Ruimtevaart voor ons allen NASA EN NEDERLAND

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Ruimtevaart voor ons allen NASA EN NEDERLAND"

Transcriptie

1 Ruimtevaart voor ons allen NASA EN NEDERLAND

2 NASA en Nederland Ruimtevaart speelt een belangrijke rol in ons dagelijks leven zonder dat we ons dat elke dag realiseren. Denk maar aan snelle communicatie en het dagelijks weerbericht met satellietbeelden. Dit belang van ruimtevaart wordt dagelijks aan een ieder getoond in musea en via websites en media verspreid. En nu ook op: 1

3 NASAAHUMANADVENTURE an juni tot en met januari V 2014 in het Beatrixgebouw van Jaarbeurs Utrecht kan men spectaculaire en unieke ruimtevaart objecten van vooral NASA bekijken in een prachtige tentoonstelling Nasa - A Human Aventure. Tevens is hier een galerij over Nederland aan toegevoegd. Deze grote tentoonstelling met een oppervlakte van m2 met meer dan 300 objecten heeft al gestaan in Stockholm, Madrid en Istanbul en trok daar ruim bezoekers. Op al deze expo s wordt getoond dat onze wereld aanzienlijk is veranderd door het benutten van gegevens van satellieten voor honderden toepassingen over onder meer communicatie, navigatie, klimaatonderzoek, waterbeheer, volgen van orkanen en luchtvervuiling. Uiteraard wordt op deze tentoonstellingen ook aandacht geschonken aan bemande ruimtevaart, het ruimtestation ISS en wetenschap. Menigeen in Nederland heeft zeker de verrichtingen van André Kuipers in het ISS gevolgd. Een ieder kent vanzelfsprekend NASA. Nog steeds spreken de Apollo-Maan vluchten tot ieders verbeelding. Velen kennen ook de Europese ruimtevaartactiviteiten van de Europese Organisatie ESA en hopelijk ook de ruimtevaartinspanningen in Nederland. Men kan al deze ruimtevaartactiviteiten nu beschouwen op deze unieke ruimtevaart tentoonstelling in Jaarbeurs Utrecht. In dit boek wordt enige achtergrond informatie gegeven over diverse onderwerpen, zoals het belang van ruimtevaart, nut van satellieten voor de wetenschap, wat doet Nederland en uiteraard wordt aandacht geschonken aan André Kuipers en aan deze NASA tentoonstelling. 2 2

4 SECTIE 1 Overzicht NASA - A Human Adventure Belang van ruimtevaart voor onze samenleving Ruimtevaart heeft een belangrijke invloed op onze samenleving, waarbij tientallen toepassingen kunnen worden vermeld die we ons niet eens meer realiseren. Ons leven is sterk beïnvloed door betere en tijdige communicatie en navigatie met satellieten. Het weer, ons klimaat en tal van bedreigingen variërend van orkanen tot vervuilingen in onze atmosfeer worden nauwkeurig in de gaten gehouden door satellieten. Steeds meer maatschappelijke problemen in onze moderne samenleving, denk maar aan klimaatonderzoek en waterbeheer, worden beter aangepakt door het benutten van satellietgegevens. Ruimtevaart is inmiddels een immens grote wereldwijde industrietak waarin miljarden euro s zijn geïnvesteerd. Iedereen weet wel iets van ruimtevaart, waarbij men dan niet alleen moet denken aan Apollo-Maan en ruimtestation projecten, maar ook aan commerciële toepassingen. Historie ruimtevaart Het ruimtevaarttijdperk is eigenlijk pas goed begonnen met de lancering van de eerste satelliet Spoetnik in Daarvoor waren overigens velen in vooral VS en Rusland actief met raketten en onderzoek. Na Spoetnik werd op 12 april 1961 al de eerste mens Joeri Gagarin in de ruimte gebracht. De Amerikanen waren ook meteen actief met communicatie satellieten en een ruimtesprong van 3

5 Shephard in Daarna lanceerden Amerika, Rusland en ook Europa er honderden. In Nederland werd het grote centrum ESTEC in Noordwijk in 1968 door prinses Beatrix geopend. Uiteraard is Apollo het bekendste ruimtevaartprogramma. Neil Armstrong zette op 21 juli 1969 de eerste stap op de maan tijdens de Apollo-11 missie. De laatste Apollo-17 missie vond plaats in Grote ruimtestations zoals Mir en Skylab werden daarna door tientallen astronauten bezocht. Het Space Shuttle tijdperk brak aan in de jaren 1970 met de eerste vlucht in De laatste Shuttle missie vond plaats in juli Europa bouwde en benutte het ruimtelaboratorium Spacelab, waarmee Wubbo Ockels een ruimtevlucht maakte in Het eerste deel van het International Space Station (ISS) werd in 1990 gelanceerd. Daarna volgde tientallen missies van o.a. Shuttle en Sojoez om ISS verder op te bouwen. André Kuipers deed tijdens de DELTA missie in 2004 experimenten in ISS voor Nederlandse onderzoekers. In 2011/2012 vertoefde André wederom enkele maanden in ISS. Het budget in de VS is meer dan 40 miljard dollar, terwijl de Europese uitgave meer dan 6 miljard euro is. Het jaarlijkse budget van ESA is ca. 4 miljard euro (2012). Ook Rusland, China, Japan en India zijn grootmachten op het gebied van ruimtevaart. Het huidige accent van de ruimtevaart is vooral het nuttig gebruik van satellieten voor maatschappelijke en commerciële doeleinden. In de afgelopen 50 jaar zijn duizenden satellieten voor deze doeleinden gelanceerd. Het aantal TV- en telecommunicatiesatellieten alleen al is heel groot. Nagenoeg alle landen van enige omvang hebben eigen satellieten, waaronder bijvoorbeeld Zweden en Brazilië. Ook Nederland heeft eigen satellieten zoals ANS, IRAS, Sloshsat en Delfi-C3. De huidige jaarlijkse wereldwijde besteding in de ruimtevaartmarkt van satellieten, raketten en grondsystemen is meer dan 100 miljard euro. Hierin is zelfs de omvang van de dienstensector (TVstations, centra voor gebruik weer- en aardobservatiesatellieten, etc.) niet eens opgenomen. De omzet hiervan is vele malen groter! 44

6 WERELDWIJDERUIMTEVAARTMARKT Ons welzijn en onze welvaart nemen aanzienlijk toe door betere en tijdige communicatie en navigatie met satellieten. Het weer, ons klimaat en tal van bedreigingen variërend van orkanen tot vervuilingen in onze atmosfeer worden nauwkeurig in de gaten gehouden door satellieten. De helft van de ruimtevaartmarkt bestaat uit investeringen van de overheden in vooral de ruimtevaart-infrastructuur, de zgenaamde institutionele markt. Immers burgers (en dus de overheid) hebben baat bij civiele toepassingen over milieu, klimaat, weer en wetenschappelijk onderzoek. De commerciële markt is meer dan 50 miljard euro. De belangrijkste activiteiten zijn hierbij lanceringen en communicatiesatellieten. We ontvangen honderden TV kanalen via geostationaire satellieten. De ruimtevaartmarkt breidt steeds verder uit waarbij vooral meer aandacht wordt besteed aan de observatie van onze aarde en nieuwe navigatietoepassingen. Het Europese Galileo navigatiesysteem met 30 satellieten is over een paar jaar volledig operationeel. Nu is hiervan al een aantal satellieten vanaf 2011 gelanceerd. Overal ter wereld zijn honderden agentschappen, instellingen, universiteiten en bedrijven zeer actief op deze groeimarkt, waarbij opvalt dat steeds meer kleine satellieten worden gelanceerd. NASA - A Human Adventure Een unieke tentoonstelling over de ruimtevaart van ongekende omvang. Beleef de geschiedenis van de ruimtevaart al wandelend tussen de sterren en met authentieke objecten van onder andere Apollomissies. Een prachtig verhaal wat u letterlijk mee op reis neemt. Dit wilt u niet missen! Deze reizende tentoonstelling heeft al succesvol enkele Europese steden zoals Madrid, Stockholm en Istanbul aangedaan. Vanaf 13 juni 2013 te beleven op de zevende etage van het Beatrixgebouw in Jaarbeurs Utrecht. Houd de website in de gaten voor meer informatie. 5

7 Galerij met de belangrijkste successen uit de Nederlandse ruimtevaart! Trailer: vereist internetverbinding 6 6

8 SECTIE 2 NASA "That's one small step for man, one giant leap for mankind." Neil Armstrong. 2:56 UTC, 21 juli, 1969 De belofte van president Kennedy Vóór 1970 een mens op de maan te laten landen én weer heelhuids terug naar aarde te brengen. NASA - A Human Adventure De tentoonstelling is voor jong en oud, uniek en kent een bijzondere verhaallijn. Naast het educatieve element beleeft u daadwerkelijk de ruimtevaarthistorie en ontwikkelingen. U wandelt tussen de sterren en wordt daarbij geïnspireerd door de mensen, technologie en engineering van de afgelopen 50 jaar ruimtevaart. Bemande ruimtevaart Eigenlijk kent iedereen NASA en velen noemen vaak de innovatieve kracht van ruimtevaartactiviteiten en NASA. Op 1 oktober 1958 werd NASA opgericht. Direct na de oprichting werd besloten tot het uitvoeren van bemande ruimtemissies en werd aan de Mercury capsule gewerkt. In 1961 maakte Alan Shepard in een Mercury- Redstone combinatie een halve baan om de Aarde. In 1962 vloog John Glenn een rondje om de Aarde. Daarna volgden meer capsules, waaronder Gemini. Veruit het belangrijkste programma was het Apollo maanproject. In mei 1961 deed President Kennedy al zijn legendarische belofte over de maan. Acht jaar later zette Neil Armstrong op 21 juli 1967 een voet op de maan bij de Apollo-11 missie. In totaal werden 7 bezoeken aan de maan gebracht. 7

9 NASA en Europa; Nederland Het grote Europese ruimtevaart technologiecentrum ESTEC van ESA is gevestigd in Noordwijk. NASA werkt vanzelfsprekend op nagenoeg alle ruimtevaart gebieden nauw samen met Europese landen, vooral met ESA en ook vaak nationaal direct met Nederland. Op het gebied van astronomie en ruimteonderzoek zoals de Hubble en nu ook bij de James Web telescoop werken Amerikaanse wetenschappers nauw samen met Europeanen. Ook bij het ruimtestation ISS werkt NASA nauw samen met ESA en Europese landen. ESA bestrijkt evenals NASA alle ruimtevaartgebieden variërend van wetenschap en technologie tot aardobservatie en raketten. Het jaarlijkse ESA-budget is momenteel ruim 4 miljard euro. De laatste Apollo-17 missie vond plaats in NASA besloot in de jaren zeventig een herbruikbaar bemand ruimtevoertuig te ontwikkelen. Zodoende werd in 1972 besloten de Space Shuttle te ontwikkelen. De eerste Shuttle vlucht vond plaats in Behalve de Apollo maanprojecten, kende de VS nog een aantal andere indrukwekkende bemande missies, waaronder de ruimtestations Skylab en Apollo-Sojoez De laatste (135ste) vond plaats in Het eerste element van het nieuwe International Space Station ISS, de Russische Zarya, werd gelanceerd in Er werden tientallen laboratoria, balken, robotarmen en andere elementen aan het basis-deel gekoppeld. De opbouw is nu nagenoeg voltooid en er is meer dan 450 ton aan materiaal in de ruimte gebracht. De lengte van de balken van ISS is 108 meter en de breedte is 78 meter. Astronauten kunnen nu permanent onderzoek verrichten in de zes laboratoria die zijn vervaardigd door NASA, ESA, Japan en Rusland. Er vonden meer dan 100 lanceringen plaats van diverse typen voertuigen ten behoeve van de opbouw en bevoorrading, waaronder meer dan 70 Russische (Sojoez en Progress) capsules, 37 Space Shuttles en drie Europese ATV voertuigen. 8

10 EUROPAENISS E uropa doet behoorlijk mee aan de opbouw en het gebruik van International Space Station: De grootste bijdragen zijn het laboratorium Columbus dat in 2008 aan ISS werd gekoppeld en het Automated Transfer Vehicle ATV. André Kuipers. DELTA (2004) en PromISSe missie ( ) Er zijn drie vrachtvoertuigen ATV vanaf 2008 naar het ISS gebracht. Ook heeft ESA veel apparatuur, instrumenten en gloveboxen (van Nederlandse origine) ontwikkeld en vervaardigd. André Kuipers nieuwe PromISSe missie van 21 december 2011 tot 1 juli (193 dagen) was behoorlijk veelzijdig van aard. Zijn eerdere DELTA-missie in 2004 duurde 11 dagen en had vooral een Nederlands tintje. Nu had hij vele taken waaronder boordingenieur voor onder meer het koppelen van voertuigen en wetenschapper voor onderzoek. Zo begeleide hij koppelingen van voertuigen als ATV en Dragon, verrichtte hij onderzoek in vele faciliteiten en deed onderhoud aan ISS. Hij heeft ook veel tijd besteed aan educatieve experimenten en proefjes met scholieren. Hij heeft vaak gecommuniceerd met kinderen, scholieren, vrienden, Koninklijk Huis, Minister President Rutte en vele anderen bij bijeenkomsten in Nederland bij NSO, TU Delft, NLR, Omniversum Den Haag en vele andere plaatsen. Het educatieve programma Ruimteschip Aarde georganiseerd door NSO, NEMO en ESA in samenwerking met vele anderen, was een groot succes. André was tientallen keren was te zien in diverse programma s op verschillende televisiezenders. Ook online, bijvoorbeeld YouTube, was André te horen en te zien 9

11 Onbemande ruimtevaartprojecten Naast de bemande NASA programma s is er natuurlijk een belangrijk onbemand ruimtevaartprogramma in welk kader honderden satellieten, ruimtevoertuigen en ruimtesystemen werden ontwikkeld en gebouwd. Al in de jaren zestig werden tientallen satellieten gelanceerd met een commercieel en maatschappelijk karakter: telecommunicatie, meteorologie en aardobservatie. Ozon Monitoring Instrument (OMI) werd in 2004 gelanceerd aan boord van de Amerikaanse EOS-Aura satelliet. Het Nederlandse bedrijf MOOGBradford bouwde een zestal gloveboxen, waaronder twee grote instrumenten voor het ISS. De vroegere missies naar Mars (zoals Viking), Jupiter en andere planeten lijken nu minder bekend. Het bekendste project was wellicht de ontwikkeling, bouw en operaties van de Hubble telescoop, die zelfs 5 keer door de Space Shuttle in het laadruimte werd gebracht om nieuwe apparatuur hierin aan te brengen. Ongetwijfeld zal menigeen de prachtige IMAX film over de Hubble hebben gezien. De missies naar Mars trekken al jaren de aandacht. Momenteel levert de Mars Rover Curiosity belangwekkende ontdekkingen op. ESA (en ook de EU) besteden steeds meer aandacht aan satellieten met een duidelijk maatschappelijke en humanitaire doelstelling, waarbij satellietgegevens worden benut voor onder meer het monitoren van het klimaat, milieuaspecten en waterbeheer. De nieuwe ESA satellieten zoals Icesat, de vijf Sentinels en GOCE worden benut voor onderzoek aan het smelten van ijskappen, de toename van broeikasgassen in de atmosfeer en de bewegingen van de aardkorst. Nederland kent vele samenwerkingsprojecten (meer dan menig kleiner Europees land). De eerste Nederlandse satelliet ANS werd ontwikkeld en gebouwd door bedrijven als Fokker en Philips. NASA deed bescheiden mee en verzorgde een gratis lancering in Daarna bouwden NASA en Nederland de grote satelliet voor infrarood onderzoek IRAS (lancering 1985). Een Nederlandse 10

12 SECTIE 3 Ruimtevaart in Nederland Op het gebied van ruimteonderzoek en astrofysica is Nederland wereldwijd een belangrijke speler. NASA - A Human Adventure De tentoonstelling bevat ook een G- kracht simulator, welke vergelijkbaar is met de simulator die gebruikt werd door Amerikaanse astronauten tijdens het trainen voor de Mercurymissies in de jaren 60. De simulator maakt het mogelijk om de krachten tot 2G te ervaren. Maar er is nog veel meer... Ruimtevaart organisaties De Nederlandse overheid is al vanaf de begintijd van de ruimtevaart betrokken bij tientallen ruimtevaartprogramma s. Het Netherlands Space Organisation NSO stimuleert de ruimtevaart activiteiten. Het Nederlands Instituut voor Ruimteonderzoek SRON is wereldwijd vooraanstaand op een aantal gebieden van astrofysica en atmosfeeronderzoek. Vele bedrijven en instellingen zijn aangesloten bij de branche-organisatie SpaceNed ( die actief is bij het promoten van ruimtevaart bij de overheid en ook haar leden informeert over nieuwe ontwikkelingen. De burger zelf is uiteraard (vaak ongemerkt) betrokken bij de ruimtevaart. Denk maar aan de veelheid aan TV zenders en het dagelijkse weerbericht. Een ieder kan daarnaast veel informatie verkrijgen en objecten bekijken op vaste tentoonstellingen op diverse plekken in Nederland. 11

13 Zonnepanelen en zonsensoren Diverse typen zonnepanelen geleverd aan de VS, honderden zonsensoren op satellieten wereldwijd. Het Nederlandse ruimtevaart beleid is gericht op samenwerking met Europese landen in vooral ESA verband. Daarnaast heeft Nederland een beperkt nationaal ruimtevaartprogramma dat ook bedoeld is om de positie van Nederland in ESA en wereldwijd (ook commercieel) te versterken. De resultaten van ruimtemissies zijn van groot belang voor uiteraard ook Nederland op gebieden variërend van telecommunicatie, TV, navigatie en weersvoorspellingen tot dijkbewaking en milieu. Op het gebied van ruimteonderzoek en astrofysica is Nederland wereldwijd een belangrijke speler. Het Europese technologiecentrum ESTEC in Noordwijk is ook belangrijk voor onze economie. Nederlandse ruimtevaart bedrijven en instellingen Inmiddels ontwikkelt en vervaardigt een dertigtal bedrijven en instellingen hoogwaardige producten, instrumenten, componenten en software. Meer dan 70 bedrijven leveren producten aan vooral ESTEC en aan de grotere Nederlandse bedrijven, zoals software en mechanische onderdelen Kort zullen hieronder enige Nederlandse spelers worden genoemd. Dutch Space (DS) is het grootste Nederlandse bedrijf. De belangrijkste producten zijn zonnepanelen en delen van Ariane-5. Ook op andere gebieden zoals warmtehuishouding, instrumenten, simulaties en robotica is DS sterk. MOOG/Bradford Engineering is sterk op het gebied van componenten zoals kleppen, zonsensoren en reactiewielen. Ook zijn grote instrumenten als gloveboxen geleverd aan ESA, NASA, Boeing en EADS. 12

14 RESEARCHDOELEN H et NLR kent diverse researchprogramma s, waarbij wordt samengewerkt met de Nederlandse industrie, op vele gebieden waaronder aardobservatie, systemen voor de warmtehuishouding van satellieten, werkstations voor ISS en testen in windtunnels voor raketten. TNO heeft diverse divisies en afdelingen die betrokken zijn bij ruimtevaartprojecten. TNO is actief op het gebied van onder meer voortstuwing, telecommunicatie en aardobservatie, waarbij vele optische instrumenten en componenten worden ontwikkeld. Vrijwel alle Nederlanders, individueel of via hun bedrijf en/of instelling, benutten de eindproducten van satellietgegevens. ESTEC in Noordwijk is goed voor onze economie. Bedrijven waaronder APP, Cosine, SSBV, ISIS, S&T, Stork Aerospace, LioniX, Logica, Mecon en Bioclear zijn actief betrokken bij projecten over voortstuwingscomponenten, ontstekers, instrumenten, systemen, programmatuur, grondtest apparatuur, nanosatellieten, structuren, software en engineering. De meeste ruimtevaartinstellingen en bedrijven zijn lid van SpaceNed. Op hun website en ook de website van NSO zijn de belangrijkste ruimtevaartinstellingen genoemd bij de Space Directory. Ruimtevaart producten en gebruik Maak-industrie, value adding industrie en wetenschap Naast de vermelde zogenaamde maak-industrie en instellingen (vaak upstream genoemd) bestaan er eigenlijk veel belangrijkere spelers op het ruimtevaartgebied, namelijk de gebruikers, value adding industrie en wetenschappers. Dit wordt vaak de diensten instellingen/industrie genoemd ofwel de downstream. Enkele voorbeelden hiervan zijn Argoss, Hans Brinker, NEO, TNO, KNMI, RIVM, Geomatica Business Park GBP, Geomatica instellingen en instituten bij de Universiteit van Wageningen zoals Alterra. In Nederland verwerken en gebruiken honderden laboratoria, universiteitsinstellingen, bedrijven en overheidsinstanties de ruimtevaartgegevens voor honderden toepassingen. 13

15 SECTIE 4 Satellieten Honderden instellingen, organisaties, bedrijven benutten de ruimtevaartdata voor tienduizenden projecten en toepassingen, NASA - A Human Adventure Een oppervlakte van ruim m², meer dan 300 originele objecten en replica's waaronder ruimtecapsules, raketmotoren, ruimtepakken, een maan auto, telescopen, satellieten en de neus van de spaceshuttle. Vele hiervan zijn nog nooit eerder vertoond. Tijdens de tentoonstelling wordt de verkenning van de ruimte toegelicht door een aantal tot de verbeelding sprekende vertalingen. Dit start vanaf de allereerste ruimteraket die werd gelanceerd om moderne verkenning van de ruimte buiten ons zonnestelsel mogelijk te maken. 14 Astrofysica NASA en ESA en ook CNES, Japanse en andere organisaties aan ruimteonderzoek hebben al spectaculair onderzoek verricht op het gebied van astrofysica en astronomie. Nederland heeft zelfs op deze gebieden een wereldwijde reputatie. Een ieder kent wel het Hubble telescoop project. Deze enorm grote telescoop heeft ook zeer veel ontdekkingen gedaan die in honderden tijdschriften zoals National Geographic zijn toegelicht. Ook in Europa worden vele grote wetenschappelijke satellieten gebouwd, zoals de Herschel telescoop, GAIA en SPICA/ SAFIRA.

16 Communicatie en navigatie Het aantal communicatiesatellieten is zeer groot. Internationale organisaties zoals Intelsat en Eutelsat in Europa beheren tientallen vaak zeer grote satellieten. Vele landen hebben ook eigen communicatie- en TV-satellieten. Nederland profiteert uiteraard daarvan. In Burum (Friesland) staat een groot grondstation park, waarbij ook data van de Intelsat satellieten wordt ontvangen. Het gebruik van satellietnavigatiesystemen heeft een enorme vlucht genomen. Naast het Amerikaanse GPS, het Russische GLONASS en andere systemen, zullen we over enkele jaren ook het moderne Europese Galileo-systeem gebruiken. Aardgericht ruimteonderzoek en meteorologie Het aantal aardobservatiesatellieten met ook steeds meer geavanceerde instrumenten stijgt aanzienlijk en daardoor kunnen de data voor steeds meer toepassingen worden benut. ESA en ook de EU en Europese overheden beseffen dat dergelijke satellieten essentieel zijn voor onze moderne levenswijze in Europa. De Onze kennis van de aarde, de atmosfeer en oceanen is al significant toegenomen door de ruimtevaart satellietgegevens worden benut voor vele toepassingen voor landen waterbeheer zoals waterkwaliteit, precisie landbouw, vegetatie, dijkbewaking en oliedetectie. Zeestromingen, zeegolfinformatie en dergelijke verkregen uit satellietdata zijn belangrijk voor de scheepvaart, offshore en kustbewaking. Met de nieuwe Sentinel satellieten van ESA/EU wordt een veelheid aan nieuwe applicaties verkregen voor milieu en veiligheid zoals maatregelen tegen emissie en ontbossing. ESA-Film: Proba satelliet (Engelstalig) Weersatellieten zijn al een gewoon onderdeel van ons leven. De precisie van huidige geavanceerde Vereist internetverbinding weersatellieten is ongekend, zodat orkanen, stofstormen en depressies gedetailleerd worden gevolgd. Wereldwijd worden vele satellieten van de VS, Rusland, Japan en Europa benut. Kennis van ons weer is van grote betekenis voor landbouw, scheepvaart, toerisme, bouw en tientallen andere disciplines. 15

17 Dutch Dimensions Speciaal voor de Nederlandse editie van de NASA - A Human Adventure Exhibition, verzorgt Jaarbeurs Utrecht samen met Leaders Against Routine een extra tentoonstellingsgalerij: Dutch Dimensions. Voorbeelden van de Nederlandse trends en trots uit de ruimtevaart laten zien waarin Nederland technologisch voorop loopt en wat onze volgende stappen in technologische ontwikkeling gaan zijn. Vanuit alle hoeken van de Nederlandse ruimtevaart hebben bedrijven en instellingen hun hardware en beelden aan deze tentoonstelling in bruikleen gegeven. Met foto s, voorwerpen en film van onder andere ATG s Medialab brengen we instrumenten en data tot leven. Wat is er allemaal te zien? 16

18 SECTIE 1 Nederlandse ruimtevaart trots Overzicht met de belangrijkste successen uit de Nederlandse ruimtevaart. NASA - A Human Adventure Datum: vanaf 13 juni 2013 Locatie: Jaarbeurs Utrecht, op de zevende etage van het Beatrixgebouw Elke dag geopend van 9.00 tot uur. De laatste bezoekers worden tot een uur voor sluitingstijd van de tentoonstelling binnengelaten. Een bezoek aan de tentoonstelling duurt gemiddeld 3 uur. We beginnen met drie satellieten uit het Nationaal Ruimtevaart Museum, die Nederland helemaal zelf heeft gebouwd: ANS, IRAS en Sloshsat. De ontwikkeling van ANS begon al in de jaren zestig en illustreert hoe lang Nederland al bij de ruimtevaart betrokken is. ANS bracht vanaf lancering in 1974 met röntgenstraling een heel stuk tot dan toe onbekend heelal in kaart. Negen jaar later werd IRAS gelanceerd, die juist met infrarood het heelal onderzocht, voor het eerst zonder de storende factor van de dampkring. 17

19 Astronomie en aardobservatie Meteen daarna illustreren diverse modellen en flightspares ons talent in het ontwikkelen van instrumenten voor wetenschappelijke missies. Aan stuurboord kijk je naar drie beelden van dezelfde plek in het heelal. Aan de verschillen tussen zichtbaar licht, infrarood en röntgenbeelden ontdek je dat alle instrumenten iets anders zien en elkaar aanvullen. De artefacten in dit deel zijn ter beschikking gesteld door SRON, TNO, Mecon, KNMI, Space Expo, Dutch Space en planetarium Sonnenborgh. Het Nederlandse infrarood instrument HIFI op de Herschel satelliet onderzoekt de Big Bang. Beide zijn te zien: een 1:4 model van de satelliet en testmodel van HIFI. Werktekeningen, onderdelen, animaties en foto s laten zien waarom het jaren heeft gekost om dit unieke instrument te kunnen bouwen. Ook onderdelen van de Nederlandse opvolger Tropomi, het instrument dat als eerste door wolken kan heen kijken, zijn te zien. Dat de ontwikkelingen daarna niet stil hebben gestaan, laten we zien met onderdelen van de nieuwe en verbeterde versie Safari, die nog gelanceerd moet worden. 18

20 EXOPLANETEN ennis uit de aardobservatie leert ons hoe we informatie en K metingen van andere aardes moeten interpreteren. Het werk van de universiteiten Utrecht, Leiden en Delft aan exoplaneten illustreren we aan de hand van de Maan, Mars en Ganymedes: hoe we naar water zoeken, hoe we de planeetoppervlakte bekijken, hoe we er misschien wel kunnen gaan wonen en wie het op de planeet voor het zeggen heeft. Miniaturisatie Een van de belangrijkste hedendaagse ontwikkelingen is miniaturisatie. Met je handen in het zand kun je zelf de rivierbeddingen laten vormen die we ook op Mars zien. Kleine Mars Rovers leren je hoe het voelt om een onderzoeksrobot op afstand te besturen: hoe moeilijk is het om een wagentje te besturen als er 30 seconden tussen je opdracht en de uitvoering ervan ligt! De bedrijven ISIS Space en Lens R&D laten samen met de TU Delft zien hoe klein complete satellieten en sensoren nu al zijn. Opnieuw bouwt Nederland complete satellieten, maar nu zijn ze zo klein en goedkoop dat individuele bedrijven uit de scheepvaart en energiesector met hun eigen satelliet hun voordeel kunnen doen. Van navigatie op de open zee voor de optimale vaarroute tot het meten van de uitstoot van fabrieken, satellieten stappen over van overheid en wetenschap naar het zakenleven. 19

21 PROPULSIE Onder het thema propulsie laten we raketten, trappen en ontstekers zien. APP en Airborne tonen er hun paradepaardjes die naast de zelfgebouwde raketten van DARE, de studentenvereniging in Delft, staan. Human Space Flight ESA Nederlandse bedrijven leveren hun producten aan de hele wereld om ruimtevaart en bemande missies mogelijk te maken. Een aantal producten mag je zelf uitproberen en anderen verbazen je door hun grootte of complexiteit. De glovebox en componenten van Moog Bradford illustreren we met het experiment dat de TU Eindhoven met Philips samen met André Kuipers in het ISS heeft gedaan. Ook de camera waar André Kuipers duizenden foto s mee heeft gemaakt is in de tentoonstelling opgenomen. Spin-off Waar satellietbeelden en ruimtevaarttechnologie verder voor dienen, tonen we aan de hand van precisielandbouw (Neo), dijkbewaking (Hansje Brinker) en Condi, het instrument voor voedselveiligheid van Cosine. Dat de ontwikkelingen in de ruimtevaart ook leiden tot een duurzamere samenleving tonen we onder andere door het clean era vliegtuig van de toekomst, dat de NAG met vele partners als Fokker, ADSE, KLM, NLR en TU Delft heeft ontwikkeld. Het laatste stuk van de tentoonstelling is door ESA met trots ingericht. In Europa werken mensen in de ruimtevaart. In onderzoek, industrie en bij de overheid. Meer dan 4 miljoen Europeanen ontvangen dagelijks de voordelen van hun werk. Hoe dat zit zal ESA met foto s, film en grote modellen gaan uitleggen. Envisat bijvoorbeeld is gebruikt om klimaatonderzoek te doen en nieuw onderzoek naar de Big Bang van de Rosetta is straks live te volgen. 20

22 VERANTWOORDING Dit boek is gemaakt door Daan de Hoop en Rob de Ruiter in samenwerking met Jaarbeurs Utrecht BV en Leaders against Routine de Nederlandse organisatie rondom de reizende NASA tentoonstelling NASA - A Human Adventure. Daan de Hoop: Heeft lange en breed georienteerde carrière in de ruimtevaart achter de rug. Daarnaast 30 jaar bestuursfuncties waarvan 12 als voorzitter van de Nederlandse Vereniging voor Ruimtevaart. En sinds 2005 erelid. Hij heeft veel gedaan aan de PR van Ruimtevaart in samenwerking met velen van ESA, NASA, Space Expo Noordwijk en Nederlandse journalisten. Rob de Ruiter: Auteur en samensteller Andre, berichten uit de ruimte Ruimtevaart in Nederland (i.s.m Daan de Hoop) Tweets from space (internationale editie Ruimtevaart in Europa (i.s.m Daan de Hoop) In ontwikkeling Alle foto s van NASA en ESA. Meer informatie over ruimtevaart De informatievoorziening in Nederland over ruimtevaart is eigenlijk zeer goed te noemen. Men kan fraaie expo s bezoeken zoals Space Expo in Noordwijk en Aviadrome in Lelystad. Er zijn tientallen boeken over ruimtevaart verschenen. Het aantal DVD s over ruimtevaart is overweldigend. TV zenders (Discovery en dergelijke) zenden ruimtevaart documentaires uit. Op het web is natuurlijk het meest te vinden. Ruimtevaartverenigingen, jeugdclubs, sterrenkundige verenigingen, instellingen en bedrijven organiseren een veelheid aan activiteiten. Honderden grote symposia, filmavonden en dergelijke worden georganiseerd over onderwerpen variërend van het belang van ruimtevaart en aardobservatie. Vele tijdschriften zijn gewijd aan ruimtevaart en ruimteonderzoek. Het blad Ruimtevaart van de NVR is geheel gewijd aan ruimtevaart. Het nu digitale blad Astriun van de NJRS bevat nieuws over ruimtevaart en sterreenkunde. Het blad van St De Koepel Zenit bericht over ruimteonderzoek. In bladen als Kijk, Wetenschap in Beeld en ook het vakblad De Ingenieur bericht veel over ruimtevaart. 21

Canon Ruimtevaart Nederland

Canon Ruimtevaart Nederland Canon Ruimtevaart Nederland Bestuur Het bestuur van de NVR wordt gekozen door de leden en bestaat uit: Voorzitter Dr. G. Blaauw Secretaris Drs. R.A. v.d. Berg Penningmeester Ir. J.A. Meijer Algemeen bestuurslid

Nadere informatie

Netherlands Space Office Postbus 93144 2509 AC Den Haag t 070 373 4500. e info@spaceoffice.nl w www.spaceoffice.nl

Netherlands Space Office Postbus 93144 2509 AC Den Haag t 070 373 4500. e info@spaceoffice.nl w www.spaceoffice.nl Netherlands Space Office Postbus 93144 2509 AC Den Haag t 070 373 4500 e info@spaceoffice.nl w www.spaceoffice.nl Het Netherlands Space Office (NSO) is de Nederlandse ruimtevaartorganisatie. Het NSO is

Nadere informatie

De mens verovert de ruimte

De mens verovert de ruimte Hugo Vanderstraeten Russen eerst Voor de Russen was dit het derde ruimtesucces op rij. In 1957 hadden ze het eerste ruimtetuig, de Spoetnik I, in een baan om de aarde gebracht. De Spoetnik I, de eerste

Nadere informatie

Het International Space Station. ISS (juni 2006)

Het International Space Station. ISS (juni 2006) Het International Space Station ISS (juni 2006) Sverre Kolman groep 6 - Marijke; De Blijberg 18 maart 2012 1 Inhoudsopgave Hoofdstuk 1: Inleiding 3 Hoofdstuk 2: De geschiedenis van de ruimtevaart 4 Hoofdstuk

Nadere informatie

De mens verovert de ruimte!

De mens verovert de ruimte! Gerwin De Decker Astronowat? Geschiedenis van de astronomie Heel lang geleden al dachten mensen na over de beweging van de hemellichamen. Ze gebruikten die om wat op aarde gebeurde te verklaren of om voorspellingen

Nadere informatie

KONINKLIJKE NEDERLANDSE BOND van FILATELISTENVERENIGINGEN. RICHTLIJNEN ASTROFILATELIE Pag. 1

KONINKLIJKE NEDERLANDSE BOND van FILATELISTENVERENIGINGEN. RICHTLIJNEN ASTROFILATELIE Pag. 1 RICHTLIJNEN ASTROFILATELIE Pag. 1 1. TENTOONSTELLINGEN MET WEDSTRIJDKARAKTER 1.1 Zie voor de elementaire inhoud GREV 1.1-1.4, SREV 1.4.1. Deze richtlijnen zijn bedoeld om zowel de juryleden als de inzenders

Nadere informatie

Secretarieel Jaarverslag 2012

Secretarieel Jaarverslag 2012 Secretarieel Jaarverslag 2012 1. Inleiding Dit jaarverslag geeft een overzicht van de belangrijkste ontwikkelingen en activiteiten van de Nederlandse Vereniging voor Ruimtevaart in 2012. De NVR heeft in

Nadere informatie

Kenmerkend voor ruimtevaart is de succesvolle samenwerking van bedrijfsleven, universiteiten & kennisinstituten en overheid: de gouden driehoek.

Kenmerkend voor ruimtevaart is de succesvolle samenwerking van bedrijfsleven, universiteiten & kennisinstituten en overheid: de gouden driehoek. 00 Ruimtevaart in Nederland en in Europa - Kort resume van de Nederlandse positie. Aandacht voor de komende Ministersconferentie van de European Space Agency (ESA) In december 2014 vindt de ESA Ministersconferentie

Nadere informatie

De Nederlandse Soyuz missie DELTA

De Nederlandse Soyuz missie DELTA De Nederlandse Soyuz missie DELTA Ir. D. de Hoop Nederlands Instituut voor Vliegtuigontwikkeling en Ruimtevaart André Kuipers zal in april 2004 met een Soyuz capsule naar het internationale ruimtestation

Nadere informatie

Nota Ruimtevaartbeleid 2014-2020

Nota Ruimtevaartbeleid 2014-2020 Nota Ruimtevaartbeleid 2014-2020 Samenvatting van de nota Ruimtevaartbeleid 2014-2020 Deze nota bevat de hoofdlijnen voor het Nederlandse ruimtevaartbeleid in de periode 2014-2020. De nota geeft een beschrijving

Nadere informatie

TO BOLDLY GO WHERE NO ONE HAS GONE BEFORE... EEN NIEUWE KOERS IN HET WETENSCHAPPELIJK RUIMTEONDERZOEK

TO BOLDLY GO WHERE NO ONE HAS GONE BEFORE... EEN NIEUWE KOERS IN HET WETENSCHAPPELIJK RUIMTEONDERZOEK TO BOLDLY GO WHERE NO ONE HAS GONE BEFORE... EEN NIEUWE KOERS IN HET WETENSCHAPPELIJK RUIMTEONDERZOEK De nieuwe strategie van SRON... De ruimte: de laatste grens. Dit is de nieuwe langetermijnstrategie

Nadere informatie

Nederland en Ruimtevaart

Nederland en Ruimtevaart Nederland en Ruimtevaart 2 Inhoud Voorwoord van de minister klimaat Toepassingen Wetenschap Ontdekkingsdrang Economie Werkgelegenheid Feiten en cijfers estec noordwijk Colofon 3 4 8 12 16 20 24 28 30 31

Nadere informatie

Nederland en Ruimtevaart

Nederland en Ruimtevaart Nederland en Ruimtevaart 2 Voorwoord Inhoud Maria van der Hoeven, minister van Economische Zaken (coördinerend minister voor ruimtevaart) Voorwoord van de minister 3 klimaat 4 Toepassingen 8 Wetenschap

Nadere informatie

Status Roadmap 2.0 28.10.2011 Nico van Putten / Luc Boumans

Status Roadmap 2.0 28.10.2011 Nico van Putten / Luc Boumans Status Roadmap 2.0 28.10.2011 Nico van Putten / Luc Boumans Roadmap 2.0 Aanleiding en context Status Roadmaps 2.0 Evaluatie Hoe verder? Waarom Roadmap 2.0; het budget Consequenties van het beleid en in

Nadere informatie

Inhoud. 1. Algemenen weetjes 2. Reizen naar Mars 3. Ruimtestations 4. Satellieten 5. Ruimtesondes 6. Waarom een werkstuk over ruimtevaart?

Inhoud. 1. Algemenen weetjes 2. Reizen naar Mars 3. Ruimtestations 4. Satellieten 5. Ruimtesondes 6. Waarom een werkstuk over ruimtevaart? Inhoud 1. Algemenen weetjes 2. Reizen naar Mars 3. Ruimtestations 4. Satellieten 5. Ruimtesondes 6. Waarom een werkstuk over ruimtevaart? 1. Algemenen weetjes Duizenden jaren geleden konden mensen beelden

Nadere informatie

Slide 1. Slide 2. Slide 3. Slide 4

Slide 1. Slide 2. Slide 3. Slide 4 Slide 1 De Saturn V (Saturnus 5), het grootste lanceervoertuig ooit gebouwd, vliegt de nachtelijke hemel in op 17 december 1972. De raket was meer dan 110 meter hoog (langer dan een voetbalveld) en 10

Nadere informatie

Status Roadmap 2.0 10.4.2012 Nico van Putten

Status Roadmap 2.0 10.4.2012 Nico van Putten Status Roadmap 2.0 10.4.2012 Nico van Putten Roadmap 2.0 Aanleiding en context Status Roadmaps 2.0 Evaluatie Hoe verder? Waarom Roadmap 2.0; het budget Consequenties van het beleid en in Regeerakkoord

Nadere informatie

Ruimteonderzoek in Nederland

Ruimteonderzoek in Nederland Ruimteonderzoek in Nederland Of; de kruisbestuiving tussen wetenschap en technologie Gerard Cornet, stafmedewerker SRON 1 Wat is ruimteonderzoek? Wetenschappelijk onderzoek dat gebruik maakt van satellieten

Nadere informatie

André Kuipers missie PromISSe naar ISS

André Kuipers missie PromISSe naar ISS André Kuipers missie PromISSe naar ISS Bestuur Het bestuur van de NVR wordt gekozen door de leden en bestaat uit: Voorzitter Dr. G. Blaauw Secretaris Drs. R.A. v.d. Berg Penningmeester Ir. J.A. Meijer

Nadere informatie

Eindexamen vmbo gl/tl Nederlands 2011 - I

Eindexamen vmbo gl/tl Nederlands 2011 - I Tekst 1 Verkeerschaos dreigt in het heelal 5 10 15 20 25 30 35 40 (1) Kortgeleden beleefde de ruimte zijn eerste serieuze verkeersongeluk. Op ongeveer 800 kilometer boven Siberië kwamen een Amerikaanse

Nadere informatie

NSO presentatie Big Science Industry Day 16 oktober 2013 Joost Carpay Netherlands Space

NSO presentatie Big Science Industry Day 16 oktober 2013 Joost Carpay Netherlands Space 1 NSO presentatie Big Science Industry Day 16 oktober 2013 Joost Carpay (j.carpay@spaceoffice.nl; Netherlands Space www.spaceoffice.nl) Office Netherlands Space Office (NSO) Ruimtevaartorganisatie van

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2007 2008 24 446 Ruimtevaartbeleid Nr. 37 BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Den Haag,

Nadere informatie

Tekst: Benny Audenaert

Tekst: Benny Audenaert Pedagogisch dossier Pedagogisch dossier van de Vlaamse Ruimtevaartindustrie (VRI) naar aanleiding van de Vlaamse Ruimtevaartdagen in de Brabanthal te Leuven op 20-21-22 november 2015. Tekst: Benny Audenaert

Nadere informatie

IEDEREEN AANBOORD! HET RUIMTESTATION GAAT WERELDWIJD

IEDEREEN AANBOORD! HET RUIMTESTATION GAAT WERELDWIJD IEDEREEN AANBOORD! Het missie STS-123 embleem van de astronauten HET RUIMTESTATION GAAT WERELDWIJD De komende spaceshuttle missie STS-123 zal twee nieuwe onderdelen naar het internationaal ruimtestation

Nadere informatie

Bijlage 2 Aanvullend overzicht Europese en nationale activiteiten

Bijlage 2 Aanvullend overzicht Europese en nationale activiteiten Bijlage 2 Aanvullend overzicht Europese en nationale activiteiten Europese activiteiten Science Het ESA wetenschappelijke ruimteonderzoek programma kende in 2004 een aantal hoogtepunten, maar ook tegenslag.

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2001 2002 24 446 Ruimtevaartbeleid Nr. 12 BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal s-gravenhage,

Nadere informatie

De Nederlandse bijdrage aan ENVISAT Arno Landewers, 13 januari 2010

De Nederlandse bijdrage aan ENVISAT Arno Landewers, 13 januari 2010 De Nederlandse bijdrage aan ENVISAT Arno Landewers, 13 januari 2010 De Europese ENVISAT satelliet is de eerste satelliet welke geheel ontwikkeld is voor observatie van de chemische samenstelling van de

Nadere informatie

Nederlandse inzet bij de ESA-Ministersconferentie 2012 Advies Netherlands Space Office (NSO)

Nederlandse inzet bij de ESA-Ministersconferentie 2012 Advies Netherlands Space Office (NSO) Nederlandse inzet bij de ESA-Ministersconferentie 2012 Advies Netherlands Space Office (NSO) Datum 28 september 2012 NSO advies MC 2012 1 1 Executive Summary... 5 2 Inleiding... 9 2.1 Adviesaanvraag aan

Nadere informatie

BASISSCHOOL GROEP 7/8 ASTRONAUTENVOER

BASISSCHOOL GROEP 7/8 ASTRONAUTENVOER BASISSCHOOL GROEP 7/8 ASTRONAUTENVOER Astronautenvoer Astronauten in het International Space Station (ISS) moeten eten en drinken. Maar wat kunnen ze meenemen? En hoe? In deze les gaan we daar samen over

Nadere informatie

THEMA 1 MENS & AARDE. LES 1 De aarde als systeem. Deze les gaat over: Bij dit thema horen ook:

THEMA 1 MENS & AARDE. LES 1 De aarde als systeem. Deze les gaat over: Bij dit thema horen ook: Powered by ESA NEMO NSO SPACE EXPO WNF THEMA 1 MENS & AARDE LES 1 De aarde als systeem Deze les gaat over: Onderdelen van systeem aarde Aanvoer voedsel en afvoer van afval in het ISS Bij dit thema horen

Nadere informatie

Korte beschrijving van het project Inhoud van dit document Contactinformatie Team: Email: Telefoon: Persinformatie

Korte beschrijving van het project Inhoud van dit document Contactinformatie Team: Email: Telefoon: Persinformatie SpaceBillboard Onze missie is om mensen te inspireren en ruimtevaartonderzoek te steunen, door het eerste reclamepaneel ooit in de ruimte te lanceren. Korte beschrijving van het project SpaceBillboard

Nadere informatie

1) Mercurius. 2) Zoek informatie over vallende sterren. Muurkrant opdracht in 2-tallen

1) Mercurius. 2) Zoek informatie over vallende sterren. Muurkrant opdracht in 2-tallen 1) Mercurius 2) Zoek informatie over vallende sterren. 1) De Zon. 1 Wat is de zon voor iets? 2 Hoe komt hij aan zijn naam? 3 Waar staat hij in het zonnestelsel? 4 Wat is de afstand tot de aarde? 5 Wat

Nadere informatie

Tips, achtergrondinformatie en lesmateriaal voor ruimtevaart in de klas

Tips, achtergrondinformatie en lesmateriaal voor ruimtevaart in de klas Tips, achtergrondinformatie en lesmateriaal voor ruimtevaart in de klas Workshopdag Satellieten 8 oktober 2008 Space Expo, Noordwijk Achtergrondinformatie voor leerkrachten Satelliet Een satelliet is een

Nadere informatie

Noten schieten 9 april 2009

Noten schieten 9 april 2009 Noten schieten 9 april 2009 Project Circus groep 1 t/m 8 juni/juli 2007. Op dit moment zijn alle groepen bezig met het project Circus De groepen 1 en 2 maken alle artiesten die in het circus werken en

Nadere informatie

ESA heeft met id-visitor haar bezoekersregistratie gestandaardiseerd

ESA heeft met id-visitor haar bezoekersregistratie gestandaardiseerd ESA heeft met id-visitor haar bezoekersregistratie gestandaardiseerd De European Space Agency (ESA) ontvangt op de ESTEC site in Noordwijk per jaar meer dan 70.000 bezoekers met diverse nationaliteiten.

Nadere informatie

Ruimtevaart: Dé innovatiemotor voor concurrentievermogen ten dienste van de samenleving. Van Goed na ar Top(sec tor)

Ruimtevaart: Dé innovatiemotor voor concurrentievermogen ten dienste van de samenleving. Van Goed na ar Top(sec tor) Ruimtevaart: Dé innovatiemotor voor concurrentievermogen ten dienste van de samenleving Van Goed na ar Top(sec tor) R u i m t e v a a r t : D é i n n o v at i e m o t o r v o o r c o n c u r r e n t i

Nadere informatie

Zoeken naar leven. Jouw werkbladen. In NEMO. Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Mijn naam:

Zoeken naar leven. Jouw werkbladen. In NEMO. Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Mijn naam: Zoeken naar leven Jouw werkbladen In NEMO Mijn naam: Mijn school: Ik zit in groep: Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Zoeken naar leven Groep 7-8 Leerlingen In NEMO versie 11-2014 1 Zoeken naar leven Wat

Nadere informatie

Innovatiecontract High Tech Systemen & Materialen. Bart Reijnen Voorzitter SpaceNed

Innovatiecontract High Tech Systemen & Materialen. Bart Reijnen Voorzitter SpaceNed Innovatiecontract High Tech Systemen & Materialen Bart Reijnen Voorzitter SpaceNed NSO Netwerkbijeenkomst, 10 april 2012 Voortgang sinds NSO Netwerkbijeenkomst oktober 2011 Roadmap Aerospace in 2 delen:

Nadere informatie

Introductie Ruimtemissie Rosetta

Introductie Ruimtemissie Rosetta Introductie Ruimtemissie Rosetta klas 1-2 Tien jaar kostte het ruimtesonde Rosetta om op de plaats van bestemming te komen: komeet 67P/Churyumov-Gerasimenko: een reis van bijna 6,4 miljard kilometer. Rosetta

Nadere informatie

Assemblage ISS opent perspectieven voor Europa

Assemblage ISS opent perspectieven voor Europa Assemblage ISS opent perspectieven voor Europa Marco van der List De assemblage van het International Space Station (ISS) is na een lange pauze weer opgepakt. Na een periode van enkele jaren waarin vooral

Nadere informatie

Presentatie bij de cursusbrochure Sterrenkunde voor Jongeren

Presentatie bij de cursusbrochure Sterrenkunde voor Jongeren JongerenWerkGroep voor Sterrenkunde Presentatie bij de cursusbrochure Sterrenkunde voor Jongeren 1 Inhoud Wat is de JWG Sterren en dwaalsterren Alles draait! De zon en de maan Het zonnestelsel Buiten het

Nadere informatie

Programma. Kader. SBIR procedure. Toelichting op het thema. Satellietdata & SBIR & Use cases. Wat is SBIR, het budget, tijdspad.

Programma. Kader. SBIR procedure. Toelichting op het thema. Satellietdata & SBIR & Use cases. Wat is SBIR, het budget, tijdspad. 2015 Programma Kader Satellietdata & SBIR & Use cases SBIR procedure Wat is SBIR, het budget, tijdspad Toelichting op het thema Use cases NVWA Netherlands Space Office 2 SBIR / Satellietdataportaal / Use

Nadere informatie

Bestuur Het bestuur van de NVR wordt gekozen door de leden en bestaat uit: Redactie Ruimtevaart

Bestuur Het bestuur van de NVR wordt gekozen door de leden en bestaat uit: Redactie Ruimtevaart Kleine satellieten Bestuur Het bestuur van de NVR wordt gekozen door de leden en bestaat uit: Voorzitter Dr. G. Blaauw Secretaris Drs. R.A. v.d. Berg Penningmeester Ir. J.A. Meijer Algemeen bestuurslid

Nadere informatie

Kleine satellieten made in Belgium

Kleine satellieten made in Belgium Kleine satellieten made in Belgium Is de trend in de satellietindustrie vergelijkbaar met deze in de elektronica : is miniaturisatie de toekomst? Hoewel er wereldwijd activiteiten lopen om steeds kleinere

Nadere informatie

Sterrenkunde op de smartphone. (en word burgerwetenschapper zoals ik) Norbert Schmidt

Sterrenkunde op de smartphone. (en word burgerwetenschapper zoals ik) Norbert Schmidt Sterrenkunde op de smartphone. (en word burgerwetenschapper zoals ik) Norbert Schmidt Norbert Schmidt Valkenburg aan de Geul (NL) Voorzitter sterrenwacht Limburg (vh Explorion) Oprichter/Eigenaar astroforum.nl

Nadere informatie

Auditieve oefeningen bij het thema: de ruimte

Auditieve oefeningen bij het thema: de ruimte Auditieve oefeningen bij het thema: de ruimte Boek van de week: 1; Een hapje maan 2; De ruimte 3; Papa pak je de maan voor mij 4; Verhaalbegrip: Bij elk boek stel ik de volgende vragen: Wat staat er op

Nadere informatie

Space Auction, 3 Nov 2013 at Space Expo, Keplerlaan 3, Noordwijk Versie 31 okt 2013. Afbeelding

Space Auction, 3 Nov 2013 at Space Expo, Keplerlaan 3, Noordwijk Versie 31 okt 2013. Afbeelding Objectnummer/beschrijving Startbod/ Afbeelding wijze van betaling 1. "Droomvlucht: het verhaal van astronaut Andre Kuipers" geschreven door Sander Koenen, gesigneerd door Andre Kuipers (nieuw, in perfecte

Nadere informatie

Fiche 4: Mededeling ruimtevaartstrategie ten dienste van de burger

Fiche 4: Mededeling ruimtevaartstrategie ten dienste van de burger Fiche 4: Mededeling ruimtevaartstrategie ten dienste van de burger 1. Algemene gegevens Titel Voorstel Mededeling van de Commissie aan het Europees Parlement, de Raad, het Europees Sociaal Comité en het

Nadere informatie

De Leidse Sterrewacht in de twintigste eeuw

De Leidse Sterrewacht in de twintigste eeuw De Leidse Sterrewacht in de twintigste eeuw David Baneke, 5 september 2011 Grondslag moderne Nederlandse sterrenkunde: J.C. Kapteyn Comet of 1882 How can an astronomer remain an astronomer without an observatory?

Nadere informatie

THEMA 1 MENS & AARDE. LES 3 Kijken naar de aarde. Deze les gaat over: Bij dit thema horen ook: Foto s en herkennen van satellietbeelden van de aarde

THEMA 1 MENS & AARDE. LES 3 Kijken naar de aarde. Deze les gaat over: Bij dit thema horen ook: Foto s en herkennen van satellietbeelden van de aarde Powered by ESA NEMO NSO SPACE EXPO WNF THEMA 1 MENS & AARDE LES 3 Kijken naar de aarde Deze les gaat over: Foto s en herkennen van satellietbeelden van de aarde Bij dit thema horen ook: Les 1 De aarde

Nadere informatie

Vertrek op ontdekking naar de rode planeet met een ludieke en wetenschappelijke tijdelijke tentoonstelling.

Vertrek op ontdekking naar de rode planeet met een ludieke en wetenschappelijke tijdelijke tentoonstelling. Persbericht De planeet Mars en zijn groene mannetjes spreekt al sinds generaties tot de verbeelding van de aardbewoners. Vandaag staat de rode planeet centraal in het ruimteonderzoek en tal van missies

Nadere informatie

Zoeken naar leven. Jouw werkbladen. In NEMO. Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Mijn naam:

Zoeken naar leven. Jouw werkbladen. In NEMO. Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Mijn naam: Zoeken naar leven Jouw werkbladen In NEMO Mijn naam: Mijn school: Ik zit in groep: Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Zoeken naar leven Groep 7-8 Leerlingen In NEMO versie 01-09-2015 1 Zoeken naar leven

Nadere informatie

Koninklijke Sterrenwacht van België Opendeurdagen 2014

Koninklijke Sterrenwacht van België Opendeurdagen 2014 Astronomie en Astrofysica De sterrenkundigen geven uitleg over hun onderzoeksprojecten: zowel de massieve sterren en sterrenwinden, variabele en meervoudige sterren als geëvolueerde sterren en planetaire

Nadere informatie

Bijlage 2 Aanvullend overzicht Europese en nationale activiteiten Europese activiteiten

Bijlage 2 Aanvullend overzicht Europese en nationale activiteiten Europese activiteiten Bijlage 2 Aanvullend overzicht Europese en nationale activiteiten Europese activiteiten ESA Science programme Nederland is in belangrijke mate betrokken bij veel ruimteonderzoeksatellieten, zoals de succesvolle

Nadere informatie

21 ste eeuw: De mensheid verkent het zonnestelsel

21 ste eeuw: De mensheid verkent het zonnestelsel 21 ste eeuw: De mensheid verkent het zonnestelsel Marco van der List Toen de Apollo-17 astronauten hun laatste voetafdrukken in de stoffige maanbodem achterlieten, was de algemene opinie dat de eerste

Nadere informatie

De droom. De sneeuw dwarrelt in de ruimte.

De droom. De sneeuw dwarrelt in de ruimte. De droom Hassan droomt dat het sneeuwt. De sneeuw dwarrelt in het donker. Hij valt niet naar beneden, want er is geen beneden. En er is geen boven. Hij valt niet van de hemel naar de aarde, want er is

Nadere informatie

BEO Basis - Oefeningen ter inleiding tot de teledetectie. Aardobservatie d.m.v. satellieten

BEO Basis - Oefeningen ter inleiding tot de teledetectie. Aardobservatie d.m.v. satellieten BEO Basis - Oefeningen ter inleiding tot de teledetectie Aardobservatie d.m.v. satellieten Een initiatief van de Earth Observation Helpdesk Dienst Ruimteonderzoek en -toepassingen Belgisch Federaal Wetenschapsbeleid

Nadere informatie

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA s-gravenhage. Datum 27 februari 2009

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA s-gravenhage. Datum 27 februari 2009 > Retouradres Postbus 20101 2500 EC Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA s-gravenhage Directoraat-Generaal Bezuidenhoutseweg 20 Postbus 20101 2500 EC Den Haag

Nadere informatie

EVALUATIE VAN HET NEDERLANDSE RUIMTEVAARTBELEID 2001-2006

EVALUATIE VAN HET NEDERLANDSE RUIMTEVAARTBELEID 2001-2006 EVALUATIE VAN HET NEDERLANDSE RUIMTEVAARTBELEID 2001-2006 Utrecht, 14 maart 2008 Ruud Berndsen Niels-Ingvar Boer Holmer Doornbos Pauline Krauss Joost Krebbekx 33838 i EVALUATIE VAN HET NEDERLANDSE RUIMTEVAARTBELEID

Nadere informatie

Actuele opdracht leesvaardigheid Wie wil er een enkeltje Mars? februari 2014 3 vmbo-gt Inleiding

Actuele opdracht leesvaardigheid Wie wil er een enkeltje Mars? februari 2014 3 vmbo-gt Inleiding Actuele opdracht leesvaardigheid Wie wil er een enkeltje Mars? februari 2014 3 vmbo-gt Inleiding Mars One is een project van de Nederlanders Bas Lansdorp en Arno Wielders. Zij hebben het plan bedacht om

Nadere informatie

International Space Station een overzicht

International Space Station een overzicht International Space Station een overzicht Ir. D. de Hoop Nederlands Instituut voor Vliegtuigontwikkeling en Ruimtevaart (NIVR) De voorbereidingen voor de bouw van het internationale ruimtestation (ISS)

Nadere informatie

UW PARTNER VOOR VACUÜM- EN PRECISIE- TECHNOLOGIE, VAN IDEE TOT REALISATIE.

UW PARTNER VOOR VACUÜM- EN PRECISIE- TECHNOLOGIE, VAN IDEE TOT REALISATIE. UW PARTNER VOOR VACUÜM- EN PRECISIE- TECHNOLOGIE, VAN IDEE TOT REALISATIE. Dat is onze belofte. DeRoovers heeft een brede ervaring op het gebied van product ontwikkeling. Een rode draad in deze ervaring

Nadere informatie

Leuk, praktisch en inspirerend W&T onderwijs. Professionaliseringstrajecten voor het primair onderwijs Mei 2014

Leuk, praktisch en inspirerend W&T onderwijs. Professionaliseringstrajecten voor het primair onderwijs Mei 2014 Leuk, praktisch en inspirerend W&T onderwijs Professionaliseringstrajecten voor het primair onderwijs Mei 2014 Professionalisering wetenschap en techniek in de klas Workshops Nascholingen Lezingen & Congressen

Nadere informatie

Huidige en Toekomstige Mogelijkheden van Ruimtevaarttechnologie. Jack Bosma ESA Inspector General Kooy Symposium Amsterdam 14 April 2010

Huidige en Toekomstige Mogelijkheden van Ruimtevaarttechnologie. Jack Bosma ESA Inspector General Kooy Symposium Amsterdam 14 April 2010 Huidige en Toekomstige Mogelijkheden van Ruimtevaarttechnologie Jack Bosma ESA Inspector General Kooy Symposium Amsterdam 14 April 2010 ESA staat voor Samenwerking 30 jaar ruimtevaart voor Europa ESA conventie

Nadere informatie

Powered by ESA NEMO NSO SPACE EXPO WNF RETOURTJE RUIMTE. Introductieles bij het project Ruimteschip Aarde

Powered by ESA NEMO NSO SPACE EXPO WNF RETOURTJE RUIMTE. Introductieles bij het project Ruimteschip Aarde Powered by ESA NEMO NSO SPACE EXPO WNF RETOURTJE RUIMTE Introductieles bij het project Ruimteschip Aarde 1 Colofon Ruimteschip Aarde is een project van de Nederlandse ruimtevaartorganisatie NSO, Science

Nadere informatie

100 miljard sterrenstelsels... ons zonnestelsel Planeten bij andere sterren. In een spiraal-arm van de Melkweg. De zon is maar een gewone ster...

100 miljard sterrenstelsels... ons zonnestelsel Planeten bij andere sterren. In een spiraal-arm van de Melkweg. De zon is maar een gewone ster... ons zonnestelsel Planeten bij andere sterren Binnenplaneten: relatief klein, rotsachtig hoge dichtheid (Mercurius, Venus, Aarde, Mars) Buitenplaneten: gasreuzen - lage dichtheid (Jupiter, Saturnus, Uranus,

Nadere informatie

PERSBERICHT. De aarde door de lens van de E-3. until XX , 7am CET. Olympus viert verjaardag met ruimteproject

PERSBERICHT. De aarde door de lens van de E-3. until XX , 7am CET. Olympus viert verjaardag met ruimteproject PERSBERICHT Olympus viert verjaardag met ruimteproject De aarde door de lens van de E-3 Hamburg, 2 maart 2009 Om zijn negentigste verjaardag in stijl te vieren, trakteert Olympus zichzelf op een reisje

Nadere informatie

PROGRAMMA S OP MAAT VOOR SCHOLEN

PROGRAMMA S OP MAAT VOOR SCHOLEN URO SPAC CNR PROGRAMMA S OP MAA VOOR SCHOLN Welcome! RUIMKLASSN, RUIM DAGUISAPPN... OM SPLNDRWIJS LRN! Unique en urope Uniek in uropa Unique in urope inzigartig in uropa URO SPAC CNR R U I M K L A S S

Nadere informatie

HOE VIND JE EXOPLANETEN?

HOE VIND JE EXOPLANETEN? LESBRIEF GEEF STERRENKUNDE DE RUIMTE! ZOEKTOCHT EXOPLANETEN Deze NOVAlab-oefening gaat over een van de manieren om planeten buiten ons zonnestelsel op te sporen. De oefening is geschikt voor de bovenbouw

Nadere informatie

De Ruimte, een gewettigde ambitie. Een kleine encyclopedie van de ruimtevaart

De Ruimte, een gewettigde ambitie. Een kleine encyclopedie van de ruimtevaart 50Space connection Een kleine encyclopedie van de ruimtevaart In 1989 lanceerde het Federaal Wetenschapsbeleid een nieuw ambitieus tijdschrift, bestemd voor iedereen in ons land die belangstelling heeft

Nadere informatie

Holland Space Cluster

Holland Space Cluster Deze nieuwsbrief informeert alle geïnteresseerden en betrokkenen over het Holland Space Cluster in oprichting. Fotoverslag bijeenkomst Holland Space Cluster 3 juli: De ruimtevaartsector in Nederland moet

Nadere informatie

Sterrenwerk. Taal. De ruimte in! voor jaar

Sterrenwerk. Taal. De ruimte in! voor jaar Sterrenwerk Taal De ruimte in! voor 10-12 jaar :meteoroïde :geoïde :antropoïde :planetoïde 3 Over astero- en andere ïdes Ontcijfer de woorden. Schrijf ze op (correct, natuurlijk!), noteer er de verklaring

Nadere informatie

dag en nacht Vragen behorende bij de clip dag en nacht op

dag en nacht Vragen behorende bij de clip dag en nacht op RUIMTE Naam: dag en nacht Vragen behorende bij de clip dag en nacht op www.schooltvbeeldbank.nl 1. Planeten Uit hoeveel planeten bestaat ons zonnestelsel? De aarde en dan nog.. planeten. (vul aantal in)

Nadere informatie

Brandstof voor de raket Raketten

Brandstof voor de raket Raketten Brandstof voor de raket Raketten Vgroep 7-8 77 tijdsduur lesdoelen benodigdheden 65 minuten De leerling: 12 materiaalbakken kerndoelen Voorbereiding ontdekt dat bij een 12 filmkokers chemische reactie

Nadere informatie

ISS Columbus Utilisatie in Nederland

ISS Columbus Utilisatie in Nederland ONGERUBRICEERD Nationaal Lucht- en Ruimtevaartlaboratorium National Aerospace Laboratory NLR Managementsamenvatting ISS Columbus Utilisatie in Nederland Probleemstelling Met de lancering van de Europese

Nadere informatie

Shenzhou-5: China s eerste bemande ruimtevlucht

Shenzhou-5: China s eerste bemande ruimtevlucht Shenzhou-5: China s eerste bemande ruimtevlucht Ing. M.C.A.M. van der List Bradford Engineering B.V. Na jaren van voorbereidingen werd China op 15 oktober 2003, na Rusland en de Verenigde Staten, het derde

Nadere informatie

Geschiedenis van de ruimtevaart

Geschiedenis van de ruimtevaart Tips en achtergrondinformatie voor ruimtevaart in de klas Workshop over 50 jaar ruimtevaart 3 oktober 2007 science center NEMO, Amsterdam Geschiedenis van de ruimtevaart Clips en programma s Teleblik (http://po.teleblik.nl/)

Nadere informatie

Nieuw vak voor VWO-ers: Big History Roland Holst College begint schooljaar met een Big Bang

Nieuw vak voor VWO-ers: Big History Roland Holst College begint schooljaar met een Big Bang Nieuw vak voor VWO-ers: Big History Roland Holst College begint schooljaar met een Big Bang In samenwerking met het Big History Project, een initiatief van historicus David Christian en Bill Gates, begint

Nadere informatie

Ik wens u veel plezier toe bij het lezen van mijn verhaal!

Ik wens u veel plezier toe bij het lezen van mijn verhaal! Inhoud Voorwoord 7 1 Afscheid van de aarde 9 2 Thuis in Rusland 23 3 Zazjiganije! 32 4 Zwevend leven 45 5 Ruimteschepen in Amsterdam 56 6 Ruimtetijd 69 7 Eindelijk astronaut 78 8 Over seks, religie en

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 1998 1999 24 446 Ruimtevaartbeleid Nr. 5 BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal s-gravenhage,

Nadere informatie

Holland Space Cluster

Holland Space Cluster Holland Space Cluster Ready for take-off Christiaan de Goeij Trekkersgroep Holland Space Cluster cdgoeij@hollandrijnland.net 24-01-2013 Inhoudsopgave Samenvatting 3 1. Introductie 5 1.1 Aanleiding 5 1.2

Nadere informatie

Publicatieplicht ANBI. De volgende gegevens moeten gepubliceerd zijn op onze website:

Publicatieplicht ANBI. De volgende gegevens moeten gepubliceerd zijn op onze website: Publicatieplicht ANBI De volgende gegevens moeten gepubliceerd zijn op onze website: 1. de naam van de instelling 2. het RSIN (Rechtspersonen en Samenwerkingsverbanden Informatienummer) 3. contactgegevens

Nadere informatie

Beleidsplan Nederlandse Vereniging voor Ruimtevaart (NVR) Positionering en profilering 2016-2018

Beleidsplan Nederlandse Vereniging voor Ruimtevaart (NVR) Positionering en profilering 2016-2018 Beleidsplan Nederlandse Vereniging voor Ruimtevaart (NVR) Positionering en profilering 2016-2018 Juni 2013 Pagina 2 Inhoudsopgave 1 Introduction... 3 1.1 Veranderende marktsituatie... 3 1.2 Gevolgen voor

Nadere informatie

Zoeken naar leven. Jouw werkbladen. In NEMO. Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Mijn naam:

Zoeken naar leven. Jouw werkbladen. In NEMO. Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Mijn naam: Zoeken naar leven Jouw werkbladen In NEMO Mijn naam: Mijn school: Ik zit in groep: Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Zoeken naar leven Groep 7-8 Leerlingen In NEMO versie 10-2013 1 Zoeken naar leven Wat

Nadere informatie

Geen uitstoot meer. Wubbo Ockels gaat elektrisch. Werknemers opgelet! 1500 euro om jezelf te ontwikkelen

Geen uitstoot meer. Wubbo Ockels gaat elektrisch. Werknemers opgelet! 1500 euro om jezelf te ontwikkelen Alles wat je moet weten over metaalbewerking najaar 2007 www.metaaljournaal.nl WIN DEZE BEACHCRUISER Geen uitstoot meer Wubbo Ockels gaat elektrisch Werknemers opgelet! 1500 euro om jezelf te ontwikkelen

Nadere informatie

Remote Sensing. Betere informatie voor duurzamer, doelmatiger en klimaatrobuuster waterbeheer

Remote Sensing. Betere informatie voor duurzamer, doelmatiger en klimaatrobuuster waterbeheer Remote Sensing Betere informatie voor duurzamer, doelmatiger en klimaatrobuuster waterbeheer 2016 25 Remote Sensing Betere informatie voor duurzamer, doelmatiger en klimaatrobuuster waterbeheer Waterschappen

Nadere informatie

Zeeniveau Waarnemingen door School at Sea a/b Regina Maris

Zeeniveau Waarnemingen door School at Sea a/b Regina Maris Zeeniveau Waarnemingen door School at Sea a/b Regina Maris Versie 1.0b d.d. 24 October 2011 Hans van der Marel, TU Delft (h.vandermarel@tudelft.nl), ++31 15 2784907 Inleiding Het bepalen van de actuele

Nadere informatie

Fijnmechanisch ontwerper

Fijnmechanisch ontwerper Fijnmechanisch ontwerper t.b.v. de ontwikkeling van space-instrumentatie SRON Netherlands Institute for Space Research ontwikkelt innovatieve instrumenten voorgrensverleggend astrofysisch en aardgericht

Nadere informatie

One small step for machine

One small step for machine One small step for machine door Jody van den Tillaart leestijd: 5 min 2014 bracht ons eindelijk weer eens ruimtevaarthistorie. De Rosetta-missie naar en landing op komeet 67P/Churyumov-Gerasimenko. Rosetta's

Nadere informatie

Samenvatting. 1. Wat houdt het begrip internationale samenwerking in?

Samenvatting. 1. Wat houdt het begrip internationale samenwerking in? Aanleiding voor het onderzoek Samenvatting In de 21 ste eeuw is de invloed van ruimtevaartactiviteiten op de wereldgemeenschap, economie, cultuur, milieu, etcetera steeds groter geworden. Ieder land dient

Nadere informatie

Technologische begeleiding voor de DELTA missie

Technologische begeleiding voor de DELTA missie Technologische begeleiding voor de DELTA missie Dr. R. H. Huijser Dutch Space Een overzicht wordt gegeven van de betrokkenheid van Dutch Space bij de DELTA missie. Naast technische en operationele ondersteuning

Nadere informatie

Auditieve oefeningen bij het thema: de ruimte

Auditieve oefeningen bij het thema: de ruimte Auditieve oefeningen bij het thema: de ruimte Boek van de week: 1; Ik wil de maan 2; De ruimte 3; Papa pak je de maan voor mij 4; Aarde, zon en sterren Verhaalbegrip: Bij elk boek stel ik de volgende vragen:

Nadere informatie

NEDERLANDSE VERENIGING VOOR RUIMTEVAART. ruimtevaart voor ons allen. op zoek naar het eerste licht. ruimteschroot of archeologisch object?

NEDERLANDSE VERENIGING VOOR RUIMTEVAART. ruimtevaart voor ons allen. op zoek naar het eerste licht. ruimteschroot of archeologisch object? NEDERLANDSE VERENIGING VOOR RUIMTEVAART 2008 1 ruimtevaart voor ons allen op zoek naar het eerste licht ruimteschroot of archeologisch object? 2 Be s t u u r Het bestuur van de NVR wordt gekozen door de

Nadere informatie

NAAM: SaLVO! KLAS: Lesbrief de Maan AARDRIJKSKUNDE NATUURKUNDE WISKUNDE KLAS 2/3 HV

NAAM: SaLVO! KLAS: Lesbrief de Maan AARDRIJKSKUNDE NATUURKUNDE WISKUNDE KLAS 2/3 HV NAAM: KLAS: SaLVO! Lesbrief de Maan AARDRIJKSKUNDE NATUURKUNDE WISKUNDE KLAS 2/3 HV SaLVO! Deze lesbrief is een onderdeel van het samenwerkingsproject SaLVO! dat als doel heeft om meer samenhangend onderwijs

Nadere informatie

Goois Lyceum Nieuwsbrief nr 1

Goois Lyceum Nieuwsbrief nr 1 N ieu Goois Lyceum Nieuwsbrief nr 1 Wij presenteren u de eerste nieuwsbrief van het technasium van het Goois Lyceum van het schooljaar 2011-2012. Deze nieuwsbrief bevat informatie over de meest recente

Nadere informatie

Onconventionele lanceersystemen: Schieten met satellieten

Onconventionele lanceersystemen: Schieten met satellieten Onconventionele lanceersystemen: Schieten met satellieten Ir. H.M. Sanders, Bradford Engineering B.V. Dr. C.M. Wentzel, TNO Prins Maurits Laboratorium Sinds de lancering van de eerste Sputnik zijn alle

Nadere informatie

I n h o u d Tim Jaarsveld

I n h o u d Tim Jaarsveld I n h o u d H1 Wat kon de bemanning doen om een ongeluk te voorkomen? pagina 7 H2 Wat zijn de hitte-bestendige tegels? pagina 9 H3 H4 Hebben andere shuttles ook problemen gehad met de hitte-bestendige

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2012 2013 24 446 Ruimtevaartbeleid Nr. 52 VERSLAG VAN EEN SCHRIFTELIJK OVERLEG Vastgesteld 15 november 2012 Binnen de vaste commissie voor Economische Zaken,

Nadere informatie

Bezoek Omgevingsraad Schiphol

Bezoek Omgevingsraad Schiphol 24 sept 2015 Bezoek Omgevingsraad Schiphol NLR - Amsterdam 24 september 2015 Welkomstwoord directie Marja Eijkman Divisiemanager Aerospace Operations NLR - Nederlands Lucht- en Ruimtevaartcentrum 7 sept

Nadere informatie

Powered by ESA NEMO NSO SPACE EXPO WNF DE ISS-KRANT. Introductieles bij het project Ruimteschip Aarde VOORTGEZET ONDERWIJS. Science Center NEMO/NSO

Powered by ESA NEMO NSO SPACE EXPO WNF DE ISS-KRANT. Introductieles bij het project Ruimteschip Aarde VOORTGEZET ONDERWIJS. Science Center NEMO/NSO Powered by ESA NEMO NSO SPACE EXPO WNF DE ISS-KRANT Introductieles bij het project Ruimteschip Aarde Science Center NEMO/NSO VOORTGEZET ONDERWIJS 1 Colofon Ruimteschip Aarde is een project van de Nederlandse

Nadere informatie