MEDIA BOEKRECENSIES. Van geneeskunst en chemie. De Angstreactor. Zon

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "MEDIA BOEKRECENSIES. Van geneeskunst en chemie. De Angstreactor. Zon"

Transcriptie

1 MEDIA BOEKRECENSIES Van geneeskunst en chemie M.J. van Lieburg. Al doende leert men. De Rotterdamse jaren van Gerrit Jan Mulder ( ). Rotterdam: Erasmus Publishing. 96 pp., ill. ISBN ,50. Als ik niet zou weten dat hoogleraar Mart van Lieburg zijn sporen meer dan verdiend heeft op het gebied van zorgvuldig wetenschappelijk onderzoek, zou ik bij het lezen van het eerste hoofdstuk van dit boek al hebben gedacht: Waar haalt de man het vandaan? Hoe kun je dergelijke onzin bedenken? De hoofdpersoon in deze biografie, Gerrit Jan Mulder, werd uiteindelijk in 1840 chemiehoogleraar in Utrecht. Daaraan vooraf ging een lange weg, die begon toen hij als achtjarige zijn eerste aderlating bij een patiënt deed. Wie dit al uitzonderlijk vindt, moet maar niet of juist wél verder lezen, want toen hij 11 jaar oud was, roofde hij een lijk van het kerkhof om het niet tegenstaande het in het volste bederf was overgegaan thuis te ontleden. Hoezo de jeugd van tegenwoordig??? Toen hij 11 jaar oud was belandde hij in de praktijk bij zijn vader die chirurgijn was, waar hij werd geacht volgens het gildensysteem het vak van chirurgijn te leren. Op advies van de Utrechtse hoogleraar geneeskunde Suerman werd Mulder op 15 juni 1819 ingeschreven als student in de geneeskunde. Nadat hij in 1825 promoveerde op twee dissertaties vertrok hij naar Amsterdam om er zijn praktijk uit te oefenen. Een jaar later vertrok hij naar Rotterdam. Na de Rotterdamse periode werd hij Utrecht benoemd tot hoogleraar in de chemie, een ambt dat hij vervulde tot In dit boek ligt de nadruk vooral op zijn Rotterdamse periode, waar Mulder de top bereikte van zijn wetenschappelijke prestaties. Voor het profiel N&G uitermate interessant. Ach, eigenlijk voor iedereen. Marianne Offereins Zon David Whitehouse. De Zon. Een biografie. Amsterdam: Pearson Education. 305 p., ill. ISBN X. 24,95. Op het moment dat ik deze recensie schrijf, is het kerstvakantie. De zoveelste grauwe dag. We mogen nog blij zijn dat het niet regent. Mijn humeur is dan ook navenant. Als het een mooie dag was geweest, strakblauwe hemel, stralende zon, of zelfs maar een klein beetje, had ik me vast beter gevoeld. En ik weet dat ik niet de enige ben met dit soort gevoelens. Hoe komt het toch dat we zo afhankelijk zijn van de zon? Een uitgebreid antwoord is te vinden in hoofdstuk 11 van dit boek: Beroofd van Zonlicht. In dit hoofdstuk staat overigens ook, dat een overmaat aan zonlicht zeer ongezond kan zijn, maar dat wist u natuurlijk wel!? Ik vraag me overigens af of er ooit onderzoek is gedaan naar vitamine D-deficiëntie bij vrouwen die volledig gesluierd gaan, maar dat terzijde. De zon speelt in vele culturen en religies een grote rol. Ra, die zijn reis door de onderwereld heeft beëindigd; Helios pakt de teugels van zijn wagen op en spoort zijn paarden aan; Inti, de zonnegod van de Inca s, kijkt naar een nieuw mensenoffer; Surya, de Vedische god met 108 namen bestuurt zijn wagen met vijf paarden. Kortom, de zon komt op. In de Bijbel wordt gesproken van twee grote lichten, het grootste om te heersen over de dag, het kleinere is voor de nacht. Alle sterren, planeten en melkwegstelsels zouden we zonder probleem kunnen missen, maar we hebben de aanwezigheid van de zon nodig vanwege de warmte en de veiligheid in een kosmos die voornamelijk donker is. Nog dagelijks wordt de zon aanbeden, in de zomer trekken miljoenen mensen dagelijks naar het strand om te genieten van de zon. Dat dit gevaren op kan leveren, nemen ze op de koop toe. Elke dag bestudeert een groot aantal astronomen en ruimteschepen de verschijnselen aan het oppervlak van de zon. Ieder jaar hebben we meer informatie. Toch is er ook nog veel dat we niet weten. In dit boek zet de gerenommeerde auteur Whitehouse op een zeer verkorte, begrijpelijke wijze uiteen wat we tot dusver weten, waarbij hij onze levensbron, een relatief kleine ster, in zijn kosmische context plaatst. Hij beschrijft de besognes van de Japanse hofastrologen tot zonsverduisteringen, van Gallileo tot ruimteschepen. Zeer de moeite waard, al is het alleen al om het prachtige fotokatern. Marianne Offereins De Angstreactor Kees van den Bosch. De Angstreactor. Kroniek van een eeuwige belofte. Amsterdam: SUN, Paperback, 270 p. ISBN ,50. Juist nu de discussie over kernenergie weer opkomt, verschijnt er een boek dat terugkijkt naar de geschiedenis van de afgelopen vijftig jaar: De Angstreactor. Kalkar, kroniek van een eeuwige belofte. De journalist Kees van den Bosch vertelt aan de hand van de geschiedenis van één kerncentrale, de snelle kweekreac- 95

2 MEDIA 96 tor in het Duitse plaatsje Kalkar, de hele geschiedenis van kernenergie. Het bizarre verhaal van die fabriek, de eenna-duurste ter wereld, levert zulke mooie verhalen op en zulke indringende portretten van mensen die ervoor en ertegen gestreden hebben, dat het boek leest als een meeslepende techniekvertelling. Het brengt geschiedenis weer terug tot het niveau van individuele mensen die in een maatschappelijk krachtenveld beslissingen nemen. En beschrijft wat voor gevolgen die beslissingen hebben voor de levens van andere mensen. De Angstreactor laat zich lezen als een voorbeeld van de ingewikkelde relatie tussen wetenschap, politiek en maatschappij en als een interessante casestudie naar opkomst en ondergang van een groot project. Het idee voor de snelle kweekreactor in Kalkar is geboren in 1958 aan het Kernforschungsinstitut in Karlsruhe. Wolf Häfele was in 1955 afgestuurd in Göttingen in de meest veelbelovende wetenschap van die tijd, de kernfysica. Het was twee jaar na de Atoms- forpeace-rede van de Amerikaanse president Eisenhower voor de Verenigde Naties waarin kernenergie voor het eerst als een zegen voor de mensheid werd neergezet. Häfele en zijn collega s in Karlsruhe geloofden in de fantastische mogelijkheden van deze nieuwe energiebron en raakten enthousiast over wat naar hun mening de volgende stap in de ontwikkeling van kernenergie zou worden: kweekreactoren. Häfele begon aan zijn missie en wist eerst de Duitse politici en vervolgens in 1966 ook de Nederlandse ambtenaren van Economische Zaken voor zich te winnen. Daarmee komt de tweede spe- ler in beeld, de politiek. Je zou verwachten dat over zo n groot project, dat zoveel geld kost, goed is nagedacht voordat politici besluiten erin te stappen. Maar dat valt tegen. Het Nederlandse besluit om deel te nemen aan Kalkar is niet terug te vinden! Natuurlijk is er in 1972 in de Tweede Kamer wel een debat geweest, maar dat ging over de financiering van de deelname aan Kalkar. De regering had daarvoor al memoranda ondertekend met Duitsland en België en kon zonder enorm gezichtsverlies niet meer onder het project uit. In het boek wordt de snelle kweekreactor vergeleken met de Betuwelijn, allebei projecten waarbij gaandeweg duidelijk werd dat ze onverstandig waren. Helaas, in de praktijk bleken ze niet of nauwelijks nog te stoppen. Uiteindelijk is de kweekreactor wel gestopt, maar daarvoor was een ware guerrillaoorlog nodig tussen de deelstaatregering van Noordrijn Westfalen en de landelijke Duitse overheid. Een strijd die zes jaar duurde en in totaal 648 miljoen mark kostte. Terwijl Nederland in totaal 480 miljoen mark meebetaald heeft aan het project. Dan was er nog de invloed van het maatschappelijk krachtenveld. Kalkar vormde de opmaat voor een krachtige anti-kernenergiebeweging. In het boek wordt die beweging van binnenuit beschreven, de auteur heeft er zelf zijn wortels. Maar ook die beweging, die zich begin jaren tachtig tot een grote maatschappelijke kracht ontwikkelde, slaagt er niet in de snelle kweekreactor tot staan te brengen. Waarom is de een-na-duurste fabriek ter wereld dan toch nooit gaan werken terwijl hij in 1986 helemaal af was? Feitelijk heeft de SPD in Noordrijn Westfalen het project gewurgd. Maar de SPD is pas van mening veranderd nadat er in Duitsland en Nederland een krachtige maatschappelijke beweging was ontstaan. En ten slotte bleken de aannames die ten grondslag lagen aan het enthousiasme bij de start van het project in de loop van de jaren allemaal foutief. De fabriek was in feite overbodig geworden. Wat ook blijkt uit het feit dat andere kweekreactoren ook stilliggen door politieke besluiten of als gevolg van ongelukken. De inmiddels 79-jarige Wolf Häfele zit verbitterd thuis. Vooral dat ze van zijn droom een Rummelplatz, een pretpark gemaakt hebben raakt hem in zijn ziel. Maar eens zullen we Häfele en zijn mannen dankbaar zijn voor hun pionierswerk, daar is hij van overtuigd. Want naar zijn mening heeft hij nog steeds gelijk. Voor het vak anw, maar ook voor vakken als natuurkunde en techniek is dit boek een absolute aanrader. De Angstreactor is een interessant en goed leesbaar boek. Juist nu de discussie over kernenergie misschien wel weer voor jaren losbrandt is het goed om achterom te kijken. Rob van Woerkom Het verdwenen boek Rob Iliffe, Newton. A Very Short Introduction. Oxford: Oxford University Press, p. 15 z/w illustraties. ISBN ,99. Dat is me nog nooit overkomen! Ik heb het recensieexemplaar van deze VSI over Newton, toen ik dat zekerheidshalve voor de tweede keer doornam, op reis verloren. Nu moet deze bespreking dus deels uit het geheugen en deels via de aankondiging worden geschreven. De schrijver heeft gebruikgemaakt van nog niet gepubliceerde documenten, die een voor mij soms nieuw licht op Newton werpen. Ik wist dat hij een stoere protestant was, die echter het leerstuk van de Drie-eenheid afwees. Maar dat hij zulke diepgaande alchemistische studies had verricht, wist ik niet. En evenmin had ik ooit iets gelezen van zijn opvattingen over het bijbelboek Openbaring, waarover hij een duidelijke, sterk antipapistische, mening had. Allerlei tekenen kon hij duiden als signalen om de verdorven katholieke kerk ofwel tot inkeer of ten val te brengen. Hij leidde uit de Bijbel af dat al in de middeleeuwen stammen als de Goten, de Vandalen en de Hunnen hadden gepoogd de aarde te redden uit het verval van de katholieke kerk. Hij was er bovendien van overtuigd dat hij een speciale uitverkiezing had om de oorspronkelijke, zuivere vorm van het christendom te beschermen, en beschouwde elke kritiek op hem als een vorm van vervolging. Dat klinkt ons niet sympathiek in de oren. Nu, het ging mij net als zijn grote biograaf Rihard S. Westfall, van wie Iliffe getuigt dat die zijn onderwerp hoe langer hoe meer verafschuwde. Dit ondanks zijn ontegenzeggelijke grootheid en genialiteit, die op veel gebieden bleek. Van zijn ontdekkingen en redeneringen op het gebied van wiskunde (differentiaalrekening), natuurkunde (mechanica) en astronomie wordt in dit kleine bestek verrassend veel getoond en in het licht van zijn tijd en zijn tijdgenoten gezet. Ik heb, onder de indruk van het genuanceerde beeld dat NVOX februari 2007

3 MEDIA daarin werd gegeven, al eerder een Newton-biografie aanbevolen. Maar dit kleine boekje is misschien net genoeg om je belangstelling te wekken voor een figuur die als persoon ver van ons afstaat, maar van wiens werk en resultaat we nog dagelijks profijt hebben. Aanbevolen dus, die voor mij helaas verdwenen Very Short Introduction. Hans Bouma De maker van Dolly over het klonen van mensen Ian Wilmut en Roger Highfield, met een voorwoord van Ronald Plasterk. Na Dolly. Toepassing en misbruik van menselijke klonen. Utrecht: Het Spectrum p., Paperback, z/w foto s. ISBN: ,95. Tien jaar geleden schokte Ian Wilmut de wereld toen hij bekendmaakte dat zijn onderzoeksteam erin geslaagd was om een schaap uit en volwassen cel te klonen. Dolly werd wereldnieuws en voor- en tegenstanders vielen over elkaar heen in de discussie over de voor- en nadelen van het klonen van dieren uit volwassen cellen. In dit boek doet Ian Wilmut verslag van de ontwikkelingen op het gebied van de celbiologie. Wilmut geeft een beeld van de techniek die aan de basis lag van de kloon Dolly en gaat uitgebreid in op de ontwikkelingen sindsdien. Het eerste deel leest niet zo gemakkelijk omdat Wilmut iedere onderzoeker en onderzoeksgroep die bijgedragen heeft aan de ontwikkelingen, noemt. Het laatste deel van het boek is gewijd aan de discussie over menselijke klonen en de ethische dilemma s rond kloontechnologie. Dat is mijns inziens het meest interessant. Wilmut betoogt dat de techniek van het klonen een belangrijke bijdrage zal leveren aan de genezing van ziektes en dat het daarom ook nodig is om menselijke embryo s te klonen. Maar tegelijkertijd verzet hij zich hevig tegen het beeld dat wordt opgeroepen van menselijke reproductie. Wellicht worden door het lezen van dit boek vooroordelen rond het klonen van menselijke embryo s bijgesteld. Zeker aanbevolen als achtergrondinformatie bij algemene natuurwetenschappen en biologie. Marijke Domis De 24-uurs-mens De 24-uurs-mens, waar economie en biologie van tijd tot tijd botsen. Stichting Biowetenschappen en Maatschappij, p., ill. in kleur. ISBN ,-. Bestellen: , of Tijd en tijdsbesef horen bij de meest intrigerende aspecten van het bestaan. Overal vind je dan ook tijdsaanduidingen. De invloed van de tijd op levende wezens is waarschijnlijk al begonnen in de oersoep. De afwisseling van licht en donker heeft een grote weerslag gehad op alle leven op aarde. Organismen beschikken over allerlei biologische klokken. Daardoor is er continu een subtiel samenspel tussen de buiten- en de binnenwereld. Ingebouwde klokken reageren op externe prikkels. Over de werking van interne klokken, inclusief de genetische basis, is de afgelopen decennia in hoog tempo veel kennis vergaard. Die kennis is van groot belang. Want sinds de uitvinding van de gloeilamp lopen natuur en cultuur niet meer vanzelf min of meer gelijk op. Tijd werd geld. Overdag wakker zijn en s nachts slapen was niet meer nodig. We verzetten de wekker van binnen, en de economie draait tegenwoordig gewoon 24 uur per dag door. De vraag is of dat wenselijk is. Waarom hebben we nog steeds een van-negentot-vijf-cultuur? Hoe komt het dat stewardessen vaker borstkanker lijken te krijgen dan andere vrouwen? Met andere woorden: waar beginnen biologie en economie te botsen? Dit cahier staat zoals gewoonlijk vol met onderwerpen die te maken hebben met de invloed van de tijd op het leven. Het gaat over muizen die zonder Cryptochroomgenen geen enkel besef van tijd meer lijken te hebben. En over koffie en roken in de nachtdienst. Het gaat onder andere over het effect van 200 lux op je pijnappelklier, het nut van dutten, en de remmende werking van ritme en regelmaat op veroudering. Het is een aardig geheel, maar ik had toch meer biologie verwacht en wat meer over allerlei bio-ritmen in ons lichaam willen lezen. Voor anw lijkt het me geschikte achtergrondliteratuur. Vooral voor leerlingen met een E & M-profiel. Er staat nogal wat over economie in. Marijke Domis Wie doet dit nu eens? V.Wiskamp, M. Holfeld,W. Proske, Chemie und Gesundheit. Anregungen für den Schulunterricht. Köln: Aulis Verlag Deubner, p., 24 z/w illustraties. ISBN ,80. Ik had ze al enige tijd gemist: de handige deeltjes uit de Praxis Schriftenreihe, maar nu is er weer een, en een interessante ook. De auteurs hebben vele schoolprojecten over chemie en gezondheid begeleid, en zetten een en ander op een rijtje voor wie dat ook wil doen. Ze beginnen met inleidende hoofdstukjes over gezonde voeding, tandverzorging, biochemie en sport (met scherpe waarschuwingen tegen doping), zelfmedicatie, klinische chemie, geneesmiddelenchemie, alternatieve geneeskunde (met een duidelijke 97

4 MEDIA uiteenzetting van homeopathie) en toxicologie. Na hoofdstukjes over veiligheid en milieu komt dan een uitgebreide opzet voor een projectweek Chemie en gezondheid. Hoewel er in de inleidende hoofdstukken al proeven summier worden beschreven, is het grote slothoofdstuk het experimenteel gedeelte, 30 proeven geordend naar de voorafgaande inleidingen. Laat ik weer eens een hoofdstuk uitkiezen, 4, Biochemie en sport. Dit hoofdstuk begint met de energiehuishouding in relatie tot sportbeoefening, met een beschrijving van het verloop van diverse chemicaliënspiegels in het bloed. Dit loopt uit op een lactaatbepa- ling in het eigen bloed (uiteraard met de nodige waarschuwingen omgeven, leve de Arbo!). Daarna komen sportdrankjes aan de orde met een zuurstofbepaling volgens Winkler. Vervolgens komt bodybuilding aan de beurt, uitlopend op het aantonen van carnitine. Deze stof katalyseert de verbranding van vet en daardoor een snelle(re) energieleverantie. De slotparagraaf over doping schuwt de (anabole) steroïden en hun structuurformules niet. Ze worden gaschromatografisch aangetoond. Ook kunnen de leerlingen zo n molecuul in model nabouwen. Hier ziet u meteen de kracht en de zwakte van zo n boek. Enerzijds is het, denk ik, voor de leerlingen interessante stof die rechtstreeks hun belevingswereld raakt. Daarmee kun je moeiteloos de relevantie van scheikunde voor het dagelijks leven aantonen. Anderzijds kunnen er dan ook stoffen en experimenten aan de orde komen die moeilijker te snappen respectievelijk uit te voeren zijn. Maar toch, er staan zoveel goede aanwijzingen en leuke proefsuggesties in. Het zuurbindend vermogen van maagzuurremmers met behulp van titratiekrommen bepalen. Een fotometrische bepaling van cafeïne in energiedrankjes. Een hoestdrankje zelf maken. En wat ik beslist wil vermelden: dit is het eerste boek dat mij onder ogen komt waar rechtstreeks naar bij het boek behorende webpagina s wordt verwezen. Handig voor de uitgever, die minder hoeft te drukken, maar zeker ook voor de docent die het zó kan downloaden en vermenigvuldigen. Maar dan zal het eerst wel weer moeten worden vertaald. Het moet toch hartstikke leuk zijn om (liefst samen met de collega s biologie en anw), zo n project over chemie en gezondheid op te zetten? Vandaar de titel van deze recensie. Dat ik het boek graag aanbeveel spreekt nu wel vanzelf. Hans Bouma 98 DIGITAAL Nieuwe editie Natuurwetenschap in het nieuws De 30e editie van Natuurwetenschap in het Nieuws is uit met een selectie van het actuele natuurwetenschappelijke nieuws. De onderwerpen passen uitstekend bij anw, maar het krantje heeft ook zeker de belangstelling van andere bovenbouwleerlingen. Voor wie zich al wil warmlopen voor het nieuwe bètavak is het bijhouden van het nieuws natuurlijk een must. Het krantje is zodanig opgemaakt dat het makkelijk door de school te vermenigvuldigen is, maar het is ook mogelijk om een deel van de inhoud te verspreiden. Alle artikelen zijn ingekort om de leesbaarheid te bevorderen. Volledige artikelen staan ook op de website. Een greep uit de onderwerpen van deze aflevering: DNA, Stamcellen & Klonen: meer testen met de hielprik, stamcellen voor spieren. Zonnestelsel & Heelal: Lancering COROT, sporen op Mars. Ziekte & Gezondheid: nieuw voedingsadvies, Alzheimer-eiwit. Wetenschap & Onderzoek: orgasme in de PET-scan, transplantatie netvlies. Klimaat & Evolutie: gevolgen opwarming, roofkwal. De krant downloaden: Er is ook een archief met alle volledige artikelen van de afgelopen drie jaar: archief.htm. Site met filmclips en documentaires over klimaatverandering Wie op Google klimaatverandering en Nederland intypt komt steevast bij de toptien tegen. Het is de enige informatieve site met tientallen korte filmclips en documentaires over klimaatverandering en natuur. Elk filmpje is bovendien gelinkt naar een persbericht, andere site of achtergrondartikel. Dankzij een subsidie van het Prins Berhard Cultuurfonds is de site vernieuwd met een uitgebreid opiniegedeelte. Ook is er een film over rivieren en klimaat geplaatst. Reageren kan drempelvrij (voor een snelle tip of opinie) of na inloggen (dan kan men ook nieuwe discussies starten of links aanmaken naar andere sites). De stichting Natuurmedia die deze site heeft opgezet heeft zelfs een introductie-actie voor wie inlogt. Elke 100 e persoon die zich registreert en reageert ontvangt een dvd met nieuwsclips en visies. (Geldig tot en met maart 2007.) Periodieke systemen in Internetgids Natuurkunde Floor Poot uit Steenwijk reageerde op de oproep over Mendelejev op p. 428 van het novembernummer van 2006 van NVOX. Hij meldde dat in de door hem ontwikkelde Internetgids Natuurkunde bijna aan het einde, onder nummer 923, een aantal uitvoeringen is te vinden van het Periodiek Systeem. Deze Bronnengids (voor internetadressen) is te vinden op de NVON-site onder natuurkunde. Kies daar Internetgids. Hij staat als apart onderdeel in het menu en ook onderaan de voorpagina. Een zeer rijke bron van links! Het vak natuurkunde is in dit document gedetailleerd ingedeeld op basis van de Leybold-indeling. Alleen die paragrafen zijn opgenomen waarvan applets en dergelijke bestaan. NVOX februari 2007

5 ACTUEEL WETENSCHAP Omwoelen van de bodem zet(te) aarde op zijn kop Darwin wees 125 jaar geleden als eerste op het belang van gravende regenwormen. Zelf vond hij het een leuk, maar niet zo belangrijk onderwerp. Onderzoekers van het Nederlands Instituut voor Ecologie (NIOO-KNAW) bewijzen het tegendeel. Gravende organismen zijn niet alleen echte ecosysteem-ingenieurs, het graven op zich heeft ook een cruciale rol gespeeld in de evolutie van de moderne diervormen. Rol van regenwormen In zijn onbelangrijke laatste boek The formation of vegetable mould, through the action of worms, with observations on their habits uit 1881 beschrijft Charles Darwin de rol van regenwormen in bodemvorming en erosie, en hun impact op het landschap. Het boek is grotendeels gebaseerd op experimenten in Darwins eigen tuin, die hij uitvoerde met hulp van familieleden. Biogeoloog Filip Meysman van het NIOO: Darwins boek leerde het brede publiek het belang van bodemorganismen inzien. Voordien werden regenwormen (& co) vooral als te verdelgen ongedierte gezien. Tegenwoordig noemen we de invloed van gravende dieren en wortelende planten op de bodem bioturbatie. Wat we nu weten over de invloed van bioturbatie op biodiversiteit en evolutie, zou Darwin waarschijnlijk van zijn stoel doen tuimelen. Niet alleen Darwins achtertuin, maar vrijwel het gehele aardoppervlak wordt omgewoeld ook de zeebodem. Meysman: Gravende bodemdieren laten een belangrijk ecologisch principe zien, dat van ecosysteem-ingenieurs. Net als bevers zetten mollen, zeekomkommers, wadpieren en regenwormen de omgeving sterk naar hun hand. Hun graafactiviteit bepaalt hoe die omgeving eruit ziet en welke andere organismen er kunnen leven. Voor het huidige biodiversiteitsonderzoek zijn de gravers dus erg belangrijk. Als de ecosysteem-ingenieur wegvalt, bijvoorbeeld door klimaatsverandering, heeft dat verstrekkende gevolgen voor het hele ecosysteem. Het ingenieurseffect beperkt zich niet alleen tot de bodem. Die bodem vormt ook een bewaarplaats van Mollenspoor op het Noordhoekstrand in Kaapstad. Foto: Rob Tarr. In getijdenzones maken roggen zoals deze blauwvlekpijlstaartrog (Taeniura lymma) gaten tot 1 m breed en 30 cm diep. Foto: Dick van Oevelen. 99

6 ACTUEEL 100 plantenzaden en ruststadia van algen en kleine diertjes uit het plankton. Bioturbatie bepaalt door blootleggen of onderspitten van de bodem mede de samenstelling van de vegetatie bovengronds en speelt een rol bij de bloei van plaagalgen. Het boek van Darwin is in te zien via de website De onderzoekers nemen deel aan het Darwin Centrum voor Biogeologie, zie Darwins laatste boek Link met The Origin of Species Het gravend grut blijkt ook een onverwachte link te hebben met Darwins bekendste werk: On the Origin of Species, het begin van de evolutietheorie. Het evolutionaire belang van graven duikt ruim 540 miljoen jaar geleden op tijdens de zogenoemde Cambrische explosie. Toen zijn op de oceaanbodem in korte tijd veel nieuwe diersoorten ontstaan, waaronder ook die met de moderne bouwplannen. De eerste meercellige dieren waren eigenlijk maar doetjes, die algen filterden uit het water of graasden op de microbiële matten die tot dan toe de oceaanbodem bedekten. Maar vrij snel bleek dat je ook elkaar kunt opeten. De eerste roofdieren evolueerden, en zetten een ware wapenwedloop in gang. De prooien begonnen zich te beschermen met harnassen en stekels, en verstopten zich in de bodem. De rovers daarentegen ontwikkelden aanvalswapens en achtervolgden hun prooi in de bodem. Meysman concludeert: De ocaanbodem veranderde toen drastisch: het was een echte graafrevolutie. De stabiele microbiële matten van het Precambrium verdwenen en daarvoor in de plaats kwam de omgewoelde oceaanbodem die we ook nu nog kennen. De bodembewoners van de oceaan moesten zich aanpassen aan deze nieuwe leefwereld. Bioturbatie was dus een drijvende kracht voor snelle evolutie, en zo komen Darwins beide boeken bij elkaar. Froukje Rienks, NIOO-KNAW Komeet met morgenrood De komeet McMaught is een van de grootste kometen die in de afgelopen tijd te zien is geweest. In Europa was hij zichtbaar aan het begin van het jaar, en daarna ging hij naar het zuidelijk halfrond. Het is een prachtig spektakel, zoals op te maken valt uit de foto (copyright ESO, opgenomen vanuit Paranal). Het ziet er een beetje uit als een morgenrood, geheel onverwacht! De structuur in de staart kan worden verklaard door de competitie tussen de druk van de zonnewind en de zwaartekracht die allebei op grotere en kleinere deeltjes werken, het Finston en Probstein effect. De lichtere deeltjes zijn verder van de zon weg dan de grotere. Het verschijnen van de stralen komt dus waarschijnlijk overeen met uitbarstingen van activiteit van de komeet op een bepaald tijdstip. Je kunt de stralen dus beschouwen als isochronen. Bron: Marieke Baan, NOVA Informatie Centrum, N.B. Prachtige beelden met hoge resolutie zijn te vinden op: ftp://ftp.eso.org/pub/general/hboffin/po- McN-18Jan jpg en ftp://ftp.eso.org/pub/general/hboffin/po- McN-18Jan jpg Edelsteentje in meteoriet afkomstig van zware rode reuzenster Een microscopisch klein edelsteentje, dat gevonden is in een meteoriet, blijkt afkomstig te zijn van een ster die ongeveer zes keer zo zwaar is als de zon. De Utrechtse sterrenkundige Maria Lugaro onderzocht het stofdeeltje met een internationaal team van wetenschappers. Tot nu toe zijn circa 300 sterrenstofdeeltjes met deze samenstelling (magnesiumaluminiumoxide, dat lijkt op robijn) in meteorieten gevonden. Deze deeltjes zijn ontstaan vóór de geboorte van ons zonnestelsel uit de resten van zeer zware geëxplodeerde sterren (supernova s) of in de buurt van rode reuzen (koele rode opgeblazen sterren vlak voor het eind van hun leven). Dit stofdeeltje blijkt afkomstig te zijn van een vrij zware rode reus. Niet eerder werd een dergelijk deeltje aangetroffen. Het robijnrode edelsteentje is geïsoleerd door delen van de meteorieten in zuur op te lossen. Om te bepalen uit welke moleculen en atomen het korreltje bestaat, werd het op een laagje goud geplaatst. Na het onderzoek bleef het edelsteentje achter op een gouden voetstuk de rest van het gouden omhulsel is tijdens de analyse kapotgegaan. Met behulp van een elektronenmicroscoop is een foto gemaakt van het stofdeeltje, vlak na de analyse (zie foto). In het deeltje blijkt onder andere veel zwaar magnesium voor te komen, in tegenstelling tot in de meeste robijnachtige sterrenstofdeeltjes. Verder werden bepaalde vormen van zuurstof, ijzer, aluminium en chroom gevonden. Lugaro vergeleek de samenstelling met de uitkomsten van gedetailleerde computermodellen van rode reuzensterren. Ze concludeerde dat het deeltje waarschijnlijk vijf miljard jaar geleden is ontstaan in de NVOX februari 2007

7 ACTUEEL De stroomlijnvorm verschaft het schip superieure zeegangs-eigenschappen: het stampt minder, komt niet met zijn neus uit het water en slaat zodoende niet op de golven. Bij alle snelheden stuurt het strak. Het zaagt als het ware door de golven heen. Zulke schepen kunnen bemanningen en onderdelen snel naar boorplatforms vervoeren. Bron: Delft Integraal ; 13%; meer gebruik van renewables en biobrandstoffen: 12%; een grotere productie van kernenergie: 10%. Bron: Shell Venster jan/feb Het rapport is voor 150 te bestellen bij energyoutlook.org Alexander Borodin ( ), componist en chemicus Opname met een elektronenmicroscoop van het microscopisch kleine edelsteentje OC2. Het korreltje is gevonden in een primitieve meteoriet en staat op een gouden voetstuk. De rest van het gouden omhulsel voor de analyse is opgelost tijdens de analyse. buurt van een vrij zware rode reuzenster. Bron: Persdienst Universiteit Utrecht Online artikel: Veiligheidshandschoen Vooral voor politiemensen, cipiers en schoonmaakpersoneel introduceert Vandeputte Safety uit Antwerpen-Wilrijk veiligheidshandschoenen met een speciale voorziening tegen injectienaalden en andere scherpe voorwerpen die biologisch besmet kunnen zijn. Deze BioPro handschoenen bestaan uit drie lagen. Buiten- en binnenlaag zijn gemaakt van een thermoplastische polyester, de tussenlaag bevat microdruppeltjes van een desinfecterende vloeistof. De buitenlaag remt de naald af en geeft de microdruppeltjes de tijd ernaartoe te vloeien. Voordat de punt door de binnenste laag heen is, zouden eventuele virussen onschadelijk moeten zijn. Bron: Chemisch2Weekblad 25 november 2005; Bijlschip Een in Delft door dr.ir. Lex Keuning ontworpen schip met een romp in de vorm van een hakbijl is in productie genomen. Methaanmeren op Neptunusmaan Op het noordelijk halfrond van Titan, de grootste maan van de planeet Neptunus, bevinden zich meren met vloeibaar methaan. Dit blijkt uit radargegevens die de sonde Cassini naar de aarde heeft gestuurd. Rondom de Noordpool zag hij een aantal plekken met een zeer glad oppervlak, met een doorsnee van drie tot zeventig km. Sommige lagen in een kom omgeven door een hoge rand als een vulkaankrater. Dat leidt tot de conclusie dat het meren moeten zijn, die, gegeven de omstandigheden op Titan, bestaan uit koolwaterstoffen als methaan. Bron: Nederlands Dagblad 5 januari Zie ook (omdat Nature niet gratis bereikbaar is): nature/ stm Waar is de meeste CO 2 - besparing te vinden? Shell Venster geeft een samenvatting van de World Energy Outlook 2007, een energiescenario van het Interntional Energy Agency. Daarin staat onder meer: Als de wereld echt wil komen tot een forse CO 2 - reductie tegeover het referentiescenario van het IEA moeten diepingrijpende keuzes worden gemaakt. De nadruk moet vallen op drie regio s: Verenigde Staten, West-Europa en China. Het meeste effect hebben (I) zuiniger motoren, kunnen 36% emissies besparen; (II) een efficiënter gebruik van energie in gebouwen: 30%; (III) zuinigere energieproductie (met name bij de elektriciteitsopwekking: Dat de Russische componist Skrjabin chemicus was, is vrij algemeen bekend. Maar dat ook Borodin, componist van o.a. Vorst Igor en In de steppen van Centraal-Azië bij zijn leven beter bekend was als chemicus, is in een artikel in het Journal of Chemical Education (Gordin, M.D. (2006) J. Chem. Ed. 83, 561) weer eens uiteengezet. Borodin studeerde eerst medicijnen maar wijdde zich vervolgens aan de scheikunde. Tijdens een verblijf in Pisa wist hij de eerste organische fluorverbinding te synthetiseren, volgens C 6 H 5 CH 2 Cl + KHF 2 C 6 H 5 CH 2 F + KCl + HF In die tijd nam niemand daar notitie van, totdat Hunsdiecker de reactie in 1939 herontdekte, die sindsdien de Hunsdiecker- Borodin-reactie heet. Terug in Sint-Petersburg ontdekte hij in 1865 de dimerisatiereactie van aldehyden in basisch milieu, de aldolreactie: 2 CH 3 CHO CH 3 CHOHCH 2 CHO Maar de structuur van het dimeer kon hij niet vaststellen; hij nam alleen waar dat het gevormde molecuul zowel een alcohol als een aldehyde is, en dat de aldol makkelijk wordt gedehydrateerd, de crotonisering. Pas Wurtz en Kekulé hebben de structuur van de aldol ontraadseld. In de jaren zeventig nam Borodins belangstelling voor de scheikunde af en wijdde hij zich voorgoed aan het componeren. Bron: c+b 4/06. Zie ook cities.com/cahmn/essays/borodin.htm, waar ook andere referenties staan. Hans Bouma 101

8 ACTUEEL SCHOLING 102 Kennis deugt, leren loont Docentendag Radboud Universiteit Nijmegen De medewerkers van het EXO-steunpunt en het Instituut voor Leraar en School (ILS) van de Radboud Universiteit Nijmegen nodigen u uit voor een algemene docentendag met als thema kennis deugt, leren loont. Deze dag wordt gehouden op vrijdag 16 maart 2007 in het Huygensgebouw van de Faculteit Natuurwetenschappen, Wiskunde en Informatica. Deze dag is gericht op docenten biologie, natuurkunde, scheikunde, wiskunde, anw en informatica. Op deze dag kunt u, docent in een exact vak in de bovenbouw havo/vwo, in de ochtend twee lezingen bijwonen: de eerste gaat over de inzet van de computer bij examens en de tweede over de conceptcontextbenadering in het bètaonderwijs. s Middags zijn er workshops. Het programma: uur Ontvangst uur Opening door prof.dr. Kees Blom (rector magnificus) uur Lezing 1 door ir. Gerard Boeijen (Citogroep Arnhem) uur Lezing 2 door drs. Agnes Legierse (SLO Enschede) uur Lunch uur Workshops ronde uur Koffiepauze uur Workshops ronde uur Borrel U kunt een uitgebreide versie van het programma vinden op de website en u daar ook digitaal aanmelden: klik op docentendag. Deelname aan de studiedag (inclusief lunch) is kosteloos. De daarvoor geldende verlofregeling is van toepassing. Onder het Huygensgebouw is een parkeergarage waar u tegen betaling kunt parkeren. Net als vorig jaar ligt het in onze bedoeling om u concreet gereedschap in handen te geven om uw onderwijs aan de leerlingen in de bovenbouw nog afwisselender, leuker en spannender te maken. U kunt leren hoe u een pollenbuis kunt laten groeien en bekijken. U kunt zien wat er zoal aan gemakkelijk toegankelijke informatie over functie en evolutie van het genoom is te vinden op het web. U kunt ervaren hoe demonstraties in de natuurkundeles effectiever worden door activering van de leerlingen met vragen naar uitkomsten en argumenten en door discussie achteraf. Veel scholen hebben al een detector op het schooldak om kosmische straling te meten. Hoe werkt dit in de klas? Bij wiskunde bestuderen we voorbeelden en algemene manieren om met stangen wiskundige krommen te beschrijven. Hierbij spelen constructies van rechte en bijna rechte lijnen een bijzondere rol. Bij Speur surfend in je genen gaat het o.a. over de 3D-structuur van een eiwit en over structuurgericht medicijnontwerp. In het High Field Magnet Laboratory wordt gekeken naar de verschillende effecten van een hoog magneetveld op functionele organische materialen. Welke Open Source pakketten zijn nu van direct belang voor het onderwijs? Er is nieuw meetkundig bewijs voor de wetten van Kepler, dat is interessante wiskunde! Alle modulen waar u tijdens deze dag kennis mee maakt kunt u gebruiken in het onderwijs. Studiedag Scheikunde anders voor docenten en toa s Op 10 april 2007 vindt voor de negende keer de landelijke studiedag voor scheikundedocenten en toa s plaats in Nijmegen. Het thema van de studiedag 2007 is Scheikunde anders. Het programma omvat onderwerpen die betrekking hebben op het natuurwetenschappelijk onderwijs in het algemeen en het scheikundeonderwijs van havo en vwo in het bijzonder. Naast vakinhoudelijke elementen is er ook ruimschoots aandacht voor vakdidactische en onderwijskundige aspecten. De stuurgroep Nieuwe Scheikunde zal de stand van zaken met betrekking tot de vernieuwing van het scheikundeonderwijs belichten en ingaan op het examenexperiment voor de Nieuwe Scheikunde. Ook het profielkeuzevak NLT zal aan de Een werkgroep op de studiedag 2006: Eigentijdse materialen, een startmodule voor de 3 e klas. orde komen. Verder zijn er verschillende werkgroepen over verschillende ontwikkelde en uitgeteste modules Nieuwe Scheikunde. Programma Het programma begint met de openingslezing De kracht van demonstraties, die wordt verzorgd door dr. Hans Jordens (Rijksuniversiteit Groningen). Aansluitend zal prof.dr. Gerard van Koten (UU), voorzitter van de ministeriële commissie Vernieuwing Scheikunde havo en vwo, u op de hoogte brengen van de laatste ontwikkelingen omtrent de Nieuwe Scheikunde en het examenexperiment daarmee. Vervolgens kunt u een drietal presentaties en werkgroepen volgen, waarbij u de keuze hebt uit 30 mogelijkheden. De dag wordt afgesloten door dr. Vincent de Groot (Syntarga B.V. en RU Nijmegen) met de lezing Selectieve antikankertherapie door de Paard van Troje -aanpak. Natuurlijk is er op deze dag ook gelegenheid voor informeel contact met collega s om ervaringen uit te wisselen en om bij te praten. Het programma begint om uur met het ontvangst en eindigt om uur met een borrel. Een beknopte inhoudelijke beschrijving van de lezingen en presentaties is te vinden op de website: dokke.science.ru.nl. U kunt zich aanmelden door het formulier op die site in te vullen en online te versturen. Direct na het verzenden van de elektronische inschrijving krijgt u een bevestiging op uw scherm dat u eventueel kunt printen. Aan deze (kostenloze) studiedag is een nascholingscertificaat verbonden en de NVOX februari 2007

9 ACTUEEL daarvoor geldende verlofregeling is van toepassing. Het maximum aantal deelnemers is 250. De inschrijving geschiedt op volgorde van aanmelding. Meer informatie: Werkgroepen 1. Chromatografie. Trend: alle analyses worden chromatografie 2a. Chemie Overal 3 e klas en tweede fase vernieuwd 2b. Pulsar-Chemie tweede fase 2007 en 3hv (maar dan anders) 3. NLT: de actuele stand van zaken 4. Chemisch rekenen: Wereldreis 5. Bioinformatica & CSI in uw klas! 6. ChemNet: Beroepsgerichte opdrachten en projectopdrachten 7. Onderzoeken blijft spannend! 8. De Online LeerOmgeving Universiteit Twente <www.utwente.nl/olo> 9. Nieuwe Scheikunde 4 havo-module: Bioethanol 10. Chemieluminescentie 11. Nieuwe Scheikunde, nieuwe TUE, nu ook tweetalig 12. Leren onderzoeken, is dat zo moeilijk te leren? Het voorbeeld van 3xO 13. De docent als coach; een didactische oppepper 14. Een chloorindustrie voor Uganda? 15. Doe bij C3 de Wedstrijdchemie! 16. Vlokbehandeling: een praktische modelleeropdracht voor 5 vwo 17. Schriftelijke toetsen Nieuwe Scheikunde 18. Melkzuur, stereo-isomerie in de derde? 19. Van masterclass geneesmiddelen naar module NLT? 20. E-learning voor andere scheikunde? 21. De chemie van een klevend netwerk 22. Parfum 23. Communiceren over Chemie: Kijk, dat bedoel ik nou 24. Evenwichten: een onderwerp in balans? 25. Kunstmest 26. Groeien, groei bevorderen door bemesting of groeischade voorkomen door gewasbescherming 27. Zelfherstellende materialen 28. Interactieve klassikale momenten 29. Veilig werken met chemicaliën 30. Biodiesel BERICHTEN Science Across the World in beweging (6) Als vervolg op Science Across the World in beweging (5) in NVOX, december 2006, berichten we deze keer over nieuwe vertalingen en het nieuwe adres voor de Nederlandse website. 1. Over Planten Biodiesel uit Over Planten. Hans Morélis heeft het nieuwe onderwerp voor de basisschool, Over Planten (Engels: Plants and me), niet alleen in het Nederlands vertaald, maar ook bewerkt voor de Nederlandse situatie. De vertaling en de Engelse versie zijn te downloaden van index.cfm?fuseaction=content.showcon tent&node=619. De docent(e) kan beslissen of met de Engelse of Nederlandse tekst gewerkt wordt. Ook het uitwisselingsformulier is beschikbaar in beide talen. Het materiaal bestaat uit zes delen: 1 Wat heb ik met planten? 2 Planten verbinden mensen en plaatsen; 3 Planten in onze omgeving; 4 Ontwerp voor een eigen tuin; 5 Informatie uitwisselen (met leerlingen in andere scholen); 6 Informatie vergelijken. 2. Drinkwater Arnoud Pollmann vertaalde de nieuwe versie van Drinking Water. Ook dit populaire onderwerp werd voorzien van veel links, speciaal voor de Nederlandse situatie. Arnoud werkte daartoe samen met Hans van Leeuwen van het Milieu Educatie centrum (MEC) in Nijmegen. De inhoud van Drinkwater is zoals gebruikelijk: de leerlingen onderzoeken de situatie in hun omgeving en in Nederland: Waar komt ons drinkwater vandaan? Hoeveel drinkwater wordt elke dag verbruikt? Hoe schoon is ons water? Drinkwater in andere landen. Wordt onze gezondheid door het water bedreigd? Daarna wisselen ze de gevonden informatie uit met leerlingen in het buitenland. De vergelijking en discussie daarna is vaak het meest gewaardeerde onderdeel van het project. 3. Bijzondere vertalingen, bijvoorbeeld Russisch en Chinees Twee populaire onderwerpen van Science Across the World: Chemistry in our lives en Talking about genetics zijn in veel talen vertaald, waaronder Russisch en Chinees. Op de inleidende webpagina (Engels) van respectievelijk Chemistry in our lives en Chemicaliën in ons dagelijks leven. Talking about genetics staan alle beschikbare talen opgesomd waarin u deze onderwerpen kunt downloaden. URL s: action=content.showcontent&node=79 en action=content.showcontent&node=98. Deze onderwerpen zijn helaas (nog) niet web-based beschikbaar; daarvoor moet de website aangepast worden om naast onze letters ook het Russische alfabet en Chinese tekens weer te kunnen geven. Kijk eens of er vertalingen bij staan voor speciale leerlingen in uw klas! 4. Nieuw adres Science Across the World bij ELAN Door een kleine herstructurering van de site van ELAN (Universiteit Twente) is vanaf heden het webadres van de Nederlandse tak van Science Across veranderd in: Het is maar dat u het weet en er hopelijk iets mee doet! Lida Schoen, Frans Carelsen, 103

10 Aansteker Plak natuurwetenschappen bij elkaar Zwijgen is een effectieve manier om een gesprek aan te gaan. En als het gesprek eenmaal gaande is, kan een knik of een oogopslag een stimulans zijn om de ware gedachten naar boven te halen. De vaardigheden zijn samen te vatten in gedragsindicatoren: bevestigen, knikken, oogcontact maken, gebaren, buigen en wat al niet. Om deze vaardigheden te oefenen maakte ik een knipplaat voor een kubus. Op de zes kanten een trefwoord. De aanstaande collega-leraren knipten en plakten. Onder toeziend oog van een klasgenoot wierpen ze de dobbelsteen. De bovenkant nodigde uit tot een al dan niet non-verbale actie. Laat zien dat je oogcontact kunt maken, langer dan de gebruikelijke picoseconde. Mijn bijdrage aan de les lag in de voorbereiding: de knipplaat. De klas deed de rest, en zo hoort het ook. Mijn inspanning is omgekeerd evenredig met de inspanning van de aanstaande collega s. Ik beperk me tot toekijken, en als het juiste vlak naar boven wijst, knik ik of doe ik er het zwijgen toe. De volgende stap. Laat leerlingen een kubus maken met natuurwetenschappelijke trefwoorden. Werp de teerling en laat een toelichting geven op: quark, ribosoom, redox. Maak een uitvoering in kleur. Op de webpagina vindt u twee knipplaten: een voorbeeld en een raamwerk om in te vullen. URL: Kies daar Aansteker/Opsteker en daarna Aansteker. Voor wie bezwaren ziet in deze aanpak: maak een kubus met de volgende teksten op de vlakken: ja, maar; wat interessant; ik voel me aangevallen; ik weet niet of ik hierin kan meegaan; sla me over; mijn hoofd is afwezig. Ook heel geschikt voor vergaderingen. Gerard Stout, 107 COLOFON NVOX is een uitgave van de Nederlandse Vereniging voor het Onderwijs in de Natuurwetenschappen (NVON) Redactie: Hoofdredacteur: W.T.W. Vis; adjunct-hoofdredacteur: mw. H. Kramers-Pals. Eindredacteuren: mw. M. Domis- Hoos (biologie), mw. J.E. Frederik (natuurkunde), J. de Gruijter (scheikunde), A. Pollmann (anw), mw. M.I.C. Offereins. Redacteuren: J.T. Boer, H. Bouma, B. Lefeber, M. Metselaar, mw. I. Schreurs. W. Sonneveld, A. Alblas, J. Broertjes, mw. G. Hensbergen. Redactieadres voor alle kopij: Horstlindelaan 102, 7522 JK Enschede. Tel Fax Internetadres: De redactie is niet verantwoordelijk voor de inhoud van artikelen en berichten in NVOX. Artikelen kunnen niet zonder schriftelijke toestemming van de hoofdredacteur (tel , worden overgenomen, gekopieerd, elektronisch worden doorgegeven of op welke wijze dan ook vermenigvuldigd. Een uitzondering wordt gemaakt voor het niet-commercieel gebruik door leden ten behoeve van hun schoolwerk. Klachten over de bezorging van het blad indienen bij de NVON-ledenadministratie, postbus 41, 7940 AA Meppel (tel , Kopij voor de rubrieken Forum, Vereniging, Media en Actueel kunt u aanleveren tot: Nr ; Nr ; Nr ; Nr ; Nr ; Nr ; Nr ; Nr ; Nr ; Nr Verschijningsdata 2007: 22 jan., 19 feb., 12 mrt., 16 apr., 14 mei, 18 jun., 24 sep., 22 okt., 19 nov., 17 dec. Basisvormgeving: FIZZ new media solutions, Meppel. Vormgeving: S. Willems Druk: Drukkerij Giethoorn ten Brink, Meppel. Advertentie-exploitatie: Bureau Van Vliet, postbus 20, 2040 AA Zandvoort (tel , fax , site: Dagelijks bestuur NVON: F.L. Gravenberch, wnd. voorzitter L.A.M. Jansen, secretaris J.Chr. Nolthenius, penningmeester J. Bette, algemeen lid Algemeen Bestuur: Het DB aangevuld met de sectievoorzitters biologie J. van Koppen hotmail.com), natuurkunde mw. A. Thurlingsvan der Lingen pabo-p.o. mw. M. v. Graft scheikunde L. Donk toa A.P. Soldaat (toa-sec vmbo J. Baas Bestuursmedewerker: mw. L. Pors Het lidmaatschap loopt per kalenderjaar en wordt jaarlijks automatisch verlengd. Opzeggen kunt u tot 1 december bij de ledenadministratie. NVON-ledenadministratie: mw. M. Worst, Postbus AA Meppel, tel , fax , NVON-secretariaat: Maandag-donderdag uur.postbus 60047, 9703 BA Groningen, tel , fax , en NVON-ledenservice: mw. J.A. Huijsmans-Janssen, Nieuwstraat 12, 5527 AT Hapert, tel Gironummer , en Internetadres: Hier treft u alle informatie omtrent het lidmaatschap, bijbehorende contributie en een aanmeldingsformulier aan, en ook de adressen van de bestuursleden, van de leden van de secties en de commissies en van de NVOX-redactie. In het januarinummer vindt u de volledige adreslijst

11 Aansteker Kubus voor knutselaars Plak natuurwetenschappen bij elkaar 108 Aanstekers zijn beschrijvingen van korte experimenten met mogelijkheden voor nader onderzoek. Een korte beschrijving staat op pagina 107 in dit nummer van NVOX. Bijdragen voor deze rubriek zijn welkom. Zend uw Aansteker aan Agenda 2007 datum doelgroep organisatie/ onderwerp plaats/tijd in nummer maart 23 allen NVON-conferentie Hogeschool Leiden 1, 2 28 docenten biologie Reehorstconferentie Ede - april 04 allen Presentaties ontwerpwedstrijd Delft 1 10 docenten en toa s scheikunde Studiedag Scheikunde anders Nijmegen 2 25 docenten anw en NLT 9e anw-conferentie èn het Ede 3 nieuwe bètavak NVOX februari 2007

3 december 2015 Science. Talentstroom voor leerjaar 1,2,3 havo/vwo met de mogelijkheid tot voortzetting in de bovenbouw in het vak NLT.

3 december 2015 Science. Talentstroom voor leerjaar 1,2,3 havo/vwo met de mogelijkheid tot voortzetting in de bovenbouw in het vak NLT. 3 december 2015 Science Talentstroom voor leerjaar 1,2,3 havo/vwo met de mogelijkheid tot voortzetting in de bovenbouw in het vak NLT. Het doel Leerlingen voorbereiden op natuurwetenschappelijk onderzoek

Nadere informatie

Test je kennis! De heelalquiz

Test je kennis! De heelalquiz Test je kennis! heelalquiz Introductie les 3 Planeten, sterren, manen, de oerknal. Het zijn termen die leerlingen vast wel eens voorbij hebben horen komen. Maar wat weten de leerlingen eigenlijk al van

Nadere informatie

Verslaglegging workshop van oud naar nieuw! Woudschoten 14 en 15 november 2003 Marijn Meijer en Annet van Schijndel (Newmancollege te Breda)

Verslaglegging workshop van oud naar nieuw! Woudschoten 14 en 15 november 2003 Marijn Meijer en Annet van Schijndel (Newmancollege te Breda) Verslaglegging workshop van oud naar nieuw! Woudschoten 14 en 15 november 2003 Marijn Meijer en Annet van Schijndel (Newmancollege te Breda) In deze workshop zijn we specifiek gaan kijken naar de vernieuwing

Nadere informatie

Aansluiting op het actuele curriculum (2014)

Aansluiting op het actuele curriculum (2014) Aansluiting op het actuele curriculum (2014) De verschillende modules van GLOBE lenen zich uitstekend om de leerlingen de verschillende eindtermen en kerndoelen aan te leren zoals die zijn opgesteld door

Nadere informatie

DAS Conferentie Applied Science

DAS Conferentie Applied Science DAS Conferentie Applied Science SLO nationaal expertisecentrum leerplanontwikkeling Emiel de Kleijn Curriculumontwikkelaar natuurwetenschappen Nieuwe Scheikunde /NiNa/CVBO Plannen voor een vernieuwd, vernieuwend

Nadere informatie

Informatieavond over de profielkeuze in de 3 e klas

Informatieavond over de profielkeuze in de 3 e klas Informatieavond over de profielkeuze in de 3 e klas 24 november 2015 26-06-14 1 Na vanavond begrijpt en weet U: Wat profielen zijn. Welke profielen er op het Cosmicus College zijn. Hoe een profiel gekozen

Nadere informatie

Voorbereidingscursussen

Voorbereidingscursussen Voorbereidingscursussen Biologie Natuurkunde Scheikunde Wiskunde Studeren aan de Open Universiteit voorbereidings cursussen Het systeem van eindexamenprofielen in het voortgezet onderwijs brengt met zich

Nadere informatie

Focus op Natuurwetenschappen

Focus op Natuurwetenschappen Focus op Natuurwetenschappen 1 OpenER cursus Open Universiteit Nederland Faculteit Natuurwetenschappen Deze opener cursus is een onderdeel van de cursus Levenswetenschappen, die vanaf 2009 opgenomen zal

Nadere informatie

BIOKLOK DE BIOLOGISCHE KLOK IN DE LES MODULE A. klok. www. bio. .nl

BIOKLOK DE BIOLOGISCHE KLOK IN DE LES MODULE A. klok. www. bio. .nl BIOKLOK DE BIOLOGISCHE KLOK IN DE LES MODULE A www. bio klok.nl BIOKLOK MODULE A OCHTENDMENSEN, AVONDMENSEN INLEIDING Maandagochtend, het is 7:00 uur, tijd om op te staan! Zou je liever nog wat langer

Nadere informatie

SummerLabb: een leerzame combinatie van bijzondere verhalen, proefjes en interactieve experimenten. Opdracht voor in de klas: Poep is Goud

SummerLabb: een leerzame combinatie van bijzondere verhalen, proefjes en interactieve experimenten. Opdracht voor in de klas: Poep is Goud SummerLabb: een leerzame combinatie van bijzondere verhalen, proefjes en interactieve experimenten SummerLabb is een rondreizende stad van de toekomst waar thema s als duurzaamheid en innovatie worden

Nadere informatie

Dossieropdracht 3. Analyse 1 - Didactiek

Dossieropdracht 3. Analyse 1 - Didactiek Dossieropdracht 3 Analyse 1 - Didactiek Naam: Thomas Sluyter Nummer: 1018808 Jaar / Klas: 1e jaar Docent Wiskunde, deeltijd Datum: 22 november, 2007 Samenvatting Het realistische wiskundeonderwijs heeft

Nadere informatie

Scheikundige begrippen

Scheikundige begrippen Scheikundige begrippen Door: Ruby Vreedenburgh, Jesse Bosman, Colana van Klink en Fleur Jansen Scheikunde begrippen 1 Chemische reactie Ruby Vreedenburgh Overal om ons heen vinden er chemische reacties

Nadere informatie

Pieter Jonkers Studentnummer: 695247 22 06 2011

Pieter Jonkers Studentnummer: 695247 22 06 2011 MONTESSORI LYCEUM AMSTERDAM Smartboard De mening van de Leerlingen Pieter Jonkers Studentnummer: 695247 22 06 2011 Inhoud 1. Inleiding... 3 Aanleiding... 3 Doel van het onderzoek... 3 2. Onderzoeksvraag...

Nadere informatie

Overzicht lessenserie Energietransitie. Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les.

Overzicht lessenserie Energietransitie. Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les. 1 Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les. 2 Colofon Dit is een uitgave van Quintel Intelligence in samenwerking met GasTerra en Uitleg & Tekst Meer informatie Kijk voor meer informatie

Nadere informatie

Afsluitende les. Leerlingenhandleiding. Proefdieren, overbodig of hoognodig?

Afsluitende les. Leerlingenhandleiding. Proefdieren, overbodig of hoognodig? Afsluitende les Leerlingenhandleiding Proefdieren, overbodig of hoognodig? Inleiding Hoewel bijna iedereen wel een beeld heeft van proefdieren en wat er in het verleden wellicht mee gedaan is, weet bijna

Nadere informatie

Agenda. Het programma ziet er als volgt uit:

Agenda. Het programma ziet er als volgt uit: Nummer 25 l september 2013 Het Bètasteunpunt Utrecht wil een bijdrage leveren aan het enthousiasmeren van zowel docenten als scholieren voor bètatechnisch onderwijs. Het Bètasteunpunt Utrecht organiseert

Nadere informatie

Nieuwsbrief Bètasteunpunt September 2011

Nieuwsbrief Bètasteunpunt September 2011 Nieuwsbrief Bètasteunpunt September 2011 Het Bètasteunpunt van de Hanzehogeschool is in 2009 opgezet om o.a. hulp te bieden aan leerlingen uit het voortgezet onderwijs die bezig zijn met hun profielwerkstuk.

Nadere informatie

Prehistorie (van tot )

Prehistorie (van tot ) Prehistorie (van tot ) Oerknal of Big Bang We bekijken samen twee korte filmpjes. Waarover gaan deze filmpjes? - - Wat is de Oerknal? Maak een woordspin met alles waaraan jij denkt als je het woord Oerknal

Nadere informatie

wat is dat eigenlijk? Denk mee over acht grote vragen

wat is dat eigenlijk? Denk mee over acht grote vragen Geloven, wat is dat eigenlijk? Denk mee over acht grote vragen pagina 10 Hoe is de wereld ontstaan? pagina 26 Waarom bestaat de mens? pagina 42 Wat is geloven? pagina 58 Wie is God? pagina 74 Waarom heeft

Nadere informatie

Proeftuinexamens Linked Data 3.0 Handleiding voor docent en leerling

Proeftuinexamens Linked Data 3.0 Handleiding voor docent en leerling Proeftuinexamens Linked Data 3.0 Handleiding voor docent en leerling Ondersteuning Voor ondersteuning of vragen over inloggen of de applicatie kun je contact opnemen met de Servicedesk van Kennisnet. Telefoonnummer

Nadere informatie

gebruik van niet-humane primaten (nhp) als proefdier nut en noodzaak?

gebruik van niet-humane primaten (nhp) als proefdier nut en noodzaak? gebruik van niet-humane primaten (nhp) als proefdier nut en noodzaak? publiekssamenvatting 2014 Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen (KNAW) Sommige rechten zijn voorbehouden / Some rights

Nadere informatie

NLT: een vak voor jou? Januari 2015 HWC AMSTELVEEN

NLT: een vak voor jou? Januari 2015 HWC AMSTELVEEN NLT: een vak voor jou? Januari 2015 HWC AMSTELVEEN NLT: een vak voor jou? Waarom deze voorlichting? NLT is een nieuw vak sinds 2005 NLT is een belangrijk (profiel)keuzevak NLT wát NLT wát Wat ga je doen

Nadere informatie

Samen het beste uit jezelf halen

Samen het beste uit jezelf halen Samen het beste uit jezelf halen Technasium en bèta-onderwijs pag. 4 Kunst en Cultuur pag. 5 Talen en gymnasium pag. 6 Technasium en bèta-onderwijs pag. 4 Kunst en Cultuur pag. 5 Talen en gymnasium pag.

Nadere informatie

Wetenschappelijk nieuws over de Ziekte van Huntington. In eenvoudige taal. Geschreven door wetenschappers. Voor de hele ZvH. gemeenschap.

Wetenschappelijk nieuws over de Ziekte van Huntington. In eenvoudige taal. Geschreven door wetenschappers. Voor de hele ZvH. gemeenschap. Wetenschappelijk nieuws over de Ziekte van Huntington. In eenvoudige taal. Geschreven door wetenschappers. Voor de hele ZvH De ZvH en cilia gemeenschap. De ZvH en cilia: Huntingtine eiwit beïnvloedt kleine

Nadere informatie

Werken aan scheikunde

Werken aan scheikunde Werken aan scheikunde 24 memoires van hen die de Nederlandse Chemie deze eeuw groot hebben gemaakt Uitgegeven door Delftse Universitaire Pers in 1993. (Copyright 1993 by Delft University Pers). Met toestemming

Nadere informatie

Mitochondriën en oxidatieve stress

Mitochondriën en oxidatieve stress Wetenschappelijk nieuws over de Ziekte van Huntington. In eenvoudige taal. Geschreven door wetenschappers. Voor de hele ZvH gemeenschap. Ons richten op oxidatieve stress bij de ziekte van Huntington Celschade

Nadere informatie

september 2013 Huygens College Kernuur Leesles Muziek Engels Dans PROJECT TITEL Werkboek First ID

september 2013 Huygens College Kernuur Leesles Muziek Engels Dans PROJECT TITEL Werkboek First ID september 2013 Huygens College Kernuur NAAM JAAR KLAS VAK PROJECT TITEL Leesles Muziek Engels Dans Werkboek First ID Inhoud Werkboek First ID 4 Het gebruik van de Powerpoint 7 Instructie voor het gebruik

Nadere informatie

User Centered Design. Personas ontwikkelen

User Centered Design. Personas ontwikkelen User Centered Design Personas ontwikkelen Persona: Wat is een persona? Een model gebaseerd op realistisch gedrag, motivatie, houding, vaardigheden en behoeften Gefilterd uit het observeren van echte mensen.

Nadere informatie

HOG DOCENTENDAG 3 NOVEMBER 2015

HOG DOCENTENDAG 3 NOVEMBER 2015 HOG DOCENTENDAG 3 NOVEMBER 2015 Noordelijke Hogeschool Leeuwarden Op 3 november organiseert de HOG Bouw en Ruimte haar jaarlijkse Docentendag. Centraal staat het delen van kennis en ervaringen tussen docenten

Nadere informatie

Recensie: Wat wij moeten weten over jongeren en hun digitale wereld

Recensie: Wat wij moeten weten over jongeren en hun digitale wereld reageren bijlagen attenderen printversie Recensie: Wat wij moeten weten over jongeren en hun digitale wereld Datum 01/02/2007 Auteur publicatie Guus Wijngaards, Jos Fransen, Pieter Swager (INHOLLAND) Titel

Nadere informatie

Introductie Ruimtemissie Rosetta

Introductie Ruimtemissie Rosetta Introductie Ruimtemissie Rosetta klas 1-2 Tien jaar kostte het ruimtesonde Rosetta om op de plaats van bestemming te komen: komeet 67P/Churyumov-Gerasimenko: een reis van bijna 6,4 miljard kilometer. Rosetta

Nadere informatie

Programma van toetsing en afsluiting. Schooljaar 2015-2016. 5 atheneum

Programma van toetsing en afsluiting. Schooljaar 2015-2016. 5 atheneum Schooljaar 2015-2016 5 atheneum Berger Scholengemeenschap Vak: Nederlandse taal en literatuur en Spellen en formuleren toetsweek 2 20 0 Nieuw Nederlands: - Cursus spellen - Cursus formuleren Literatuurgeschiedenis

Nadere informatie

Kiezen is een kunst. En die kun je leren!

Kiezen is een kunst. En die kun je leren! Kiezen is een kunst want Ik weet het niet als nu eens maar stel je voor dat ik durf niet want wie weet gaat er wel je zult altijd zien dat voor je het weet is er weer ik wil het risico niet lopen dat jij

Nadere informatie

Thema Kinderen en school

Thema Kinderen en school http://www.edusom.nl Thema Kinderen en school Lesbrief 20. Het adviesgesprek. Wat leert u in deze les? Advies vragen. / woorden die hetzelfde betekenen. Advies geven. / woorden die hetzelfde betekenen.

Nadere informatie

IN DEZE NIEUWSBRIEF. Werving nieuwe leerlingen Nieuwe docent geschiedenis Peer tutoring Nieuwe regels Sinterklaasactie VMBO-1 Even voorstellen.

IN DEZE NIEUWSBRIEF. Werving nieuwe leerlingen Nieuwe docent geschiedenis Peer tutoring Nieuwe regels Sinterklaasactie VMBO-1 Even voorstellen. NIEUWSBRIEF / november 2012 IN DEZE NIEUWSBRIEF. Werving nieuwe leerlingen Nieuwe docent geschiedenis Peer tutoring Nieuwe regels Sinterklaasactie VMBO-1 Even voorstellen. WERVING NIEUWE LEERLINGEN Met

Nadere informatie

Les Koolstofkringloop en broeikaseffect

Les Koolstofkringloop en broeikaseffect LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Basisles Koolstofkringloop en broeikaseffect Werkblad Les Koolstofkringloop en broeikaseffect Werkblad Zonlicht dat de aarde bereikt, zorgt ervoor dat het aardoppervlak warm

Nadere informatie

Extra Maak een Twitter zoekprofiel

Extra Maak een Twitter zoekprofiel Extra Maak een Twitter zoekprofiel De youtube links in deze workshop zijn openbare youtube video s en kunnen misschien niet meer werken als de eigenaar de video heeft verwijderd. De verdere inhoud van

Nadere informatie

Met Word een hoger cijfer halen. Word ken je al, toch kun je nog veel meer doen met Word. Nog beter leren omgaan met Word

Met Word een hoger cijfer halen. Word ken je al, toch kun je nog veel meer doen met Word. Nog beter leren omgaan met Word Nog beter leren omgaan met Word Met Word een hoger cijfer halen. Word ken je al, toch kun je nog veel meer doen met Word. Informatiekunde Omgaan met Word College De Heemlanden 2005. Informatiekunde Leerjaar

Nadere informatie

Japans-Nederlandse wetenschappelijke publicaties. Paul op den Brouw, 3 juli 2014, meer informatie: www.ianetwerk.nl

Japans-Nederlandse wetenschappelijke publicaties. Paul op den Brouw, 3 juli 2014, meer informatie: www.ianetwerk.nl Japans-Nederlandse wetenschappelijke publicaties Paul op den Brouw, 3 juli 2014, meer informatie: www.ianetwerk.nl Samenvatting Elf Japanse top-onderzoeksuniversiteiten spraken tijdens zijn bezoek aan

Nadere informatie

Weten het niet-weten

Weten het niet-weten Weten het niet-weten Over natuurwetenschap en levensbeschouwing Ger Vertogen DAMON Vertogen, Weten.indd 3 10-8-10 9:55 Inhoudsopgave Voorwoord 7 1. Inleiding 9 2. Aard van de natuurwetenschap 13 3. Klassieke

Nadere informatie

Check je sociale media

Check je sociale media Check je sociale media Succesvol zakelijk communiceren via sociale netwerken Heidi Aalbrecht Eric Tiggeler Pyter Wagenaar Sdu Uitgevers, Den Haag 5 Inhoud 1 Inleiding Wat zijn sociale media en wat kun

Nadere informatie

Werknemersonderzoek. Bram Masselink Willem Minderhoud

Werknemersonderzoek. Bram Masselink Willem Minderhoud Werknemersonderzoek Bram Masselink Willem Minderhoud (Bij)baan in het onderwijs: een meerwaarde voor school, scholier en student. Wij hechten veel waarde aan de werkomstandigheden van studenten die door

Nadere informatie

THEMA 2 ALLES WAT LEEFT. LES 3 Waarom biodiversiteit? Deze les gaat over: Bij dit thema horen ook: Ecosystemen

THEMA 2 ALLES WAT LEEFT. LES 3 Waarom biodiversiteit? Deze les gaat over: Bij dit thema horen ook: Ecosystemen Powered by ESA NEMO NSO SPACE EXPO WNF THEMA 2 ALLES WAT LEEFT LES 3 Waarom biodiversiteit? Deze les gaat over: Ecosystemen Bij dit thema horen ook: Les 1 Lunchtrommel in de ruimte Les 2 Lunchtrommel op

Nadere informatie

Op het vwo heb je wiskunde A, B, C en D. Wiskunde A, B en C horen bij een profiel, wiskunde D is een keuzevak.

Op het vwo heb je wiskunde A, B, C en D. Wiskunde A, B en C horen bij een profiel, wiskunde D is een keuzevak. Let op: In de wiskundefilm wordt gezegd dat je naast wiskunde B ook wiskunde A kunt kiezen als examenvak in het vrije deel. Dit is niet toegestaan. De enige combinatie die is toegestaan, is wiskunde B

Nadere informatie

Klas 3 Pulsar, natuurkunde in contexten

Klas 3 Pulsar, natuurkunde in contexten Klas 3 Pulsar, natuurkunde in contexten Werkgroep 3 P. Koopmans Wolters-Noordhof, Groningen Inleiding Communicatie, beveiligen, pretpark, medisch meten, duurzame energie en heelal. Dat zijn de titels van

Nadere informatie

Biofotonen en de regulering van het lichaam met Prof. Fritz-Albert Popp van het International Institute of Biophysics in Neuss, Duitsland.

Biofotonen en de regulering van het lichaam met Prof. Fritz-Albert Popp van het International Institute of Biophysics in Neuss, Duitsland. Biofotonen en de regulering van het lichaam met Prof. Fritz-Albert Popp van het International Institute of Biophysics in Neuss, Duitsland. In de andere twee testen werd duidelijk dat de stem de activiteit

Nadere informatie

Big Ideas Great STEM. Katrien Strubbe

Big Ideas Great STEM. Katrien Strubbe + Big Ideas Great STEM Katrien Strubbe (Natuur)wetenschappen: doelen 2 Natuurwetenschappen geven leerlingen een fundamenteel en duurzaam inzicht in de structuren en processen die de mens, de natuur en

Nadere informatie

Lessenserie Energietransitie

Lessenserie Energietransitie LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Thema s en onderwerpen Overzicht Lessenserie Energietransitie Thema s en onderwerpen per les De zoektocht naar voldoende energie voor de komende generaties is één van de belangrijkste

Nadere informatie

Sterre, de familie Huygens in de Gouden Eeuw. van Rieks Veenker. Voor groep 6, 7 en 8

Sterre, de familie Huygens in de Gouden Eeuw. van Rieks Veenker. Voor groep 6, 7 en 8 Sterre, de familie Huygens in de Gouden Eeuw van Rieks Veenker Voor groep 6, 7 en 8 Vooraf Sterre is de zus van Christiaan Huygens. Hij is natuurkundige en een kei in wiskunde en astronomie. Hij doet een

Nadere informatie

Actuele opdracht leesvaardigheid Pesten mei - 2014 2thv

Actuele opdracht leesvaardigheid Pesten mei - 2014 2thv Actuele opdracht leesvaardigheid Pesten mei - 2014 2thv Opdracht 1 In april is er op televisie en in de media veel aandacht geweest voor (online) pesten. a Wat heb jij in de afgelopen weken gezien en/of

Nadere informatie

KERNCONCEPTEN. Het micro-macroconcept

KERNCONCEPTEN. Het micro-macroconcept KERNCONCEPTEN Het molecuulconcept Atomen als bouwstenen van moleculen Verschillende typen bindingen Structuur en flexibiliteit van moleculen Maken en breken van bindingen Ontwerpen van moleculen Het micro-macroconcept

Nadere informatie

Ontwikkel je specialiteit! TOPklas leerjaar 1 Cultuur, Sport, ICT en Science

Ontwikkel je specialiteit! TOPklas leerjaar 1 Cultuur, Sport, ICT en Science Ontwikkel je specialiteit! TOPklas leerjaar 1 Cultuur, Sport, ICT en Science Op het Picasso Lyceum sta jij centraal. En de leraren doen er alles aan om jouw talenten verder te ontwikkelen. Daar staat natuurlijk

Nadere informatie

Hoe maak je een goede bronvermelding. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/39641

Hoe maak je een goede bronvermelding. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/39641 Auteurs Laatst gewijzigd Licentie Webadres Els ; 11 October 2012 CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie http://maken.wikiwijs.nl/39641 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijsleermiddelenplein.

Nadere informatie

Registreren (alleen voor leden en directeuren KHMW)

Registreren (alleen voor leden en directeuren KHMW) Inleiding Een (internet)forum of discussieforum (meestal gewoon: forum; meervoud: fora of forums) bestaat uit digitale discussiepagina's op het wereldwijde web. Een forum heeft meestal een hoofdpagina

Nadere informatie

Nieuw vak voor VWO-ers: Big History Roland Holst College begint schooljaar met een Big Bang

Nieuw vak voor VWO-ers: Big History Roland Holst College begint schooljaar met een Big Bang Nieuw vak voor VWO-ers: Big History Roland Holst College begint schooljaar met een Big Bang In samenwerking met het Big History Project, een initiatief van historicus David Christian en Bill Gates, begint

Nadere informatie

Gewichtsverlies bij Huntington patiënten

Gewichtsverlies bij Huntington patiënten Wetenschappelijk nieuws over de Ziekte van Huntington. In eenvoudige taal. Geschreven door wetenschappers. Voor de hele ZvH gemeenschap. Mollige muizen wijzen op het belang van de hypothalamus bij de ziekte

Nadere informatie

BIJ DIE WERELD WIL IK HOREN! HANS ROMKEMA 3 MAART 2010, DEN HAAG

BIJ DIE WERELD WIL IK HOREN! HANS ROMKEMA 3 MAART 2010, DEN HAAG BIJ DIE WERELD WIL IK HOREN! HANS ROMKEMA 3 MAART 2010, DEN HAAG STUDENTEN DOEN UITSPRAKEN OVER DE ACADEMISCHE WERELD, HET VAKGEBIED EN HET BEROEPENVELD.. onderzoek niet zo saai als ik dacht werken in

Nadere informatie

Jet-Net Infobulletin. In dit nummer. Philips gastlessen in Europees Ingenious -project. jaargang 8 nummer 2 december 2011

Jet-Net Infobulletin. In dit nummer. Philips gastlessen in Europees Ingenious -project. jaargang 8 nummer 2 december 2011 Jet-Net Infobulletin jaargang 8 nummer 2 december 2011 Nieuwsbrief voor iedereen die betrokken is bij de activiteiten van Philips Jet-Net. De inspanning van iedereen die zich voor Jet-Net inzet, werkt

Nadere informatie

Ontwikkelingen in afstudeerrichtingen lerarenopleidingen HAN ILS. 13 april 2016

Ontwikkelingen in afstudeerrichtingen lerarenopleidingen HAN ILS. 13 april 2016 Ontwikkelingen in afstudeerrichtingen lerarenopleidingen HAN ILS 13 april 2016 Het komende uurtje... 14.15-14.35 uur Implementatie afstudeerrichtingen HAN ILS 14.35 14.45 uur Uitwisseling 14.45-15.05 uur

Nadere informatie

We wensen u een hele fijne dag op het NVON TOA-congres, en hopen u ook in de toekomst regelmatig tegen te komen!

We wensen u een hele fijne dag op het NVON TOA-congres, en hopen u ook in de toekomst regelmatig tegen te komen! TOA congres 2014 De Radboud Universiteit vindt een goede samenwerking met het middelbaar onderwijs belangrijk. Gezamenlijk kunnen we zorgen voor een betere aansluiting tussen VO en WO en stellen we leerlingen

Nadere informatie

Docentenhandleiding Vogelen met DNA

Docentenhandleiding Vogelen met DNA Docentenhandleiding Vogelen met DNA Doelgroep: 4-5 Havo, 4-6 VWO Leerstofgebied: biologie, erfelijkheid, evolutie Werkvorm: digitaal, alleen of groepswerk (max. 3 leerlingen per groep) Duur: 1 á 2 lesuren

Nadere informatie

Minder kans op kanker

Minder kans op kanker Georgie Dom Minder kans op kanker Informatie & preventie 1 e druk, augustus 2012 Copyright 2012 Consumentenbond, Den Haag Auteursrechten op tekst, tabellen en illustraties voorbehouden Inlichtingen Consumentenbond

Nadere informatie

Een spreekbeurt houden

Een spreekbeurt houden Een spreekbeurt houden Kies je onderwerp Je kiest natuurlijk een onderwerp waar je veel belangstelling voor hebt. Misschien weet je er al veel van, of je wilt dat nu juist gaan onderzoeken! Ga vervolgens

Nadere informatie

Vetmoleculen en de hersenen

Vetmoleculen en de hersenen Wetenschappelijk nieuws over de Ziekte van Huntington. In eenvoudige taal. Geschreven door wetenschappers. Voor de hele ZvH gemeenschap. Speciale 'hersen-vet' injectie heeft positief effect in ZvH muis

Nadere informatie

CHEMIE OVERAL. Nieuw in 6e editie 2011 Chemie Overal 3h en 3v

CHEMIE OVERAL. Nieuw in 6e editie 2011 Chemie Overal 3h en 3v Nieuw in 6e editie 2011 Chemie Overal 3h en 3v Opbouw leerboek Elk hoofdstuk begint met een hoofdstukschema. Daarin vindt u een overzicht van de paragrafen, experimenten en de leerling-ict van dat hoofdstuk.

Nadere informatie

De Evolutietheorie. Gemaakt door : Thomas Pereira Datum : 26-3-2010 School : Het Baken Klas : 7a

De Evolutietheorie. Gemaakt door : Thomas Pereira Datum : 26-3-2010 School : Het Baken Klas : 7a De Evolutietheorie Gemaakt door : Thomas Pereira Datum : 26-3-2010 School : Het Baken Klas : 7a 1 Inhoudsopgave 2. Inleiding... 3 3. Wat is Evolutie en wie is Darwin?... 4 3.1 Wat is Evolutie?... 4 3.2

Nadere informatie

KLANTONDERZOEK. Meest risicovolle aanname Consument wil interactief nieuws tot zich nemen

KLANTONDERZOEK. Meest risicovolle aanname Consument wil interactief nieuws tot zich nemen KLANTONDERZOEK Meest risicovolle aanname Consument wil interactief nieuws tot zich nemen Meerdere testvormen 1. Een heel specifiek doelgroeponderzoek. We beperken onze doelgroep tot tussen de 20 en 25-jarige

Nadere informatie

Werkschrift : Hoe werk ik op WikiKids?

Werkschrift : Hoe werk ik op WikiKids? Werkschrift : Hoe werk ik op WikiKids? WERKBOEK WIKIKIDS Welkom bij het werkboek van WikiKids. In dit werkboek staan opdrachten waarmee je stap voor stap leert werken met WikiKids. Er staan 15 opdrachten

Nadere informatie

rome van je De Sleutels Dit is een uitgave van:

rome van je De Sleutels Dit is een uitgave van: Dit is een uitgave van: ITIP school voor leven en werk Marspoortstraat 16 7201 JC Zutphen Telefoon: 0575-510 850 E-mail: opleiding@itip.nl Website: www.itip.nl De Sleutels rome van je Ik hou van de mystieke

Nadere informatie

Les 4 ... E-mail, de elektronische brief. Deze iconen tonen aan voor wie het document is

Les 4 ... E-mail, de elektronische brief. Deze iconen tonen aan voor wie het document is Les 4... E-mail, de elektronische brief Deze iconen tonen aan voor wie het document is WebExperts Senioren Leerlingen Achtergrondinformatie Achtergrondinformatie voor de leerkracht Waarom? Hoewel de opkomst

Nadere informatie

Dia 1 Introductie max. 2 minuten!

Dia 1 Introductie max. 2 minuten! 1 Dia 1 Introductie max. 2 minuten! Vertel: Deze les gaat vooral over het gebruik van sociale media. Maar: wat weten jullie eigenlijk zelf al over sociale media? Laat de leerlingen in maximaal een minuut

Nadere informatie

Sita (VWO2) Aaron Sams. Natuurkunde en Flipping the Classroom

Sita (VWO2) Aaron Sams. Natuurkunde en Flipping the Classroom Natuurkunde en Flipping the Classroom De lespraktijk van een natuurwetenschappelijk vak zoals natuurkunde bestaat gewoonlijk uit klassikale instructie, practicum en het verwerken van opdrachten. In de

Nadere informatie

Het programma. l.blankers@gerritvdveen.nl

Het programma. l.blankers@gerritvdveen.nl Het programma De profielkeuze in klas 3 Op weg naar de profielkeuze De vier profielen Qompas Tips voor leerlingen Tips voor ouders Spelregels profielkeuze en overgangsregels l.blankers@gerritvdveen.nl

Nadere informatie

Suggesties om de aansluiting van groep 8 naar het voortgezet onderwijs te verbeteren

Suggesties om de aansluiting van groep 8 naar het voortgezet onderwijs te verbeteren Van PO naar VO Suggesties om de aansluiting van groep 8 naar het voortgezet onderwijs te verbeteren SUGGESTIE 1: Informatie van een brugklasleerling Brugklasleerlingen infomeren leerlingen uit groep 8

Nadere informatie

School en computers. Paulusse BedrijfsOpleidingen

School en computers. Paulusse BedrijfsOpleidingen School en computers School en computers Computers zijn niet meer weg te denken uit ons leven. Kinderen van nu spelen vaak al computerspelletjes voor ze naar groep 1 gaan. Op school nemen computers een

Nadere informatie

Toets-ICT voor het VO

Toets-ICT voor het VO Toets-ICT voor het VO De weg naar Digitale Geletterdheid Voor Praktijkonderwijs, VMBO, HAVO en VWO Producten en prijzen 2016 Toets-ICT Vaardig en veilig online 1 Juni 2016 Inhoudsopgave Inhoudsopgave...

Nadere informatie

Gymnasium. Op lariks. www.csvincentvangogh.nl. Ook tweetalig onderwijs!

Gymnasium. Op lariks. www.csvincentvangogh.nl. Ook tweetalig onderwijs! Gymnasium Ook tweetalig onderwijs! Op lariks Inhoud Welkom! Het gymnasium aan CS Vincent van Gogh Eerste fase Tweede fase Romereis Gymnasium en tweetalig onderwijs Activiteiten Gymnasiumteam Viva Vox Contact

Nadere informatie

1 Leerlingproject: Kosmische straling 28 februari 2002

1 Leerlingproject: Kosmische straling 28 februari 2002 1 Leerlingproject: Kosmische straling 28 februari 2002 1 Kosmische straling Onder kosmische straling verstaan we geladen deeltjes die vanuit de ruimte op de aarde terecht komen. Kosmische straling is onder

Nadere informatie

(Vak)teksten lezen in vmbo - mbo - Handleiding

(Vak)teksten lezen in vmbo - mbo - Handleiding (Vak)teksten lezen in vmbo - mbo - Handleiding Aan de slag met lezen in beroepsgerichte vakken Voor de verbetering van leesvaardigheid is het belangrijk dat leerlingen regelmatig en veel lezen. Hoe krijg

Nadere informatie

Nederlands CSE GL en TL. Beantwoord alle vragen en maak alle opdrachten in de uitwerkbijlage.

Nederlands CSE GL en TL. Beantwoord alle vragen en maak alle opdrachten in de uitwerkbijlage. Examen VMBO-GL en TL 2016 tijdvak 1 dinsdag 17 mei 13.30-15.30 uur Nederlands CSE GL en TL Bij dit examen horen een bijlage en een uitwerkbijlage. Beantwoord alle vragen en maak alle opdrachten in de uitwerkbijlage.

Nadere informatie

Docenten aan zet bij taal2013. Op de GSG Leo Vroman

Docenten aan zet bij taal2013. Op de GSG Leo Vroman Docenten aan zet bij taal2013 Op de GSG Leo Vroman Formuleren Bovenbouw GSG Ilsemarie Samson oktober-november 2012 samen met: Bernadet de Keyzer Nederlands Bob Groen MO en Economie Dennis Lensveld Scheikunde

Nadere informatie

Voorpublicatie Vertrouwen in de wetenschap

Voorpublicatie Vertrouwen in de wetenschap Voorpublicatie Vertrouwen in de wetenschap Augustus 2015 Het meeste wetenschappelijk onderzoek wordt betaald door de overheid uit publieke middelen. De gevolgen van wetenschappelijke kennis voor de samenleving

Nadere informatie

De overeenkomsten tussen de ziekte van Parkinson en de ziekte van Huntington

De overeenkomsten tussen de ziekte van Parkinson en de ziekte van Huntington Wetenschappelijk nieuws over de Ziekte van Huntington. In eenvoudige taal. Geschreven door wetenschappers. Voor de hele ZvH gemeenschap. Succesvolle gentherapiestudie bij de ziekte van Parkinson geeft

Nadere informatie

Leren Leren en ExcelLeren

Leren Leren en ExcelLeren Leren Leren en ExcelLeren www.mindsetlearnandgrow.nl Wat is MindSet? MindSet is een groep studenten die leerlingen leert effectief te leren. Wij helpen leerlingen betere schoolresultaten te behalen door

Nadere informatie

Determineren van gesteente

Determineren van gesteente Aarde Paragraaf 1 en atlasvaardigheden Determineren van gesteente Als je een gesteente bestudeert en daarna vaststelt wat de naam van het gesteente is, dan ben je aan het determineren. Je kunt gesteenten

Nadere informatie

Powered by ESA NEMO NSO SPACE EXPO WNF DE ISS-KRANT. Introductieles bij het project Ruimteschip Aarde VOORTGEZET ONDERWIJS. Science Center NEMO/NSO

Powered by ESA NEMO NSO SPACE EXPO WNF DE ISS-KRANT. Introductieles bij het project Ruimteschip Aarde VOORTGEZET ONDERWIJS. Science Center NEMO/NSO Powered by ESA NEMO NSO SPACE EXPO WNF DE ISS-KRANT Introductieles bij het project Ruimteschip Aarde Science Center NEMO/NSO VOORTGEZET ONDERWIJS 1 Colofon Ruimteschip Aarde is een project van de Nederlandse

Nadere informatie

Het gymnasium: iets voor jou?

Het gymnasium: iets voor jou? Het gymnasium: iets voor jou? Stel jezelf eens de vraag... Ben ik nieuwsgierig? Heb ik een brede belangstelling? Hou ik van onderzoeken? Ben ik gek op cultuur? Houd ik van nieuwe dingen leren? Ben ik kritisch?

Nadere informatie

Handleiding website SVNL voor evenementenverkeersregelaars

Handleiding website SVNL voor evenementenverkeersregelaars Handleiding website SVNL voor evenementenverkeersregelaars Met deze handleiding maken wij u graag wegwijs op de website van Stichting Verkeersregelaars Nederland (SVNL). U vindt hier stap voor stap uitleg

Nadere informatie

Gids voor het schrijven van een artikel www.juniorreporter.nl

Gids voor het schrijven van een artikel www.juniorreporter.nl Groene journalistiek door jongeren Gids voor het schrijven van een artikel www.juniorreporter.nl Junior Reporter Groene journalistiek door jongeren JUNIOR REPORTER maakt onderdeel uit van Young Reporters

Nadere informatie

Engels. Klas 1 en 2. Nederlands, Frans, Spaans, Engels, Geschiedenis: klas 1 t/m 3. Engels, Spaans en wiskunde: klas 1 t/m 3. Duits.

Engels. Klas 1 en 2. Nederlands, Frans, Spaans, Engels, Geschiedenis: klas 1 t/m 3. Engels, Spaans en wiskunde: klas 1 t/m 3. Duits. Naam 4 +PLUSSER Klas e-mailadres Onderbouw Geef bijles in / en aan (klassen) Profiel Maartje Schaapherder maartje_pink@live.nl Digna de Bruin digna_tineke@hotmail.com Robbin Hegeman robbinschool@gmail.com

Nadere informatie

Beoordeling Leerlingen beoordelen elkaars portret, waarna de leraar een eindoordeel geeft.

Beoordeling Leerlingen beoordelen elkaars portret, waarna de leraar een eindoordeel geeft. Portret van een historische persoon Beschrijf een persoon uit de canon van Nederland Korte lesomschrijving Leerlingen maken een portret van een historische persoon uit de canon van Nederland. Ze maken

Nadere informatie

Kop. Romp. Lesbrief Zoekgedrag Leerjaar 1-Profiel 1,2,3

Kop. Romp. Lesbrief Zoekgedrag Leerjaar 1-Profiel 1,2,3 Lesbrief Zoekgedrag Leerjaar 1-Profiel 1,2,3 Tijd: 45 50 minuten Kop Introductie Introduceer de opdracht kort: Informatie opzoeken op internet gaat snel en is gemakkelijk toegankelijk. Soms is het niet

Nadere informatie

Tekst 1 Richtlijnen voor leraren op Facebook en Twitter

Tekst 1 Richtlijnen voor leraren op Facebook en Twitter Actuele opdracht leesvaardigheid Social media februari 2012 2 vmbo-th / 2 havo Opdracht 1 Lees tekst 1 verkennend. a Uit welke krant komt tekst 1? b Uit welke gegevens uit tekst 1 kun je afleiden in welke

Nadere informatie

Van Mavo-4 naar Havo-4

Van Mavo-4 naar Havo-4 Van Mavo-4 naar Havo-4 Doorstromen naar HAVO-4 met een Mavodiploma. Een leerling kan er voor kiezen om na het behalen van het Mavodiploma door te stromen naar Havoo-4 op het Hoeksch Lyceum. De overstap

Nadere informatie

THEMA 2 ALLES WAT LEEFT. LES 2 Exoten in Nederland. Deze les gaat over: Bij dit thema horen ook: Exotische dieren die in Nederland leven

THEMA 2 ALLES WAT LEEFT. LES 2 Exoten in Nederland. Deze les gaat over: Bij dit thema horen ook: Exotische dieren die in Nederland leven Powered by ESA NEMO NSO SPACE EXPO WNF THEMA 2 ALLES WAT LEEFT LES 2 Exoten in Nederland Deze les gaat over: Exotische dieren die in Nederland leven Bij dit thema horen ook: Les 1 Ecosystemen en voedselketens

Nadere informatie

Verslag internetconsultatie wetsvoorstel bovenbouw havo-vwo. (edoc 512410, projectgroep Profielen)

Verslag internetconsultatie wetsvoorstel bovenbouw havo-vwo. (edoc 512410, projectgroep Profielen) Verslag internetconsultatie wetsvoorstel bovenbouw havo-vwo (edoc 512410, projectgroep Profielen) 1 Verslag internetconsultatie wetsvoorstel bovenbouw havo-vwo 1. Inleiding Op 20 september 2012 is de openbare

Nadere informatie

Taalontwikkelend lesgeven en het referentiekader taal

Taalontwikkelend lesgeven en het referentiekader taal Taalontwikkelend lesgeven en het referentiekader taal Weblecture LEONED Utrecht 14 november 2012 Bart van der Leeuw, SLO Taalontwikkelend lesgeven en het referentiekader taal Inhoudsopgave van het college

Nadere informatie

De filosofie van het voeren

De filosofie van het voeren Terug naar Voorwoord Terug naar Inhoudsopgave Verder naar volgende hoofdstuk De filosofie van het voeren Inhoudsopgave van dit hoofdstuk: Het algehele beeld Hoe voeding in de Natuur er uit zou zien...

Nadere informatie