en bouwde een voordelige, innovatieve en energiezuinige installatie, die aan de doelstelling beantwoordde. De ervaringen die ik heb opgedaan bij de voorbereidingen van de aanbesteding, bij de aanbesteding zelf en tijdens de realisatie ervan, deel ik graag met anderen. Het Best Value Seminar Noord-Nederland bood daarvoor een uitstekend platform. De presentaties in de ochtend en de workshops in de middag vulden elkaar perfect aan. Dat Best Value Procurement meer een aanpak is - zeg maar een way of life - dan een inkoopmethode maakten de presentaties van Dr. Dean Kashiwagi en Gerrit Jan van der Pol meer dan duidelijk. De workshops, waarin de praktische aspecten aan de orde kwamen, maakten het seminar compleet. Ik kijk er met veel voldoening en plezier op terug. Het voelt een beetje als een schoolreisje, al die lachende gezichten. De mensen in de bus verkeren in opperbeste stemming. Wat verwacht u? vraag ik aan Roelof Kuik (Hunze en Aa) die voor mij zit. De theorie ken ik, zegt hij, ik wil het een keer met eigen ogen zien. In Garmerwolde worden we rondgeleid door Martijn Fokker. We volgen hem naar boven waar we een weids uitzicht hebben over het land. Om ons heen bruist en bubbelt het. Dit is het proces van beluchten, legt hij uit. Af en toe is het of ik een dichter hoor spreken: We houden een zuivere schijf water over. De vuilvracht in het water is een stuk lager. De geurbelasting is heel laag. Opnieuw komt het water krachtig omhoog. Naast mij zegt iemand: En dan moet er een Amerikaan komen die ons komt vertellen dat we moeten samenwerken. Op de terugreis praat ik met mijn buurman over Panama, Costa Rica en reuzenschildpadden. In de bus heerst een goede sfeer, een netwerksfeer, er wordt veel gesproken, vrolijk klinkt een schaterlach. Los en gemoedelijk: Best Value in optima forma

12 Workshops Niels Erenstein: Op het juiste moment je mond houden en op het juiste moment wel informatie delen. Hans Helder: Best Value gaat in de basis over goed samenwerken en ieders kracht benutten. Rob Bonting: Best Value bijeenkomst tussen opdrachtnemer en opdrachtgever creëert energie en synergie. Piet Zijlstra: Fries gezegde: Sizzen is neat mar dwaan is in ding Steven Verbeek: Laat je als opdrachtgever verrassen door de markt. Johan Willem de Groot: Wat een knap verhaal, the quality of the meeting goes UP :-) Henk-Jan Faber (DB-Signaal) het enthousiasme En het wordt bevestigd door Het is een heel leuk traject. stekelijk. Ik en. Er is passie, het werkt aan van mensen die erin meedraai dat er wel weerhenk-jan Faber. Hij zegt ook geloof wel in BVP. Dit zegt arom nu niet? we doen het toch altijd zo, wa stand was, want het is nieuw, maken met goed bij ons, want het heeft te Maar eigenlijk past het heel gemeencie met name goed bij provin s, waar je expert in bent. Wij zijn staat om de ten wat daar speelt. Wij zijn in tes en waterschappen. We we l een uitdaging daar mee omgaat. Het is we risico s te benoemen en hoe je om in die rol te blijven. 22 WORKSHOPS Voor de workshops is gekozen voor het Stoplichtenmodel, voor iedere workshop is er een poster met daarop een stoplicht. De workshops blijken niet volgens het Bahama-model te gaan, er moet daadwerkelijk gewerkt worden door de deelnemers. In iedere workshop zijn de deelnemers aan de slag gegaan met dezelfde vragen bij het onderwerp van de workshop: Wat zijn de dingen waar je mee moet beginnen (groen), waar moet je mee doorgaan (geel) en waar moet je mee stoppen (rood)?. Al met al was het een interactieve en intensieve middag. Het was een hele uitdaging om de suggesties zo SMART en concreet mogelijk op papier te zetten! Aan het einde van de dag hing een wand vol met ingevulde stoplichten. De informatie uit die stoplichten zijn in dit magazine in één stoplicht samen gevoegd. Djim Witjes: BVP nieuwe werkelijkheid. Voor iedereen beter! Marc Jager: En dan blijkt Best Value Procurement ineens een hele heldere en effectieve opvoedmethode te zijn. Boeiend! 23 De volgende workshops zijn aangeboden: Hoe start je met Best Value in een organisatie? Uitvoering, vasthouden van paradigma shift, hoe doe je dat? Interviews Wat kenmerkt een expert (team)? Wat is nodig om te komen tot een goede inschrijving? Dominante informatie en kwalitatieve documenten

13 Begrippen en stellingen Stoppen met: Voorschrijven oplossing (OG) en directe oplossing (ON) Scope uitbreiden Technische details Denken in problemen Na gunning over de schutting gooien De meerwerkbril, deze levenshouding is funest voor BVP Stoppen met kruisverhoor, vragenlijst aflopen bij de interviews Bepalen sleutelfunctionarissen voor interviews door OG Vragen van interviews vooraf geven Mondeling examen maken van interview Doorgaan met: Goed team selecteren, zowel OG als ON Het selectieteam van de ON het hele traject aan boord houden Gebruik blijven maken van kennis bij OG. Ruimte voor extra vragen bij de interviews Oefenen van interviews Interviewer moet zichzelf blijven Open vragen stellen bij de interviews Doorvragen bij de interviews Stel bij de interviews vragen die gaan over de expert, niet over de oplossing Beginnen met: Ruimte bieden voor vragen over doelstelling Duidelijke afspraken maken over scopeafbakening: wie doet wat (OG en ON) Simpel en begrijpelijk Duidelijke doelen stellen Open mind Elkaar op tijd informeren Best Value expertise in de uitvoering Uitvoerders, management en beheerders vroeg inschakelen De leiding nemen in het project door ON In je rol blijven, zowel OG als ON Denken in toegevoegde waarde in plaats van in prijs denken Goede evaluatie Professionele interviewer inschakelen Ruimte bieden om dieper op vraag en antwoord in te gaan BEGRIPPEN Expert Een expert kan in de toekomst kijken, begrijpt mensen, kan in het beste belang van iedereen denken, heeft overzicht. Een expert weet ook wat hij niet kan. Hij kan dat ofwel als risico aanmerken en weten in te perken of iemand inhuren die op dat gebied wel een expert is. Harm Tijms (Inkoper Provincie Overijssel, doet alle Europese aanbestedingen) Vertrouwen In een Best Value traject vertrouw je niet op elkaars blauwe ogen. De aanbieder toont vooraf aan met verifieerbare prestatie-informatie dat hij kan leveren wat hij belooft. Relaties zijn in een Best Value traject minder belangrijk. Het gaat om prestatie. Rollen en verantwoordelijkheden worden vooraf over en weer expliciet besproken en vastgelegd. Opdrachtnemer en opdrachtnemer gaan respectvol met elkaar om en denken niet alleen aan zichzelf maar juist ook aan de ander. Harm heeft Dr. Dean Kashiwagi al paar keer horen spreken. Volgens Harm moet je hem vaker horen om hem door te hebben, dan valt het kwartje. Het vernieuwende is dat hij op een andere manier omgaat met leveranciers. We gingen bezig met een aanbestedingsproject waarbinnen we dit toepassen. Er heeft ook een leverancier gewonnen die daar goed op inspeelt. Ik ben er heel erg enthousiast over. Vandaar dat ik ook dit congres bijwoon en toch nog even de finesses weer wat ophaal. We laten ons adviseren door een deskundige op het gebied van BVP. Maar uiteindelijk moet je het zelf doen. Ik ben degene die BVP heeft opgestart binnen de provincie, dan wil je dat graag uitdragen en uitbouwen. Manage Sturen en Controleren versus luisteren, begrijpen en een proces stroomlijnen (align) In Best Value start je met luisteren en begrijpen. Je gebruikt gezond verstand en logica om vervolgens een proces te stroomlijnen, die laatste stap wordt door een buitenstaander al snel gezien als controle mede omdat die buitenstaander alleen de laatste stap ziet. Tijdens het seminar is een paar keer gezegd: is dat niet erg veel controle? Dat was het niet, dat was stroomlijnen (align). BVP en/of Best Value Best Value Procurement (BVP) is een aanpak die mede dankzij de P van Procurement, inkoop in het Nederlands, gezien wordt als een inkoop methodiek. BVP is meer dan inkoop. Het gaat er namelijk om dat je ook in de uitvoering of tijdens het contract handelt zoals eerder afgesproken, volgens de principes van Best Value. Om dat wat duidelijker naar voren te brengen spreekt Dr. Dean nu over Best Value (Approach). Stelling: Als je geen expert durft te zijn, begin dan niet met Best Value (ON) 24 25

14 COLUMN SUSAN VAN HES, ORGANISATOR BEST VALUE SEMINAR NAMENS WATERSCHAP NOORDERZIJLVEST HOE BEST VALUE IS DAT! was dat ook zij hun netwerk zouden aanschrijven en aanmoedigen om naar het Best Value seminar in Groningen te komen. Samen met de sponsoren was er een win-win situatie ontstaan. Hoe Best Value is dat! Ik schrijf dit al twee weken voor het congres en waarom ik dat kan doen heeft twee redenen. Ten eerste omdat ik in de toekomst kan kijken, dat heb ik geleerd van Dr. Dean Kashiwagi. Immers, de beginvoorwaarden zijn mij bekend en het kan niet anders dan dat u aanwezig was bij een succesvolle Best Value bijeenkomst waarvan u in dit magazine een verslaglegging vindt. Tijd voor een welverdiende vakantie om daarna fris en fruitig aan de slag te gaan om invulling te geven aan het seminar. Ondanks dat ik mijzelf niet zie als congresorganisator, had ik wel een duidelijk beeld en heldere visie over de inhoudelijke invulling van het Best Value seminar. Voor andere organisatorische zaken huur ik graag een expert in. Gelukkig had ik die vrij snel gevonden. Ik schrijf dit al twee weken voor het congres en waarom ik dat kan doen heeft twee redenen. Ten eerste omdat ik in de toekomst kan kijken, dat heb ik geleerd van Dr. Dean Kashiwagi. Immers, de beginvoorwaarden zijn mij bekend en het kan niet anders dan dat u aanwezig was bij een succesvolle Best Value bijeenkomst waarvan u in dit magazine een weergave vindt. In deze column kijk ik terug op de weg die afgelegd is. Het begon met het idee om Dr. Dean Kashiwagi in Groningen uit te nodigen. En het eindigde natuurlijk met het congres zelf. Maar wat ging er aan vooraf? Toch deed zich een probleem voor, namelijk, de expert kreeg af en toe het gevoel dat hij aan het schieten was op een bewegend doel. Dat had verschillende oorzaken. Achteraf denk ik: ik had het zoeken van de expert als een Best Value project moeten aanpakken. Dan zou ik door de methodiek gedwongen zijn om goed na te denken over wat het doel is en welke opdracht ik in de markt zou willen zetten. Dit zou het probleem voor de expert voorkomen hebben. Zo is het dus niet gegaan. Uiteindelijk heb ik één expert gevonden die ons op meerdere fronten heeft ontzorgt. Dagvoorzitter Ebel Jan bleek met zijn mannen van De Jongens van Lucht meer te kunnen. Hoe Best Value is dat! De projectleiders van Noorderzijlvest kwamen ruim twee jaar geleden in aanraking met Best Value en zijn toen gestart met een aantal Best Value projecten. Ik was betrokken bij deze projecten en projectleider van het project vismigratie. Ik werd zo gegrepen door de filosofie van Best Value dat ik in 2012 naar het Best Value congres in Phoenix ben gegaan. Toen is het idee ontstaan om vanuit Noorderzijlvest een Best Value seminar te organiseren, natuurlijk met Dr. Dean als keynote spreker. Dr. Dean kan als geen ander de principes van Best Value uitleggen en is een inspirerende spreker. Dan was er nog het probleem met de locatie. Veel wil ik er niet over kwijt, ik geef alleen wat highlights. Toen Dr. Dean hoorde dat hij in een tent mocht spreken, ons aanvankelijke plan, werd dat niet met gejuich begroet blijkens zijn vraag: Do you have a back-up plan? Natuurlijk hadden we dat. Er was een risicodossier met als toprisico een herfststorm en als beheersmaatregel een andere locatie. Toen ik de tent in real life aanschouwde brak het koude zweet mij uit. De alternatieve locatie werd stante pede tot hoofdlocatie omgedoopt. Daarna brak de tijd aan van het grote wachten. Alles gebeurt met een reden, is een statement dat ik van Dean heb geleerd. En ook: Je hebt alleen invloed op jezelf en niet op de ander. Ik moest dus geduld hebben. Dat is niet mijn sterkste punt, maar ik wist me in te houden. In januari 2013 was de kogel dan door de kerk, Dr. Dean Kashiwagi zou naar Groningen komen, speciaal voor Noorderzijlvest! Ik maakte een vreugdedansje. Hoe Best Value is dat! Al snel kwam er een tweede probleem bij, een luxeprobleem. Our customers keep ringing us up, they must love us, vrij vertaald: de aanmeldingen stroomden binnen. De alternatieve locatie was echt te klein. We moesten op zoek naar een grotere ruimte of de inschrijving sluiten. Dat laatste was geen optie. Het was glashelder dat de opzet van het Best Value seminar een schot in de roos was. En als het doel is om meer mensen te bereiken met Best Value dan rest je maar een ding: je gaat op zoek naar die grotere locatie. Inmiddels heb ik weer meer geleerd en pas ik Best Value meer en meer toe. Zelfs voor het schrijven van deze column. Ik heb een expert columnschrijver gezocht, die me heeft geholpen van dit stuk een echte column te maken. Hoe Best Value is dat! Ten tweede omdat ik, twee weken voor het seminar, alles onder controle heb en er klaar voor ben. De experts zijn nu aan het werk. Hoe Best Value is dat! In mei werd de datum definitief vastgelegd en zo konden we aan de slag. De eerste stap was het vaststellen van het budget. Om daar ruimte in te krijgen ben ik op zoek gegaan naar partners. Zo was eind juni in grote lijnen bekend wat het budget zou zijn. Bijkomend voordeel van de partners 26 Stelling: Best Value projecten naast Niet Best Value projecten op dezelfde locatie met zelfde mensen leidt tot verwarring 27

15 Colofon Dit magazine is een uitgave van Waterschap Noorderzijlvest ter gelegenheid van het Best Value Seminar op 10 oktober Mogelijk gemaakt met bijdragen van Oranjewoud, GMB-Imtech, Nl-ingenieurs, Kamer van Koophandel en Bouwend Nederland Teksten: Rense Sinkgraven Liesbeth Annokkee Bert Middel Oomke Frans Dr. Dean Kashiwagi Susan van Hes Vertaling: Michelle Moret van der Spek Organisatieteam Waterschap Noorder Zijlvest MAKING THINGS SIMPLE BEST VALUE PROCUREMENT SEMINAR 2013 Eindredactie: waterschap Noorderzijlvest Cartoons: Auke Herrema Fotografie: Ronnie Zeemering Vormgeving: Bart bedenkt en maakt De Jongens van Lucht Druk: Zalsman Groningen December 2013

MAKING THINGS SIMPLE

MAKING THINGS SIMPLE MAKING THINGS SIMPLE BEST VALUE PROCUREMENT SEMINAR 2013 Bijzondere eenmalige uitgave Partnerschap in projecten The story that begins with a bottle Werken met passie en plezier Voorwoord INHOUDSOPGAVE

Nadere informatie

Best Practices in Best Value Procurement

Best Practices in Best Value Procurement Best Practices in Best Value Procurement Noordwijkerhout, 4 februari 2011 Jeroen van de Rijt Wie ben ik? Jeroen van de Rijt Bedrijfseconomie, Tilburg Senior Consultant bij Scenter Tevens Gastdocent Nyenrode

Nadere informatie

Welkom presentatie Best Value binnen verkoop

Welkom presentatie Best Value binnen verkoop Welkom presentatie Best Value binnen verkoop IPG CONGRES 2015 'Maatschappelijk toegevoegde waarde in Stad en Regio 16 september 2015, Martiniplaza Groningen Wie is Erik Mars Best Value congres USA 2013/2015

Nadere informatie

Presentatie BVP BPUG. Susan van Hes, 28 november 2012. Van Hes projectmanagement

Presentatie BVP BPUG. Susan van Hes, 28 november 2012. Van Hes projectmanagement Presentatie BVP BPUG Susan van Hes, 28 november 2012 Inhoud presentatie: Voorstelrondje Filosofie Best Value Procurement(BVP) Methode BVP - voorbereiding -selectie -pre award fase - uitvoering Vraag aan

Nadere informatie

PRESTATIE-INKOOP IN VOGELVLUCHT

PRESTATIE-INKOOP IN VOGELVLUCHT PRESTATIE-INKOOP IN VOGELVLUCHT Micaela Rydell - Utrecht, 4 oktober 0 INHOUDSOPGAVE. Introductie. Prestatie-inkoop. Toepassing in Nederland 4. Methodiek 5. Tot slot INHOUDSOPGAVE INTRODUCTIE SENSE OF URGENCY

Nadere informatie

PRESTATIEVERKOOP BENT U ER KLAAR VOOR?

PRESTATIEVERKOOP BENT U ER KLAAR VOOR? PRESTATIEVERKOOP BENT U ER KLAAR VOOR? Utrecht, 4 oktober 2012 BEST VALUE PROCUREMENT / PRESTATIEINKOOP Een aanbieder vinden die boven het maaiveld uitsteekt en die weet waar hij het over heeft Waardevermeerdering

Nadere informatie

Workshop Best Value Projecten Selectie op de beste aanpak, vakmanschap en kwaliteit Bijeenkomst van Stadswerk, Nl-ingenieurs en Bouwend Nederland

Workshop Best Value Projecten Selectie op de beste aanpak, vakmanschap en kwaliteit Bijeenkomst van Stadswerk, Nl-ingenieurs en Bouwend Nederland Workshop Best Value Projecten Selectie op de beste aanpak, vakmanschap en kwaliteit Bijeenkomst van Stadswerk, Nl-ingenieurs en Bouwend Nederland Susan van Hes, 19 maart 2013 Inhoud presentatie: Even voorstellen

Nadere informatie

BEST VALUE GARANTIE VOOR SUCCES?

BEST VALUE GARANTIE VOOR SUCCES? BEST VALUE GARANTIE VOOR SUCCES? Teus van Steenis - Inkoper Edwin Koevoets Projectleider Wegen BEST VALUE PROCUREMENT Best Value Procurement Vind de aanbieder die boven het maaiveld uitsteekt 17/11/15

Nadere informatie

3 belangrijke aandachtspunten bij de Best Value aanpak

3 belangrijke aandachtspunten bij de Best Value aanpak 3 belangrijke aandachtspunten bij de Best Value aanpak 2013 Best Value Conference, Las Vegas Sightseeing Las Vegas: New York- New York 1 2 3 belangrijke aandachtspunten bij de Best Value aanpak 2013 Best

Nadere informatie

WELKOM NAMENS KARAKTER & BEST VALUE NEDERLAND WERKGROEP ZORG

WELKOM NAMENS KARAKTER & BEST VALUE NEDERLAND WERKGROEP ZORG WELKOM NAMENS KARAKTER & BEST VALUE NEDERLAND WERKGROEP ZORG KENNIS SESSIE BEST VALUE Best Value is meer dan Inkoop!! Management tool; Cultuur omslag voor beide zijden; Bij gebruik binnen Inkoop is het

Nadere informatie

OPENING DOOR ERIC HOLKERS DIRECTEUR LENTIS SERVICE & ADVIES

OPENING DOOR ERIC HOLKERS DIRECTEUR LENTIS SERVICE & ADVIES OPENING DOOR ERIC HOLKERS DIRECTEUR LENTIS SERVICE & ADVIES WELKOM NAMENS BEST VALUE KENNISTEAM LENTIS/ BEST VALUE NEDERLAND KENNIS SESSIE BEST VALUE Best Value is meer dan Inkoop!! Management tool; Cultuur

Nadere informatie

PRESTATIE-INKOOP INTERVIEWTRAINING

PRESTATIE-INKOOP INTERVIEWTRAINING PRESTATIE-INKOOP INTERVIEWTRAINING Daniela Verheul - Zeist, april 2013 SENSE OF URGENCY 2 SENSE OF URGENCY 3 FOOTER METHODIEK WIE IS DE EXPERT? Iemand die het hele project kan overzien Iemand die risico

Nadere informatie

Management tool; Cultuur omslag voor beide zijden;

Management tool; Cultuur omslag voor beide zijden; KENNIS SESSIE BEST VALUE Best Value is meer dan Inkoop!! Management tool; Cultuur omslag voor beide zijden; Bij gebruik binnen Inkoop is het een nieuwe manier van omgaan met je opdrachtnemers anders samenwerken:

Nadere informatie

Korte inleiding over BVP. 6 september 2013

Korte inleiding over BVP. 6 september 2013 Korte inleiding over BVP 6 september 2013 Wat is Best Value Procurement? 6 september 2013 Is er een probleem? Het contract was OK! Prestatie Prestatie Invloed van bepalen minimale standaard? Inschrijver

Nadere informatie

DE BESTE BVP-PLANNEN. Wat betekent een Best Value (Procurement)?

DE BESTE BVP-PLANNEN. Wat betekent een Best Value (Procurement)? DE BESTE BVP-PLANNEN Wat betekent een Best Value (Procurement)? Even voorstellen 1. Martijn van Verseveld 2. Hoofddocent bij CursusBVP.nl 3. Werkzaam bij Inter Tender Consult 4. EMVI- en BVP-coördinator

Nadere informatie

Is BVP geschikt voor uw ICT-aanbestedingen?

Is BVP geschikt voor uw ICT-aanbestedingen? Is BVP geschikt voor uw ICT-aanbestedingen? John Kuin 12 november 2015 Nationaal Outsourcing Congres PON INTRODUCTIE Accare: 5 Noordelijke provincies 850 medewerkers Jaarlijks zo n 13.000 cliënten Bijna

Nadere informatie

Piet-Hein Kolff Hoofd Ingenieursbureau s-hertogenbosch Commissielid Aanbesteden en Inkopen VNG 6 Omgaan met partners in de markt De bouwaffaire heeft er toe geleid dat Gemeenten en opdrachtnemers op afstand

Nadere informatie

Kennissessie Werkgroep zorg WELKOM. Case4BestValue

Kennissessie Werkgroep zorg WELKOM. Case4BestValue Kennissessie Werkgroep zorg WELKOM Programma 14:00 15:00 uur uitleg beoordeling prestatieonderbouwing, risico- en kansendossier 15:00 15:45 uur Oefenen met RAVA-plannen Groepjes vormen 20 minuten lezen

Nadere informatie

Samenwerken & Best Value Procurement. De hoogste waarde voor de laagste prijs. De expert. Vraag RWS

Samenwerken & Best Value Procurement. De hoogste waarde voor de laagste prijs. De expert. Vraag RWS Samenwerken & Best Value Procurement De hoogste waarde voor de laagste prijs Vraag De expert Wat is Best Value Procurement? Best Value Procurement (BVP) is een aanpak die uitgaat van de meeste waarde voor

Nadere informatie

Geef uw leverancier de ruimte Prestatie-inkoop groeit spectaculair in Nederland

Geef uw leverancier de ruimte Prestatie-inkoop groeit spectaculair in Nederland Management Het lijkt logisch, maar is tot nu toe geen gemeengoed onder inkopers: neem de best presterende leverancier, en geef hem de verantwoordelijkheid voor de kwaliteit van de levering. Het concept

Nadere informatie

Samenwerken & Best Value. Meerwaarde door het benutten van expertise in de keten. De expert. Vraag RWS

Samenwerken & Best Value. Meerwaarde door het benutten van expertise in de keten. De expert. Vraag RWS Samenwerken & Best Value Meerwaarde door het benutten van expertise in de keten Vraag De expert Wat is Best Value? Best Value (BV) is een aanpak die uitgaat van de meeste waarde voor de beste prijs. Dat

Nadere informatie

Best Value Procurement / Prestatieinkoop in Nederland

Best Value Procurement / Prestatieinkoop in Nederland Best Value Procurement / Prestatieinkoop in Nederland Amersfoort, 26 mei 2011 Jeroen van de Rijt Wiebe Witteveen De familie 1 Geschiedenis van BVP in NL Laagste prijs niet meer bepalend bij aanbesteding

Nadere informatie

Best Value Procurement. (R)evolutie in de waterbouw? Wiebe Witteveen

Best Value Procurement. (R)evolutie in de waterbouw? Wiebe Witteveen Best Value Procurement (R)evolutie in de waterbouw? Wiebe Witteveen Prestatie-informatie Wiebe Betrokken bij de BVP-implementatie van RWS sinds 2008 Lid NEVI certification Board; A+-gecertificeerd sinds

Nadere informatie

Best Value Procurement

Best Value Procurement Best Value Procurement januari 2012 Wiebe Witteveen BVP-kernteam Dienst Infrastructuur Wie zou het werk beter moeten kennen, de klant of de leverancier? Wie zou er meer aan het woord moeten zijn en wie

Nadere informatie

Inschrijven voor een Best Value uitvraag. Jeroen & Gertjan ter Heurne

Inschrijven voor een Best Value uitvraag. Jeroen & Gertjan ter Heurne Inschrijven voor een Best Value uitvraag Jeroen & Gertjan ter Heurne Programma Voorstellen Inschrijvingstraject Opstellen kwalitatieve documenten Voorbereiding Opstellen documenten BV Ervaringen Mourik

Nadere informatie

ORGANISATORISCHE IMPLENTATIE BEST VALUE

ORGANISATORISCHE IMPLENTATIE BEST VALUE ORGANISATORISCHE IMPLENTATIE BEST VALUE EEN ONDERZOEK NAAR DE IMPLEMENTATIE VAN BEST VALUE BINNEN EEN SYSTEMS ENGINEERING OMGEVING STEPHANIE SAMSON BEST VALUE KENNIS SESSIE WESTRAVEN 17 JUNI 09.00 12.00

Nadere informatie

#inbeeld Inkopersforum Best Value Procurement

#inbeeld Inkopersforum Best Value Procurement #inbeeld Inkopersforum Best Value Procurement Inleiding Welke bijdrage kan Prestatie Inkoop of Best Value Procurement (BVP) leveren aan het realiseren van strategische doelen? Deze vraag stond centraal

Nadere informatie

Best Value Procurement Prestatieinkoop Leusden 6 juni 2013

Best Value Procurement Prestatieinkoop Leusden 6 juni 2013 Best Value Procurement Prestatieinkoop Leusden 6 juni 2013 HET EINDE VAN DIT MODEL IS BEREIKT Leverancier Opdrachtgever Klant 1. Uitknijpen 2. Optimaliseren 3. Duwen 1. Concurrentiestellen is de meest

Nadere informatie

ERVARING MET BEST VALUE PROCUREMENT ALS OPDRACHTGEVER BIJ GEMEENTE SCHIEDAM

ERVARING MET BEST VALUE PROCUREMENT ALS OPDRACHTGEVER BIJ GEMEENTE SCHIEDAM ERVARING MET BEST VALUE PROCUREMENT ALS OPDRACHTGEVER BIJ GEMEENTE SCHIEDAM Even voorstellen 1. Jan Hendrik Bouman 2. Werkzaam bij Inter Project Management 3. Gedetacheerd als Algemeen projectleider bij

Nadere informatie

Project Dijkversterking Krimpen

Project Dijkversterking Krimpen Project Dijkversterking Krimpen Dijkversterking & UAV-gc Samenwerken met de opdrachtnemer Huub Verbruggen Projectmanager Dijkversterking Krimpen Even voorstellen Huub Verbruggen Projectmanager van beroep

Nadere informatie

PROGRAMMA MASTERCLASS 24 APRIL 2014 \ OKURA HOTEL TE AMSTERDAM

PROGRAMMA MASTERCLASS 24 APRIL 2014 \ OKURA HOTEL TE AMSTERDAM PROGRAMMA MASTERCLASS 12.00-13.00 uur LUNCH & REGISTRATIE 13.00-15.00 uur INTRODUCTIE BEST VALUE BUSINESS MODEL door Prof.dr. Dean Kashiwagi (Arizona State University VS) 15.00-15.45 uur BEST VALUE CASES

Nadere informatie

10/09/2013. 4 Maatregelen Nederrijn. Wie zijn we. Wat doen we. Wat doen we anders. Waarom doen we dit? Rijkswaterstaat Boskalis.

10/09/2013. 4 Maatregelen Nederrijn. Wie zijn we. Wat doen we. Wat doen we anders. Waarom doen we dit? Rijkswaterstaat Boskalis. Nederland efficiënter beschermen tegen hoogwater 4 Maatregelen Nederrijn 10 september 2013 Waterschap Rivierenland, Tiel Dirk-Jan Zwemmer (PM Boskalis) Jeroen Eikholt (CM ) Wie zijn we Wat doen we Wat

Nadere informatie

Inkoop van kantoorartikelen door 2 UMC s met behulp van Prestatieinkoop

Inkoop van kantoorartikelen door 2 UMC s met behulp van Prestatieinkoop Inkoop van kantoorartikelen door 2 UMC s met behulp van Prestatieinkoop 1 De organisaties - 8 UMC s in Nederland - Zelfstandig opererende organisaties - (Inkoop)samenwerking waar mogelijk - UMC Utrecht:

Nadere informatie

De (on)mogelijkheden van innovatief aanbesteden

De (on)mogelijkheden van innovatief aanbesteden De (on)mogelijkheden van innovatief aanbesteden D U O - P R E S E N T A T I E D O R E N A G U L P E R S, R O M P E L B E R G & R U I T E R J O O P V A N D U R E N, H S Z U Y D F M, U T W E N T E Aanleiding

Nadere informatie

Je doel behalen met NLP.

Je doel behalen met NLP. Je doel behalen met NLP. NLP werkt het beste als al je neurologische niveaus congruent zijn. Met andere woorden: congruent zijn betekent wanneer je acties en woorden op 1 lijn zijn met je doelen, overtuigingen,

Nadere informatie

Prestatie Inkoop. Maximale ruimte voor leveranciers! Ballast Nedam. Purchasing Services

Prestatie Inkoop. Maximale ruimte voor leveranciers! Ballast Nedam. Purchasing Services Prestatie Inkoop Maximale ruimte voor leveranciers! Toepassing binnen NL Private sector Public sector Quote: It was a matter of civic pride to keep it open, since it was "the bridge of the future". The

Nadere informatie

Sessie 16: VOOR- EN NADELEN VAN BVP: HOE MAAK JE KEUZES? J e r o e n v a n d e R i j t

Sessie 16: VOOR- EN NADELEN VAN BVP: HOE MAAK JE KEUZES? J e r o e n v a n d e R i j t Sessie 16: VOOR- EN NADELEN VAN BVP: HOE MAAK JE KEUZES? J e r o e n v a n d e R i j t WIE BEN IK? Mede-oprichter van Best Value Group met Wiebe Witteveen & Wencke Heijblok Met Best Value bezig sinds 2006

Nadere informatie

Apeldoorn, de meest vernieuwende opdrachtgever

Apeldoorn, de meest vernieuwende opdrachtgever Apeldoorn, de meest vernieuwende opdrachtgever Sander Lubberhuizen Jos van Nuenen Teamleiders afdeling Ingenieursbureau Keuze voor nieuwe contractvormen Projectspecifieke omstandigheden Geen systematische

Nadere informatie

Winst behalen met PPSconstructies

Winst behalen met PPSconstructies Winst behalen met PPSconstructies Er valt veel winst te behalen met PPS-constructies. Maar dan moeten opdrachtgever en opdrachtnemer goed samenwerken. Daar komt wel wat bij kijken. Het denken in PPS is

Nadere informatie

De meest geschikte contractvorm voor een duurzame natuurvriendelijke oever

De meest geschikte contractvorm voor een duurzame natuurvriendelijke oever De meest geschikte contractvorm voor een duurzame natuurvriendelijke oever Moderne Contract Vormen ing. Maureen de Munck ir. David Wattjes Amsterdam, 6 juni 2013 Natuurvriendelijke oevers Doelen : het

Nadere informatie

Platform Supply Chain Excellence

Platform Supply Chain Excellence Platform Supply Chain Excellence 27 februari 2013 Best Value Procurement Rudolph van den Bergh, ERA Contour Onderwerpen Profiel Co-creatie Ketenintegratie Prestatie Inkoop Voorbeelden ERA Contour Levensfasen

Nadere informatie

Verandermanagement voor opdrachtgevers van BV projecten

Verandermanagement voor opdrachtgevers van BV projecten Verandermanagement voor opdrachtgevers van BV projecten Mr. Jannie Koster, BV consultant & jurist Consistender. Drs. Antoinette Bos, Hoofd Leveranciersmanagement Hanzehogeschool Groningen. 30 juni 2014

Nadere informatie

B a s S m e e t s w w w. b s m e e t s. c o m p a g e 1

B a s S m e e t s w w w. b s m e e t s. c o m p a g e 1 B a s S m e e t s w w w. b s m e e t s. c o m p a g e 1 JE ONBEWUSTE PROGRAMMEREN VOOR EEN GEWELDIGE TOEKOMST De meeste mensen weten heel goed wat ze niet willen in hun leven, maar hebben vrijwel geen

Nadere informatie

Innovatie. Inkopen. Risico s. Niels van Ommen Projectmanager CROW Programmamanager RISNET 2010 CROW

Innovatie. Inkopen. Risico s. Niels van Ommen Projectmanager CROW Programmamanager RISNET 2010 CROW Innovatie Risico s 2010 CROW Inkopen Niels van Ommen Projectmanager CROW Programmamanager RISNET 1 Stellingen 1. Innovatie inkopen gaat prima met een reguliere, relatief eenvoudige aanbestedingsprocedure

Nadere informatie

PRESTATIEINKOOP D E N H A A G 1 4 N O V E M B E R 2 0 1 3

PRESTATIEINKOOP D E N H A A G 1 4 N O V E M B E R 2 0 1 3 PRESTATIEINKOOP DEN HAAG 14 NOVEMBER 2013 AGENDA 1. Welkom & introductie 2. Best Value Procurement / Prestatieinkoop De filosofie De procesaanpak 3. Prestatieverkoop Aanpak Case 2 2013 ARIZONA STATE UNIVERSITY

Nadere informatie

Hoe werkt advies? Ze weten niet wat Ze weten niet waarom Ze weten niet hoe. HersenletselCongres 2014 3 november

Hoe werkt advies? Ze weten niet wat Ze weten niet waarom Ze weten niet hoe. HersenletselCongres 2014 3 november HersenletselCongres 2014 3 november Disclosure belangen sprekers C1 Waarom doen ze nou niet gewoon wat ik zeg! Motiveren tot gedragsverandering; wat is lastig en wat kun je als professional doen? (potentiële)

Nadere informatie

H E T I N K O O P P R O C E S B E K E K E N D O O R E E N L E A N B R I L

H E T I N K O O P P R O C E S B E K E K E N D O O R E E N L E A N B R I L H E T I N K O O P P R O C E S B E K E K E N D O O R E E N L E A N B R I L H o e k o m t h e t d a t g r o t e e n c o m p l e x e p r o j e c t e n v a a k u i t l o p e n e n budget t e n o v e r s c

Nadere informatie

Oplossingsgerichte vragen (Het Spel van Oplossingen IKB & TS)

Oplossingsgerichte vragen (Het Spel van Oplossingen IKB & TS) Oplossingsgerichte vragen (Het Spel van Oplossingen IKB & TS) Stel dat dat (te grote wonder) gebeurt, ik betwijfel of dat zal gebeuren, maar stel je voor dat, wat zou je dan doen dat je nu niet doet? (p36)

Nadere informatie

Tot een geloofsgesprek komen. I Ontmoeten

Tot een geloofsgesprek komen. I Ontmoeten Tot een geloofsgesprek komen I Ontmoeten Het geloofsgesprek vindt plaats in een ontmoeting. Allerlei soorten ontmoetingen. Soms kort en eenmalig, soms met mensen met wie je meer omgaat. Bij de ontmoeting

Nadere informatie

INHOUD 1 Introductie van de Roos van Leary 2 De uitwerking van de Roos van Leary 3 Werken met de Roos van Leary

INHOUD 1 Introductie van de Roos van Leary 2 De uitwerking van de Roos van Leary 3 Werken met de Roos van Leary INHOUD 1 Introductie van de Roos van Leary 11 Invloed op anderen 11 De Roos van Leary 13 Kiezen van gedrag 23 Communicatie 26 Uitbreiding van het model 27 Het verhaal en de Roos van Leary 28 2 De uitwerking

Nadere informatie

Aanbestedingen winnen en klanten behouden

Aanbestedingen winnen en klanten behouden Aanbestedingen winnen en klanten behouden Duurzaamheid als onderscheidend vermogen Scherpenzeel, 12 december 2014 Alexander Reuvers Agenda Opening & introductie Aanbesteden (30 minuten) Eerste workshop

Nadere informatie

Selectie van Ketenpartners: De Theoretische context

Selectie van Ketenpartners: De Theoretische context Implementatie van Ketensamenwerking Selectie van Ketenpartners: De Theoretische context Prof.dr. Jack AA van der Veen EVO Leerstoel Supply Chain Management Nyenrode Business Universiteit Lunchbijeenkomst

Nadere informatie

TIPS VOOR SUCCESVOLLE PRESTATIECONTRACTEN

TIPS VOOR SUCCESVOLLE PRESTATIECONTRACTEN Governance, risk en compliance Effectief risicomanagement TIPS VOOR SUCCESVOLLE PRESTATIECONTRACTEN Prestatie-inkoop en -verkoop zijn populair. Er zijn verschillende methoden die een organisatie kan toepassen

Nadere informatie

Presentatie Tekst Top plan (talentontwikkelingsplan) Amy Kouwenberg OABCE1A

Presentatie Tekst Top plan (talentontwikkelingsplan) Amy Kouwenberg OABCE1A Presentatie Tekst Top plan (talentontwikkelingsplan) Amy Kouwenberg OABCE1A INLEIDING Ik heb vandaag een cadeautje meegenomen. Niet voor jullie, maar voor mijzelf. Het cadeautje staat voor de verrassingen

Nadere informatie

Kennisdeling sessie Prestatiemeten

Kennisdeling sessie Prestatiemeten Kennisdeling sessie Prestatiemeten Door: Jan Hutten en Joost Bijvoet Datum: 28 oktober 2014 Locatie: RWS Utrecht Sprekers/trainers Jan Hutten A+ gecertificeerd 15 BVP tenders begeleiding ON 5 OG begeleidt

Nadere informatie

EEN VAN ONZE EXPERTS. For every situation, there is a suitable line from a song

EEN VAN ONZE EXPERTS. For every situation, there is a suitable line from a song EEN VAN ONZE EXPERTS For every situation, there is a suitable line from a song Een netwerk van hoog opgeleide, ervaren zelfstandig FM-professionals. Wij zijn gepassioneerd bezig met ons vakgebied, zijn

Nadere informatie

BEST VALUE SALES. top 3 worstelingen van aanbieders KENNISDELINGSBIJEENKOMST bij RWS 28 maart 2014 BEST VALUE EXPERTS

BEST VALUE SALES. top 3 worstelingen van aanbieders KENNISDELINGSBIJEENKOMST bij RWS 28 maart 2014 BEST VALUE EXPERTS BEST VALUE SALES top 3 worstelingen van aanbieders KENNISDELINGSBIJEENKOMST bij RWS 28 maart 2014 INTRODUCTIE Daniela Verheul Anneke van Abeelen Best Value Experts (aanmelden voor gratis Best Value E-zine:

Nadere informatie

Een meneer heeft veel ballonnen. Hij roept: Kinderen, kom erbij! Mijn ballonnen die zijn gratis. Wie wil een ballon van mij?

Een meneer heeft veel ballonnen. Hij roept: Kinderen, kom erbij! Mijn ballonnen die zijn gratis. Wie wil een ballon van mij? Een meneer heeft veel ballonnen. Hij roept: Kinderen, kom erbij! Mijn ballonnen die zijn gratis. Wie wil een ballon van mij? Wat een mooie luchtballonnen! Geel, oranje, groen en blauw. Kies maar uit Daan,

Nadere informatie

De sleutel tot moeiteloos succesvol creëren

De sleutel tot moeiteloos succesvol creëren De sleutel tot moeiteloos succesvol creëren Wat is creëren? Wij zijn allemaal creatief. Niet dat we per sé goed kunnen kleien of schilderen, maar zijn als mensen creatieve wezens. We creëren continu. We

Nadere informatie

Succesvol contractmanagement: start inkoop Strategische beleidsprioriteiten als basis

Succesvol contractmanagement: start inkoop Strategische beleidsprioriteiten als basis Succesvol contractmanagement: start inkoop Strategische beleidsprioriteiten als basis Prof.dr.ing. Jacques J.A.M. Reijniers MBA Congres 2012 inkoop+beleid=meerwaarde Datum: 7 juni 2012 Leadership Entrepreneurship

Nadere informatie

Vernieuwende contractvormen bij rioolrenovatie...waarom?

Vernieuwende contractvormen bij rioolrenovatie...waarom? Vernieuwende contractvormen bij rioolrenovatie...waarom? Wie zijn wij? Wouter Sloog - Projectleider rioolrenovaties Joint venture Nelis Infra Aarsleff JV van Bam Infra Energie & Water B.V. en Per Aarsleff

Nadere informatie

het starters lab het Starters Lab starters4communities werkt met jong talent aan maatschappelijke innovatie.

het starters lab het Starters Lab starters4communities werkt met jong talent aan maatschappelijke innovatie. het starters lab In het Starters Lab bouwen jonge talenten in teams sociale ondernemingen. Samen sterker! Jij bent: starters4communities werkt met jong talent aan starters4communities presenteert het Starters

Nadere informatie

Ontwikkellijn 1: Ik zorg ervoor dat ik aan het werk ga en blijf!

Ontwikkellijn 1: Ik zorg ervoor dat ik aan het werk ga en blijf! Ontwikkellijn 1: Ik zorg ervoor dat ik aan het werk ga en blijf! Het gaat erom dat je laat merken dat jij zélf verantwoordelijk bent voor het leren: jij kiest de opdrachten, workshops en klussen zélf,

Nadere informatie

Best Value. Jaap Schuurman & Linn Koeman

Best Value. Jaap Schuurman & Linn Koeman Best Value Jaap Schuurman & Linn Koeman Introductie Jaap Schuurman Projectmanager Sport 06-53 41 87 47 Jaap.Schuurman@anteagroup.com Linn Koeman Adviseur Contractering 06-51 24 11 54 / 06-24 68 20 85 Linn.Koeman@anteagroup.com

Nadere informatie

Welkom bij Brand instinct! In dit merkpaspoort leggen we uit wie wij zijn, wat we beloven, waarom wij doen wat we doen en waar wij voor staan.

Welkom bij Brand instinct! In dit merkpaspoort leggen we uit wie wij zijn, wat we beloven, waarom wij doen wat we doen en waar wij voor staan. merkpaspoort Welkom bij Brand instinct! In dit merkpaspoort leggen we uit wie wij zijn, wat we beloven, waarom wij doen wat we doen en waar wij voor staan. Dit paspoort is voor iedereen die op een of andere

Nadere informatie

How2talk2kids. workshop. Malta. Juni 2007. Wouter Verboon

How2talk2kids. workshop. Malta. Juni 2007. Wouter Verboon How2talk2kids workshop Malta Juni 2007 Wouter Verboon How2talk2kids Achtergrond Introductie in Nederland Workshop Herkenbaar? Valt wel mee, het is maar een schrammetje Is je beker weer omgevallen! Ik word

Nadere informatie

Uitnodiging themadag Matchcare

Uitnodiging themadag Matchcare Graag nodigen wij u uit voor onze themadag Talentmanagement. Tijdens deze middag zullen wij u informeren en inspireren door middel van diverse workshops en sprekers, waaronder Prof. Dr. Victor A.F. Lamme.

Nadere informatie

Waarom doen ze nou niet gewoon wat ik zeg! Workshop Motiverende Gespreksvoering Hoe werkt advies? drs. Hilde Jans psycholoog hilde.jans@cambiamo.

Waarom doen ze nou niet gewoon wat ik zeg! Workshop Motiverende Gespreksvoering Hoe werkt advies? drs. Hilde Jans psycholoog hilde.jans@cambiamo. Waarom doen ze nou niet gewoon wat ik zeg! Workshop Motiverende Gespreksvoering Hoe werkt advies? drs. Hilde Jans psycholoog hilde.jans@cambiamo.nl Waarom mensen niet? Dus wat kun je doen? Ze weten niet

Nadere informatie

VIER EENVOUDIGE TAKTIEKEN OM LASTIGE COLLEGA S VOOR JE TE WINNEN

VIER EENVOUDIGE TAKTIEKEN OM LASTIGE COLLEGA S VOOR JE TE WINNEN E-BLOG VIER EENVOUDIGE TAKTIEKEN OM LASTIGE COLLEGA S VOOR JE TE WINNEN in samenwerken Je komt in je werk lastige mensen tegen in alle soorten en maten. Met deze vier verbluffend eenvoudige tactieken vallen

Nadere informatie

Sourcing. Analyse Sourcing Management

Sourcing. Analyse Sourcing Management Sourcing Analyse Sourcing Management Sourcing Business Driven Sourcing Wij nemen het woord sourcing letterlijk. Welke bronnen zijn nodig om uw organisatie optimaal te laten presteren, nu en in de toekomst?

Nadere informatie

Uitleg Best value Procurement

Uitleg Best value Procurement Uitleg Best value Procurement BVP Best Value Procurement Wat is BVP? Best Value Procurement (BVP) is de filosofie die uitgaat van het inkopen en realiseren van de hoogste waarde voor de laagste prijs (best

Nadere informatie

Prestatie-proposalmanagement

Prestatie-proposalmanagement Prestatie-proposalmanagement Janneke Orriëns Prestatie-proposalmanagement Sales (account management, business development) Een opportunity is bekend..dus we starten een het doel is een Bid Project / Contract

Nadere informatie

HET BELANGRIJKSTE OM TE WETEN OM MEER ZELFVERTROUWEN TE KRIJGEN

HET BELANGRIJKSTE OM TE WETEN OM MEER ZELFVERTROUWEN TE KRIJGEN HET BELANGRIJKSTE OM TE WETEN OM MEER ZELFVERTROUWEN TE KRIJGEN Gratis PDF Beschikbaar gesteld door vlewa.nl Geschreven door Bram van Leeuwen Versie 1.0 INTRODUCTIE Welkom bij deze gratis PDF! In dit PDF

Nadere informatie

Ketensamenwerking in de infra? Ton Huijzer

Ketensamenwerking in de infra? Ton Huijzer Ketensamenwerking in de infra? Ton Huijzer 9 oktober 2015 DAF Eindhoven Wat is ketensamenwerking in de infra? 9 oktober 2015 DAF Eindhoven 9 oktober 2015 DAF Eindhoven KETENSAMENWERKING INFRA Dit is ketensamenwerking

Nadere informatie

Mét code voor 11 online video s!

Mét code voor 11 online video s! Mét code voor 11 online video s! 5 Voorwoord Mijn eerste kennismaking met de bijbelstudies van Beth Moore was in 2006 in onze gemeente in Amerika. Mijn echtgenoot Mark had kort daarvoor zijn baan opgezegd

Nadere informatie

Best Value Procurement Prestatieinkoop. Een introductie

Best Value Procurement Prestatieinkoop. Een introductie Best Value Procurement Prestatieinkoop Een introductie Hans Spitsbaard Breda, 17 januari 2013 HET PROBLEEM 2 HET PROBLEEM (C) 2012 PBSRG / SCENTER VOORBEELDEN. 3 VOORBEELDEN (C) 2012 PBSRG / SCENTER 4

Nadere informatie

Protocol Bouwen in het gesloten seizoen aan primaire waterkeringen

Protocol Bouwen in het gesloten seizoen aan primaire waterkeringen Protocol Bouwen in het gesloten seizoen aan primaire waterkeringen Plan van Aanpak POV Auteur: Datum: Versie: POV Macrostabiliteit Pagina 1 van 7 Definitief 1 Inleiding Op 16 november hebben wij van u

Nadere informatie

Waarom doen ze nou niet gewoon wat ik zeg! Motiveren tot gedragsverandering; Wat is lastig en wat kun je doen?

Waarom doen ze nou niet gewoon wat ik zeg! Motiveren tot gedragsverandering; Wat is lastig en wat kun je doen? Waarom doen ze nou niet gewoon wat ik zeg! Motiveren tot gedragsverandering; Wat is lastig en wat kun je doen? Leerlingen met SOLK Effectieve gesprekken met ouders en leerlingen drs. Hilde Jans psycholoog

Nadere informatie

Best Value @Rijkswaterstaat. Gül Ören Wouter Smits

Best Value @Rijkswaterstaat. Gül Ören Wouter Smits Best Value @ Gül Ören Wouter Smits Programma 14.30 14.40 Toelichting strategisch plan 14.40 14.55 Afwegingskader 14.55 15.50 Casus voorbereidingsfase 15.50 16.00 Pauze 16.00 16.15 Metrics BVP projecten

Nadere informatie

Best Value. http://www.factomagazine.nl/?m=column& f=detail&id=64890 Column Jeroen van der Rijt

Best Value. http://www.factomagazine.nl/?m=column& f=detail&id=64890 Column Jeroen van der Rijt Best Value http://www.factomagazine.nl/?m=column& f=detail&id=64890 Column Jeroen van der Rijt - initiatief nemen - zich proactief opstellen - Het 'Best Value'-denken is niet zozeer een aanbestedingsmodel

Nadere informatie

Zonnepanelen aanbieden aan je medewerkers Stap voor stap

Zonnepanelen aanbieden aan je medewerkers Stap voor stap Zonnepanelen aanbieden aan je medewerkers Stap voor stap Foto: Willem Mes In dit plan kun je stap voor stap lezen hoe je via een Zon-Privé actie eenvoudig zonne - panelen kunt aanbieden aan je medewerkers.

Nadere informatie

Knabbel en Babbeltijd.

Knabbel en Babbeltijd. Knabbel en Babbeltijd. (zorg ervoor dat je deze papieren goed leest, uitprint en meeneemt naar de VBW) Het thema van deze VBW-week is Zeesterren. Het thema is de titel van de week (dus geen kreet of korte

Nadere informatie

1 Inleiding 2 Het competentieprofiel voor de OR binnen LNV 3 Omschrijving van de competenties; definities en gedragsindicatoren

1 Inleiding 2 Het competentieprofiel voor de OR binnen LNV 3 Omschrijving van de competenties; definities en gedragsindicatoren OR - competentieprofiel LNV Camiel Schols SBI training & advies Inhoudsopgave 1 Inleiding 2 Het competentieprofiel voor de OR binnen LNV 3 Omschrijving van de competenties; definities en gedragsindicatoren

Nadere informatie

Aanpak Duurzaam GWW- Aan de slag!

Aanpak Duurzaam GWW- Aan de slag! Aanpak Duurzaam GWW- Aan de slag! Johan van Dalen, ProRail, Cindy de Groot, Provincie Zuid-Holland Esther Veendendaal, RVO 5 juni 2014 Ontstaan van Duurzaam GWW Het begon met Duurzaam Inkopen Nu verder

Nadere informatie

Blok 3. Gesprekstechnieken, 2 uur

Blok 3. Gesprekstechnieken, 2 uur Blok 3. Gesprekstechnieken, 2 uur Wat is communicatie LSD (luisteren, samenvatten en doorvragen) Open vragen stellen Waarderend gesprek Hoe geef je feedback (doorlopend proces) Oefenen d.m.v. rollenspellen

Nadere informatie

Vaardigheidsmeter Communicatie

Vaardigheidsmeter Communicatie Vaardigheidsmeter Communicatie Persoonlijke effectiviteit Teamvaardigheden Een goede eerste indruk Zelfempowerment Communiceren binnen een team Teambuilding Assertiviteit Vergaderingen leiden Anderen beïnvloeden

Nadere informatie

Jordie van Berkel-Schoonen Inkoopmanager ICT Essent

Jordie van Berkel-Schoonen Inkoopmanager ICT Essent Innovatief aanbesteden Jaarcongres Pianoo Jordie van Berkel-Schoonen Inkoopmanager ICT Essent Inhoudsopgave Welkom en voorstellen Wat is innovatief aanbesteden? I-model Wat is nu (juni 2009) innovatief?

Nadere informatie

Innovatief aanbesteden Jaarcongres Pianoo

Innovatief aanbesteden Jaarcongres Pianoo Innovatief aanbesteden Jaarcongres Pianoo Jordie van Berkel-Schoonen Inkoopmanager ICT Essent Inhoudsopgave Welkom en voorstellen Wat is innovatief aanbesteden? I-model Wat is nu (juni 2009) innovatief?

Nadere informatie

O&O-competentietest. Ben je een onderzoeker of een ontwerper, een denker of een doener? O&O-competentietest van: Ingevuld door: Datum:

O&O-competentietest. Ben je een onderzoeker of een ontwerper, een denker of een doener? O&O-competentietest van: Ingevuld door: Datum: O&O-competentietest Ben je een onderzoeker of een ontwerper, een denker of een doener? O&O-competentietest van: Ingevuld door: Datum: Ontwikkeld door Expertisecentrum technasium Januari 007 Vormgeving

Nadere informatie

6.2.1 Dealen met afleiding onderweg

6.2.1 Dealen met afleiding onderweg Stap 6: Deel 2 6.2.1 Dealen met afleiding onderweg In het tweede deel van jullie experiment ga je verder met het ondernemen van ACTies die je met de anderen hebt afgesproken te doen. Daarnaast krijg je

Nadere informatie

Impressieverslag Summercourse Talentpool@Work

Impressieverslag Summercourse Talentpool@Work Impressieverslag Summercourse Talentpool@Work In opdracht van de Samenwerkende A&O fondsen voor Gemeenten, Provincies en Waterschappen Uitgevoerd door Mexit, Adviseurs voor Intercultureel Management Auteur:

Nadere informatie

2 Ik en autisme VOORBEELDPAGINA S

2 Ik en autisme VOORBEELDPAGINA S 2 Ik en autisme In het vorige hoofdstuk is verteld over sterke kanten die mensen met autisme vaak hebben. In dit hoofdstuk vertellen we over autisme in het algemeen. We beginnen met een stelling. In de

Nadere informatie

INNOVATION BY MAKING LEARNING BY DOING

INNOVATION BY MAKING LEARNING BY DOING INNOVATION BY MAKING LEARNING BY DOING 1 INNOVATION BY MAKING, LEARNING BY DOING Bij alles wat we doen, hanteren we deze twee principes. Innovation happens by making. The only way to learn innovation is

Nadere informatie

Feedback geven en ontvangen

Feedback geven en ontvangen Feedback geven en ontvangen 1 Inleiding In het begeleiden van studenten zul je regelmatig feedback moeten geven en ontvangen: feedback is onmisbaar in de samenwerking. Je moet zo nu en dan kunnen zeggen

Nadere informatie

2. Bepaal de verwachte prestaties van de leveranciers per segment. 4. Waarom je onderhandelt is belangrijker dan hoe je onderhandelt.

2. Bepaal de verwachte prestaties van de leveranciers per segment. 4. Waarom je onderhandelt is belangrijker dan hoe je onderhandelt. Eerste stappen: 1. Splits leveranciers op in segmenten. 2. Bepaal de verwachte prestaties van de leveranciers per segment. 3. Onderhandel op inhoud. 4. Waarom je onderhandelt is belangrijker dan hoe je

Nadere informatie

Grip op uw bedrijfscontinuïteit

Grip op uw bedrijfscontinuïteit Grip op uw bedrijfscontinuïteit Hoe omgaan met risico s 1 Grip op uw bedrijfsdoelstellingen: risicomanagement Ondernemen is risico s nemen. Maar bedrijfsrisico s mogen ondernemen niet in de weg staan.

Nadere informatie

DEEL 1. WERKBOEK 5 Eigen keuze. 2015 Monique van Dam YOU: De keuze is aan jou!

DEEL 1. WERKBOEK 5 Eigen keuze. 2015 Monique van Dam YOU: De keuze is aan jou! DEEL 1 1 WERKBOEK 5 Eigen keuze Inhoud 2 1. Hoe zit het met je keuzes? 3 2. Hoe stap je uit je automatische piloot? 7 3. Juiste keuzes maken doe je met 3 vragen 9 4. Vervolg & afronding 11 1. Hoe zit het

Nadere informatie